Lettres de mon moulin, Alphonse Daudet © 2010, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2010 2. basım: Aralık 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Şubat 2014, İstanbul Aralık 2013 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Ayça Sezen

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com / Daniel Omar Cifani Conforti

ISBN 9789750720215

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

ALPHONSE DAUDET

DEĞİRMENİMDEN
MEKTUPLAR

ÖYKÜ

Fransızca aslından çeviren
Volkan Yalçıntoklu

Alphonse Daudet’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitabı:

Tarasconlu Tartarin, 2010

ALPHONSE DAUDET, 1840 yılında tüccar bir ailenin çocuğu olarak Fransa’nın Nîmes kentinde doğdu. Avare geçen bir gençlik döneminden sonra ailenin iflası üzerine on beş yaşında öğrenimini yarıda bırakmak zorunda kaldı. Paris’te kendi halinde bir gazeteci olan ağabeyi Ernest’in yanına gitti. 1858 yılında yayımlanan bir şiir derlemesi, Sevdalı Kadınlar, onu edebiyat çevrelerine tanıttı. Asıl başarıya, güneydeki gençliğinin ve kente gelişinin hikâyesi olan Bir Çocuğun Hayatı/Küçük Şey (1868) ve özellikle Provence yöresini sade bir dille anlattığı eğlendirici masallar derlemesi Değirmenimden Mektuplar (1869) ile kavuştu. Tarasconlu Tartarin (1872), Pazartesi Hikâyeleri (1873), Jack (1876) ve Sapho (1884), kuruluşundan beri Goncourt Akademisi üyesi ve natüralizmin önemli temsilcilerinden biri olan yazarın diğer önemli eserleridir. Alphonse Daudet 1897 yılında Paris’te öldü.

VOLKAN YALÇINTOKLU, 1961’de doğdu. Saint-Joseph Lisesi’nde okudu. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıbbi Biyoloji ve Genetik Bölümü’nü bitirdi. Uzun yıllar kitapçılık yaptı. Fransızca ve İngilizce’den çeviriler yapıyor. Jules Verne, Alexandre Dumas, George Sand, Honoré de Balzac, Charles Perrault, Lyman Frank Baum ve Helene de Witt’in eserlerini çevirdi.

GİRİŞ

Bürosu Pampérigouste’da1 bulunan noter Honorat Grapazi’nin huzurunda, “Vivette Cornille’in kocası ve ikamet ettiği Cigalières’de çiftçilik yapan Bay Gaspard Mitifio2... İşbu belge gereğince, Provence’ın göbeğindeki Rhône Vadisi’nde, çam ve yeşil meşe ağaçlarıyla kaplı bir yamaç üzerinde yer alan un ve yel değirmenini, hukuki ve fiilî teminat altında ve her türlü borç, takyidat ve ipotekten ari olarak Bay Alphonse Daudet’ye satmıştır. Sözü geçen değirmen kanatlarının ucuna kadar yükselen yabanasmaları, yosunlar, biberiyeler ve asalak otlardan da anlaşılacağı gibi, yirmi yılı aşkın bir süre önce terk edilmiştir ve öğütme faaliyetini yerine getiremeyecek durumdadır.

Bu konumuna, büyük çarkının kırık olmasına ve tuğlaları arasında otların yeşerdiği taşına rağmen Bay Alphonse Daudet, sözü geçen değirmenin zevkine ve edebi çalışmalarına uygun olduğunu ve tüm sorumluluğu üzerine alarak, satıcıdan, ortaya çıkabilecek tamirat giderlerini karşılaması konusunda hiçbir talepte bulunmayacağını beyan etmiştir.

Satış işlemi noterlerin ve sözleşmenin altında imzası bulunan tanıkların önünde, uygun görülen fiyat üzerinden yapılmış, Bay Daudet’nin istenen meblağı nakit olarak ödemesinin ardından Bay Mitifio makbuz karşılığında parayı teslim almıştır.

İşbu sözleşme Pampérigouste noteri Honorat’nın bürosunda, fifreci Francet Mamaï ve beyaz cüppeli tövbekârların3 haç taşıyıcısı Quique lakaplı Louiset’nin huzurunda yapılmış ve okunduktan sonra taraflarca ve noterce imzalanmıştır...”

1. Pampérigouste hayalî bir bölgenin ismidir. Kökeni bilinmeyen bu sözcük Güney Fransa’da farklı biçimlerde yaygın olarak kullanılır. Rabelais bu sözcüğü “Papeligosse Valisi” şeklinde kullanmıştır. Frédéric Mistral, Trésor du Félibrige (Félibrige Hazinesi) adlı yapıtında bu kalıptan alıntı yapmıştır. (Y.N.)

2. Daudet bu ismi, Montauban Şatosu’nda tanıdığı ve duygusal anlamda bağlandığı bir kişiye atfen kullanmıştır. (Y.N.)

3. Devrimden sonra Fransa’nın diğer bölgelerinde neredeyse ortadan kaybolmuş, ama Güney Fransa’da XIX. yüzyılda bile varlığını korumuş ve kendilerini çile çekmeye adamış olan laik bir tarikatın mensupları. (Y.N.)

YERLEŞME

Gelişime en çok tavşanlar şaşırdı!.. Uzun zamandan beri, duvarlarını ve önündeki düzlüğü otların kapladığı değirmenin kapılarını kapalı gördüklerinden, sonunda, değirmencilerin soyunun tükendiğini sanmışlar ve burayı benimseyerek, bir karargâh, stratejik bir üs olarak kullanmaya başlamışlardı. Burası adeta tavşanların Jemmapes1 değirmeni haline gelmişti. Geldiğim gece, abartısız yirmi kadarı halka halinde platforma oturmuş, ay ışığına uzattıkları patilerini ısıtıyorlardı. Çatı penceresini aralar aralamaz, vınn! Telaşlı küçük beyaz popoların hepsi ordugâhları baskına uğramışçasına, kuyrukları havada fundalıklara kaçıştılar. Umarım geri dönerler.

Beni görünce en çok şaşıranlardan biri de düşünceli ifadesiyle yirmi yılı aşkın bir süredir birinci katın kiracısı olan, yaşlı, uğursuz bir baykuştu. Onu yukarıdaki odada bulduğumda dökülmüş sıva ve kiremit parçaları arasında, ana milin üzerinde dimdik ve hareketsiz duruyordu. Yuvarlak gözleriyle bir süre bana baktı, daha sonra beni tanımadığına şaşırıp “Hu!.. Hu!..” diye öterek tozdan grileşmiş kanatlarını güçlükle çırpmaya koyuldu. Ah bu lanet düşünürler! Temizlenmeyi hiç akıllarından geçirmezler! Yine de, asık suratı ve kırpıştırdığı gözleriyle bu sakin kiracı içlerinde en çok hoşuma gideniydi. Hemen sözleşmesini yeniledim. Eskiden olduğu gibi değirmenin üst katı, çatıya açılan girişi de dahil olmak üzere onun olacak, bana da alt katta bir manastırın yemekhanesini andıran, beyaz kireçle sıvanmış kemerli ve basık tavanlı küçük oda kalacaktı.

İşte size ardına kadar açık kapısından güneş ışınlarını içeri alan bu odadan yazıyorum.

Karşımda yamacın eteklerine kadar ışıl ışıl parlayan bir çam korusu uzanıyor. Ufukta Alpilles Dağları’nın (Küçük Alpler) zarif zirveleri seçiliyor... Hiç ses yok... Olsa olsa ta uzaklardan gelen bir fifre sesi, lavantalar arasında bir kervan çulluğunun ötüşü, yoldan geçen bir katırın çıngırağı... Provence’ın tüm bu güzel manzarası, gün ışığıyla canlanıyor.

Siz şimdi benden, o gürültülü ve havası kirli Parisinizi özlememi nasıl beklersiniz? Değirmenimde o kadar mutluyum ki! Gazetelerden, pustan ve faytonlardan bin mil uzakta, her zaman özlemini çektiğim hoş kokulu, sıcacık, kuytu bir köşedeyim. Etrafımda o kadar çok güzellik var ki! Buraya yerleşeli sadece sekiz gün olmasına rağmen, şimdiden hatıraların ve edindiğim izlenimlerin sarhoşluğu içindeyim... Dinleyin! Daha dün akşam, sürülerin yamacın eteğindeki kır evine (çiftliğe) dönüşünü seyrettim; inanın bana, bu gösteriyi sizin hafta boyunca Paris’te prömiyerlerini izlediğiniz tüm o gösterilerin birine bile değişmem. Gerisini siz düşünün!..

Provence’ta sıcakların bastırmasıyla birlikte, çiftlik hayvanlarının Alpler’e götürülmesinin âdetten olduğunu hemen belirtmeliyim. Burada yaşayanlar hayvanlarla birlikte beş altı aylığına yaylalara çıkıyor, açık havada bellerine kadar uzanan otların arasında konakladıktan sonra sonbaharın ilk serinliğiyle birlikte çiftliğe iniyor ve sürülerini biberiye kokan, külrengi küçük tepelerde yeniden sakin sakin otlamaya bırakıyorlar. İşte dün akşam sürüler dönüyordu. Çiftliğin ana kapısı sabahtan beri iki kanadı açık bekliyordu, ağıllar taze samanla ağzına kadar doluydu. Saatler geçtikçe, “Şimdi Eyguières’delerdir... Şimdi Paradou’ya ulaşmışlardır” deniyordu. Nihayet akşama doğru, birden bir çığlık koptu. “İşte geliyorlar!” Uzaktan, sürünün bir toz bulutunun içinde gelmekte olduğunu gördük... Sanki yol da onlarla birlikte yürüyordu... En başta, boynuzları, vahşi görünümleriyle yaşlı koçlar ilerliyordu; ardından besili koyunlar ve ayaklarının arasında yavruları dolanan biraz bitkin anneler geliyor, daha sonra da üzerlerindeki sepetlerde, henüz bir günlük kuzucukları sallaya sallaya taşıyan kırmızı ponponlu katırlar, yorgunluktan dilleri neredeyse yere kadar sarkan kan ter içinde kalmış köpekler ve papazların ayin cüppesi gibi topuklarına kadar uzanan kırmızı şayaktan kepenekleriyle sürünün iki bıçkın çobanı geliyordu.

Neşeyle önümüzden geçen sürü bir sağanak gürültüsüyle yerleri sarsarak kapıdan içeriye doluştu. Çiftlikteki telaş görülmeye değerdi! Gelenleri tanıyan yeşil, altın renkli iri tavus kuşları tülü andıran sorguçlarıyla onları, tüneklerinin üzerinden trompet seslerini andıran müthiş bir gürültüyle karşıladılar. Uyuyan kümes halkı yerlerinden sıçrayarak uyandı. Güvercinler, ördekler, hindiler, beçtavukları, hepsi ayaktaydı. Kümes çılgına dönmüştü, tavuklar sabahlamaktan söz ediyorlardı. Koyunlar, postlarıyla birlikte adeta Alpler’in yabani kokusunu, dağların insanı sarhoş eden, dans etme arzusu uyandıran temiz havasını getirmişlerdi.

Sürüdekiler tüm bu hengâmenin ortasında ağıllarına doğru ilerliyorlardı. Onların yerleşmelerini izlemek öylesine zevkliydi ki. Yaşlı koçlar yemliklerini görerek duygulanıyor, yolculuk sırasında doğdukları için daha önce çiftliği görmemiş kuzular ve daha küçük yavrular etraflarına şaşkın şaşkın bakıyorlardı.

Ama en dokunaklısı, köpeklerin, sürünün çiftliğe girmesinden önce içleri rahat etmeyecek olan, işleri başından aşkın yiğit çoban köpeklerinin haliydi. Bekçi köpeğinin kulübesinin kenarından onları çağırması boşunaydı, kuyunun ağzına kadar soğuk suyla dolu kovasının onların akıllarını çelmeye çalışması boşunaydı: Çoban köpeklerinin tek derdi tüm hayvanların ağıllarına yerleştiğini, küçük çit kapısının sürgüsünün çekildiğini ve çobanların alçak tavanlı salonda yemeğe oturduklarını görmek ve duymaktı. Ancak o zaman kulübelerine gidecek ve çanaklarındaki çorbalarını afiyetle yalayıp yutarken çiftlikteki arkadaşlarına, dağların zirvelerinde, kurtların çiyle kaplı lal rengi kocaman yüksükotlarının arasında gezindiği karanlıklar diyarında, başlarından geçenleri anlatmaya razı olacaklardı.

1. Jemmapes Değirmeni: Daudet kullandığı bu ifadeyle –belki de kasten?– 1792’de Dumouriez tarafından Jemmapes’da Avusturyalılara ve Valmy değirmeninde Prusyalılara karşı kazanılan iki zaferin yerlerini karıştırmış gibi görünüyor. (Y. N.)

BEAUCAIRE POSTA ARABASI

Buraya geldiğim gündü... Beaucaire arabasına binmiştim; yaysız, döküntü yolcu arabalarından biriydi, gideceğimiz yer çok uzak olmamasına rağmen, ağır ağır yol alarak akşam, durağına ulaştığında uzaklardan geldiği izlenimini vermek istiyordu. Arabacıyı saymazsak üst katta beş kişiydik.

İlk yolcu, bodur, kıllı, yabani hayvanlar gibi kokan, kocaman kanlı gözleri ve kulaklarında gümüş halkalar olan Camarguelı bir bekçiydi; yanında Beaucaireli bir fırıncı ile çırağı vardı, bu iki tıknefesin yüzleri kıpkırmızıydı, ama yandan bakıldığında Roma madalyonuna kazınmış Vitellius’u2 andıran müthiş profilleri vardı. Sonuncusu, önde arabacının yanında oturan adam... Hayır! Bir kasket; pek fazla konuşmayan ve hüzünlü bir ifadeyle yola bakan, tavşan derisinden kocaman bir kasket.

Arabadakilerin hepsi birbirini tanıyor ve yüksek sesle rahatça işlerinden söz ediyorlardı. Camarguelı Nîmes’den geldiğini söylüyordu, bir çobana yabayla saldırdığı için sorgu yargıcı tarafından çağrılıp ifadesi alınmıştı. Ne de olsa Camarguelıların tepesini attırmak kolaydır... Peki ya Beaucairelilere ne demeli! Bizim iki Beaucaireli Meryem Ana hakkındaki farklı görüşleri yüzünden birbirlerinin boğazına sarılmayı akıllarından geçirmiyorlar mıydı? Fırıncı, Provencelıların “Azize Anne” olarak andıkları Meryem Ana’nın küçük İsa’yı kolları arasında tutan görüntüsüne bağlanmış dinî bir cemaatin mensubu gibi görünüyordu; çırak ise tersine, Meryem Ana’nın, kolları iki yana sarkmış, ellerinden ışık saçarak gülümseyen o güzel görüntüsüne adanmış yeni bir dinî cemaatin kilise korosunda ilahiler söylüyordu. Tartışma da, işte tam bundan kaynaklanıyordu. Bu imanlı iki Katolik’in birbirlerine ve Meryem Ana’ya söylediklerini duymalıydınız:

“Senin o el değmemiş bakire bir içim su!”

“Hadi canım sen de! Sen Azize Anne’ne bak!”

“Ya seninki, Filistin’de başına gelmedik kalmadı!”

“Ya senin gudubet! Kim bilir ne haltlar karıştırdı? Bunu asıl marangoz Yusuf’a sormak lazım!”

İnsanın kendini Napoli Rıhtımı’nda gibi hissetmesi için yalnızca parıldayan bıçaklar eksikti ve inanın, arabacı müdahale etmeseydi bu hararetli dinî tartışmanın sonu pek de hayırlı olmayacaktı.

“Meryem Analarınızı bir kenara bırakın da kafamızı dinleyelim!” dedi arabacı gülümseyerek iki Beaucaireliye, “Bunlar kadınların meseleleri, erkekler bu işlere karışmamalı!”

Ardından, hafif kuşkucu bir tavırla kırbacını şaklatmasıyla birlikte, herkes ona hak verdi.

Tartışma sona erse de, hızını alamayan fırıncının biraz daha gevezelik etmeye ihtiyacı vardı, köşesinde sessiz, çekingen bir halde oturan hüzünlü kaskete dönerek alaycı bir ifadeyle sordu:

“Eee bileyici, ya senin karın? Karın hangi Meryem Ana’dan yana?”

Üst kattaki herkes kahkahalarla güldüğüne göre, bu sorunun iğneleyici bir yanı olsa gerekti. Söylenenleri duymazmış gibi görünen bileyici gülmüyordu. Bunun üzerine fırıncı bana doğru döndü:

“Siz karısını bilmezsiniz, bayım. Kendine göre ilginç inançları vardır. Beaucaire’de onun eşine benzerine rastlayamazsınız.”

Gülüşmeler daha da arttı. Hiç kımıldamayan bileyici, kafasını kaldırmadan, alçak sesle, “Kapa çeneni, fırıncı!” demekle yetindi.

Fakat geveze fırıncının susmaya hiç niyeti yoktu, daha da kışkırtıcı bir ifadeyle devam etti:

“İnanılır gibi değil! Fakat dostumuz, böyle bir karısı olmasından hiç de şikâyetçi değil... O yanınızdayken bir an bile canınız sıkılmaz... Bir düşünün! O kadar güzel ki, altı ayda bir kaçırılıyor ve geri döndüğünde size anlatacak bir sürü hikâyesi oluyor... Ama önemli değil, ilginç bir evlilik işte... Düşünebiliyor musunuz, daha evleneli bir yıl bile olmamıştı ki, kadın bir çikolata tüccarıyla İspanya’ya kaçtı.

Yapayalnız kalan ve günlerini ağlayıp sızlamakla geçiren kocası kendini içkiye verdi... Adeta aklını kaçırmıştı... Bir süre sonra güzel karısı, elinde küçük zilli bir tef, üzerinde İspanyol tarzı bir elbiseyle geri döndü... Hepimiz kadına, ‘Sakın ortalıkta görünme, kocan seni öldürecek.’ dedik.

Ne öldürmesi! Hiçbir şey olmamış gibi hayatlarına devam ettiler, hatta kadın ona tef çalmayı bile öğretti.”

Yeniden bir kahkaha tufanı koptu. Bir köşeye sinmiş bileyici, kafasını kaldırmadan tekrar mırıldandı:

“Kapa çeneni fırıncı...”

Hiç oralı olmayan fırıncı konuşmaya devam etti:

“Beyefendi, belki de, İspanya’dan döndükten sonra kadının aklının başına geldiğini düşünüyorsunuz! Ah... nerdeee... Kocasının derin hoşgörüsü kadına yeni bir macera için ilham verdi... İspanyol’u bir subay izledi, sonra Rhône’da çalışan bir ırmak gemicisi, ardından bir müzisyen ve ardından... Bilmem kim?.. Fakat ilginç olan ne biliyor musunuz? Her seferinde aynı komedi... Kadın kaçar, adam günlerce ağlar, kadın çıkagelir ve adam teselli bulur. Her seferinde kadın adamın gönlünü alır ve adam da onu bağışlar. Böyle koca var mıdır, adam sabır taşı mübarek! Doğruyu söylemek gerekirse dillere destan bir güzelliği var haspanın... Tam bir ay parçası, işveli, alımlı, çıtı pıtı, üstelik teni de pamuk gibi beyaz... Erkeklere hep gülümseyerek bakan fındık rengi gözleri var... Aman Tanrım! Parisli beyefendi, yolunuz bir gün Beaucaire’e düşerse...”

“Ah! Yeter artık, yalvarırım sus fırıncı!..” dedi bileyici bir kez daha, insanın içini burkan bir ses tonuyla...

Tam o sırada, Anglores Çiftliği’ne varan yolcu arabası durdu. İki Beaucairelinin yolculukları buraya kadardı. Doğrusu, bu sohbete benim de dayanacak halim kalmamıştı. Patavatsız adam! Çiftliğin avlusundan hâlâ kahkaha sesleri geliyordu.

Onların inmesiyle arabanın üst katı adeta boş kalmıştı. Camarguelıyı da Arles’a bırakmıştık... Bu arada arabacı da inmiş, atların yanında yürüyordu... Yukarıda, bileyici ile ben yalnız kalmıştık, her birimiz bir köşeye çekilmiş, konuşmadan duruyorduk. Hava ısınmıştı, arabanın deri körüğü ateş gibi yanıyordu. Ara sıra, gözlerimin kapandığını ve başımın ağırlaştığını hissetsem de uyumam mümkün değildi. Kulağımda hep o alttan alan, insanın içine işleyen aynı sözler çınlıyordu... “Sus lütfen, yalvarırım...” Zavallı adam, o da uyuyamıyordu. Arkadan, adamın geniş omuzlarının sarsıldığını, oturduğu sıranın arkalığına dayadığı, yaşlı bir insanınkini andıran uzun, solgun ve kaba elinin titrediğini görebiliyordum. Ağlıyordu...

“Parisli, işte ineceğiniz yere geldik!” diye bağırdı, birden kırbacının ucuyla yemyeşil tepenin üzerine kelebek misali konmuş değirmeni gösteren arabacı.

Arabadan inmek için acele ettim. İnmeden önce, bileyicinin yanından geçerken, kasketin altındaki yüze şöyle bir bakmak istedim. Niyetimi anlamış olacak ki, zavallı adam birden kafasını kaldırarak acınası bir ifadeyle yüzüme doğru baktı.

“Yüzüme dikkatlice bakın, dostum,” dedi boğuk bir sesle, “bugünlerde Beaucaire’de bir cinayet işlendiğini duyarsanız, bu işin failini tanıdığınızı söyleyebilirsiniz.”

Solgun ve kederli bir yüzdü, küçük gözlerinin feri sönmüştü. Bu gözler yaşla dolmuş olsa da, sesinde nefretin izleri vardı. Nefret, güçsüzlerin öfkesidir!.. Karısının yerinde olsaydım, ondan uzak durmaya çalışırdım.

2. Roma İmparatoru (MS 15-69). Eski portrelerde ve Suetonius’un tasvirlerinde boylu poslu, dolgun ve kırmızı yüzlü olarak betimlenir. (Y. N.)

CORNILLE USTA’NIN SIRRI

Bazı geceler, tatlı şarap içip sohbet etmek için evime gelen yaşlı fifreci Francet Mamai, geçen akşam, yirmi yıl kadar önce, değirmenimin tanıklık ettiği küçük bir köy faciasından söz etti bana. Bu ihtiyar adamın anlatımı beni o kadar etkiledi ki, hikâyeyi size aynı ondan duyduğum gibi aktarmaya çalışacağım.

Sevgili okurlar, şimdi kendinizi bir anlığına hoş kokular yayan bir şarap testisinin karşısına oturmuş, yaşlı bir fifreciyi dinlerken hayal edin.

“Beyefendiciğim, eskiden buraları şimdiki gibi sessiz, unutulmuş, kimsenin adını anmadığı bir yer değildi. O zamanlar değirmencilik bu bölgenin önemli bir geçim kaynağıydı, insanlar öğütülecek buğdaylarını on mil ötedeki çiftliklerinden bize taşırlardı... Köyü çevreleyen tepeler yel değirmenleriyle kaplıydı. Sağda solda, çam ağaçlarının üzerinden esen karayelle dönen değirmen kanatlarından, patikaları yüklü heybeleriyle inip çıkan küçük eşek sürülerinden başka bir şey görülmezdi. Hafta boyunca yukarılardan yankılanan kırbaç seslerini, yelken bezlerinin gıcırtısını, değirmenci çıraklarının deh, çüş diye bağırışlarını işitmek insana büyük haz verirdi... Pazar günleri, hep birlikte değirmenlere gittiğimizde, değirmenciler bize misket şarabı ikram ederlerdi. Değirmenci kızları, omuzlarındaki dantelli şalları, boyunlarına taktıkları altın haçlarıyla kraliçeleri andırırlardı. Ben, yanımda fifremi getirirdim, akşam karanlık çökene kadar farandola dansı yapılırdı. Orada gördüğünüz şu değirmenler, bölgenin neşe ve zenginlik kaynağıydılar.

Fakat ne yazık ki, birkaç Parisli, Tarascon Yolu üzerine buharla çalışan bir un fabrikası kurmayı akıl etmişlerdi. Her şey güzel, her şey yepyeniydi! Köylüler zamanla buğdaylarını fabrikaya göndermeye alıştı ve zavallı değirmenler işsiz güçsüz kaldı. Ama ne çare! Bir süre direnmeye çalışsalar da, buharın gücü karşısında birbiri ardına kapanmaya başladılar. Artık küçük eşekler gelmez olmuştu... Değirmencilerin güzel kızları altın haçlı kolyelerini sattılar... Misket şarapları ve farandola dansları mazide kalmıştı... Karayel boşuna esiyor, kanatlar dönmüyordu. Nihayet günün birinde, belediye bu viran değirmenleri yıktırıp yerlerine asma ve zeytin ağaçları diktirdi.

Yine de bir yel değirmeni, tepesinin üstünde, un fabrikalarına meydan okurcasına kanatlarını döndürmeye devam etti. İşte bu değirmen, tam da şu an içinde geç saatlere kadar sohbet ettiğimiz Cornille Usta’nın değirmeniydi.

Cornille Usta, altmış yıldır una bulanmış bir halde yaşayan, kendini işine adamış yaşlı bir değirmenciydi... Un fabrikalarının kurulması onu çılgına çevirmişti. Bir hafta boyunca köyün içinde deliler gibi koşturup etrafına toplananlara fabrikaların tüm Provence’ı zehirlemek istediğini haykırdı. ‘Oraya gitmeyin,’ diyordu, ‘bu eşkıyalar ekmek yapmak için şeytan icadı buharı kullanıyorlar, oysa ben değirmenimin kanatlarını yalnızca Tanrı’nın soluğu olan karayel ve yıldız yeliyle döndürürüm.’ Ardından da, kendi değirmenine buna benzer methiyeler yağdırıyor ama kimse ona aldırmıyordu.

“Sonunda zavallı, öfkeden deliye dönerek kendisini değirmenine kapattı ve orada tek başına yabani bir hayvan gibi yaşadı. Ebeveynlerinin ölümünden sonra, hayatta kendisinden başka kimsesi kalmayan daha on beşindeki torunu Vivette’i bile yanında barındırmak istemiyordu. Bunun üzerine zavallı küçük kız hayatını kazanmak için ipekböceği çiftliklerinde, zeytinliklerde ve hasat dönemlerinde neredeyse çevredeki tüm çiftliklerde çalıştı. Yine de, büyükbabası bu çocuğu çok severmiş gibi görünüyordu. Sık sık kızgın güneşin altında yürüyerek dört mil uzağa, torununun çalıştığı çiftliğe gidiyor ve oraya vardığında saatlerce ağlayarak onu izliyordu...

“Yöre halkı Vivette’i yanında barındırmamasının pintiliğinden kaynaklandığını düşünüyordu. Torununun çiftlik çiftlik dolaşıp, ağır koşullarda hizmetçilik yapmasına ve kâhyaların hakaretlerine maruz kalmasına izin vermesi yüzünden yaşlı değirmenci herkesin gözünde itibarını kaybediyordu. Üstelik, o güne dek saygıdeğer bir insan olarak kabul edilen Cornille Usta’nın, şimdi delik deşik bir kasket, pantolonunun etrafına doladığı yırtık pırtık bir kemer ve çıplak ayaklarla sefil bir halde sokaklarda dolaşmasını kimse hoş karşılamıyordu... Pazarları ayine geldiğinde, biz yaşlılar onun adına utanç duyuyorduk. O da bunu hissettiği için bizim gibi meslek erbaplarının oturduğu sıraya yanaşmaya bile cesaret edemiyor, her zaman, yoksullarla birlikte kilisenin girişindeki kutsal su kabının yanında, ayakta bekliyordu.

“Cornille Usta’nın yaşamında anlam veremediğimiz bazı gariplikler vardı. Uzun zamandan beri, köyde kimse ona buğdayını vermese de, değirmeninin kanatları tıpkı eskiden olduğu gibi dönmeye devam ediyordu. Akşamları, sokaklarda, heybesi şişkin un çuvallarıyla dolu eşeğini iterken ona rastlayanlar vardı.

‘Hayırlı akşamlar!’ diye sesleniyordu ona köylüler...

‘Değirmende işler yolunda demek?’

‘Her zaman olduğu gibi, evlatlarım...’ diye yanıtlıyordu yaşlı değirmenci neşeli bir ifadeyle. ‘Tanrı’ya şükür iş hiç eksik olmuyor.’

Kendisine bunca işin kimden geldiği sorulduğunda, parmağını dudaklarına götürerek ciddi bir ses tonuyla karşılık veriyordu: ‘Şiişşt, kimse duymasın, ihraç edilecek buğdayları öğütüyorum!’ Ağzından daha fazlasını almak mümkün değildi.

Değirmenine girmeye gelince, kimse bunu aklından geçiremiyordu. Küçük Vivette bile oraya adımını atamıyordu.

Önünden geçenler, değirmenin kapısının hep kapalı olduğuna, kocaman kanatların her zamanki gibi döndüğüne, yaşlı atın düzlükte otladığına ve pencerenin pervazında güneşlenen uzun boylu, sıska kedinin kendilerine vahşi vahşi baktığına tanık oluyorlardı.

Bu görüntülerin üzerindeki esrar perdesi birçok söylentiye yol açıyordu. Herkes Cornille Usta’nın sırrı hakkında kendince bir yorum yapsa da, genel kanı bu değirmendeki écu3 çuvallarının un çuvallarından fazla olduğuydu.

Zamanla her şey ortaya çıktı. Bakın nasıl:

Bir gün, fifremi çalıp gençleri dans ettirirken, küçük Vivette’le en büyük oğlumun birbirlerine âşık olduklarını fark ettim. Buna hiç kızmadım, ne de olsa Cornille ismi bizim için saygındı, üstelik Vivette’in, bu güzel minik serçenin evimizde uçuşacağını düşünmek hoşuma gidiyordu. Ancak, bizim âşıklar sık sık birlikte oldukları için, bir kaza yaşanması ihtimaline karşı, işi bir an önce halletmek istedim ve durumu büyükbabaya açmak üzere değirmene çıktım... Ah! İhtiyar büyücü! Beni nasıl karşıladığını görmeliydiniz! Bana kapıyı açmamakta direndi. Derdimi iyi kötü kilidin deliğinden anlatmaya çalışırken, o lanet sıska kedi bir şeytan gibi sürekli başımın üzerinde tıslıyordu.

Lafımı bitirmeme fırsat vermeyen ihtiyar, bana edepsizce fifremin başıma dönmemi, oğlumu evlendirmek için acelem varsa, un fabrikasındaki kızlardan birini seçmemi haykırıyordu. Bu alçakça sözler karşısında kanımın beynime sıçradığını tahmin edebilirsiniz, yine de kendime hâkim olacak kadar soğukkanlı davrandım ve ihtiyar bunağı değirmeninde bırakıp, çocuklara yaşadığım hayal kırıklığını anlatmak üzere geri döndüm... Zavallı yavrucaklar söylediklerime inanamıyorlardı. Büyükbabayla görüşmek üzere değirmene gitmek için bana yalvardılar. Vicdanım onları reddetmeye el vermeyince, bizim âşıklar fırlayıp gittiler!

Yukarıya vardıklarında, Cornille Usta daha yeni dışarı çıkmış. İhtiyarcık kapıyı iki kere kilitlese de, merdivenini dışarıda bırakmış, bunun üzerine bizimkilerin aklına, bu meşhur değirmenin içinde neler olup bittiğini görmek üzere pencereden içeri girmek gelmiş...

Ne gariptir ki değirmentaşının bulunduğu oda boşmuş! Ortalıkta ne bir çuval ne de bir buğday tanesi varmış; duvarlarda da, örümcek ağlarının üzerinde de bir un zerresine rastlamak mümkün değilmiş... Öğütülmüş has buğdayın değirmenlere buram buram yayılan o sıcacık, nefis kokusu hissedilmiyormuş. Uzun boylu, sıska kedi tozlarla kaplı ana milin üzerinde uyuyormuş...

Eski püskü bir yatağın, yırtık pırtık birkaç elbisenin, merdivenin basamağındaki bir parça ekmeğin, üzerindeki deliklerden sıva döküntüleri ve kirecin aktığı üç dört çuvalın bulunduğu aşağıdaki odanın görünümü de aynı sefaleti, aynı terk edilmişliği yansıtıyormuş.

İşte, Cornille Usta’nın sırrı buymuş. Değirmenin onurunu kurtarmak ve herkesi, orada hâlâ un üretildiğine inandırmak için, her akşam sokaklarda gezdirdiği çuvalların içinde sıva döküntüleri varmış meğer... Zavallı değirmen! Zavallı Cornille! Un fabrikaları uzun zaman önce son işlerini de ellerinden almıştı. Kanatlar çırpınmaya devam etse de, değirmentaşı boşa dönüyordu.

Çocuklar gözyaşları içinde geri dönüp, bana gördüklerini anlattıklarında yüreğim sızladı... Bir an bile kaybetmeden komşulara koştum ve olan biteni onlara kısaca anlattım, hemen oracıkta ne yapılması gerektiğine karar verdik: Evlerdeki bütün buğdayları değirmene götürecektik... Aldığımız kararı hemen yerine getirdik. Bütün köy halkı, heybeleri buğdayla –bu kez gerçek buğdayla– yüklü bir eşek kervanının eşliğinde yukarı çıktık!

Değirmenin ardına dek açık kapılarının önünde, alçı döküntüleriyle dolu bir çuvalın üzerinde oturan Cornille Usta, başını elleri arasına almış ağlıyordu. Döndüğünde, kendisi yokken değirmenine girildiğini ve sırrının açığa çıktığını fark etmişti.

‘Zavallı ben!’ diyordu. ‘Artık tek çarem ölmek... Değirmenimin onuru lekelendi.’

Bir yandan, değişik isimler vererek değirmeniyle gerçek bir insanmış gibi konuşuyor, diğer yandan hıçkıra hıçkıra ağlıyordu, içimiz parçalanmıştı..

Tam o sırada, eşeklerin düzlüğe varmasıyla birlikte, herkes değirmencilerin altın çağında olduğu gibi haykırmaya başladı: ‘Hey! Değirmen!.. Hey! Cornille Usta!’

Ardından, kapının önüne yığılan çuvallardan yere yayılan kızıl buğday taneleri etrafa saçıldı.

Cornille Usta gözlerini fal taşı gibi açmıştı. Buğdayları avucunun içine almış, bir yandan gülüp bir yandan ağlarken şunları söylüyordu:

‘Ulu Tanrım! Buğday bu! Hem de has buğday. Bırakın onu seyredeyim.’

Sonra bize dönüp, ‘Ah! Bana döneceğinizden emindim... O fabrikatörlerin hepsi hırsız,’ diye ekledi.

Zaferini kutlamak için onu köye götürmek istediğimizde, ‘Hayır, hayır, çocuklarım,’ dedi. ‘Önce gidip değirmenimin karnını doyurmam gerek... Anlarsınız! Uzun zamandır boğazından tek bir lokma bile geçmedi.’

Zavallı ihtiyarın sağa sola koşuşturup çuvalları yardığını, taneler öğütülüp, has buğdayın ince tozu tavana doğru yayılırken değirmentaşını gözleyişini gördüğümüzde, hepimizin gözleri yaşlarla doldu.

Artık üzerimize düşen bir görev vardı: O günden sonra, yaşlı değirmenciyi bir gün olsun işsiz bırakmadık. Sonra bir sabah, Cornille Usta’nın ölümüyle son değirmenimizin kanatları da, bu kez sonsuza dek durdu... Cornille’den sonra, kimse onun işini devam ettirmedi. Ne bekliyordunuz ki, beyefendi?.. Bu dünyada her şeyin bir sonu vardır ve tıpkı Rhône Nehri’ndeki kayıklar, yüksek yargı organları ve iri çiçek desenli ceketler gibi, yel değirmenlerinin de zamanının geçtiğini kabullenmek gerekir.”

3. (Fr.) Altın ya da gümüşten yapılmış, madenî, eski Fransız para birimi. (Y. N.)

BAY SEGUIN’İN KEÇİSİ

Paris’teki, lirik şair Bay Pierre Gringoire’a4.

Zavallı dostum Gringoire, hiç değişmeyeceksin.

Bu nasıl olur? Sana Paris’in önde gelen gazetelerinden birinde köşe yazarlığı teklif ediliyor ve sen bunu küstahça geri çeviriyorsun... Bahtsız çocuk, dön bak bir haline! Şu yırtık pırtık hırkana, eski püskü pantolonuna, açlıktan solmuş yüzüne bir bak. İşte cafcaflı kafiyeler uydurma tutkusunun sonu bu oldu! On yıldan beri, Bay Apollo’nun sayfalarına döktüğün özverili göz nurunun karşılığı bu mu olmalıydı?.. Sen de hiç mi utanma yok?

Biraz varsa, köşe yazılarına geri dön, ahmak herif! Köşe yazılarına geri dön. Dilediğin kadar para kazanabilirsin, böylece Brébant’da5 her zaman sana ayrılmış bir masaya sahip olabilir, şapkana taktığın tüyle gala gecelerinde boy gösterebilirsin...

Yok! İstemiyor musun?.. Ömrünün sonuna kadar keyfince yaşayabileceğini mi iddia ediyorsun?.. Tamam, o zaman Bay Seguin’in keçisinin hikâyesini biraz dinle de, özgür yaşama arzusunun neye mal olduğunu gör.

Bay Seguin’in, hep aynı şekilde elinden kaçırdığı keçilerinden yana talihi hiç yaver gitmemişti.

Bir sabah iplerini kopardıkları gibi dağa koşuyor ve orada kurtlara yem oluyorlardı. Ne sahiplerinin sevgisi ne de kurt korkusu onlara engel olamıyordu. Göründüğü kadarıyla, bağımsızlıklarına düşkün keçiler, her ne pahasına olursa olsun özgürlük ve açık havayı tercih ediyorlardı.

Hayvanlarının mizaçlarını hiç anlamayan Bay Seguin’in yüreği yanıyor ve kendi kendine, “Buraya kadar, keçiler benden sıkılıyorlar, artık vazgeçmem gerek,” diyordu.

Yine de yılmadı ve altı keçisini de aynı şekilde kaybetmesine rağmen yedincisini satın aldı. Ama bu kez, evin arka bahçesinde yaşamaya kolayca alışması için içlerinden en gencini seçmeye özen gösterdi.

Ah Gringoire! Bay Seguin’in küçük keçisi tatlı tatlı bakan gözleri, küçük zabitlerinkini andıran sakalı, parıldayan siyah toynakları, çizgili boynuzları ve bir kaftan gibi tüm bedenini saran uzun, beyaz tüyleriyle ne kadar sevimliydi bilemezsin! Esmeralda’nın oğlağını hatırlar mısın, Gringoire? İşte onun kadar şirindi. Üstelik uysal ve sokulgandı, sağılırken hiç kımıldamaz, ayağını süt çanağının içine sokmazdı. Tam anlamıyla muhteşem bir yavru keçiydi.

Bay Seguin’in evinin arkasında, etrafı akdikenden yapılmış çitle çevrili bir bahçe vardı. Yeni misafirini oraya yerleştirdi. İpini oldukça uzun bırakmaya özen göstererek çayırlığın en güzel yerinde kazığa bağladı. Keçisini ara sıra ziyaret ederek keyfinin yerinde olup olmadığına bakıyordu. Keçisinin çok mutlu olduğunu ve otları afiyetle yediğini gördüğünde yüreği sevinçle dolan Bay Seguin aklından şunları geçirdi:

“Bahçemde asla canı sıkılmayacak bir keçim oldu, sonunda!”

Bay Seguin yanılıyordu, keçisinin canı sıkılmaya başlamıştı.

Bir gün, keçi dağa doğru bakarak içinden şunları söyledi:

“Yukarısı kim bilir ne güzeldir! Boynumun derisini yüzen şu lanet yular olmadan fundalıklarda hoplayıp sıçramak çok keyifli olmalı!.. Çitlerle çevrili bir yerde otlamak bir eşek ya da bir sığır için güzel olabilir!.. Ama keçiler, onların geniş bir alana ihtiyacı var.”

O andan itibaren, çitlerle çevrili bahçenin otları ona yavan gelmeye, içi sıkılmaya başladı. Zayıfladı, sütü azaldı. Keçinin, gün boyunca, başı dağlara dönük bir halde yularını çekiştirdiğini, burun deliklerini açarak hüzünle melediğini görmek çok acıklıydı...

Bay Seguin keçisine bir haller olduğunu fark etmişti, ama bu duruma bir anlam veremiyordu... Bir sabah, sağılması bittiğinde, keçisi yüzünü ona döndü ve kendi dilince şunları söyledi:

“Dinleyin Bay Seguin, burada tükenip gidiyorum, bırakın da dağlara gideyim.”

“Aman Tanrım! Sen de mi!” diye şaşkınlıkla haykıran Bay Seguin, süt dolu kovayı elinden düşürüverdi... Ardından keçisinin yanına, otların üzerine çömelerek, “Nasıl olur Blanquette, beni bırakıp gitmek mi istiyorsun?” diye sordu.

“Evet, Bay Seguin.”

“Yoksa buradaki otlar sana yetmiyor mu?”

“Ah! Hayır, Bay Seguin!”

“Belki de boynundaki ip kısa geliyordur, onu uzatmamı ister misin?”

“Buna gerek yok, Bay Seguin.”

“O halde sorun nedir? Benden ne istiyorsun?”

“Dağlara gitmek istiyorum, Bay Seguin.”

“Ah zavallıcık, dağlarda kurt olduğunu bilmiyor musun? Onunla karşılaştığında ne yapacaksın?..”

“Ona boynuz atarım, Bay Seguin.”

“Senin boynuzların ona vız gelir. Kurt daha önce de, senden daha güçlü boynuzları olan keçilerimi yemişti. Geçen sene burada yaşayan zavallı yaşlı Renaude’u bilir misin? Bir teke kadar güçlü kuvvetli, yürekli bir keçiydi. Gece boyunca kurtla mücadele etti... Ama sabah, ona yem oldu.”

“Zavallı, bahtsız Renaude!.. Ama bu hiç önemli değil Bay Seguin, bırakın dağlara gideyim.”

“Hey yüce Tanrım!” dedi Bay Seguin. “Benim keçilerime neler oluyor böyle? İşte bu da kurda yem olmak istiyor. Ama hayır... Seni kendinden koruyacağım küçük yaramaz, yularını koparabileceğinden endişeleniyorum, bu yüzden seni ahıra kapatmak zorundayım, artık hep orada kalacaksın.”

Bunun üzerine, Bay Seguin keçiyi zifiri karanlık bir ahıra götürüp, kapısını sıkıca kapattı... Ancak ne yazık ki pencereyi açık unutmuştu, arkasını döner dönmez keçi oradan atlayıp kaçtı.

Şimdi gülüyorsun değil mi Gringoire? Elbette! Sen şimdi, bu iyi yürekli adama karşı keçinin yanındasındır... Bakalım, hikâyenin sonunda da gülmeye devam edebilecek misin?

Dağa çıkan beyaz keçi herkeste hayranlık uyandırdı. Yaşlı köknar ağaçları daha önce hiç bu kadar sevimlisini görmemişlerdi. Onu küçük bir prenses gibi karşıladılar. Kestane ağaçları onu okşayabilmek için dallarını yerlere kadar eğiyordu. Katırtırnakları, o geçerken altın sarısı çiçeklerini açarak ellerinden geldiğince güzel kokmaya çalışıyorlardı. Bütün dağ gelişini kutluyordu sanki.

Düşünsene Gringoire, bizim keçi kim bilir ne kadar mutluydu! Ne bağlandığı bir kazık vardı ne de bir ipi... Artık hiçbir şey dilediğince otlamasına, hoplayıp sıçramasına engel değildi... Orada ottan bol ne vardı!.. Hem de ne ot!.. Lezzetli, ince, kenarları tırtıklı bin bir çeşit bitki boynuzlarına kadar yükseliyordu, sevgili dostum!.. Hepsi arka bahçedeki çimenlikte gördüklerinden o kadar farklıydı ki! Hele çiçekler!.. Kocaman masmavi çan çiçekleri, geniş çenekli lâl renkli yüksükotları vardı, bütün orman, baş döndürücü özsuları dışarı taşan yaban çiçekleriyle kaplıydı!..

Beyaz keçi yarı sarhoş gibiydi, bacaklarını havaya dikmiş otların içinde yan gelip yatıyor, bayır boyunca, yere düşen yaprakların ve kestanelerin arasında yuvarlanıp duruyordu. Bir sıçrayışta ayakları üzerinde doğruluyor, ardından başını dikip makileri, şimşirleri aşıyor, kâh bir tepenin üstüne çıkıyor, kâh bir çay yatağına iniyor, her yeri dolanıyordu... Gören, dağda Bay Seguin’in on keçisi var sanırdı.

Blanquette’in hiçbir şeyden korkusu yoktu.

Akarsuları bir sıçrayışta aşarken üzerine sıçrayan su damlalarına ve köpüklere bulanıyordu. Ardından, sırılsıklam bir halde düz kayaların üzerine uzanıp güneşte kuruyordu... Bir seferinde, yaylanın kenarında, dişlerinin arasında bir sarısalkım çiçeğiyle ilerlerken, aşağıda, taa aşağıdaki ovada, arkasında çitlerle çevrili bahçesiyle Bay Seguin’in evini fark etti. Gözlerinden yaşlar boşanana kadar güldü.

“Ne kadar da küçükmüş, orada bunca zaman nasıl yaşamışım?” diye sordu kendi kendine.

Zavallıcık! Baktığı o yüksek tepenin üzerinde, kendini dünyayla baş edebilecek kadar güçlü sanıyordu.

Sözün kısası, Bay Seguin’in keçisi için çok güzel bir gündü. Öğleye doğru, sağa sola koşuştururken, birden kendisini, yabanasmalarını afiyetle kıtır kıtır yiyen bir dağkeçisi sürüsünün arasında buluverdi. Beyazlara bürünmüş bizim küçük hovarda, sürüde büyük heyecan yarattı. Ona yabanasmalarının en lezzetlilerini ikram eden bu bayların hepsi çok nazikti... Hatta aramızda kalsın Gringoire, siyah tüylü genç bir dağkeçisi Blanquette’in gönlünü kazanma mutluluğunu yaşadı. İki âşık, bir iki saat boyunca ormanda nereye gittiklerini bilmeden dolaştılar... Bu sırada neler konuştuklarını çok merak ediyorsan, yosunların altından görünmeden akan boşboğaz kaynak sularının şırıltılarına kulak vermelisin.

Birden çıkan rüzgâr havayı serinletti. Akşam olmuş, dağ menekşe rengine bürünmüştü... Şaşkınlıktan donakalan küçük keçi, “Ne çabuk!” dedi.

Aşağıda, tarlaların üzerine karanlık çökmüş, Bay Seguin’in etrafı çitlerle çevrili bahçesi sislerin içinde kaybolmuştu, küçük evin yalnızca çatısı ve bacasından tüten hafif duman seçiliyordu. Geri dönen bir sürünün çıngırak seslerini duyduğunda küçük keçinin yüreği sızladı. Yuvasına dönen bir akdoğanın kanatları, yanından geçerken hafifçe ona dokundu. İçi ürperdi... Ardından, dağda bir uluma sesi duyuldu:

“Uuuu! Uuuu!”

Birden kurdu düşündü, gün boyunca bizim küçük çılgın onu aklından hiç geçirmemişti... Aynı anda, vadinin uzaklarından bir boru sesi işitildi. İyi yürekli Bay Seguin son bir çabayla keçisini uyarmak istiyordu.

“Uuuu! Uuuu!” diye uluyordu kurt.

“Geri dön! Geri dön!” diye onu çağırıyordu boru.

Blanquette bir an geri dönmeye niyetlendi ama bağlandığı kazığı, boynunu sıkan ipi, çitlerle çevrili bahçeyi hatırladığında artık öyle bir yaşama katlanamayacağını ve dağda kalmanın daha iyi bir fikir olduğunu düşündü.

Borunun sesi de kesilmişti...

Keçi kımıldayan yaprakların hışırtısını işitti. Arkasına dönüp baktığında, havaya dikilmiş iki kısa kulak ve parlayan bir çift göz gördü... Bu kurttu.

Kocaman gövdesiyle arka ayakları üstüne oturmuştu, hiç kımıldamıyordu, küçük keçinin şimdiden tadına bakar gibiydi. Onu midesine indireceğinden emin olan kurt hiç acele etmiyordu, yalnızca, keçi başını arkaya doğru çevirdiğinde, “Hah! Hah! Hah! Bay Seguin’in küçük keçisi!” diyerek korkunç bir kahkaha attıktan sonra, koca kırmızı dilini sarkık dudaklarında gezdirdi.

Blanquette umutsuzluğa kapıldı... Bir an, kurtla mücadele edip yine de sabaha karşı ona yem olmaktan kurtulamayan yaşlı Renaude’un hikâyesini anımsayarak, belki de hemen teslim olmak gerek diye düşündü, ama hemen kendini topladı, başını eğip boynuzlarını öne doğru çıkararak, Bay Seguin’in cesur keçisi olduğunu belli edercesine gardını aldı. Kurdu haklayabileceğini düşünmüyordu, –keçi kurdu öldüremezdi– sadece kurda Renaude kadar uzun süre dayanıp dayanamayacağını görmek istiyordu.

Canavarın kendisine doğru yaklaşmasıyla birlikte, küçük boynuzların havadaki dansı başlamış oldu.

Ah cesur keçicik, nasıl da var gücüyle mücadele ediyordu! İnan, Gringoire, kurt hiç abartısız en az on kere, biraz soluk alabilmek için geri çekilmek zorunda kaldı. Boğazına düşkün keçimiz, bir dakika süren bu ateşkes anlarında bile hoşuna giden otları yemekten geri kalmıyor, sonra dolu ağzıyla savaş alanına geri dönüyordu... Bu, gece boyunca böyle devam etti. Bay Seguin’in keçisi ara sıra gökyüzünde ışıldayarak dans eden yıldızlara bakarak, “Ah! Ne olur şafak sökünceye kadar dayanayım...” diye iç geçiriyordu.

Yıldızların ışıkları art arda sönmeye başladı... Blanquette boynuz darbelerini, kurtsa ısırıklarını sıklaştırdı... Ufukta solgun bir ışık belirdi... Çiftliğin birinde kısık sesli bir horozun ötüşü yankılanıyordu. Ölmek için günün doğmasını bekleyen küçük keçi, “Nihayet!” dedi. Ardından, kana bulanmış beyaz kürküyle kendisini toprağa bırakıverdi.

Kurt hiç vakit kaybetmeden üzerine atılıp keçiyi yedi.

Hoşça kal, Gringoire!

Dinlediğin bu hikâyeyi ben uydurmadım... Eğer günün birinde yolun Provence’a düşerse dostlarımızdan sık sık şunu duyacaksın: “Bay Seguin’in keçisi bütün gece kurtla dövüştü ve sonunda sabaha karşı kurt onu yedi.”

Beni anlayabiliyor musun, Gringoire:

“Ve sonunda sabaha karşı kurt onu yedi.”

4. Pierre Gringoire ya da Gringore, 1475-1538 yılları arasında yaşamış, Büyük Belagatçiler geleneğine bağlı, lirik Fransız şair. Fransa’da politik komedinin kurucusudur. Victor Hugo’nun Notre-Dame’ın Kamburu adlı eserindeki baş karakterlerden biridir; sefil ve tasasız edebiyatçıyı temsil eder. (Y.N.)

5. İkinci İmparatorluk Dönemi’nde, Sainte-Beuve, Flaubert, Daudet, Goncourt Kardeşler, Zola ve Maupassant gibi sanatçı ve yazarların sık sık uğradığı, gözde bir lokanta. (Y.N.)

YILDIZLAR

Provencelı Bir Çobanın Hikâyesi

Luberon’da çobanlık yaptığım sıralarda, köpeğim Labri6 ve dişi koyunlar dışında tek bir canlı varlığa rastlamadan haftalarca otlakta kaldığım oluyordu. Arada sırada şifalı bitkiler arayan Mont-du-l’Ure keşişi buralardan geçiyordu, bazen de Piémont’lu birkaç kömürcünün kara yüzüyle karşılaşıyordum; ama bunlar yalnızlığa alışmış, köylerde, kasabalarda neler olup bittiğinden habersiz, konuşma isteklerini kaybetmiş sessiz sakin insanlardı. Bu yüzden, on beş günde bir, bana iki haftalık erzakımı taşıyan bizim çiftlik katırının bayır yukarı çıkarken çalan çıngırağının sesini işittiğimde yamacın üstünden, çiftlikte çalışan küçük çocuğun neşeli yüzünü ya da Norade Hala’nın kızıl başlığını gördüğümde çok mutlu oluyordum. Onlara hemen aşağı çiftlikteki haberleri, vaftiz, evlilik törenlerini anlattırsam da, beni asıl ilgilendiren, efendilerimin, güzelliği on fersah uzakta bile dillere destan olmuş kızı Küçükhanım Stéphanette’in nasıl olduğuydu. Umursadığımı pek de hissettirmeden kutlamalara, gece sohbetlerine katılıp katılmadığını, yeni taliplerinin olup olmadığını öğrenmeye çalışıyordum; bütün bunların benim gibi dağlarda yaşayan zavallı bir çobanı niye ilgilendirdiğini soracak olursanız, size sadece yirmi yaşında olduğumu ve hayatımda hiç bu kadar güzel bir kızla karşılaşmadığımı söyleyebilirim.

Bir pazar günü, oldukça geciken on beş günlük erzakın gelmesini bekliyordum. Sabah kendi kendime, “Herhalde kilisedeki ayin uzun sürdü,” dedim, ardından, öğlene doğru büyük bir fırtına koptuğunda, katırın bozuk zemin koşullarından dolayı yola çıkamadığını düşündüm. Nihayet üç sularında, gökyüzü yağmurlarla yıkanıp, dağ, güneş ve yağmur damlalarıyla ışıl ışıl parıldarken, yapraklardan süzülen ve çay yatağından taşan su sesleri arasından, katırın, bir paskalya günü çalan çan sesini anımsatan neşeli ve telaşlı çıngırağını duydum. Fakat katırı süren ne çiftlikte çalışan çocuk ne de yaşlı Norade’dı. Bu... Bu gelen... Küçükhanım Stéphanette’ti, sevgili çocuklar! Sorgun ağacı dallarından yapılmış küfeler arasında, tek başına dimdik oturmuştu, fırtınanın ve dağların serin taze havasından, yüzü pespembe olmuştu.

Çiftlikte çalışan çocuk hastaymış, Norade Hala da çocuklarının yanına tatile gitmiş. Güzeller güzeli Stéphanette katırından inerken bana hem bunlardan hem de yolunu kaybettiği için geç kaldığından söz etti; ama ışıl ışıl parlayan dantelli eteği ve beline sardığı çiçekli kurdelesiyle oldukça şık görünen genç kızın hali fundalıklarda yolunu şaşırmış gibi değil, bir yerlerde uzun süre dans ederek vakit geçirmiş gibiydi. Ah şirin kız! Gözlerimi ondan alamıyordum. Doğrusu, onu hiç bu kadar yakından görmemiştim. Bazen kışın sürüleri ovaya indirip akşam yemeği için çiftliğe döndüğümde, onu her zamanki gibi şık giysileri ve hafif çalımlı edasıyla, uşaklarla hiç muhatap olmaksızın salondan hızla geçerken bir anlığına görürdüm... Oysa şimdi tam karşımda duruyordu ve buraya kadar benim için gelmişti. Az kalsın aklımı kaybedecektim!

Stéphanette sepetten erzakı çıkarırken bir yandan da merakla etrafına bakınıyordu. Pazar günü için giydiği bu güzel elbisesini kirletmemek amacıyla eteğini hafifçe kıvırıp ağıla girdi, uyuduğum yeri merak ediyordu, saman üstüne koyun postu serili döşeğimi, duvarda asılı duran geniş kepeneğimi, değneğimi ve çakmaklı tüfeğimi görmek onu neşelendirmişti.

“Demek burada kalıyorsun, benim zavallı çobanım?” dedi. “Burada yapayalnız yaşamak kim bilir ne kadar sıkıcıdır. Neler yapıyorsun? Aklından neler geçiyor?” diye sordu.

“Sürekli sizi düşünüyorum hanımefendi...” diyecek oldum. Böylece hiç de yalan söylemiş olmayacaktım, ama öylesine afallamıştım ki ağzımı açıp tek bir söz bile edemedim.

Sanırım içinde bulunduğum ruh halini fark etmişti ve muziplikleriyle beni daha da güç bir duruma düşürmekten keyif alıyordu.

“Peki, çoban, arada sırada seni görmek için buraya gelen bir sevgilin var mı? Eminim, bu ya bir altın keçi7 ya da dağların doruklarında gezindiği söylenen peri kızı Estérelle8 olmalı...”

Aslında, benimle konuşurken başını geriye atıp şirin şirin gülümsemesi, yanımdan ayrılmak için acele etmesi, ona bir hayal gibi gelip geçen peri kızı Estérelle’nin havasını veriyordu.

“Hoşça kal çoban!” dedi.

“Güle güle, hanımefendi!”

İşte, boş küfeleriyle yola koyulmuştu bile.

Yokuş yukarı yükselen patikanın doruğunda gözden kaybolurken, katırın toynağından yuvarlanan çakıltaşları adeta bir bir yüreğime saplanıyordu. Uzun süre o taşların yuvarlanırken çıkardıkları sesi dinledim ve akşama kadar bu rüyayı bozabilir korkusuyla kımıldamaya bile cesaret edemeden yarı uykulu bir halde kalakaldım. Hava kararırken, vadinin derinlikleri maviye bürünüp, hayvanlar ağıla girmek için meleyerek birbirlerine sokulduklarında, aşağıdan bana seslenildiğini duydum; küçükhanım az önceki gibi güleç bir ifadeyle değil, sırılsıklam olmuş bir halde soğuktan ve korkudan titreyerek geri geliyordu. Yamacı indiğinde, Sorgue Irmağı’nın yağmur sularıyla kabarmış olduğunu görmesine rağmen, ne pahasına olursa olsun oradan geçmek isteyince boğulma tehlikesiyle karşılaşmış olmalıydı. Daha da kötüsü, gecenin bu saatinde çiftliğe geri dönmeyi aklından bile geçirmemeliydi, çünkü küçükhanım ırmağın geçit veren bölümüne inen yolu kendi başına asla bulamazdı, benim de sürüyü bırakmam mümkün değildi. Geceyi dağda geçirme düşüncesi, özellikle ailesini meraklandıracağından onu daha da endişelendiriyordu. Onu elimden geldiğince teselli etmeye çalıştım:

“Temmuz ayında geceler kısa olur hanımım... göz açıp kapayıncaya kadar geçer,” dedim.

Sonra, Sorgue’un sularıyla sırılsıklam olmuş elbisesini kurutup, ayaklarını ısıtması için hemen ateş yaktım. Ardından da kendisine süt ve peynir getirdim ama zavallıcığın ne ısınıp kendine gelmeyi ne de yemek yemeği düşünebilecek hali vardı, gözlerinde biriken iri damlaları gördükçe neredeyse ben de ağlayacak gibi oluyordum.

Bu arada gece iyice bastırmıştı. Dağların zirvelerinde, birkaç gün ışığı kırıntısından, batı yönünde ise birkaç ışık huzmesinden başka bir şey kalmamıştı. Hanıma ağıla girip dinlenmesini söyledim. Taze samanların üzerine yepyeni bir koyun postu sererek, kendisine iyi geceler diledim ve dışarı çıkıp kapının önüne oturdum... Tanrı şahidim olsun ki, yüreğimi yakan şu aşk ateşine rağmen, aklımdan hiçbir kötü düşünce geçmedi, yalnızca efendilerimin kızının, hemen yakınındaki meraklı sürünün bakışları eşliğinde –onu adeta diğerlerinden daha beyaz ve değerli bir dişi koyunmuş gibi izliyorlardı– kendini bana emanet ederek ağılın bir köşesinde uyumasından büyük bir gurur duyuyordum. Daha önce gökyüzü bana hiç bu kadar derin, yıldızlar hiç bu kadar parıltılı görünmemişti. Birden ağılın kapısı açıldı ve güzel Stéphanette belirdi. Uyku tutmamıştı. Hayvanlar kımıldadıkça samanları hışırdatıyor ya da rüyalarında meleyorlardı. Ateşin yanına oturmak istiyordu. Bunu fark ettiğimde, ona omuzlarını örtmesi için keçi postumu verdim ve ateşi körükledim, hiç konuşmadan öylece yan yana oturduk. Daha önce yıldızların altında güzel bir gece geçirdiyseniz, herkesin uyuduğu o saatlerde, yalnızlığın ve sessizliğin ortasında gizemli bir âlemin belirdiğini bilirsiniz. İşte o zaman pınarlar daha gür bir sesle akarken, göllerin üzerinde küçük alevler parıldar. Dağlardaki cinler, periler özgürce dolaşmaya başlarlar, civardaki ağaç dallarının büyüdüğünü, otların yeşerdiğini hissettiren belli belirsiz sesler, hışırtılar yankılanır adeta. Gün varlıklara aittir, geceyse nesnelere... Alışkın değilseniz, bu ortam ürkütücü olabilir... İşte bizim hanımefendi de tir tir titriyor, en küçük bir çıtırtıda bana sokuluyordu. Bir seferinde, aşağıda parıldayan gölden yükselen uzun, melankolik bir çığlık dalgalanarak bize kadar ulaştı. Aynı anda, güzel bir yıldız, az önce duyduğumuz o feryadın kendisiyle birlikte taşıdığı bir ışık gibi, tam kafamızın üzerinden aynı yöne doğru süzüldü.

“Bu da neydi?” diye sordu Stéphanette alçak sesle.

“Cennete giden bir ruh, hanımım,” dedim ve hemen haç çıkarttım.

O da haç çıkarttı ve bir süre öylece dalıp gitti. Sonra bana dönerek şunları söyledi:

“Demek, siz çobanların büyücü olduğunuz söylentisi doğruymuş?”

“Bu doğru değil, sevgili hanımım. Sadece yıldızlara daha yakın olduğumuz için orada neler olup bittiğini vadidekilerden daha iyi biliyoruz.”

Omzunda koyun postu, başı eline dayanmış halde ilahi bir çoban edasıyla gökyüzüne baktı ve “Ne kadar da çoklar! Ne kadar güzeller! Hiç bu kadarını bir arada görmemiştim! Adlarını biliyor musun, çoban?” diye sordu.

“Elbette hanımım... Bakın! Tam üzerimizdeki Aziz Jacques Yolu’dur (Samanyolu). Fransa’dan kalkıp doğrudan İspanya’ya gider. Onu, Araplarla savaşa giden yiğit Charlemagne’a yol göstermesi için Galiçyalı Aziz Jacques çizdi.9 Daha ileride gördüğünüz, parıltılı dört dingiliyle Ruhlar Arabası (Büyükayı) takımyıldızıdır. Onun önündeki diğer üçü, Üç Hayvan yıldızlarıdır ve tam üçüncüsünün karşısındaki de Arabacı’dır. Dört bir yandan yağan şu yıldız yağmurunu görüyor musunuz? Onlar, Tanrı’nın kendi katına kabul etmediği ruhlardır... Az daha aşağıda ise, Tırmık ya da Üç Kral (Orion) var. İşte o, biz çobanlara saatin kaç olduğunu gösterir. Sadece ona bakarak, şu anda gece yarısını biraz geçtiğini söyleyebilirim. Yine güneye doğru, biraz daha aşağıya baktığımızda, Yıldızların Meşalesi’nin, diğer adıyla Milanolu Jean’ın (Sirius) ışıltısını göreceksiniz. Bu yıldızla ilgili olarak çobanların anlattığı bir hikâye vardır. Rivayete göre, bir gece Milanolu Jean, Üç Kral ve Civciv Kafesi (Pleiades ya da Ülker yıldız kümesi) arkadaşları olan başka bir yıldızın düğününe davet edilmişler. Aceleci Civciv Kafesi hemen harekete geçip, gökyüzünün derinliklerindeki yukarı yolu tercih etmiş. Yukarı bakın, en yukarı, gökyüzünün derinliklerine. Üç Kral daha aşağıdan, kestirmeden gidip ona yetişmiş ama içlerinde en tembeli olan Milanolu Jean uykuya daldığından en arkada kalmış ve onları durdurmak için öfkeyle bastonunu fırlatmış. Bu yüzden, Üç Kral aynı zamanda Milanolu Jean’ın Bastonu olarak da anılır... Ama içlerinde en güzeli, sevgili hanımım, şafak vakti sürüleri salıverirken ve akşamları geri dönerken yolumuzu aydınlatan, bizim Çoban Yıldızımızdır. Biz ona Maguelonne deriz, güzel Maguelonne.... Provencelı Pierre’in (Satürn ya da Zühal) yıldızı peşinde dolanır ve her yedi yılda bir onunla nikâh tazeler.”

“Çoban, nasıl olur! Yıldızlar da birbirleriyle evleniyor mu?”

“Elbette, hanımım!”

Ona yıldızların evlilikleriyle ilgili bilgi vermeye çalışırken, omuzlarıma hafifçe dokunan, ince, narin bir şey hissettim. Uykuyla ağırlaşmış başını bana yasladığında, kurdele ve dantellerle tutturduğu saçları aşağıya döküldü. Yıldızlar gün ışığıyla solup gidene kadar, hiç kımıldamaksızın öylece yanımda kaldı. Ruhumun derinlikleri biraz altüst olsa da, bana güzel duyguların dışında hiçbir şey esinlemeyen bu aydınlık gecenin kutsal himayesinde, yalnızca onu seyretmekle yetindim. Etrafımızdaki yıldızlar, tıpkı kalabalık bir sürü gibi sessizce, yumuşak devinimlerini sürdürüyorlardı, ara sıra hayalimde, bu yıldızlardan en narin, en parıltılısının yolunu kaybederek omuzlarıma yaslanıp, uyumak için aşağıya indiğini canlandırıyordum.

6. Fransa’nın Landes bölgesinde yetiştirilen, Labrit (ya da Albert) kökenli, genellikle siyah renkli bir çoban köpeği türü. (Y.N.)

7. Bir Provence efsanesinin hayalî keçisi. Söylentiye göre altın boynuzları ve toynaklarıyla dağlarda gezinir, olağanüstü zenginliklerle dolu bir mağarada yaşarmış. Paul Arène, bu efsaneden yola çıkarak en muhteşem hikâyelerinden biri olan La Chèvre d’or’u (Altın Keçi) yazmıştır. (Y.N.)

8. Efsaneye göre, adını verdiği Estérel Dağı’nda yaşayan peri. Frédéric Mistral, onu Calendal adlı eserinin kahramanı yapmış, IV. Bölüm’ün başlığına “Peri Kızı Estérelle” ismini vermiştir. (Y.N.)

9. Halk diliyle ifade edilen bu astronomik detaylar, Avignon’da yayımlanan Almanach Provençal’den alınmıştır. (Yazarın notu)

ARLESLI KIZ

Benim değirmenden köye inerken, yolun kenarına, çitlembik ağaçlarıyla kaplı bir avlunun dibine inşa edilmiş bir çiftlik evinin önünden geçiliyordu. Burası, kırmızı kiremitleri, gelişigüzel aralanmış pencerelerin sıralandığı geniş, koyu renkli cephesi, çatısındaki rüzgârgülü, tahılları yukarı çeken makarası ve dışarı taşan birkaç tutam otuyla, tam da Provence usulü bir çiftçi eviydi...

Bu ev, beni neden bu kadar etkilemişti? Bu kapalı kapı neden kalbimi sıkıştırmıştı? Bunun yanıtını veremesem de, evi gördüğümde içim ürperiyordu. Etraf oldukça sessizdi... Önünden geçerken köpekler havlamıyor, beçtavukları ötüşmeden kaçıyorlardı... İçeride çıt yoktu! Hatta bir katır çıngırağının sesi bile duyulmuyordu... Pencerelerindeki beyaz perdeleri, tüten bacası olmasa, evde kimsenin yaşamadığı sanılırdı.

Dün, öğle üzeri, köyden dönerken, güneşten sakınmak için çiftliğin, çitlembik ağaçlarının gölgelediği duvarları boyunca yürüdüm... Çiftlik evinin önündeki yolda, suskun uşaklar arabaya ot yüklüyorlardı... Çiftliğin giriş kapısı açık kalmıştı. Geçerken içeriye bir göz attığımda, avlunun dibindeki taştan geniş masanın üzerine dirseklerini dayayarak başını elleri arasına almış, uzun boylu, saçı sakalı ağarmış yaşlı bir adam gördüm. Üzerinde, kolları kısacık bir ceket, yırtık pırtık bir pantolon vardı. Bir an duraksadım. Uşaklardan biri alçak sesle, “Şişt! Bu bizim efendimiz,” dedi. “Oğlunun başına gelen felaketten beri bu halde.”

O sırada, siyahlara bürünmüş bir kadın ve küçük bir çocuk, ellerinde altın yaldızlı kalın ayin kitaplarıyla yanımızdan geçerek çiftliğe girdiler.

Adam, “Hanımımız ve küçük oğlu, ayinden dönüyorlar,” diye ekledi. “Çocuk canına kıydığından beri her gün giderler... Ah! Bayım, ne büyük bir yıkım!.. Babasının üzerinde hâlâ ölen çocuğunun kıyafetleri var, onları çıkarttıramıyoruz... Hadi oğlum! Deh! Deh!”

Araba hafifçe savrularak yola koyuldu. Daha fazlasını öğrenmek için arabacıdan beni de yanında götürmesini istedim ve orada, kuru otların üstünde bu dokunaklı hikâyeyi öğrendim...

Adı Jan’dı. Yirmi yaşlarında, herkesin hayranlığını kazanmış, bir kız çocuğu kadar uysal, güçlü kuvvetli, temiz yüzlü bir gençti. Çok yakışıklı olduğundan kadınlar gözlerini ondan alamıyorlardı, ama onun yüreğinde tek bir kişi, bir keresinde Arles yolu üzerinde rastladığı, kadifeden, dantelli giysiler içindeki Arleslı küçük kız vardı... Önceleri, bu ilişki çiftlikte pek hoş karşılanmamıştı. Kız süse püse çok meraklı, çok cilveliydi, üstelik ailesi de buralı değildi. Ama Jan ne pahasına olursa olsun bu Arleslı kızı istiyor, “Onu bana vermezlerse, ölürüm.” diyordu.

Ailenin kabul etmekten başka çaresi yoktu... Hasattan sonra evlenmelerine karar verildi.

Bir pazar akşamı, çiftliğin avlusunda ailece yemek yiyorlardı. Buna bir düğün yemeği de demek mümkündü. Nişanlı kız şölene eşlik etmese de, bütün gece şerefine kadeh kaldırıldı... Yemeğin sonuna doğru, kapıda beliren titrek sesli bir adam, üstat Estève ile baş başa konuşmak istediğini söyledi. Estève Usta yerinden kalkıp dışarı çıktı.

“Efendim, oğlunuzu iki senedir benim metresim olan bir aşüfteyle evlendirmek üzeresiniz... Söylediklerimi kanıtlayabilirim: İşte mektuplar!” dedi. “Durumdan haberdar olan ailesi onu benimle evlendireceklerine söz vermişti, ama oğlunuz ona yakınlaştığından beri ailesi de, kız da beni istemiyor... Yine de aramızda yaşananlardan sonra, artık bir başkasının karısı olacağını düşünemiyorum.”

Estève mektuplara baktıktan sonra, “Tamam, anlaşıldı,” deyip adamı kendileriyle birlikte şarap içmesi için içeri davet etti.

“Teşekkürler, kederim susuzluğumu bastırıyor,” diye karşılık veren adam çekip gitti.

Babanın hiçbir şey olmamış gibi masadaki yerini almasının ardından yemek neşeyle sona erdi...

O gece, Estève Usta ve oğlu birlikte kırlara dolaşmaya gidip uzun süre dışarıda kaldılar, eve döndüklerinde anne hâlâ onları bekliyordu.

Babası, “Hanım, sarılıp öp oğlunu, canı çok sıkkın...” dedi.

Jan o geceden sonra Arleslı kızdan hiç söz etmese de, onu sevmeye devam ediyor, hatta onun daha önceleri bir başkasının kolları arasında olduğunu öğrendiğinden beri bu sevgi daha da büyüyordu. Kimseye bir şey söylemeyecek kadar gururluydu; ama zavallı çocuğun içi içini kemiriyordu!.. Bazı günler, bir köşede hiç kımıldamadan yapayalnız öylece duruyordu. Bazı günlerse kendini bir hışım çalışmaya veriyor, on gündelikçinin işini tarlada tek başına yapıyordu. Akşam olduğunda, Arles yolunu tutup, batıda şehrin sivri çan kuleleri belirene kadar yürüyor, asla daha ileri gitmeksizin geri dönüyordu.

Onun bu yalnız ve kederli halini gören çiftlik halkı ne yapacağını bilemiyor, çocuğun başına bir felaket gelmesinden korkuyordu... Bir keresinde, masaya oturduklarında, annesi yaşlarla dolmuş gözleriyle ona bakarak, şunları söyledi:

“Pekâlâ Jan, dinle, her şeye rağmen hâlâ o kızı düşünüyorsan, onu sana alacağız...”

Babası utançtan kızararak başını öne eğdi...

Jan başını “hayır” anlamında sallayarak dışarı çıktı...

O günden itibaren, yaşam tarzını değiştiren Jan, ailesinin içini rahatlatmak için neşeli görünmeye çalıştı ve yeniden balolarda, meyhanelerde, sığırların dağlanması sırasında düzenlenen şenliklerde boy göstermeye başladı. Hatta Fonvieille kasaba şenliğinde, farandola dansı yapanların başını o çekti.

Babası, “Kendisini topladı,” derken, her zamanki gibi kaygılı olan annesi gözünü üzerinden ayırmamaya başlamıştı... Jan, akşamları kardeşiyle birlikte ipekböceği yetiştirilen odanın hemen yanında yatıyordu; zavallı kadıncağız yatağını geceleri kozalara bakacağı bahanesiyle onların odasının yanına taşımıştı...

Nihayet, emekçilerin koruyucusu Aziz Éloi Günü geldi.

Çiftliğe çok neşeli bir hava hâkimdi... Herkes, bol bol ikram edilen Chateau-Neuf’ü ve tatlı şarabı su gibi içiyordu. Kestane fişekleri atıldı, harman yerinde ateşler yakıldı, çitlembik ağaçlarına rengârenk fenerler asıldı... Yaşasın Aziz Éloi! Herkes kendinden geçmişçesine dans ediyordu. Hatta bir ara, küçük kardeşin yeni gömleği tutuştu. Halinden memnun görünen Jan annesini dansa kaldırdığında, zavallı kadın kendini tutamayıp mutluluktan ağladı.

Gece yarısı herkes yorgunluktan bitkin bir halde yataklarına çekildi... Ama Jan, uyuyamıyordu. Küçük kardeşinin sonradan anlattığına göre bütün gece hıçkırarak ağlamıştı... Ah! Sizi temin ederim, bu çocuğun yüreği derinden yaralanmıştı...

Ertesi gün şafak sökerken, birinin koşarak odasından geçtiğini duyan annesi içine doğmuş gibi,

“Jan sen misin?” diye sordu.

Karşılık vermeyen Jan merdivene ulaşmıştı bile. Apar topar yatağından fırlayan annesi, “Jan, nereye gidiyorsun?” diye seslenip tavan arasına çıkan delikanlının peşinden gitti. “Oğlum, Tanrı aşkına ne yapıyorsun?”

Jan kapıyı kapatıp sürgüyü çekti.

“Jan, Janım cevap ver, lütfen! Ne yapıyorsun orada?”

Kadın titreyen elleriyle kapının tokmağını aradı... Sonrasında, açılan bir pencerenin ve avlunun taşlarının üzerine yığılan bir bedenin sesi duyuldu, hepsi buydu...

Zavallı çocuk içinden, “Onu çok seviyorum... Artık dayanamayacağım....” demişti. Ah! Yüreklerimiz ne kadar güçsüz! Bunu söylemesi zor ama sanırım nefret aşkı öldüremiyor!..

O sabah, köylüler birbirlerine, aşağıdan, Estève çiftliğinden gelen bu çığlığın kime ait olduğunu soruyorlardı...

Duydukları, üzerindeki geceliğiyle, avludaki, üzeri çiy ve kana bulanmış taş masanın önünde oğlunun cansız bedenini kolları arasına almış bir annenin feryadıydı.

PAPANIN KATIRI

Bizim Provence köylülerinin sohbetlerini süsleyen o güzel halk deyişleri, atasözleri ya da özdeyişler içinde, bunun kadar ilginç ve tuhaf olanını hiç duymamıştım. Değirmenimin bulunduğu yörede, kinci, intikam peşinde koşan birine rastlandığında ondan: “İşte bu adam! Ondan uzak durun! Çiftesini yedi sene bekleten papanın katırından farksız,” diye söz ediliyordu.

Uzun süre boyunca, bu atasözünün kökenini, papanın katırının ve yedi sene sonra atılan çiftenin ne anlam ifade edebileceğini araştırdım. Hiç kimse, hatta Provence efsanelerini ezbere bilen bizim fifreci Francet Mamaï bile bana bu konuda bilgi veremiyordu. Bu sözcüklerin, bu özdeyiş dışında başka bir bağlamda kullanıldığını hiç duymamış olan Francet de tıpkı benim gibi, bu deyişin Avignon’da yaşanmış eski bir olaydan kaynaklandığını düşünüyordu.

“Bunu ancak Ağustosböceği Kütüphanesi’nde bulabilirsiniz,” dedi yaşlı fifreci gülerek.

Fikir hoşuma gitti, Ağustosböceği Kütüphanesi hemen kapı komşum olduğundan, bir hafta boyunca oraya kapanıp kendimi çalışmaya verdim.

Şairlere gece gündüz hizmet veren bu şirin, muhteşem kütüphanede, zil çalan küçük kütüphaneciler sürekli olarak müzik ziyafeti veriyorlardı. Burada oldukça keyifli birkaç gün geçirdim ve sırtüstü yatarak uzandığım bir haftalık bir araştırma sürecinin ardından aradığımı, yani benim şu katırın ve yedi sene bekleyen o ünlü çiftenin hikâyesini buldum.

Biraz naif olsa da hoş bir şekilde nakledilen bu öyküyü, size dün sabah, cildi gök mavisi, şerit ayraçları şeytanörümceği ipliğinden yapılmış, mis gibi kurutulmuş lavanta kokan, o elyazması kitaptan okuduğum gibi aktaracağım.

Papalık dönemi Avignonunu10 görmeyen, hiçbir şey görmemiş demektir. Yaşam başka hiçbir şehirde bu kadar şenlikli, neşeli ve canlı olamazdı. Sabahtan akşama dek süren ayin alayları, hac ziyaretleri, çiçeklerle kaplı caddeleri, Rhône’dan gelen kardinallerin, flamaları rüzgârla savrulan kadırgaları, Papa’nın meydanlarda Latince şarkılar söyleyen askerleri ve yardım dilenen papazların gevezelikleriyle ortalıkta tam bir cümbüş havası esiyordu. Daha yukarıda, Papalık Sarayı’nın etrafında, tıpkı kovanlarının çevresinde vızıldayan arılar gibi kümelenmiş evlerin aşağısında, dantel tezgâhlarının tik takları, ayin kaftanlarına altın işleyen mekiklerin gelgitleri, vazo işleyicilerin küçük çekiçlerinin darbeleri yankılanıyor, bu hengâmeye rezonans gövdelerinin ayarını yapan çalgı imalatçıların melodileri, arış iplikçisi kadınların ilahileri ve hepsini bastıran çan sesleri ekleniyordu. Buna ilaveten aşağıdan, köprünün yakınlarından, durmaksızın çalan davulların gümbürtüsü yayılıyordu. Çünkü bizde, halkın keyfi yerindeyse dans etmek, durmadan dans etmek gerekirdi ve o dönemde şehrin sokakları toplu halde farandola dansı yapmak için oldukça dar olduğundan fifreciler, davulcular Rhône Nehri’nin serin rüzgârının estiği Avignon Köprüsü’nü mesken edinmişlerdi. Orada, gece gündüz herkes durmadan, hiç durmadan dans ediyordu. Ah ne mutlu zamanlardı! Şehre ne büyük bir huzur hâkimdi! Baltalı mızraklar inip kalmıyor, devlet hapishaneleri şarap mahzeni olarak kullanılıyordu. Kıtlıklar, savaşlar asla yaşanmıyordu!.. İşte papalar, halkı böyle yönetiyordu. Halkın o dönemi özlemle anmasının nedeni buydu!..

Hele içlerinde Boniface11 adlı öyle tatlı bir ihtiyarcık vardı ki... Ah! Öldüğünde tüm Avignon onun ardından ne çok gözyaşı dökmüştü. Bu hoş ve sevecen hükümdar, katırının üzerinden, yanından geçen ister sıradan bir kökboyası satıcısı, ister yüksek bir yargıç olsun herkesi gülümseyerek selamlar ve kibarca kutsardı! Adeta Yvetot Kralı’ydı12, ama gülüşündeki inceliği, takkesine iliştirdiği mercanköşkü dalıyla Jeanneton’a13 ihtiyaç duymayan, Provence’a özgü bir Yvetot Kralı... Bu muhterem pederin tanıdığı tek Jeanneton, Avignon’un üç mil uzağında, Château-Neuf’ün mersinlerinde, asma fidanlarını kendi elleriyle diktiği küçük bir üzüm bağıydı.

Bu saygıdeğer şahsiyet her pazar, akşam duasından çıktıktan sonra maiyetiyle birlikte vakit geçirmek için oraya gidiyordu. Tepede, yanında katırı, çevresinde bağ kütüklerinin dibine uzanmış kardinalleriyle, alçalmaya başlayan güneşe karşı, o zamandan beri Papa’nın Château-Neuf’leri olarak anılan yakut renkli şarap şişelerinden birini açtırıyor, şarabını yudumlarken bağını seyrederek duygulanıyordu. Hava kararıp şişesi boşaldığında, kendisini izleyen maiyetiyle birlikte neşeyle şehrin yolunu tutuyor, Avignon Köprüsü’nde davulcuların ve farandola dansı yapanların arasından geçerken, müziğin etkisine kapılan katırı sekerek rahvan gidiyor, kendisi de takkesini sallayarak dansa eşlik ediyordu. Bu görüntü kardinalleri utandırsa da, herkesin, “Ah, mütevazı hükümdarımız! Ah, temiz yürekli Papamız!” diye haykırmasına neden oluyordu.

Château-Neuf’deki bağından sonra Papa’nın dünyada en çok sevdiği varlığı katırıydı. İhtiyar adam bu hayvanın üzerine titriyordu. Her gece uyumadan önce, ahırının kapısı sıkıca kapalı mı, yemliğinde bir eksik var mı yok mu diye bakar ve gözlerinin önünde Fransız usulü şekerli ve baharat çeşnili koca bir kâse şarabı hazırlatmadan masadan kalkmazdı, ardından kardinallerin dostça uyarılarına rağmen kâseyi kendi elleriyle katırına götürürdü... Doğrusu, bu şirin hayvancık, kızıl benekli siyah parlak tüyleri, dolgun ve geniş sağrısı, güçlü ayakları, küçük zarif başında gururla taşıdığı ponponları, bağcıkları, gümüş çıngırağı, fiyonkları, bir melek kadar sevimli görünümü, tatlı tatlı bakan gözleri, ona çocuksu bir hava veren ve sürekli bir o yana bir bu yana telaşla diktiği uzun kulaklarıyla, bunca zahmete değerdi hani... Tüm Avignonlular ona saygı duyuyor, Papa’nın sevgisini kazanmanın en iyi yolu olduğunu bildiklerinden, sokakta gördüklerinde ona sevgi dolu güzel sözler söylüyorlardı; Papa’nın masum katırı böylece farkında olmadan birçoğunun talihini değiştirmişti, bunun bir örneği de Tistet Védène ve onun şaşkınlık uyandıran macerasıydı.

Aslında bu Tistet Védène, altından heykeller yapan babası Guy Védène’in, çalışmayı hiç sevmediği ve çırakları da kendisine uydurduğu için evden kovmak zorunda kaldığı arsız bir çocuktu. Tam altı ay boyunca, omzuna attığı ceketiyle Avignon’un tüm sokaklarında, ama özellikle de Papa’nın evinin yakınlarında dolanıp duran bu maskaranın uzun zamandan beri Papa’nın katırıyla ilgili şeytani bir planı vardı. Bir gün Papa Hazretleri surların altında katırıyla birlikte dolaşırken, birden yanlarında beliren bizim Tistet ellerini hayranlık içinde birbirine kavuşturarak şunları söyledi:

“Aman Tanrım! Ne muhteşem bir katırınız var Aziz Papa!.. İzin verin onu biraz seyredeyim... Aman Papacığım ne harika bir katır!.. Alman İmparatoru’nun bile bunun gibi bir katırı yoktur.”

Ardından katırı okşayarak soylu bir genç kızla konuşuyormuş gibi tatlı tatlı, “Gel bana, hayatım, elmasım, inci tanem...” dedi.

İyi kalpli Papa duygulanarak içinden, “Ne iyi bir çocuk!.. Katırıma nasıl da şefkatle yaklaşıyor!” diye geçirdi.

Peki, ertesi gün ne oldu biliyor musunuz? Tistet Védène, eski sarı ceketini dantelli güzel bir ayin kıyafeti, mor ipekten kukuletalı bir papaz pelerini ve tokalı bir ayakkabıyla takas ederek daha önce yalnızca soylu aile çocuklarının ya da kardinallerin yeğenlerinin kabul edildiği Papa’nın kilise korosuna katıldı... İşte entrika diye buna denir!.. Ama Tistet bununla yetinmedi.

Papa’nın hizmetine giren bu maskara, rolünü başarıyla oynamaya devam etti. Herkese karşı küstah davranan Tistet katırdan başka kimseye ilgi ve özen göstermiyordu. Sarayın avlusunda sürekli olarak, bir elinde bir avuç yulaf ya da pembe saplarını kibarca salladığı evliyaotlarıyla geziniyor ve Papa’nın balkonuna, “Hey!.. Bakın bunlar kimin için?..” dercesine bakıyordu. Buna benzer öyle şeyler yaptı ki, sonunda artık yaşlandığını hisseden iyi yürekli Papa, kardinaller tarafından pek hoş karşılanmasa da, ahırının gözetimini ve her akşam, içinde Fransız usulü şarap bulunan kâsenin katırına götürülmesi işini onun üstlenmesine karar verdi.

Bu durum katırın da hoşuna gitmemişti. Artık şarabının getirilmesi gereken saatte korodan beş altı çömez, dantelli pelerinleri içinde samanlığına sokuluveriyor ve bir süre sonra da Tistet Védène tüm ahırı saran baharat ve sıcak karamel kokularının eşliğinde, elinde özenle taşıdığı Fransız usulü şarap kâsesiyle beliriyordu. İşte o zaman, zavallı hayvancağızın işkence saatleri başlıyordu.

İçini sıcacık tutan, ona kanatlar takan onca sevdiği parfümlü şarabı acımasızca yemliğine kadar getirip ona koklatıyor ve mis gibi kokusu burnuna dolduğunda “Sana yok!” diyorlardı. Yumurcaklar, bu alev alev parlayan güzelim pembe şarabın tamamını midelerine indiriyorlardı... Üstelik, bu küçük papaz çömezleri yalnızca katırın şarabını çalmakla kalmıyor, içtiklerinde çılgına dönüp kulağını, kuyruğunu çekiştiriyorlardı. Quiquet sırtına tırmanırken, Béluguet kukuletasını kafasına geçirmeye çalışıyordu ama bu arsız veletlerin hiçbiri, katırın onları bir kıç darbesi ya da azılı bir çifteyle ta Kutup Yıldızı’na hatta daha bile uzağa fırlatabileceğini aklına getirmiyordu. Hayır, bunu hiç düşünmüyorlardı! Ne de olsa, böyle bir tepki Papa’nın hoşgörülü, bağışlayıcı katırına yakışmazdı... Çocuklar onu kızdırmak için boşuna çabalıyorlardı, katır sadece Tistet Védène’e kin besliyordu... Ne zaman, onun arkasında olduğunu hissetse toynakları kaşınıyordu ve hiç de haksız sayılmazdı. Bu Tistet haytası, ona alçakça oyunlar oynuyor, hele içtikten sonra bu konudaki yaratıcılığı iyice artıyordu!..

Bir gün, onu sarayın en tepesindeki çan kulesine çıkarmayı kafasına takmasın mı? Size bu anlattığım masal değil, iki yüz bin Provencelı onu seyrediyordu. Bu bahtsız katırın yaşadığı dehşeti hayalinizde bir canlandırsanıza! Bir saat boyunca, dönerek yükselen bilmem kaç basamaklı sarmal bir merdiveni gözü kapalı tırmandıktan sonra, kendisini birden, aydınlığıyla gözlerini kamaştıran bir sahanlıkta, fantastik bir Avignon manzarasının karşısında bulmuştu. Çarşıdaki barakalar fındık büyüklüğündeydi, Papa’nın kışlaları önünde bekleyen askerleri kırmızı karıncalar gibi görünüyor ve biraz aşağıda, gümüş bir tel üzerine kurulmuş minicik bir köprüde insanlar boyuna dans ediyor, dans ediyordu. Ah zavallı hayvancık! O panikle kopardığı yaygara sarayın tüm camlarını zangır zangır titretti.

“Ne oluyor? Ona neler yapıyorlar?” diye haykırdı, balkona fırlayan Papa.

Şimdiden avluya inmiş olan Tistet Védène, ağlarmış gibi yaparak saçını başını yoluyordu.

“Ah Aziz Papa, ne olacak! Katırınız!.. Tanrı aşkına! Şimdi ne yapacağız?.. Katırınız çan kulesine çıkmış...”

“Nasıl olur! Tek başına mı?”

“Evet efendim, tek başına!.. Bakın! Şurada, tepede! Şu iki kulak ucunu görüyor musunuz?.. Adeta bir çift kırlangıç...”

“Tanrım!” dedi gözlerini yukarı çeviren bahtsız Papa, “Çıldırmış olmalı! Kendini öldürecek! Zavallıcık, aşağı insene!”

Şu talihe bak! Onun da tek istediği aşağı inmekti! Ama nereden! Merdivenden inmeyi aklından bile geçirmemesi gerekiyordu. Merdiven çıkılırdı, ama inmeye gelince bacakları yüz kere birbirine dolaşabilirdi... Üzüntüden perişan olmuş bir şekilde, gözleri fırıl fırıl dönerek sahanlıkta bir aşağı bir yukarı yürürken, tek düşündüğü Tistet Védène’di.

“Ah alçak! Buradan bir kurtulayım... Yarın sabah sana öyle bir çifte atacağım ki!”

Bacaklarına biraz olsun güç veren ona çifte atabilme düşüncesi olmasa asla dayanamazdı... Sonunda bin bir güçlükle onu oradan kurtarmayı başardılar... Hayvanı ancak bir kaldıraçla sedyeye taşıyıp, bir sürü iple bağlayarak oradan indirebilmişlerdi. Düşünsenize, o yükseklikte, bir ipin ucunda asılı kalmış ayakları boşlukta mayıs böceği misali çırpınıp dururken, üstelik tüm Avignon halkı onu izlerken görünmek Papa’nın katırına ne kadar dokunmuş olmalıydı!

Zavallı hayvan bütün gece uyuyamamıştı. Hâlâ kendisini o lanet sahanlıkta dönüp duruyormuş gibi hissediyor, aşağıda tüm şehir kahkahalar atıyordu, sonra aklına Tistet Védène alçağı ve ertesi gün ona atacağı o sıkı çifte geliyordu. Ah dostlar, hem de ne çifte! Tozu dumanı Pampérigouste’dan bile görülecekti... O, ahırında bu güzel karşılama törenine hazırlanırken, Tistet Védène ne yapıyordu biliyor musunuz? Papa’nın kadırgasında, her yıl diplomasi ve görgü kurallarını öğrenmek üzere, şehirden Kraliçe Jeanne’ın14 Napoli’deki sarayına gönderilen genç soylularla birlikte şarkılar mırıldanarak Rhône Nehri boyunca yol alıyordu. Tistet soylu olmamasına rağmen, Papa onu katırına gösterdiği özen ve özellikle de kurtarma çalışmaları sırasında sarf ettiği çabalar dolayısıyla ödüllendirmek istemişti.

Ertesi gün, düş kırıklığına uğramış olan katırcık, “Ah haydut! Başına gelecekleri anlamış olmalı!” diye düşündü çıngıraklarını sallayarak, “Ama hiç fark etmez, alçak, istediğin yere git! Dönüşünde senin için beklettiğim çiftemden kurtulamayacaksın!”

Ve çiftesini atacağı güne bekledi.

Tistet’nin gidişinden sonra, Papa’nın katırı eski huzurlu yaşamına geri döndü. Artık ahırda ne Quiquet ne de Béluguet vardı. Fransız şarabıyla birlikte keyifli günler, uzun öğle uykuları ve Avignon Köprüsü’nde dansa eşlik eden küçük adımlar geri gelmişti. Yine de başından geçenlerden sonra, şehirde ona biraz mesafeli yaklaşılıyordu. Yolda giderken çevresinde fısıltılar yayılıyor, ihtiyarlar başlarını sallarken, çocuklar çan kulesini göstererek gülüşüyorlardı. Papa bile dostuna eskisi kadar güvenemiyor, pazar günleri onun sırtında bağından dönerken biraz şekerleme yapmaya kalksa, aklından “Sakın uyandığımda kendimi çan kulesinde bulmayayım!” diye geçiyordu. Bunların farkında olan katır acısını hiçbir şey söylemeden içine atıyor, yalnızca Tistet Védène’in adı geçtiğinde uzun kulakları dikiliyor ve hafif bir gülümsemeyle nallarını kaldırımda biliyordu...

Böyle geçen yedi yılın ardından, Tistet Védène Napoli’den geri döndü. Henüz orada geçirmesi gereken süreyi tamamlamış olmasa da, Papa’nın çeşnicibaşısının ani ölümünü öğrendiğinde, bu işin kendisi için biçilmiş kaftan olduğunu düşünerek göreve talip olmak üzere geri gelmişti.

Bu entrikacı öyle büyümüş ve boy atmıştı ki, sarayın salonuna girdiğinde, Papa onu tanımakta güçlük çekti. Papa da kendi payına yaşlanmış, gözlüksüz iyi göremez olmuştu.

Tistet bunu hiç umursamadı:

“Nasıl olur! Aziz Papa, beni tanımıyor musunuz? Benim, Tistet Védène!..”

“Védène?..”

“Evet, beni iyi tanıyorsunuz... katırınıza şarabını ben götürürdüm.”

“Ah! Evet... Evet... Hatırlıyorum... Tistet Védène, iyi bir çocuktu!.. Peki ama şimdi bizden ne istiyor?”

“Ah! Önemli bir şey değil, Aziz Papa... Sizden isteğim... Bu arada katırınız hâlâ yaşıyor mu? Sağlığı yerinde mi?.. Ah, çok sevindim!.. Sizden, ölen çeşnicibaşının yerine göreve beni getirmenizi isteyecektim.”

“Sen! Çeşnicibaşının yerine... Ama bunun için çok gençsin. Daha yaşın kaç?”

“Yirmi yaşımı iki ay önce bitirdim Aziz Papa, katırınızdan tam beş yaş büyüğüm... Ah! Tanrı biliyor ya, ne tatlı bir hayvandı o! Onu ne kadar sevdiğimi, İtalya’da onu ne kadar özlediğimi bir bilseniz!.. Onu görmeme izin verecek misiniz?..”

“Elbette, çocuğum, onu göreceksin,” dedi duygulanan iyi yürekli Papa. “Madem o hayvanı bu kadar seviyorsun, ondan uzak kalmanı istemem. Şu andan itibaren seni çeşnicibaşılığa atıyorum... Kardinallerim buna karşı çıkacaklar, ama önemli değil! Buna alışkınım... Yarın akşam duasından sonra bizi görmeye gel, kardinaller meclisi huzurunda yeni görevini onaylayıp sana rütbenin sembollerini takacağız. Sonra sana katırı göstereceğim ve bizimle birlikte bağa geleceksin... Heh! Heh! Hadi şimdi gidebilirsin...”

Tistet Védène’in sevinçle salondan çıkarken ertesi günkü tören için nasıl sabırsızlandığını söylememe gerek yok. Ama sarayda bu duruma daha çok sevinen ve ertesi gün için daha çok sabırsızlanan biri daha vardı ve bu bizim katırdan başkası değildi. Öfkeli hayvan, Védène’in dönüşünden, ertesi akşamki duaya kadar hiç durmadan yulaf yiyip duvarda çifte talimleri yaptı. O da törene hazırlanıyordu...

Ertesi gün, akşam duasından sonra, Tistet Védène Papalık Sarayı’na geldi. Üst düzey din adamlarının hepsi oradaydı. Kırmızı cüppeli kardinaller, siyah kadifeden giysisiyle şeytanın avukatı15, Saint-Agricol Kilisesi haznedarları, kukuletalı mor pelerinleriyle kilisenin çocuk korosu, alt kademeden din adamları, Papa’nın üniformalı askerleri, üç tövbekâr tarikatının mensupları, arkalarında küçük bir çan taşıyan çömezleri ve sert yüz ifadeleriyle Ventoux dağı keşişleri, bellerine kadar çıplak, kamçılı tarikat kardeşleri, gösterişli cüppeleriyle ayin eşyası bekçileri, kutsal su dağıtıcıları ve mumları yakıp söndürenler de dahil olmak üzere herkes, herkes Papa’nın huzurundaydı... Atama merasiminde her şey dört dörtlüktü! Çanlar, kestanefişekleri, güneş, müzik ve Avignon Köprüsü’nün dansları coşturan davulları, bu gösterişli törene eşlik ediyordu.

Védène heybetli görünümü ve temiz yüz ifadesiyle meclisin ortasında belirdiğinde, salona hayranlık dolu bir mırıldanma yayıldı. Uçları kıvır kıvır gür saçları, babasının yontu kalemiyle işlediği heykellerden dökülen altın tozlarını andıran ayva tüyü sakallarıyla, yakışıklı, sarışın bir Provencelıydı. Ortalığa, Kraliçe Jeanne’ın bu sarı sakalları birkaç kez okşadığı söylentileri yayılıyordu. Gerçekten de, Védène hazretleri kibirli ifadesi, dalgın bakışlarıyla kraliçelere çekici gelecek bir görünüm sergiliyordu... O gün, halkın gözüne hoş görünmek için Napoli tarzı giysilerini çıkarmış, Provence usulü pembe şeritli bir ceket giymiş, başlığının üzerine Camargue’ın simgesi olan uzun bir karaleylek tüyü takmıştı.

Salona girdiğinde çevresini kibar bir ifadeyle selamladıktan sonra, Papa’nın, görevinin sembolleri olan safran rengi kaftanını ve sarı şimşir kaşığı vermek üzere kendisini beklediği basamaklı sekiye yöneldi. Koşum takımları takılmış halde bağa gitmek üzere hazır bekleyen katır, basamakların dibindeydi. Tisset Védène, katır yanından geçerken ona gülümsedi ve sırtına dostane birkaç şaplak indirmek için biraz durdu, bir yandan da göz ucuyla, kendisini izleyip izlemediğini anlamak üzere Papa’ya bakıyordu. Koşulların uygun olduğunu anlayan katır hamlesini yaptı:

“Al bakalım, alçak, bunu yedi yıldır senin için bekletiyorum!” Ona öyle şiddetli bir çifte attı ki, üzerinde, bahtsız Tistet Védène’den geriye kalan tek şey olan karaleylek tüyünün uçuştuğu sarı bir duman girdabını Pampérigouste’tan bile görebilmek mümkündü.

Katırların çifteleri her zaman bu kadar sarsıcı olmasa da, bizimki Papa’nın katırıydı, üstelik çiftesini yedi yıldır bu gün için hazırlıyordu! Hiçbir şey kilisenin kindarlığını bundan daha anlamlı bir şekilde yansıtamazdı.

10. Roma’dan ayrılan papalar 1309’dan 1378’e kadar Avignon’da ikamet etmişlerdir. Kilise tarafından onaylanmayan ve Roma’yla rekabet halinde olan papalar, yaşanan Büyük Bölünme sonucu 1415’e kadar Avignon’da kalmışlardır. (Y.N.)

11. Hayalî bir ad. Bonifacius isimli dokuz papa Avignon’da değil, Roma’da yaşamışlardır. (Y.N.)

12. Béranger’nin 1813’te revaçta olan şarkı sözlerine gönderme yapılıyor: “Bir zamanlar bir Yvetot Kralı vardı...” Napoléon döneminin mitleştirmelerinin aksine Béranger, Yvetot Kralı’nı iyi yürekli, ölçülü ve sağduyulu bir hükümdar olarak tasvir etmiştir. (Y.N.)

13. Béranger’nin şarkısında Yvetot Kralı’na taç giydiren kişi. İronik olarak hanlarda müşterilere yakın ilgi göstererek hizmet eden kızlar da bu lakapla anılırdı. (Ç.N.)

14. I. Jeanne d’Anjou: 1343’ten 1382’ye kadar Napoli’yi yönetmiş, güzelliği ve maceracı yaşamıyla ün salmış kraliçe. Hükümranlığı altında olan ve 1348’de sığındığı Avignon’u aynı yıl 80.000 florine Papa VI. Clemens’e satmıştır. (Y.N.)

15. Katolik Kilisesi’nde, azizler ya da kutlular listesine aday gösterilmiş bir kişinin yaşamını ve kendisine atfedilen mucizeleri eleştirel açıdan inceleyen, aday gösterilen kişiye ilişkin her türlü olumsuz noktayı açığa çıkaran kişi. (Ç.N.)

SANGUINAIRES FENERİ

Bu gece uyuyamadım. Sert esen karayelin şiddetli uğultusu yüzünden sabaha kadar gözümü kırpmadım. Değirmenin ağır ağır dönen kırık kanatları, sert rüzgârın etkisi altında manevra yapan bir gemi gibi çatırdıyordu. Kiremitler perişan haldeki çatıdan uçuşuyor, uzakta, tepeleri kaplayan sık çamların karanlıkta salınarak hışırdadıkları duyuluyordu. İnsan kendini adeta açık denizde sanıyordu...

Tüm bunlar bana üç yıl önce, Korsika’da16, Ajaccio Körfezi’nin girişindeki Sanguinaires Feneri’nde geçirdiğim keyifli ve uykusuz geceleri hatırlattı.

Orada, yalnız kalıp düşlere dalabileceğim, sevimli, kuytu bir mekân daha bulmuştum.

Zihninizde, bir ucunda feneri, diğer ucunda o sıralarda bir kartalın yuva kurduğu, Cenevizlilerden kalma eski kulesiyle, kızıla çalan, vahşi görünümlü bir ada canlandırın. Aşağıda, denizin kenarında, etrafı otlarla çevrili virane bir karantina binası, akarsu yarıkları, makiler, iri kayalar, birkaç yaban keçisi, yeleleri rüzgârda uçuşan Korsika tayları seçiliyor, yukarıdaysa bir deniz kuşu sürüsünün girdabında, gözcülerin bir aşağı bir yukarı yürüdükleri bembeyaz duvarlı sahanlıkları, kemerli yeşil kapısı, dökme demirden küçük kulesi ve güneş ışınlarıyla parıldayan, gündüz vakti bile ışık saçan fener beliriyordu... İşte bu gece çamlarım homurdanırken, anılarımda yeniden canlanan Sanguinaires Adası böyleydi. Değirmeni satın almadan önce, biraz soluklanmaya ve yalnız kalmaya ihtiyacım olduğunda, bu büyülü adaya çekiliyordum.

Orada ne mi yapıyordum?

Burada yaptığımı, hatta daha da azını. Karayel ya da yıldız sert esmediğinde, su hizasındaki iki kayanın arasına oturuyor, martıların, karatavukların, kırlangıçların ortasında, denizi hayranlıkla izlemenin keyifli rehavetiyle kendimden geçiyordum. Ruhun bu tatlı esrimesini bilirsiniz, değil mi? Ne düşünür ne de düşler kurarsınız. Benliğinizin sizden uzaklaştığını, uçuşarak etrafa saçıldığını hissedersiniz. Suya dalan bir martıya, güneşin altında iki dalganın arasında süzülen köpük zerreciklerine, uzaklaşan geminin beyaz dumanına, kırmızı yelkenlisindeki mercan avcısına, inciden bir su damlasına, bir sis yumağına, kısacası kendiniz dışında her şeye dönüşürsünüz... Ah! Adamda yarı uykulu, darmadağın olmuş bir halde ne güzel saatler geçirmiştim!..

Rüzgârın şiddetli estiği günlerde sahil pek de tekin olmadığı için, karantina binasının biberiye ve yabani pelin kokan melankolik avlusuna kapanır, eski bir duvarın kenarına büzüşerek, kendimi, eski mezarlar gibi her yanı açık taş kulübelerin içinde, terk edilişin ve hüznün, güneşle birlikte dalga dalga yayılan, belli belirsiz kokusuna bırakırdım. Ara sıra bir kapı çarpıyor, rüzgârdan korunmak için avluya sığınan bir keçinin otlarken çıkardığı hışırtı sesleri işitiliyordu. Beni fark ettiğinde bir an duraksıyor, boynuzlarını ciddi bir ifadeyle havaya dikerek çocuksu gözlerini bana sabitliyordu...

Saat beşe doğru gözcülerin borusu akşam yemeği için beni çağırdığında, makilerin arasında denizin üzerine doğru yükselen küçük patikanın yolunu tutuyor ve yavaşça fenere ilerlerken, yukarı doğru attığım her adımda giderek genişlermiş gibi görünen denizin ve ışığın o devasa ufkuna yeniden bakmak için geri dönüyordum.

Yukarıda her şey muhteşemdi. Ortasındaki sofrada balık çorbasının tüttüğü o geniş döşemeli, meşe kaplamalı yemek odasını, günbatımının içeri dolduğu terasa açılan büyük kapıyı dün gibi hatırlıyorum... Gözcüler sofraya oturmak için beni bekliyorlardı. Biri Marsilyalı, ikisi Korsikalı üç kişiydiler; ufak tefektiler, sakalları, çatlamış esmer tenli yüzleri ve üzerlerindeki keçi kılından denizci kabanlarıyla birbirlerine benzeseler de, tavırları ve mizaçları çok farklıydı.

Bu adamların yaşam tarzlarına bakıldığında, iki ırk arasındaki farklılıklar hemen göze çarpıyordu. Girişken ve becerikli olan Marsilyalının her zaman işi başından aşkındı. Sabahtan akşama kadar adanın dört bir yanına koşturup bahçıvanlık yapar, balık tutar, deniz kuşlarının yumurtalarını toplar, civardan geçecek bir keçinin sütünü sağmak için çalılıkların arasında pusuya yatardı; mutfakta da Aïoli sosunu ve balık çorbasını eksik etmezdi.

Kendilerini yalnızca orada çalışan birer memur gibi görüp işlerinin dışında hiçbir şeye ilişmeyen Korsikalılara gelince, onlar gün boyunca mutfakta scopa17 partileri çeviriyor, oyunlarına yalnızca ciddi bir ifadeyle pipolarını yakmak ve avuçlarına koydukları iri, yeşil tütün yapraklarını makasla ufalamak için ara veriyorlardı.

Yine de, Korsikalı olsun, Marsilyalı olsun, bu üç dürüst, naif, temiz yürekli insan, kendilerine oldukça garip görünen misafirlerini özenle ağırlıyorlardı.

Düşünsenize, kendi keyfince gelip bir fenere kapanmak onlara hiç de akıl kârı görünmüyor olmalıydı!.. Onlar için burada günler geçmek bilmiyordu, karaya çıkma sırasının kendilerine geleceği günü iple çekiyorlardı. Yaz mevsiminde bu keyfi dilediklerince yaşıyorlardı. Kurallara göre, bir ay fenerde kalıyor, on gün izin yapıyorlardı, ama kış gelip havalar kötülediğinde kural, kaide kalmıyordu. Rüzgâr sertleşip, Sanguinaires Adası kabaran dalgaların beyaz köpükleriyle kaplandığında, iki üç ay boyunca, hem de bazen çok berbat koşullarda, burada mahsur kalıyorlardı.

“Bundan beş yıl önce, şu oturduğumuz masada başıma ne geldi biliyor musunuz, bayım,” dedi bir akşam yemeğinde ihtiyar Bartoli. “Tıpkı şimdi olduğu gibi bir kış akşamıydı. Fenerde yalnızca ben ve Tchéco adlı bir arkadaş vardı... Diğerleri, şimdi hatırlamıyorum ama ya hasta ya da izinliydiler. Sakin sakin yemeğimizi yiyorduk. Arkadaşım birden yemeğini bırakıp bana garip garip bakmaya başladı ve kolları önde pat diye masanın üzerine yığıldı. Üzerine doğru eğilip onu sarsarken, ‘Hey Tché!.. Tché!..’ diye haykırmaya başladım.

“Hiçbir tepki yoktu! Ölmüştü. Nasıl paniğe kapıldığımı tahmin edersiniz! Bir saat boyunca, afallamış bir halde titreyerek cesedin yanında kaldım. Birden aklıma fener geldi. Hava kararmak üzereydi, hemen yukarı çıkıp feneri yakmam gerekiyordu... Ah! Ne geceydi bayım, bir bilseniz! Denizin, rüzgârın her zamanki sesleri bile değişmişti. Her an, merdivenlerden birinin bana seslendiğini duyar gibi oluyordum... Üstelik her yanımı ateş basmış, susamıştım! Ama ölüden korktuğum için hiçbir güç beni aşağıya indiremiyordu... Yine de, şafak sökerken biraz cesaretimi toplamıştım. Arkadaşımı yatağına yatırıp üzerine bir çarşaf örttüm, onun için biraz dua ettikten sonra, hemen imdat işareti vermeye gittim.

“Ne yazık ki deniz çok azmıştı, yardım isteme çabalarım boşunaydı, kimse gelmedi... İşte zavallı dostum Tchéco ile fenerde yapayalnız kalmıştık, bunun ne kadar süreceğini Tanrı bilir... Onu gemi gelene kadar yanımda tutabilmeyi umuyordum! Ama üç gün sonra bunun mümkün olmadığını anladım... Ne yapmam gerekiyordu? Onu dışarı mı taşımalıydım? Gömmeli miydim? Kayalıklar çok sarptı ve adanın üzeri karga kaynıyordu. Bu dini bütün adamı onlara yem etmek insafsızlık olurdu. O zaman, onu karantina binasının barakalarından birine taşımaya karar verdim... İtiraf etmeliyim ki, tüm öğleden sonramı alan bu zahmetli iş cesaret isterdi... Dinleyin! Bayım, bugün bile, sert bir rüzgârda adanın o tarafına inecek olsam, kendimi sırtımda bir ölü taşıyormuş gibi hissediyorum...”

Zavallı ihtiyar Bartoli, bu olayı düşünürken bile alnından terler akıyordu.

Yemeklerimiz böylece, fener, deniz, gemi kazaları ve Korsikalı korsanlarla ilgili uzun sohbetlerle geçiyordu... Sonra, hava kararırken küçük lambasını yakan ilk nöbetçi, piposunu, matarasını ve Sanguinaires Adası kütüphanesinin tek kitabı olan Plutarkhos’un kırmızı sırtlı, kalın cildini yanına alıp merdivenlerde gözden kaybolurdu. Az sonra da, fenerin her yanında, kurulan saatlerin zincirlerinin, makaralarının ve inip çıkan ağırlıklarının sesleri yankılanırdı.

Bense, o anlarda manzarayı seyretmek için terasa çıkıyordum. Batmakta olan güneş, giderek artan bir hızla suya doğru yaklaşıyor, beraberinde tüm ufku da birlikte götürüyordu. Rüzgâr sertleşirken ada menekşe rengine bürünüyordu. Hemen yanı başımdaki gökyüzünde, iri bir kuş ağır ağır kanat çırpıyordu: Bu eski Ceneviz kulesindeki yuvasına dönen kartaldan başkası değildi... Denizin üzerindeki sisin yavaşça yükselmeye başlamasıyla, adanın etrafını çevreleyen beyaz köpüklerin tırtıklı kenar süslerinden başka bir şey görünmüyordu. Fenerin yanmasıyla birlikte, birden, başımın hemen üzerinden tatlı bir ışık halesi yayılıyordu. Adanın tamamını karanlığa gömen parıltılı ışık huzmeleri enginlere doğru denize yansıyordu, bana hafifçe değip geçen bu devasa ışık dalgalarıyla gecenin ortasında kendimden geçiyordum... Ama rüzgâr iyice sertleşince içeri girmem gerekiyordu. Büyük kapıyı el yordamıyla kapayıp demir sürgüleri çektikten sonra, ayaklarımın altında titreyerek zangırdayan dökme demirden dar merdivenleri önümü görmeden çıkarak fenerin zirvesine ulaşıyordum. Burada ışık vardı.

Hayalinizde, feneri, etrafında bazıları devasa kristal bir mercekle kaplı, bazıları da alevi rüzgârdan koruyan sabit bir camekâna açılan, iç kenarlarının yavaşça döndüğü altı fitilli kocaman bir Carcel lambası18 olarak canlandırın... İçeri girdiğimde gözlerim kamaşıyordu. Geniş mavimtırak daireler halinde dönen bu bakırların, kalayların, beyaz metalden yansıtıcıların ışıltıları, şıkırtıları karşısında bir an için afallıyordum.

Gözlerim yavaş yavaş ışığa alıştığında, hemen lambanın altına, uykuya dalmamak için Plutarkhos’unu yüksek sesle okuyan gözcünün yanına oturuyordum...

Dışarıda zifiri bir karanlık, dipsiz bir uçurum vardı. Rüzgâr camekânın etrafında dönen küçük balkonun üzerinde gürleyerek çılgınca eserken, fener çatırdar, deniz kabarırdı. Dalgalar, adanın burnundaki kör kayalıklarda top gibi patlardı... Kimi zaman görünmeyen bir parmağın camı tıklatır gibi olması, ışığın çekimine kapılan bir gece kuşunun kristale çarpan başının parçalandığı anlamına gelirdi. Işıltılı ve sıcak fenerde alevlerin çıtırtısından, yağın sızan damlalarından, boşanan zincirin gürültüsünden ve Phaleralı Demetrius’un yaşamını okuyan, tekdüze bir sesten başka bir şey duyulmazdı.

Gece yarısı olduğunda, gözcünün ayağa kalkıp fitillere bir göz atmasının ardından aşağı iniyor, merdivende gözlerini ovuşturarak yukarı çıkan diğer nöbetçiyle karşılaştığımızda, matarayı ve Plutarkhos’u kendisine veriyorduk... Sonra, yataklarımıza çekilmeden önce, dipteki, zincirler, ağırlıklar, çinko depolar ve halatlarla dolu odaya girdiğimizde, gözcü, küçük bir lambanın ışığında fenerin her zaman açık duran büyük defterine raporunu yazıyordu:

Gece yarısı. Deniz kabardı. Hava fırtınalı. Açıkta bir gemi var.

16. Korsika 1347’den Fransızlara satıldığı 1768’e kadar Cenevizlilerin egemenliği altında kalmıştır. (Y.N.)

17. İtalyanlara özgü bir tür kâğıt oyunu. (Y.N.)

18. İçinde, yağın fitile doğru yükselmesini sağlayan küçük pompayı harekete geçiren bir saat mekanizmasının bulunduğu lamba. (Y.N.)

SÉMILLANTE’IN CAN ÇEKİŞMESİ

Önceki gece karayel bizi Korsika kıyısına sürüklediği için, o bölge balıkçılarının gece sohbetlerinde dillerinden düşürmedikleri ve benim de tesadüfen oldukça ilginç ayrıntılarına vakıf olduğum korkunç bir hikâyeyi anlatmama izin verin.

Bundan iki üç yıl kadar önceydi.

Yedi sekiz gümrük gemicisiyle birlikte Sardinya denizindeydim. Acemi bir denizci için oldukça çetin bir yolculuktu! Mart ayı boyunca, havanın sakin olduğu bir tek güne rastlamamıştık. Hep peşimizde olan azgın rüzgâr yakamızı hiç bırakmamıştı.

Bir akşam fırtınadan kaçıp, küçük adaların ortasındaki Bonifacio Boğazı’nın girişine sığındık... Adaların görüntüsü hiç de iç açıcı değildi, kuşlarla kaplı kayalıklarda birkaç tutam pelinden, iç içe geçmiş sakızağaçlarından, sağda solda balçığın içinde çürüyen odun parçalarından başka bir şey yoktu; ama inanın, geceyi, dalgaların dilediğince girip çıktığı tek güverteli eski bir tekne yerine bu kasvetli kayalıklarda geçirmek daha hayırlıydı, biz de bununla yetindik.

Tekneden indiğimizde tayfalar balık çorbası hazırlamak için ateş yakarlarken, baştayfa beni yanına çağırıp, adanın ucunda sisler arasında kaybolmuş, beyaz duvarlarla çevrili bir araziyi gösterdi:

“Mezarlığa geliyor musunuz?”

“Mezarlık mı, baştayfa Lionetti biz nereye geldik ki?”

“Lavezzi Adası’na, bayım. Sémillante’ın altı yüz mürettebatı, on yıl önce, firkateynlerinin kıyısında battığı bu adaya gömüldüler. Zavallılar! Pek fazla ziyaretçileri olmuyor, gelmişken gidip onlara bir merhaba diyelim.”

“Seve seve, üstat.”

Sémillante mezarlığı ne kadar da hüzün vericiydi! Alçak duvarlarını, zorla açılan paslanmış demir kapısını, suskun şapelini, otların arasında kaybolmuş yüzlerce siyah haçı dün gibi hatırlıyorum... Ne ölmez otundan bir çelenk ne bir mezar taşı vardı! Ah, zavallı terk edilmiş ölüler, kaderin bir cilvesiyle gömüldükleri bu mezarlarda nasıl da üşüyor olmalılardı!

Orada bir süre dizlerimizin üzerine çökerek bekledik. Baştayfa yüksek sesle dua ediyordu. Mezarlığın tek bekçileri olan iri martıların başımızın üzerinde uçuşurken attıkları boğuk çığlıklar, denizin iniltili çalkantılarına karışıyordu.

Duanın bitmesiyle, üzüntü içinde tekneyi bağladığımız kıyıya geri döndük. Biz yokken tayfalar boş durmamıştı. Bir kayanın kuytusunda ateş yanıyor, tencerenin dumanı tütüyordu. Bir daire oluşturacak şekilde oturup ayaklarımızı ateşe doğru uzattık, birazdan dizlerimizin üzerinde içine iki dilim kara ekmek banılmış kızıl topraktan çorba kâsesi vardı. Yemek sessiz geçti; ıslanmış, acıkmıştık, üstelik mezarlığın yakınındaydık... Yine de çorba kâseleri boşalıp, pipolar yakıldığında, hafiften bir sohbet başladı. Elbette Sémillante’tan söz ediliyordu.

“Peki, neler oldu?” diye sordum başını ellerinin arasına almış, düşünceli bir ifadeyle ateşe bakan baştayfaya.

“Neler mi oldu?” diye karşılık verdi iyi yürekli Lionetti iç geçirerek, “Ne yazık ki bayım, bunu kimse tam olarak söyleyemiyor. Tek bildiğimiz, Sémillante’ın olaydan önceki akşam kötü hava koşullarında, içindeki askerî birliklerle Toulon’dan Kırım’a hareket ettiği. Gece hava daha da bozmuş. Yağmur yağıyor, rüzgâr sert esiyor, deniz daha önce hiç görülmemiş biçimde kabarıyormuş... Sabah rüzgâr biraz dinse de, deniz hâlâ akşamki gibiymiş, üstelik her yanı, birkaç adım ötedeki bir fenerin bile görünmesini engelleyen kahrolası bir sis tabakası kaplamış... Bu sisler, bayım, insanı nasıl yanıltır bilemezsiniz... Yine de kaptanın daha sabahtan dümenin hâkimiyetini kaybettiğini, çünkü sis ne kadar yoğun olursa olsun, gemide bir hasar olmasa, bu kayalıklara bindirmeyeceğini düşünüyorum. Hepimizin tanıdığı deneyimli bir denizciydi. Üç yıl boyunca Korsika liman şefliği yapmıştı, üstelik bu denizleri benim kadar iyi bilirdi.”

“Peki, Sémillante’ın saat kaçta battığı biliniyor mu?”

“Öğle vakti olmalı, evet, bayım, tam öğle vakti. Ama sis çöktüğünde, öğle vaktinin gecenin zifiri karanlığından farkı kalmaz... Kıyıdaki bir gümrükçü o gün saat on bir buçukta, pencere kanatlarını bağlamak için kulübesinden çıktığında rüzgârdan kasketinin uçtuğunu ve kendisini dalgalara kaptırmak pahasına son sürat peşinden koştuğunu anlatmıştı. Anlarsınız! Gümrükçüler zengin insanlar değildir ve kasket onlar için oldukça pahalıdır. Sonra, bizim gümrükçü bir an için kafasını kaldırdığında, sisin ortasında yelkenlerini indirmiş halde Lavezzi Adası’na doğru sürüklenen büyük bir gemi görmüş ama çok hızlı gittiği için gemiyi iyi seçememiş. Ama her şey bu geminin Sémillante olduğuna işaret ediyor, çünkü yarım saat sonra adanın çobanı kayalıklarda çatırtı sesleri duymuş... İşte tam da söz ettiğim çoban geliyor bayım, size her şeyi kendi ağzıyla anlatacak. Selam Palombo!.. Çekinme gel, biraz ısın.”

Bir süredir ateşin etrafında dolanan ve adada bir çoban olduğunu bilmediğim için bizim mürettebattan sandığım kukuletalı bir adam ürkek adımlarla yanımıza yaklaştı.

Bilmem hangi dişeti hastalığından dolayı, insanı ürküten kalın dudakları aşağı doğru sarkmış yarı deli, yaşlı bir cüzamlıydı. Neden söz ettiğimizi ona güçlükle anlatabildik. Nihayet kavradığında, sarkık dudağını parmağıyla yukarı kaldırarak, bahsedilen gün, öğleye doğru kulübesinden, kayalıklardan gelen korkunç bir çatırtı duyduğunu anlattı. Adanın her yanını dalgalar kapladığından dışarı çıkamamış, ancak ertesi gün kapısını açtığında, kıyının karaya vuran gemi enkazıyla ve cesetlerle kaplı olduğunu görmüş. Panik içinde, herkesi durumdan haberdar etmek için Bonifacio’ya gitmek üzere kayığına binmiş.

Konuşmaktan yorulan çoban yere oturduğunda baştayfa söze devam etti:

“Evet bayım, bu zavallı ihtiyar bize haber vermeye geldiğinde korkudan adeta çılgına dönmüştü ve o günden beri bir daha kendini toparlayamadı. Haksız da sayılmazdı... Düşünsenize, kumsalda tahta parçaları ve yırtık pırtık yelkenlerin arasında yatan altı yüz ceset!.. Bahtsız Sémillante!.. Deniz onu öyle bir yutmuş, un ufak etmişti ki, çoban Palombo derme çatma kulübesinin etrafına bir çit döşeyecek tahta kalıntılarını bile zar zor toplayabilmişti... Hemen hepsi, kolları bacakları korkunç bir şekilde kopmuş, yüzleri tanınmaz halde yatan mürettebata gelince... Onları birbirinin üzerine yığılmış halde görmek insanın yüreğini sızlatıyordu... Kaptanı üzerindeki merasim üniformasıyla, rahibi ise boynundaki ayin atkısıyla bulduk; bir kenarda, iki kayanın arasında gözleri açık yatan bir miçoyu gördüğümüzde onu hâlâ yaşıyor sandık, ama hayır! Kader hiçbirinin kurtulmasına izin vermemişti...”

Burada baştayfa sözünü yarıda kesti.

“Nardi, dikkat etsene!” diye bağırdı, “Ateş sönüyor.”

Nardi’nin, korun üzerine hemen alev alan iki üç parça katranlanmış tahta parçası atmasıyla Lionetti devam etti:

“Bu hikâyenin daha da üzücü bir yanı var, anlatayım... Bu felaketten üç ay önce, tıpkı Sémillante gibi Kırım’a giden küçük bir korvet neredeyse aynı noktada, benzer bir kaza atlatmıştı. Ama o zaman, mürettebatı ve gemide bulunan yirmi nakliye kolu askerini kurtarmayı başarmıştık... Kendilerinde olmayan bu zavallı denizcileri Bonifacio’ya götürüp iki gün boyunca liman revirinde müşahede altında tuttuk... İçleri iyice ısınıp, ayağa kalkacak duruma geldiklerinde, hadi iyi akşamlar, şansınız açık olsun, deyip onları Toulon’a yolcu ettik. Bir süre sonra yeniden Kırım’a gitmek üzere yola çıktılar... Hangi gemiyle hareket ettiklerini tahmin edin!.. Sémillante ile bayım... O yirmi askeri, şu an bulunduğumuz yerde, ölülerin arasında yatarken bulduk... Önceki kazada evimde baktığım ve nükteleriyle bizi sürekli güldüren o yakışıklı, kaytan bıyıklı, sarışın Parisli onbaşının cesedini bizzat ben buldum... Onu o halde gördüğümde yüreğim parçalandı... Ah, Azize Meryem!..”

O anda iyice duygulanan zavallı Lionetti piposunun külünü boşaltıp, kabanının içine büzüştükten sonra bana iyi geceler diledi... Kendi aralarında alçak sesle bir süre daha sohbet eden tayfalar, az sonra teker teker pipolarını söndürdüler... Sesler kesilip, ihtiyar çoban kulübesine döndüğünde, uyuyan mürettebatın ortasında tek başıma hayallere daldım.

Biraz önce dinlediğim bu iç karartıcı hikâyenin etkisiyle, zihnimde bu zavallı kazazede gemiyi ve yalnızca iri martıların tanık olduğu bu can çekişmeyi yeniden canlandırmaya çalışıyordum. Kaptanın merasim üniforması, rahibin atkısı, yirmi nakliye kolu askeri gibi etkileyici bazı ayrıntılar, bana bu facia sırasında olayların nasıl geliştiğini tahmin etmem konusunda ipuçları veriyordu... Gece vakti Toulon’dan hareket eden firkateynin kabarmış bir denizin ve şiddetli bir rüzgârın eşliğinde limandan çıkışını, buna rağmen, yürekli bir denizci olan kaptanları sayesinde, gemide herkesin kendini güven içinde hissettiğini hayal ediyordum...

Sabah, denizden yükselen sisin etkisiyle endişeye kapılan mürettebat güverteye toplanmıştı. Kaptan kıç güverteden hiç ayrılmıyordu. Askerlerin içinde bulunduğu karanlık kasara altını sıcak basmıştı. Dalgaların ve sıcağın etkisiyle kendilerini iyi hissetmeyen bazıları, çantalarının üzerine uzanmışlardı. Gemi baştan kıça korkunç bir şekilde sallandığı için ayakta durmak mümkün olmuyordu. Herkes gruplar halinde yere oturmuş, birbirlerini duyabilmek için bağırarak sohbet ediyordu. Aralarında korkmaya başlayanlar vardı... Konuştuklarına bir kulak verin! Nakliye kolu askerlerinin insanın içini karartan sözlerine bakılırsa, bu sularda kazalara çok sık rastlanıyordu. Özellikle her şeyi alaya alan Parisli onbaşıları şakalarıyla çevresindekilerin tüylerini diken diken ediyordu:

“Deniz kazası!.. Bir deniz kazası ne kadar eğlenceli olurdu. Buzlu suda güzel bir banyonun ardından, bizi baştayfa Lionetti’nin karatavuklarını mideye indirmek üzere Bonifacio’ya götürecekler.”

Bunları duyan nakliye kolu askerleri kahkahalara boğuluyorlardı...

Birden bir çatırtı sesi duyuldu... Neler oluyordu?..

“Dümen kırıldı,” dedi aralarından koşarak geçen, sırılsıklam olmuş bir tayfa.

“İyi yolculuklar!” diye haykırdı bizim çılgın onbaşı. Ama bu kez kimseyi güldürememişti.

Büyük bir uğultunun hâkim olduğu güvertede sisten göz gözü görmüyor, ürkmüş tayfalar el yordamıyla gidip geliyorlardı... Dümen koptuğundan manevra yapmak mümkün değildi... Sémillante, rüzgârla çılgınca sürükleniyordu... Bizim gümrükçü fırkateynin geçtiğini gördüğünde, saat tam on buçuktu. Firkateynin önünden top sesini andıran gümbürtüler yayılıyordu: “Kör kayalıklar! Kör kayalıklar!..” Her şey bitmiş, hiç umut kalmamıştı, gemi doğrudan kayalıklara sürükleniyordu... Kamarasına inen kaptan, bir süre sonra merasim üniformasıyla yeniden kıç güvertedeki yerini aldı... Ölümü en güzel giysileriyle karşılamak istiyordu.

Kasara altındaki, paniğe kapılmış askerler, hiçbir şey söylemeden birbirlerine bakıyor, hastalar ayağa kalkmaya çalışıyorlardı... Genç onbaşı artık hiç gülmüyordu... İşte bu sırada, açılan kapının eşiğinde omzundaki atkısıyla rahip belirdi:

“Evlatlarım, dizlerinizin üzerine çökün!”

Herkes söylenene itaat etti. Rahip, dört bir yanda yankılanan sesiyle can çekişenlerin duasını okumaya başladı.

Birden hissedilen korkunç sarsıntıyı, gerilmiş kolların, birbirine sıkıca sarılmış ellerin, ölümün görüntüsünün şimşek gibi yayıldığı bakışların eşliğinde boşluğu delip geçen müthiş ve tek bir haykırış izledi...

Aman Tanrım!..

Tüm geceyi, bu şekilde on yıl önce batan ve kalıntıları etrafımı çevreleyen zavallı geminin anılarını düşleyerek geçirdim... Uzakta, boğazın derinliklerinde, fırtına giderek azarken, kampın ateşi boranın önünde iki büklüm oluyordu. Kayalıkların dibindeki kayığımızın, palamarını gıcırdatarak dans ettiğini işitiyordum.

GÜMRÜKÇÜLER

Lavezzi Adaları’na yaptığım o kasvetli yolculuk sırasında bindiğim, Porto-Vecchio Limanı’na bağlı Emilie, gümrüğün tek güverteli eski teknelerinden biriydi. Üzerinde rüzgârdan, dalgalardan, yağmurdan korunmak için, ancak bir masa ve iki küçük yatağın sığacağı tek bir güverte köşkü vardı. Böyle bir teknede, rüzgârın sert estiği, denizin kabardığı havalarda tayfaların halini görmek gerekirdi. Yüzlerden sular akıyor, ıslanmış denizci gömlekleri buhar odasındaymışçasına tütüyordu, teknede ateş yakılamadığı ve kıyıya ulaşmak çoğunlukla güç olduğu için, bu bahtsızlar kış günlerini hatta gecelerini, o sağlıksız, nemli ortamda ıslak sıraların üzerine çömelmiş bir halde titreyerek geçirirlerdi... Yine de, hiçbiri bu durumdan yakınmazdı. En sert havalarda bile aynı sükûnet, aynı iyi niyetle görevlerini yaparlardı. Ama bu gümrük gemicilerinin ne sefil bir yaşam sürdükleri gün gibi aşikârdı!

Neredeyse hepsi evli ve çocuklu olsa da, aylarca evlerinden uzak, bu tehlikeli sularda volta vurmak zorunda kalırlardı. Azıkları küflü ekmek ve taze soğandan ibaretti. Yıllık maaşları beş yüz frank olduğu için, sofralarında satın almaya güçlerinin yetmediği şarap ve ete asla yer yoktu! Yılda beş yüz frank! Limandaki kulübelerinde ne sıkıntılı bir yaşam sürdürdüklerini, çocuklarının yalınayak dolaştığını tahmin edebilirdiniz!.. Ama ne gam! Bu insanların hepsi hallerinden memnun görünüyordu. Arkada, güverte köşkünün önünde, mürettebatın su içtiği, yağmur suyuyla dolu bir gerdel vardı ve bu zavallılar son damlalarını bitirdiklerinde, maşrapalarını sallayarak, hem gülünç hem de yürek sızlatan bir ifadeyle ne kadar rahatladıklarını belli edercesine keyifli bir “Oh!” çekerlerdi.

İçlerinde en neşelileri, halinden en memnun olanı, esmer, tıknaz, Bonifacio’lu Palombo’ydu. Bu adam, hava patlasa da şarkı söylemekten başka bir şey yapmazdı. Dalgalar kabarıp, alçalan karanlık gökyüzünde ince dolu bulutları belirdiğinde ve herkes kulakları kirişte, başlarını havaya kaldırmış yaklaşan rüzgârı gözlerken, güverteye çöken endişeli sessizliğin ortasında Palombo’nun dingin sesi duyulurdu:

“Hayır bayım

Bu kadar iltifat olmaz

Bizim akıllı, uslu Lisette

Köyünden ayrılmaz”

Boranın şiddetle eserken tekneyi sarsarak direklerini gıcırdatması, içini sularla doldurması boşunaydı, gümrükçünün şarkısı tıpkı dalgaların üzerinde uçuşan bir martı gibi yankılanmaya devam ederdi. Bazen, rüzgâr şarkısına biraz gür bir sesle eşlik ettiğinde sözleri duyulmaz olur, ama iki dalga arasında, tekneye sel gibi dolan sular süzülürken, o küçük nakarat yeniden her yana yayılırdı:

“Bizim akıllı, uslu Lisette

Köyünden ayrılmaz”

Ancak, yağmurun bardaktan boşanırcasına yağdığı bir gün sesini duyamadığımda kafamı şaşkınlıkla güverte köşkünden çıkarıp ona, “Hey! Palombo, bugün şarkı söylemiyor musun?” diye seslendim.

Yanıt vermeyen Palombo, banka uzanmış hiç kımıldamadan yatıyordu. Ona yaklaştığımda dişlerinin takırdadığını, tüm bedeninin ateşten titrediğini fark ettim.

“Pountoura’dan mustarip,” dedi arkadaşları kederle.

Pountoura dedikleri bir akciğer hastalığı olan zatülcenpti. Kurşuni renkli bu uçsuz bucaksız gökyüzü, sular içinde kalmış bu tekne, yağmurun altında fok derisi gibi parlayan kauçuktan eski paltosunun içine büzüşmüş bu zavallı hasta ihtiyar; daha önce hiç böylesine iç karartıcı bir tabloyla karşı karşıya kalmamıştım. Kısa süre sonra soğuk, rüzgâr ve dalgaların sarsıntıyla durumu daha da kötüleşip sayıklamaya başlayınca karaya çıkmak zorunda kaldık.

Uzun süren çabalardan sonra, akşama doğru, daireler çizerek uçuşan birkaç deniz kuşunun dışında hiçbir yaşam belirtisi olmayan ıssız, sessiz bir küçük limana girdik. Kumsalın etrafı yüksek sarp kayalarla, iç içe geçmiş, yeşil, koyu yeşil çalılarla kaplıydı. Aşağıda, deniz kenarında, gri ahşap panjurlu beyaz bir ev vardı: Burası gümrük karakoluydu. Bu ıssızlığın ortasında, bir üniformanın kasketi gibi numaralanmış bu devlet dairesinin kasvetli bir görünümü vardı. Zavallı Palombo’yu, bir hasta için hiç de iç açıcı olmayan bu eve götürdük. Gümrükçü ateşin kenarında karısı ve çocuklarıyla yemek yiyordu. Hepsinin yüzleri sararıp solmuştu, büyümüş gözlerinin etrafını sıtmadan kaynaklanan halkalar çevreliyor, bebeğini kucağına almış olan genç anne bizimle konuşurken titriyordu.

“Burası berbat bir karakol,” dedi müfettiş alçak sesle. “Gümrükçülerimizi iki yılda bir değiştirmek zorunda kalıyoruz. Bataklıktan yayılan sıtma onları yiyip bitiriyor...”

Yine de bir doktor bulmamız gerekiyordu. Ama doktor buradan altı yedi mil ötedeki Sartène’deydi. Ne yapacaktık? Tayfaların hali perişandı, yol, çocuklardan birini göndermek için çok uzundu. O zaman, kadın pencereden sarkarak dışarıya seslendi:

“Cecco!.. Cecco!”

Az sonra, kahverengi yünden başlığı, keçi kılından hırkasıyla kaçak avcıları, hatta haydutları andıran uzun boylu bir delikanlı kapıda belirdi. Onu daha tekneden inerken, dudaklarında piposu, bacaklarının arasındaki tüfeğiyle kapının önünde otururken görmüştüm; ama nedendir bilmem yaklaştığımızı görünce oradan uzaklaşmıştı. Belki de jandarmalarla birlikte geldiğimizi sanmıştı. İçeri girdiğinde, yüzü hafifçe kızaran gümrükçünün karısı, “Bu benim kuzenim, makilerin ortasında yolunu kaybedeceğinden endişelenmenize gerek yok.”

Sonra ona hastayı göstererek alçak sesle konuşmaya başladı. Hiç yanıt vermeden başını öne eğen delikanlı dışarı çıkıp köpeğini ıslıkla çağırdıktan sonra tüfeğini omzuna astı ve uzun bacaklarıyla bir kayadan diğerine sıçrayarak yola koyuldu.

Bu arada müfettişten biraz korkmuş gibi görünen çocuklar kestane ve beyaz peynirden oluşan yemeklerini çabucak bitirmişlerdi. Masada içmek için sudan başka bir şey yoktu! Oysa bir bardak şarap bu ufaklıklara ne iyi gelecekti. Ah yoksulluk! Sonunda anneleri onları yataklarına gönderdi, el fenerini yakan baba sahili gözden geçirmeye gittiğinde, biz de derme çatma döşeğinin üzerinde, hâlâ denizin ortasında dalgalarla sallanıyormuş gibi çırpınan hastamızın başında beklemek üzere ateşin yanında kaldık. Sıkıntısını hafifletmek için tuğlaları ısıtıp böğrüne koyuyorduk. Yatağına yaklaştığımda bir iki defa beni tanıyan bu bahtsız, minnet duygularını belli etmek için pürtüklü, ateşten çıkmış tuğla gibi yanan elini güçlükle bana doğru uzatmıştı...

Hüzünlü bir geceydi! Güneşin batmasıyla, hava yeniden sertleşmişti, dışarıda çatırtılar, gümbürtüler, köpüklerin fışkırtıları yankılanıyor, suyun ve kayaların çarpışma sesleri duyuluyordu. Zaman zaman, açık denizden körfeze doğru süzülmeyi başaran rüzgârın esintisi evin çevresini kaplıyordu. Bunu, şöminenin etrafına toplanmış, geniş ufukların, enginlerin kazandırdığı alışkanlıkla sükûnet içinde ateşi izleyen tayfaların yüzünü birden aydınlatan alevlerin yükselişinden anlıyorduk. Bazen Palombo hafifçe inlediğinde, tüm gözler ailesinden uzakta, çaresizlik içinde ölmekte olan zavallı dostumuzun yattığı loş köşeye çevriliyor, göğüsler şişip derin derin iç çekiliyordu. Bu sakin ve uysal deniz emekçilerinin, kadersizlikleri karşısındaki duygularını yansıtan tek tepkileri buydu. Ne isyan ne grev. Bir iç çekiş, hepsi bu!.. Ama, sanırım yanılmışım. İçlerinden biri, ateşe bir tutam çalı atmak için önümden geçerken bana yürek sızlatan bir sesle hafifçe, “Görüyorsunuz, bayım, bizim meslekte bazen çok büyük acılar yaşanır!..” dedi.

CUCUGNAN PAPAZI

Her yıl, Chandeleur yortusunda Provencelı şairler Avignon’da, her yanından zarif mısralar ve şirin öyküler taşan küçük, eğlenceli bir kitap yayımlarlar. Bu yıl çıkan kitap kısa süre önce elime geçti. İçinde, size biraz kısaltarak nakledeceğim müthiş bir halk hikâyesi var... Parisliler sepetlerinizi uzatın. Bu kez size, Provence usulü leziz bir ekmek tatlısı sunuluyor.

Başpapaz Martin... Cucugnan’da19 görev yapıyordu.

Bu ekmek gibi mübarek, altın gibi saf adam Cucugnanlıları bir baba şefkatiyle seviyordu. Ona göre, Cucugnanlılar ibadetlerine biraz özen gösterseler, burası bir yeryüzü cenneti olacak. Ama ne yazık ki, günah çıkarma bölmesinde örümcekler ağlarını örüyor, Paskalya ayini sırasında dağıtılan mayasız ekmekler kutsal kabın dibinde küfleniyordu. Bu durum karşısında içi sızlayan temiz yürekli rahip, Tanrı’ya, müminlerini hak yolunda bir araya getirmeden canını almaması için her gün dua ediyordu.

Göreceğiniz gibi, Tanrı onun dualarına kulak verdi.

Bir pazar günü, İncil’in okunmasının ardından Papaz Martin kürsüye çıktı.

“Kardeşlerim,” dedi, “inanıp inanmamak size kalmış, ama önceki gece kendimi, bu sefil günahkâr faniyi, cennetin kapısında buldum. Kapıyı Aziz Petrus açtı.

‘Şuraya bakın! Demek sizsiniz, değerli dostum Martin, sizi hangi rüzgâr attı buraya, sizin için ne yapabilirim?’ diyerek karşıladı beni.

‘Yüce Aziz Petrus, merakımı bağışlayın ama sevap günah defterini ve anahtarı elinde bulundurduğunuza göre, bana cennette kaç Cucugnanlı olduğunu söyleyebilir misiniz?’ dedim.

‘Sizi reddedecek değilim, Bay Martin, oturun birlikte inceleyelim.’

Bunun üzerine, Aziz Petrus büyük defterini alıp gözlüğünü taktı.

‘Bakalım, Cucugnan dediniz değil mi? Cu... Cu... Cucugnan. Değerli dostum Martin, sayfa bomboş. Hindide nasıl kılçık yoksa, burada da tek bir Cucugnanlı yok.’

‘Nasıl olur! Cucugnan’dan hiç kimse yok mu? Bu mümkün değil! Bir kez daha bakın...’

‘Kimse yok, aziz dostum, şaka yaptığımı düşünüyorsanız, bizzat kendiniz bakın.’

Ah, zavallı ben! Ellerimi kavuşturmuş, ayaklarımı yerlere vuruyor, bir zavallı gibi haykırıyordum.

Bunun üzerine Aziz Petrus, ‘Beni dinleyin, Bay Martin,’ dedi, ‘kendinize bu kadar yüklenmeyin, kalbinize inecek. Ne de olsa, bu sizin suçunuz değil. Sizin Cucugnanlılar hiç kuşku yok ki arafta akıbetlerini bekliyor olmalılar.’

‘Ah, bana bir iyilik edin yüce Aziz Petrus! Onları görmeme, en azından teselli edebilmeme izin verin.’

‘Seve seve, dostum... Alın, hemen şu sandaletleri ayağınıza geçirin, çünkü yollar hiç de düzgün değil... Tamam, ayağınıza uydu... Şimdi dümdüz gidin, şu dipteki dönemece vardığınızda, sağda, üzerinde siyah haçlar bulunan gümüşten bir kapı göreceksiniz. Kapıyı çaldığınızda açacaklardır... Hoşça kalın! Soğukkanlılığınızı kaybetmeyin.’

Hiç durmadan yürüdüm, yürüdüm! Ne berbat bir yoldu! Düşündükçe tüylerim diken diken oluyor. Yılanların ıslık çaldığı, dikenli, kızıl yakutlarla kaplı dar bir patikayı izleyerek gümüş kapıya vardım.

‘Tak! Tak!’

‘Kim o?’ diye karşılık verdi biri boğuk bir sesle ve sızlanan bir ifadeyle.

‘Cucugnan Papazı.’

‘Nerenin?..’

‘Cucugnan.’

‘Ah! İçeri gelin.’

İçeri girdim. Belindeki kemerde elmas bir anahtar bulunan, gece gibi karanlık kanatlı, gün ışığı gibi parlak pelerinli, uzun boylu, yakışıklı bir melek Aziz Petrus’unkinden daha kalın bir deftere bir şeyler yazıyordu...

‘Ne istemiştiniz, dileğiniz nedir?’ dedi melek.

‘Tanrı’nın güzel meleği, bir şeyi çok merak ediyor, öğrenmek istiyorum, burada Cucugnan’dan gelenler var mı?’

‘Nereden?..’

‘Cucugnan’dan, ben onların başpapazıyım.’

‘Ah! Başpapaz Martin, öyle değil mi?’

‘Hizmetinizdeyim, efendim.’

‘Cucugnan dediniz...’

“Melek büyük defterini açıp, sayfaları daha iyi çevirebilmek için tükürüğüyle parmağını ıslattı...

‘Cucugnan,’ dedi derin bir iç çekerek, ‘arafta Cucugnan’dan kimse yok.’

‘Yüce İsa! Yüce Meryem! Yüce Yusuf! Arafta Cucugnan’dan kimse yokmuş! Ulu Tanrım! Ama nerede olabilirler ki?’

‘Aziz dostum, elbette ki cennetteler. Nerede olmalarını bekliyordunuz ki?’

‘Ama ben cennetten geliyorum...’

‘Cennetten mi geliyorsunuz!.. Peki o zaman sorun ne?’

‘Ama orada yoklar! Ah! Meleklerin iyi yürekli annesi!..’

‘Başka ne olabilir ki, aziz papa, cennette ya da arafta değillerse, gidecekleri tek yer...’

‘Kutsal haç! Yüce İsa, Davut’un oğlu! Ay! Ay! Aman Tanrım! Bu mümkün mü?.. Aziz Petrus yalan söylemiş olabilir mi?.. Oysa horozun öttüğünü de duymadım!.. Vay halimize! Cucugnanlılarım orada değilse, ben cennete nasıl giderim?’

Melek, ‘Dinleyin, bahtsız dostum Martin, madem emin olmak istiyor ve orada olup olmadıklarını merak ediyorsunuz, her şeyi göze alıp şu patikayı izleyin ve koşmayı biliyorsanız, oradan koşarak ilerleyin... Solda karşınıza büyük bir kapı çıkacak. İçeri girdiğinizde her şeyi öğrenmiş olacaksınız. Tanrı yardımcınız olsun!’ dedi ve kapıyı kapattı.

Kızıl korlarla döşenmiş bu uzun patikada içmiş gibi bir o yana bir bu yana sallanarak ilerliyordum, her adımda sendeliyordum. Kan ter içinde kalmıştım, sanki bedenimdeki her tüyün kökünden ter fışkırıyordu, susuzluktan ölüyordum... Ama inan olsun, Aziz Petrus’un verdiği sandaletler sayesinde ayaklarımın altı yanmıyordu.

Aksaya aksaya uzun süre yürüdükten sonra, solumda bir kapı belirdi... Hayır, kapı değil, adeta açık duran devasa bir fırının ağzıydı bu. Ah, evlatlarım, orayı görmeliydiniz!.. Orada ne isim soruluyor, ne kayıt tutuluyordu. Kardeşlerim, içeriye, tıpkı sizin pazar günleri meyhaneye uğradığınızda yaptığınız gibi, yığınlar halinde giriliyordu.

Su gibi terlemiş olmama karşın, üşüyordum, titriyordum. Saçlarım diken diken olmuştu. Her yanı, tıpkı Cucugnanlı nalbant Éloy’un yaşlı eşeğin toynağını nallamak için dağladığı sırada yayılan kokuya benzer bir yanık, kızarmış et kokusu kaplamıştı. Bu iğrenç, yanık kokan ortamda soluk almakta zorluk çekiyordum. Korkunç bir uğultu yayılıyor, her yandan inlemeler, çığlık sesleri ve küfürler yankılanıyordu.

‘Hey, sen! İçeri giriyor musun, girmiyor musun?’ diye sordu boynuzlu bir zebani beni orağıyla dürterek.

‘Ben mi? Hayır, girmiyorum, ben Tanrı’ya bağlı bir müminim.’

‘Tanrı’ya bağlı bir müminsin ha! Lanet olası, o zaman burada işin ne?..’

‘Ben... Ah, aklıma getirmeyin, düşündükçe dizlerim titriyor. Uzaktan... çok uzaktan geliyorum... Size sadece, olur ya, burada hiç Cucugnanlı var mı diye soracaktım...’

‘Ah, Tanrı’nın gazabı! Bütün Cucugnanlıların burada olduğunu bilmezmiş gibi davranarak benimle dalga geçtiğini mi sanıyorsun! Gel, çirkin karga, senin namı yürümüş Cucugnanlılarla nasıl özenle ilgilendiğimizi kendi gözlerinle gör...’

Birden ürkütücü bir alev girdabının ortasında, hepinizin tanıdığı uzun Coq-Galine’i, hani şu neredeyse her gün körkütük sarhoş olup zavallı Clairon’a dünyayı dar eden Coq-Galine’i gördüm.

Catarinet’yi gördüm, hani şu ambarda tek başına yatan, burnu havada küçük yosmayı... Edepsizler, hatırladınız değil mi?.. Neyse uzatmadan geçelim.

Zeytinyağını, Bay Julien’in zeytinleriyle hazırlayan Pascal Doigt-de-Poix’yı gördüm.

Hasat toplarken, demetlerini erkenden düğümlemek için başkalarından avuç avuç ekin çalan hasatçı Babet’yi gördüm.

Dolap çevirmesini iyi bilen üstat Grapasi’yi gördüm.

Kuyusunun suyunu pahalıya satan Dauphine’i gördüm.

Başında takkesi, ağzında piposuyla gezinirken bana rastladığında, Artaban gibi kurumlu bir ifadeyle, köpek görmüşçesine yolunu değiştiren Tortillard da oradaydı.

Zette ile Coulau’yu, Jacques’ı, Pierre’i, Toni’yi gördüm...

Cehennemin ardına kadar açık kapısında, kimi babasını, kimi annesini, kimi büyükannesini kimi de kız kardeşini görür gibi olan dinleyiciler, afallamış, korkudan betleri benizleri atmış bir halde inliyorlardı.

“Kardeşlerim,” diye devam etti temiz yürekli Başpapaz Martin, “artık bunun böyle sürüp gitmeyeceğini anlamış olmalısınız. Ruhlarınızın sorumluluğu benim üzerimde ve sizi gözü kapalı yuvarlandığınız o uçurumdan kurtarmak istiyorum. Yarından tezi yok kolları sıvayacağım. Ve işim başımdan aşkın olacak! Bakın nasıl bir yöntem uygulayacağım. İşlerin yolunda gitmesi için her şeyi bir düzene koymak gerek. Tıpkı Jonquières danslarında olduğu gibi sırayla ilerleyeceğiz.

Yarın, pazartesi, yaşlıların günahını çıkaracağım. Bu hiç de zor olmayacak.

Salı günü çocuklar gelecek. Onların işi kısa sürer.

Çarşamba, delikanlılarla genç kızları alacağım. Uzun sürebilir.

Perşembeyi erkeklere ayıracağım. Kısa keseceğiz.

Cuma, kadınlar burada olacak. Onlara, ‘Masal anlatmak yok!’ diyeceğim.

Cumartesi, sıra değirmenciye gelecek. Ona bütün günü ayırsam da, bu hiç de uzun sayılmaz.

Gördüğünüz gibi çocuklar, buğdayı olgunlaştığında yemek, şarabı iyice dinlendiğinde içmek gerekir. Fazlasıyla kirli çamaşır birikmiş, onları yıkamak, hem de iyice yıkamak lazım.

Tanrı’nın merhameti üzerinize olsun. Amin!”

Söylenen yapıldı. Çamaşırlar yıkandı.

O unutulmaz pazar gününden sonra, Cucugnanlıların erdemli kokuları on fersah uzaktan bile duyuluyordu.

Büyük bir yükten kurtulmanın verdiği mutluluğu yaşayan iyi yürekli Başpapaz Martin, önceki gece rüyasında kendini izleyen cemaatiyle birlikte, ışıldayan mumların, güzel kokular yayan buhurların ve Te Deum’u söyleyen korist çocukların eşliğinde, görkemli bir ayin alayıyla, yıldızlarla döşenmiş bir yolda Tanrı’nın huzuruna çıktığını görmüştü.

İşte Cucugnan başpapazının, Roumaille denen alçağın bir başka gevezeden duyduğu ve bana bu kadarıyla naklettiği hikâyesi böyleydi.

19. Aude’da küçük bir köyün ismi. Daudet, Roumanille’den alıntı yaparak fantastik bir köy olarak tasvir etmiştir. (Y.N.)

İHTİYARLAR

“Azan Baba, mektup mu geldi?”

“Evet, efendim... Paris’ten.”

Mektubun Paris’ten gelmesi Azan Baba’yı onurlandırmıştı... Ama beni değil. İçimden bir ses, sabahın bu saatinde hiç beklenmedik bir şekilde masamın üzerine yerleşen Jean-Jacques Sokağı sakini bu Parislinin, bütün günümü alacağını söylüyordu. İşte, göreceğiniz gibi yanılmamışım:

Dostum, senden yerine getirmeni istediğim bir ricam olacak. Bugün değirmenini kilitleyip hemen Eyguières’e gideceksin... Eyguières sana üç dört mil uzaklıkta büyük bir kasabadır, hem bir gezinti yapmış olursun. Oraya vardığında, Yetim Kızlar Manastırı’nı soracaksın. Manastırı geçer geçmez karşına, gri ahşap panjurlu, alçak tavanlı, arkasında küçük bir bahçesi olan bir ev çıkacak. Her zaman açık olduğu için kapıya vurmana gerek yok. İçeri girdiğinde yüksek sesle, “Merhaba dostlar! Ben Maurice’in arkadaşıyım...” diye bağıracaksın. O zaman ufak tefek iki ihtiyarın, ah, hem de müzelik iki ihtiyarın, geniş koltuklarından sana kollarını uzattıklarını görecek ve onlara benim adıma, sanki kendi yakınlarınmış gibi tüm kalbinle sarılacaksın. Sonra sohbet etmeye başlayacaksınız; sana yalnızca benden söz edecekler, sana gülmeden dinlemen gereken yüzlerce deli saçması hikâye anlatacaklar... Gülmeyeceksin, tamam mı?.. Onlar hayatta benden başka kimseleri olmayan ve beni on yıldan beri göremeyen ninem ve büyükbabam... On yıl, uzun bir süre! Ama ne yaparsın? Paris elimi kolumu bağlıyor; onlar da çok yaşlı... O kadar yaşlılar ki, beni görmek için Paris’e gelmeye kalksalar, yollarda perişan olurlar... Sevgili değirmenci dostum, ne mutlu ki sen oradasın, o zavallıları kucakladığında, sanki beni kucaklamış gibi olacaklar... Onlara sık sık bizden ve aramızdaki dostluktan söz ettim...

Dostluğun yerin dibine batsın! O sabah hava muhteşemdi ve yollara düşmenin hiç zamanı değildi: Sert esen karayeli, insanın içini ısıtan güneşiyle tam bir Provence günü yaşanacaktı. Bu lanet mektup geldiğinde, tüm günümü tıpkı bir kertenkele gibi güneşi içerek, çamların şarkısını dinleyerek geçireceğim iki kaya arasındaki sığınağımı belirlemiştim bile... Ama elden ne gelir ki? Sövüp sayarak değirmenimi kapatıp, anahtarı kedi kapısının altına bıraktım. Bastonumu, pipomu alıp yola koyuldum.

Saat ikiye doğru kasabaya vardığımda, herkes tarlada olduğundan ortalıkta in cin top oynuyordu. Ağustosböcekleri gezinti alanının tozdan bembeyaz olmuş karaağaçlarının dallarında Crau Ovası’ndaymış gibi ötüşüyorlardı. Belediye meydanında güneşlenen bir eşek ve kilise çeşmesinin üzerinde uçuşan güvercinler de vardı, ama bana yetimhaneyi tarif edecek kimse yoktu. Şans bu ya, bir anda karşıma kapısının köşesine çömelmiş, örgü ören yaşlı bir peri çıktı. Perinin gizli güçleri öyle etkiliydi ki, ona aradığım yeri söyler söylemez, örekesini kaldırmasıyla Yetim Kızlar Manastırı bir büyünün içinden fırlamışçasına karşımda belirmesi bir oldu.... Bu simsiyah ve kasvetli bina, sivri kemerli ana kapısının üzerinde yer alan ve etrafı birkaç Latince sözcükle çevrili kızıl kumtaşından eski haçını büyük bir gururla taşıyordu. Bu binanın hemen yanında, küçük bir ev daha olduğunu fark ettim. Gri ahşap panjurları, arkasında da bahçesi vardı... Evi hemen tanıdım ve kapıyı bile çalmadan içeri giriverdim.

O serin ve dingin uzun koridoru, pembe boyalı duvarı, geride, açık renkli perdenin arasından titreşen o küçük bahçeyi, çiçekli kaplamaları ve renkleri solmuş kemanları asla unutmayacağım. Kendimi, Sedaine döneminden yaşlı bir yargıcın evine gelmiş gibi hissediyordum. Koridorun ucunda, solda, bir kapının aralığından bir duvar saatinin tik takları ve okumayı yeni öğrendiği için her hecede duraklayan bir çocuğun sesi duyuluyordu: O... ZA... MAN... A... ZİZ... I... RE... NA... EUS... HAY... KIR... DI... BEN... TAN... RI... NIN... KUR... BA... NIYIM... BU... HAY... VAN... LA... RIN... DİŞ... LE... Rİ... NİN... A... RA... SIN... DA... PAR... ÇA... LAN... MA... LI... YIM... Yavaşça kapıya yaklaşıp içeri baktım.

Vücudunun her yanı parmak uçlarına kadar kırışmış, pembe yanaklı tatlı bir ihtiyar, yarı aydınlık, huzurlu küçük bir odada ağzı yarı açık, elleri dizlerinin üzerinde, koltuğuna gömülmüş uyuyordu. Ayaklarının dibinde oturan, maviler giyinmiş –üzerinde, yetimlerin üniforması olan büyük bir pelerin ve çenesin altından bağladığı küçük bir başlık vardı– ufak bir kız çocuğu, kendisinden daha büyük bir kitaptan Aziz Irenaeus’un hayatını okuyordu. Bu mucizevi öykünün etkisi evin tamamını etkisi altına almış, ihtiyar koltuğunda, sinekler tavanda, kanaryalar pencerenin kenarındaki kafeslerinde uykuya dalmışlardı. Duvar saati tik taklarıyla horluyordu. Odadaki tek yaşam belirtisi, canlı ışıltılar ve minicik dalgalanmalarla kapalı panjurların arasından içeri süzülen beyaz ışık huzmeleriydi... Çocuk, bu genel uyuşukluk halinin ortasında ciddi bir ifadeyle okumasına devam ediyordu: BiR... AN... DA... İ... Kİ... AS... LAN... Ü... ZE... Rİ... NE... A... TI... LIP... O... NU... PAR... ÇA... LA... DI... Tam o sırada içeri girdim... Irenaeus’un aslanları odaya dalsa, benim kadar şaşkınlık yaratamazlardı. Çok teatral bir sahneydi! Küçük kız çığlık atarak elindeki kocaman kitabı düşürürmüş, kanaryalar, sinekler uçuşmaya, duvar saati çalmaya başlamıştı, ihtiyar korku içinde yerinden sıçramıştı, ben de, biraz şaşkınlık içinde kapının eşiğinde bekleyerek yüksek sesle, “Merhaba, sevgili dostlar, ben Maurice’in arkadaşıyım!” diye bağırdım.

Ah, zavallı ihtiyarın kendinden geçmiş bir halde, kucaklayıp, ellerimi sıkmak için kollarını açmış bana doğru gelişini bir görmeliydiniz!

“Tanrım! Tanrım!” diye haykırarak odada nasıl da koşturuyordu.

Kıpkırmızı olmuş yüzünün tüm kırışıklarıyla gülerken, “Ah, bayım!.. Ah, bayım!..” diye kekeledi ve “Mamette!” diye seslenerek odanın köşesine yöneldi.

Bir kapının açılmasıyla birlikte, koridorda farelerinkini andıran hızlı adımlar işitildi... Bu Mamette’ti. Başında hotozu, Mont-Carmel tarikatı rahibelerinin giysileri ve elinde, eski usule göre beni onurlandırmak için uzattığı işlemeli mendiliyle kimse bu küçük ihtiyarcık kadar güzel görünemezdi... İkisinin birbirine bu kadar benzemesi çok anlamlıydı! Giyim tarzını biraz değiştirip, başına sarı bir hotoz geçirseniz yaşlı adama Mamette diye seslenebilirdiniz. Ancak, yüzündeki kırışıklıkların çokluğuna bakılırsa, Mamette’in hayatı boyunca kocasından daha çok ağladığı söylenebilirdi. Ona da, yanından hiç ayrılmayan mavi pelerinli küçük bir yetim eşlik ediyordu. Bu ihtiyarların bu yetimler tarafından himaye edildiklerini görmek son derece dokunaklıydı.

İçeri girdiğimde, Mamette beni gösterişli bir reveransla karşılamaya hazırlanıyordu ki, ihtiyarın bir sözüyle hamlesini yarıda kesti:

“O Maurice’in arkadaşı...”

Hemen titremeye, ağlamaya başlayıp, mendilini bulmaya çalıştı, yüzü kocasınınkinden daha fazla kızardı... Ah, bu ihtiyarlar! Duygulanmaya görsünler, damarlarında kalan bir damla kan da yüzlerine sıçrayıveriyor! “Çabuk, çabuk, bir iskemle...” dedi yaşlı kadın yanındaki yetime.

Yaşlı adam da kendi yanındaki yetime, “Pencereleri aç!..” diye bağırdı.

İkisi de birer elimden tuttu, kısa adımlarla yürüyerek, yüzümü daha iyi görebilmek için, ardına kadar açılan pencerenin yanına götürdüler beni. Koltuklar birbirlerine yaklaştırılıp, açılır kapanır bir iskemlenin üzerinde aralarına oturduğumda, arkamızda bekleyen iki mavili yetimin eşliğinde sorgulama başladı:

“Sağlığı nasıl? Neler yapıyor? Neden bizi görmeye gelmiyor? Hayatından memnun mu?” Saatler bu şekilde akıp gitti.

Sorularına, arkadaşımla ilgili bildiğim ayrıntıları sıralayarak elimden geldiğince yanıt veriyor, bazen de pencerelerini sıkıca kapatıp kapatmadığı ya da odasındaki duvar kâğıdının ne renk olduğu gibi dikkatimi çekmemiş olan konularda bilgisizliğimi itiraf etmekten kaçınarak yüzsüzce hikâyeler uyduruyordum.

“Odasındaki duvar kâğıdı!.. Mavi, açık maviydi, hanımefendi, üzerlerinde çiçekli desenler vardı...”

Duygulanan yaşlı kadın, “Gerçekten mi?” diyor ve kocasına dönerek ekliyordu: “Ne zevkli bir çocuk!”

“Ah, Evet! Çok zevkli bir çocuk!” diyordu diğeri coşkuyla.

Ben konuştukça, birbirlerine tam bir fikir birliği içinde olduklarını belli edercesine başlarını sallıyor, hafifçe gülümsüyor, göz kırpıyorlardı; bazen yaşlı adam bana doğru yaklaşarak, “Kulakları iyi işitmiyor, biraz yüksek sesle konuşun...” diyor, az sonra ise bu kez yaşlı kadın, “Sizden rica etsem, sesinizi biraz yükseltir misiniz? Kulakları biraz ağır işitiyor...” diyordu.

Bunun üzerine sesimi yükselttiğimde, ikisi de gözlerimin derinliklerinde Maurice’i arayarak buruk gülümsemelerini minnet duygularıyla bana yöneltiyorlardı, ben de heyecanlanmış bir halde dostumun çok uzaklardan, sislerin arasından, belli belirsiz gülümseyen görüntüsünü görür gibi oluyordum.

Yaşlı adam, koltuğunda birden doğruldu:

“Mamette, öğle yemeğini yememiş olabilir diye düşünüyorum!” dedi.

Mamette kollarını panik içinde havaya kaldırarak, “Öğle yemeğini yememiş mi?.. Ulu Tanrım!”

Hâlâ Maurice’ten söz ettiklerini sandığım için, bu düzenli çocuğun öğle yemeklerini hiç geciktirmeden muntazaman, hep aynı saatte yediğini söyleyecektim. Ama hayır, bahsettikleri benmişim; karnımın aç olduğunu söylediğimde ne büyük bir hazırlığa giriştiklerini görmeliydiniz:

“Mavişler, çabuk sofrayı hazırlayın! Masayı odanın ortasına getirin, pazar günleri yaydığımız örtüyü, çiçekli tabakları çıkarın. Fazla kikirdemeyelim, lütfen! Ve acele edelim...”

Sanırım biraz fazla acele ettiler. Sofra kurulana kadar üç tabak kırılmıştı bile.

“Muhteşem bir kahvaltı!” diyordu Mamette beni masaya götürürken, “Ama sofrada yalnız olacaksınız... Bizler erkenden yedik.”

Ah, bu zavallı ihtiyarlar! Günün hangi saatinde sofraya davet etseniz, hep erkenden yemiş olurlar.

Mamette’in muhteşem kahvaltısı, iki parmak sütten, birkaç hurmadan, turta ve çörekten oluşuyordu, bunlar onu ve kanaryalarını bir hafta beslemeye yeterdi... Bense, tek başıma sofrada ne varsa silip süpürmüştüm!.. Bu yüzden masanın etrafında homurdanmalar başlamıştı! Mavişler birbirlerini dürterek fısıldaşıyor, az ötede, kafeslerinin içindeki kanaryalar ise, “Ah, bu adam turtanın hepsini bitirdi!” dercesine ötüşüyorlardı.

Gerçekten de, eski eşya kokusunun havaya yayıldığı bu sade ve huzurlu odayı izlerken, masadaki her şeyi yiyip bitirmiştim... Özellikle, o iki küçük yataktan gözlerimi ayıramıyordum. Adeta iki beşiği andıran bu yatakları, hayalimde, sabah gün doğarken, püsküllü perdelerinin altında kaybolmuş halleriyle canlandırıyordum. Saat üçü çaldı. Bu saatte tüm yaşlılar uyanırdı:

“Uyuyor musun, Mamette?”

“Hayır, dostum.”

“Maurice, ne kadar iyi bir çocuk değil mi?”

“Ah! Evet, çok iyi bir çocuk.”

İki ihtiyarın yan yana yerleştirilmiş bu küçük yataklarını görmek, sohbetin devamının nasıl geleceğini tahmin etmeme yetiyordu.

Bu sırada, odanın diğer ucundaki dolabın önünde büyük bir karmaşa yaşanıyordu. On yıldır, en üst rafta Maurice için bekletilen ve benim onuruma açmaya karar verdikleri kiraz likörü kavanozuna ulaşmaya çalışıyorlardı. Korkuya kapılmış Mamette’in tüm yakarışlarına rağmen, yaşlı adam bir iskemlenin üstüne çıkmış, kirazlarını kendisi indirmeye çalışıyordu... Sahneyi gözünüzde canlandırın: Dolabın üstüne uzanmaya çalışan titrek bir ihtiyar, iskemlesine sıkı sıkı sarılmış mavişler, arkada, soluk soluğa kalmış bir halde kollarını iki yana açmış Mamette ve tüm bunların üstüne açık dolabın içinden ve kırmızı bezlerden yayılan hafif bir bergamot kokusu... Görüntü büyüleyiciydi.

Nihayet onca çabadan sonra, o meşhur kavanozu ve Maurice’in çocukluğundan kalma yamru yumru bir tencereyi dolaptan indirmeyi başardılar. Tencereyi ağzına kadar kirazla doldurdular, Maurice kirazı çok severmiş! Yaşlı adam servis yaparken kulağıma bir gurme ifadesiyle, “Bunları yiyebildiğiniz için kendinizi çok şanslı hissetmelisiniz!.. Onları karım hazırladı... Tatlarına baktığınızda ne kadar leziz olduklarını anlayacaksınız.”

Maalesef karısı, onları hazırlarken şeker koymayı unutmuştu. Ne yaparsınız? İnsan yaşlandıkça dalgınlıklar artıyor. Zavallı Mamette’im, kirazlarınız berbattı. Yine de hepsini yüzümü hiç ekşitmeden yiyip bitirdim.

Yemekten sonra, izin istemek üzere ayağa kalktım. Sevgili çocuklarından biraz daha söz edebilmek için kalmamı isteseler de, hava kararmaya başlamıştı ve değirmen uzaktaydı, bu yüzden ayrılmam gerekiyordu.

Yaşlı adam da benimle birlikte kalkıp, “Mamette ceketimi getir!.. Meydana kadar kendisine eşlik edeceğim,” dedi.

Hiç kuşku yok ki, Mamette içinden havanın biraz serinlediğini, meydana kadar gitmesinin uygun olmadığını düşünüyordu, yine de hiçbir şey belli etmedi. Yalnızca, sedef düğmeli, tütün rengi şık ceketini giymesine yardım ederken, bu sevimli yaratığın kocasına alçak sesle, “Geç kalmazsın, değil mi?” dediğini duydum.

Yaşlı adam da ona muzip bir ifadeyle, “Heh! Heh!.. Bilmem!.. Belki!..” diye karşılık verdi.

Bu sözler üzerine karşılıklı gülüştüler, onların bu halini gören mavişler de gülüşürken, köşelerindeki kanaryalar da kendilerince onlara eşlik ettiler... Aramızda kalsın, sanırım kirazların kokusu hepimizi biraz sarhoş etmişti.

Büyükbabayla dışarı çıktığımızda hava kararıyordu. Mavişlerden biri onu geri götürmek için bizi uzaktan izliyordu ama onun farkında olmayan yaşlı adam koluma girmişti ve bir delikanlı gibi yürümekten gurur duyuyordu. Kapının önünde yıldız gibi parlayan Mamette bize bakarken, “Zavallı sevgilim!.. Her şeye rağmen, hâlâ yürüyor,” dermişçesine zarifçe başını sallıyordu.

DÜZYAZI BALADLAR

Bu sabah kapımı açtığımda, değirmenimin çevresinin kırağıdan geniş bir halıyla kaplanmış olduğunu gördüm. Otlar cam gibi parlıyor, çatırdıyor, tepenin tamamı tir tir titriyordu... Sevgili Provence’ım, bir günlüğüne Kuzey ülkelerine dönüşmüştü; biraz Germenlere özgü fantezilerden etkilenerek kaleme aldığım bu iki baladı, buz taneleri bana beyaz kıvılcımlarını gönderirken ve yukarıda, aydınlık gökyüzünde Heinrich Heine’nin ülkesinden gelip Camargue’a doğru alçalarak, “Hava çok soğuk, çok soğuk, çok soğuk!” diye ötüşen kalabalık leylek sürüleri süzülürken, saçaklı kırağı tabakalarıyla kaplanmış çamların, buzdan kristallerle ışıl ışıl parlayan lavanta demetlerinin arasından yazıyorum.

I

Veliahdın Ölümü

Küçük veliaht hastaydı, küçük veliaht ölümle pençeleşiyordu20. Kralın oğlunun sağlığına kavuşması için ülkenin tüm kiliselerinde gece gündüz şaraplı ekmek ayinleri düzenleniyor ve kocaman mumlar yanıyordu. Eski şehrin caddeleri hüzünlü ve sessizdi, çanlar hiç çalmıyor, arabalar ağır ağır ilerliyordu... Sarayın yakınlarındaki meraklı kentliler, parmaklıkların arasından kapının önünde ciddi bir edayla konuşan, göbeklerindeki kemerleri yaldız tokalı nöbetçileri izliyorlardı.

Şatoda büyük bir kargaşa yaşanıyordu... Mabeyinciler, başhademeler mermer merdivenlerden koşarak inip çıkıyorlardı... Koridorlarda ipek giysili nedimler ve soylu delikanlılar yeni haberleri almak için alçak sesle konuşarak bir gruptan diğerine gidip geliyor, geniş basamaklı sekilerde, işlemeli mendilleriyle yaşlı gözlerini silen nedimeler birbirlerini reveranslarla selamlıyorlardı.

Camların ardından, limonlukta bir araya gelmiş çok sayıda doktorun cüppelerinin siyah kollarını, bukleli peruklarını bilgiççe salladıkları görülüyordu... Küçük veliahdın, kurulun kararını bekleyen mürebbisi ve binicilik öğretmeni kapının önünde geziniyorlardı. Aşçı yamakları onları selamlamadan yanlarından geçerlerken, binici eğitmeni bir kâfir gibi küfürler savuruyor, mürebbi, Horatius’tan mısralar okuyordu... Bir ara, ahır tarafından iç sızlatan uzun bir kişneme duyuldu. Bu küçük veliahdın doru atıydı, kendisini unutan seyislere yemliğinin boşaldığını hatırlatmak istiyordu.

Ya kral? Ya kral hazretleri neredeydi?.. Kral, şatonun öbür ucundaki bir odaya kapanmıştı... Hükümdarlar ağladıklarının görülmesini sevmezlerdi... Kraliçe içinse durum farklıydı... Küçük veliahdın başucuna oturmuş, güzel yüzü yaşlar içinde kalmış bir halde, herkesin ortasında her annenin yapacağı gibi hıçkırarak ağlıyordu.

Dantelli yatağına uzanmış olan küçük veliaht, kafasını dayadığı yastıklardan daha beyaz yüzüyle, gözlerini kapamış dinleniyordu. Görenler onun uyuduğunu sanabilirdi, ama hayır, küçük veliaht uyumuyordu... Annesine dönüp onun ağladığını gördüğünde şunları söyledi:

“Neden ağlıyorsunuz kraliçem? Gerçekten de öleceğime inanıyor musunuz?”

Kraliçe yanıt vermek istese de hıçkırıkları buna izin vermedi.

“Artık ağlamayın, kraliçem, benim bir veliaht olduğumu ve veliahtların bu şekilde ölmediğini unutuyorsunuz...”

Kraliçenin daha yüksek sesle hıçkırması üzerine korkmaya başlayan veliaht, “Hey!” dedi, “Ölümün beni ele geçirmesini istemiyorum, onun yanıma ulaşmasını nasıl engelleyeceğimi biliyorum... Hemen şimdi, yatağımın başında nöbet tutmak üzere en güçlülerinden kırk piyade askeri gelsin!.. Penceremizin önüne fitilleri ateşlenmiş halde bekleyen yüz büyük top yerleştirilsin! O zaman ölüm bize yaklaşmaya cesaret ederse vay haline!..”

Veliahdı memnun etmek isteyen kraliçe eliyle işaret etti. Hemen ardından, avluda ilerleyen ağır topların sesleri duyuldu; kırk piyade ellerinde mızraklarıyla odanın etrafını sardı. Bunlar bıyıkları kırlaşmış deneyimli savaşçılardı. Onları görünce ellerini çırpan küçük veliaht, içlerinden birini tanıyarak yanına çağırdı:

“Lorrain! Lorrain!”

Asker yatağa doğru bir adım attı.

“Dostum Lorrain, seni çok severim... Bana biraz o uzun kılıcını göstersene... Ölüm beni almaya gelirse, onu öldürmek gerekecek, öyle değil mi?”

“Evet, efendim,” diye yanıtladı esmer yanaklarından iki iri damla yaş süzülen Lorrain.

O sırada küçük veliahdın yanına yaklaşan saray rahibi, üzerinde İsa bulunan bir haçı göstererek onunla uzun süre alçak sesle konuştu. Şaşkın bir ifadeyle onu dinleyen küçük veliaht birden sözünü kesti:

“Sayın rahip, bana söylediklerinizi anlıyorum, ama küçük dostum Beppo’ya bolca para versem benim yerime o ölemez mi?..”

Rahip onunla alçak sesle konuşmaya devam ettikçe, küçük veliahdın şaşkınlığı giderek artıyordu.

Rahip sözlerini bitirdiğinde, küçük veliaht derin bir iç ekerek karşılık verdi:

“Sayın rahip bana söyledikleriniz hiç de iç açıcı şeyler değil, ama tek tesellim, yukarıda, yıldızların cennetinde yine veliaht olacağım... Kuzenim olan Tanrı’nın bana layık olduğum gibi davranacağından eminim.”

Ardından annesine dönerek ekledi:

“Bana en şık giysilerimi, beyaz kakım hırkamı, kadife iskarpinlerimi getirsinler! Meleklere güzel görünüp, cennete veliahtlığıma layık bir şekilde girmeliyim.”

Rahip, üçüncü kez küçük veliahda doğru eğilerek onunla uzun uzun konuştu. Ama daha lafını bitirmeden kralın oğlu öfkeyle haykırdı:

“Nasıl yani, demek veliaht olmak hiçbir işe yaramıyor!”

Bunun üzerine, başka bir şey duymak istemeyen küçük veliaht yüzünü duvara dönüp acı acı ağlamaya başladı.

20. Yazar, Bossuet’nin ünlü “Madam ölüyor! Madam öldü!” (Oraisons funèbres, “Ağıt Söylevleri”) sözlerine gönderme yapıyor. (Y.N.)

II

Kırlardaki Kaymakam

Kaymakam önünde arabacısı, arkasında uşağıyla kendisini Combe-aux-Fées panayırına götüren gösterişli faytonuyla yola çıkıyordu. Bu önemli gün için işlemeli ceketini, küçük silindir şapkasını, bacaklarını sımsıkı saran gümüş şeritli pantolonunu giymiş, sedef kabzalı merasim kılıcını kuşanmıştı... Dizlerinin üzerinde, dertli dertli baktığı keçi derisinden, işlemeli büyük bir çanta duruyordu.

İşlemeli deriden çantasına dertli dertli bakan kaymakam, birazdan Combe-aux-Fées sakinlerine hitaben yapacağı konuşmayı düşünüyordu:

“Sayın baylar, değerli yurttaşlar...”

Ne var ki, sarı ipeği andıran favorilerini istediği kadar kıvırsa da, “Sayın baylar, değerli yurttaşlar...” sözlerini peş peşe yirmi kere tekrarlasa da, konuşmanın gerisini getiremiyordu.

Konuşmanın gerisini getiremiyordu... Faytonun içi ne kadar da sıcaktı!.. Göz alabildiğince uzanan Combe-aux-Fées yolu, güney güneşinin altında kavruluyordu... Hava boğucuydu... Yol kenarında, tozdan bembeyaz olmuş karaağaçların üzerindeki binlerce ağustosböceği bir ağaçtan diğerine birbirlerine laf yetiştiriyorlardı... Birden kaymakamın içi ürperdi. Aşağıda, bir tepenin dibindeki yeşil meşe koruluğu adeta onu çağırır gibiydi.

Yeşil meşe koruluğu adeta onu çağırır gibiydi:

“Sayın kaymakam, buraya buyurun, ağaçlarımın altında konuşmanızı daha rahat hazırlarsınız...”

Korunun cazibesine kapılan kaymakam faytonundan aşağıya atlayıp, adamlarına konuşmasını yeşil meşe koruluğunda hazırlayacağını ve kendisini beklemelerini söyledi.

Yeşil meşe koruluğunda kuşlar, menekşeler, baharlı otların arasından akan kaynak suları vardı... Şık pantolonu, işlemeli deriden çantasıyla kaymakamı fark ettiklerinde, kuşlar korkarak şarkı söylemeyi keserken, kaynaklar gürültü çıkarmamaya, menekşeler çimenliklerin altına saklanmaya çalıştılar. Daha önce hiç kaymakam görmemiş olan bu küçük âlemin mensupları birbirlerine, gümüş şeritli pantolonuyla gezinen bu soylu beyefendinin kim olduğunu soruyorlardı.

Yapraklı dalların gölgesinde, herkes, alçak sesle birbirine gümüş şeritli pantolonuyla gezinen bu soylu beyefendinin kim olduğunu soruyordu. Bu sırada, korunun sükûneti ve serinliğiyle kendinden geçen kaymakam ceketinin kuyruklarını havalandırdı, silindir şapkasını otların üzerine bırakıp genç bir meşenin dibindeki yosunların üzerine oturduktan sonra, dizlerinin üzerine açtığı işlemeli deriden çantasından büyük bir kâğıt çıkardı.

“Bu bir sanatçı!” dedi çalıbülbülü.

“Hayır,” diye karşılık verdi şakrak kuşu, “sanatçı değil, gümüş şeritli pantolonuna bakılırsa bir prens olmalı.”

“Bir prens olmalı,” dedi şakrak kuşu.

“Ne sanatçı ne de prens,” dedi yaz boyunca kaymakamlığın bahçelerinde şarkılar söylemiş olan yaşlı bir bülbül araya girerek. “Kim olduğunu biliyorum, o bir kaymakam!”

Sonra tüm koruyu fısıltılar kapladı:

“Kaymakammış! Kaymakammış!”

“Kafası da kelmiş!” diye ekledi uzun sorguçlu bir çayırkuşu.

Menekşeler, “Acaba kötü biri mi?” diye sordular.

“Acaba kötü biri mi?” diye sordu menekşeler.

“Hiç de değil!” diye yanıtladı yaşlı bülbül.

Bu sözler üzerine içleri rahatlayan kuşlar, kaymakam orada değilmiş gibi ötüşmeye, kaynak suları akmaya, menekşeler kokularını yaymaya başladı. Kaymakam bu hoş gürültüye aldırmadan, zihnine tarım emekçilerinin ilham perisini çağırdı ve kalemini kaldırıp nutuk atarken kullanacağı ses tonuyla konuşmaya başladı:

“Sayın baylar, değerli yurttaşlar...”

“Sayın baylar, değerli yurttaşlar...” dedi kaymakam nutuk atarken kullanacağı ses tonuyla.

Sözü bir kahkahayla yarıda kesildi. Etrafına baktığında, şapkasının üzerine tünemiş, gülerek kendisini izleyen yeşil bir ağaçkakandan başka bir şey göremedi. Omuzlarını silken kaymakam konuşmasına devam etmek üzereyken, yeşil ağaçkakan uzaktan bağırarak yeniden sözünü kesti:

“Boşuna uğraşma!”

“Nasıl? Boşuna uğraşma mı?” dedi kıpkırmızı kesilen kaymakam ve bu küstah hayvanı eliyle kovaladıktan sonra kaldığı yerden devam etti:

“Sayın baylar, değerli...”

“Sayın baylar, değerli yurttaşlar...” diye kaldığı yerden devam etti kaymakam.

Ancak bu kez, saplarının ucunda ona doğru dikelen küçük menekşeler kendisine hafifçe seslendiler:

“Sayın kaymakam, ne kadar hoş koktuğumuzun farkında mısınız?”

Kaynak suları yosunların altından ona ilahi ezgiler gönderirken, başının üstündeki dallara yığılan çalıbülbülleri en güzel şarkılarını söylüyordu, adeta bütün koru nutkunu hazırlamasını engellemek için sözleşmişti.

Adeta bütün koru nutkunu hazırlamasını engellemek için sözleşmişti... Kokularla kendinden geçmiş, müzikle esrimiş olan kaymakam içine dolmaya başlayan büyünün etkisine boşuna direniyordu. Dirseklerinin üzerinde otlara uzanıp ceketinin düğmelerini çözdükten sonra iki üç kez daha mırıldandı:

“Sayın baylar, değerli yurttaşlar... Sayın baylar, değerli yurt... Sayın baylar, değerli...”

Ardından değerli yurttaşların topunu cehenneme yolladı; tarım emekçilerinin ilham perisine yüzünü utançla kapamaktan başka yapacak bir şey kalmamıştı.

Hey! İlham perisi kapa yüzünü!.. Bir saat sonra, endişelenerek koruya giren kaymakamlık görevlileri, kendilerini dehşete düşüren bir manzarayla karşılaştılar... Hırpani bir derbeder gibi yüzükoyun çimlerin üzerine uzanmış olan sayın kaymakam, menekşeleri dişlerinin arasında çiğnerken şiirler yazıyordu.

BIXIOU’NUN CÜZDANI

Paris’ten ayrılmadan birkaç gün önce, bir ekim sabahı –kahvaltımı yaparken– kapıma, yıpranmış, çamur içindeki giysileri, tüyleri dökülmüş bir leylek gibi uzun ve çarpık bacaklarıyla, beli bükülmüş bir ihtiyarın titreyerek yaklaştığını gördüm. Bu Bixiou’ydu. Evet, Parisliler, sizin acımasız ve çekici Bixiou’nuz, yergi yazıları ve karikatürleriyle sizi on beş yıldır eğlendiren o öfkeli alaycı... Ah bahtsız adam, ne hallere düşmüş! İçeri girerken yüzünde yapmacık bir gülümseme belirmese, onu asla tanımayacaktım.

Bu ünlü ve sivri dilli muzip başını omuzlarının arasına gömmüş, bastonunu bir klarnet gibi dişlerinin arasına almış bir halde odanın ortasına doğru ilerleyip masama çarptığında dokunaklı bir ses tonuyla, “Bu zavallı köre merhamet edin!..” dedi.

Bu başarılı taklit karşısında kendimi gülmekten alamayınca, soğuk bir ifadeyle karşılık verdi:

“Şaka yaptığımı sanıyorsunuz... Gözlerime baksanıza.”

Bunu söyledikten sonara, boş bakan gözbebeklerini bana çevirdi.

“Kör oldum, dostum, bir daha dünyayı göremeyeceğim... İşte vitriolle zehir zemberek yazmanın sonu bu. Bu lanet meslek uğruna gözlerimi yaktım, hem de köklerine kadar!” diye ekledi tek bir kirpiğin bile kalmadığı kavrulmuş gözkapaklarını göstererek.

Öyle derinden sarsılmıştım ki, söyleyecek söz bulamadım. Sessizliğim onu endişelendirdi:

“Çalışıyor musunuz?”

“Hayır Bixiou, kahvaltı ediyordum, bana eşlik eder misiniz?”

Yanıt vermedi ama burun deliklerinin açılıp kapanışından teklifimi kabul etmek için can attığını anladım. Elinden tutup onu yanıma oturttum.

Servis yapılırken zavallı ihtiyar dudaklarında hafif bir gülümsemeyle masayı kokluyordu:

“Hepsi çok nefis kokuyor. Güzel bir ziyafet çekeceğim; uzun zamandır doğru dürüst bir şey yemiyorum. Her sabah, elimde bir dilim ekmek bakanlıklara koşturuyorum... Bildiğiniz gibi, son zamanlarda tek uğraşım bakanlıkları dolaşmak. Bir tütüncü dükkânı açmak için izin belgesi almaya çalışıyorum. Ne yaparsınız? Eve ekmek götürmek gerek. Artık ne çizebiliyor, ne de yazabiliyorum... Aklımdan geçenleri birine yazdırmak mı?.. Peki ama neyi yazdıracağım?.. Kafamın içi bomboş, yaratıcılığımı kaybettim. İşim Paris’in ikiyüzlülüklerini görüp onları aktarmaktı; ama artık bunu yapmam mümkün değil... Bu yüzden, ben de bir tütüncü dükkânı açmayı düşündüm. Elbette ki Paris’in bulvarlarında değil, bir dansözün annesi, üst rütbeli bir subayın ya da üst düzey bir bürokratın dul karısı21 olmadığım için böyle bir nimetten yararlanmam imkânsız. Hayır! Tek istediğim uzaklarda, taşrada, Vosges’un bir köşesinde küçük bir tütüncü dükkânı açmak. Porselenden şık bir pipom olacak; kendimi Hans ya da tıpkı Erckmann-Chatrian’ın kitaplarındaki gibi Zébédé olarak tanıtacağım ve artık yazamadığım için, çağdaşlarımın kitaplarının sayfalarından tütün külahı yaparak teselli bulacağım.

“İşte hepsi bu, çok şey istemiyorum, öyle değil mi?.. Ancak, bu hiç de sanıldığı kadar kolay değil... Oysa beni kayırmaları gerekirdi. Bir zamanlar, herkesin gözdesiydim. Mareşaller, prensler, bakanlar neşeli sohbetlerimi sevdikleri ya da benden korktukları için beni sofralarında konuk ederlerdi. Artık kimsenin gözünü korkutmuyorum. Ah gözlerim, zavallı gözlerim! Artık hiçbir yere davet edilmiyorum. Masada bir körün bulunması hiç de iç açıcı değil... Rica etsem, biraz ekmek uzatır mısınız?.. Ah alçaklar! Bu dükkânı bana pahalıya ödetecekler. Altı aydır elimde dilekçe, bütün bakanlıkları geziyorum. Sabahları sobaların yakılıp, Ekselanslarının atlarının avlunun kum zemininde gezdirildiği saatte gidiyorum, akşamları kocaman lambaların getirildiği, mutfaklardan iştah açıcı kokuların yayılmaya başladığı saatte dönüyorum...

“Hayatım bekleme odalarının tahta sıraları üzerinde geçiyor. İçişleri Bakanlığı’ndaki odacılar beni gördüklerinde: ‘Ah! Yine bu saygıdeğer beyefendi geldi!’ diyorlar. Ben de gözlerine şirin görünebilmek için kelime oyunları yapıyorum ya da kurutma kâğıtlarının bir köşesine pala bıyıklar çizip onları güldürmeye çalışıyorum... İşte, yirmi yıllık göz kamaştıran başarının ardından bir sanatçının düştüğü durum bu!.. Üstelik Fransa’da, bizim meslek için ağzının suyu akan kırk bin yeniyetme var! Dahası, her gün ülkenin dört bir yanından, edebiyata ve baskı makinesinin gürültüsüne aç sürüyle ahmağı Paris’e taşıyan lokomotifler var!.. Ah hayalperest taşra, Bixiou’nun sefaletinden ders alabilseydin!”

Bu sözlerin ardından, burnunu tabağın üzerinde gezdirip hiç konuşmadan kıtlıktan çıkmışçasına yemeye başladı... Onu bu halde görmek insanın içini sızlatıyordu. Sürekli ekmeğini, çatalını kaybediyor, bardağını el yordamıyla bulmaya çalışıyordu. Zavallı adam, bu yeni duruma daha alışamamıştı!

Bir süre sonra söze devam etti:

“Benim için daha da korkuncu nedir biliyor musunuz? Artık gazetelerimi okuyamıyorum. Bunun ne kadar acı olduğunu anlamak için meslekten olmak gerekir... Bazı akşamlar eve dönerken, o nemli kâğıdın ve taze haberlerin kokusunu almak için bir gazete alıyorum... Öyle güzel kokuyor ki!.. Ama, bana yazanları okuyacak kimse yok! Karım bunu yapabilir ama istemiyor: Haberlerin uygunsuz yakıştırmalarla dolu olduğunu söylüyor... Ah, bu eski metresler, evlendikten sonra onlardan iffetlisi yoktur. Bayan Bixiou olduğundan beri, öyle bir dindar kesildi ki!.. Gözlerimi Salette22 suyuyla ovmaya kalkışıyor! Okunmuş ekmek dağıtmalar, yardım parası toplamalar, Sainte-Enfance misyonerleri23 ve daha neler neler!.. Gırtlağımıza kadar hayır işlerine gömüldük... Halbuki, bana gazeteleri okuyarak da hayır işleyebilirdi. Ama hayır, bunu kabul etmiyor... Kızım burada olsaydı, o bana gazeteleri okurdu, ama gözlerim görmez olunca, sofradan bir boğaz eksilsin diye, onu Notre-Dame-des-Arts’a gönderdim...

“İşte, canımı sıkan bir mesele daha! Daha dokuz yaşını bitirmedi ama geçirmediği hastalık kalmadı... Nanemolla! Üstelik çirkin, benden bile çirkin... Gudubetin teki!.. Ne yaparsınız? Hayatım insanları karikatürize etmekle geçti... Ah şu işe bakın, size ailevi meselelerimi anlatıyorum. Bu sizi ne ilgilendirir ki?.. Hadi, bana şu içkiden biraz daha verin. Biraz çakırkeyif olmam lazım. Buradan Eğitim Bakanlığı’na gideceğim. Görevlileri güldürmek kolay değil, hepsi de eski öğretmen.”

Bardağına içki doldurdum. Hüzünlü bir edayla, içkisini yudumlamaya başladı... Birden, anlam veremediğim bir fantezinin etkisine kapılarak, elinde bardağıyla ayağa kalkıp kör bir engereği andıran başını sevimli bir gülümsemeyle sağa sola çevirdi, az sonra iki yüz kişilik bir ziyafet sofrasına hitap edecekmiş gibiydi. Ardından tiz bir sesle haykırdı:

“Sanata! Edebiyata! Basına!”

Ardından on dakika boyunca, kadehini elinden bırakmadan, bu soytarı beyinden asla çıkmamış dâhiyane, mükemmel bir doğaçlama yaptı.

Hayalinizde “186* yılı kaldırım edebiyatı” başlıklı bir gösteriyi canlandırın: Birbirimizin boğazına sarıldığımız, birbirimizi dolandırdığımız, açlıktan öldüğümüz halde çıkarlar ve büyük paralarla ilgili tartışmalarla burjuvaları bile geride bıraktığımız o eksantrik dünyadaki, o gübrelikte, o uçsuz bucaksız cehennemdeki sözde edebî toplantılarımız, gevezeliklerimiz, atışmalarımız, gülünçlüklerimiz... Elindeki para toplama çanağı ve parlak mavi ceketiyle “niya... niya... niya...” diyerekten Tuilleries’ye giden yaşlı T... Tombola Baronu... Bir de o yıl ölenleri anmalarımız, gösterişli defin törenlerimiz, mezarlık masraflarını ödemediğimiz bir zavallı için ağıt söylevine hep, “Kederle uğurladığımız aziz dostumuz!” sözleriyle başlayan sözcümüz, intihar edenler, aklını kaybedenler... Zihninizde tüm bunların, el kol hareketleriyle, muhteşem mimiklerle ve bütün ayrıntılarıyla anlatıldığını canlandırırsanız, Bixiou’nun doğaçlaması hakkında fikir sahibi olabilirsiniz.

Söylevini tamamlayıp içkisini bitirdikten sonra, bana saati sordu ve hoşça kal bile demeden sert bir ifadeyle çekip gitti... Bay Duruy’un24 odacılarının bu sabah onu nasıl karşıladıklarını bilemem ama o korkunç körün gidişinden sonra, kendimi hayatım boyunca yaşamadığım derin bir karamsarlığın, huzursuzluğun içinde buldum. Mürekkep hokkam midemi bulandırıyor, kalemim bana korku veriyordu. Uzaklara gidip ağaçların arasında koşmak, mutluluk verecek bir şeyler yaşamak istedim. Ulu Tanrım, bu nasıl bir kindir böyle! Nasıl bir kederdir! Bu nasıl bir kara çalma, dil uzatma arzusudur böyle! Ah! Zavallı sefil!

Kızından söz ederken tiksintisini belli eden alaycı gülüşü hâlâ kulaklarımda yankılanırken öfkeyle odamı arşınlıyordum.

Birden körün oturduğu iskemlenin dibinde, ayağımın altında, bir şeyin yuvarlandığını hissettim. Eğildiğimde, yanından hiç ayırmadığı ve kininin zehrini sakladığını söylediği, köşeleri yıpranmış parlak, kalın bir cüzdan gördüm. Bizim camiada, Bay Girardin’in karikatürleri kadar ünlü olan bu cüzdanın içinde, insanın dehşete kapılmasına neden olacak şeyler olduğu söylenirdi... Elime, bunu öğrenebilmek için güzel bir fırsat geçmişti. Şişkin, eski cüzdan yere düştüğünde dağılmış, içindeki kâğıtlar yere saçılmıştı; hepsini teker teker toplamam gerekti...

Tomarın içinden, çiçek desenli kâğıtlar üzerine yazılmış ve hepsi de, “Babacığım,” diye başlayıp, “Les Enfants de Marie’den Céline Bixiou,” diye sonlanan bir yığın mektup çıktı.

Kuşpalazı, havale, kızıl, kızamık gibi (zavallı küçük, geçirmediği hastalık kalmamıştı) çocuk hastalıklarıyla ilgili eski reçeteler ve nihayet, içinden küçük bir kızın başlığından fırlamışçasına çıkan iki üç tel sarı, dalgalı saçın bulunduğu ve üzerine bir körün büyük harflerle, çarpık çurpuk yazdığı, “Céline’in Notre-Dame-des-Arts’a girdiği 13 Mayıs günü kestiğim saçları,” notunun yer aldığı mühürlü bir de zarf vardı.

İşte Bixiou’nun cüzdanının sırrı buydu.

Parisliler, hepiniz aynısınız. Tiksinti, ironi, şeytani bir gülümseme, acımasız şakalar ve en sonunda, “Céline’in Notre-Dame-des-Arts’a girdiği 13 Mayıs günü kestiğim saçları.”

21. Fransa’da 1674’ten itibaren, tütün satma izni devletin tekelindeydi. Tütün dükkânı açma işlemi ödüllendirme ya da kayırma amacıyla atamayla yapılıyor, bu konuda eski devlet görevlilerine, eski askerlere ve kamu hizmetinde çalışmış kişilerle, onların ailelerine öncelik tanınıyordu. “Dansözün annesi”ne gelince, burada, yasa tarafından öngörülmemiş, biraz şahsi bir kayırma durumu söz konusu... (Y. N.)

22. Söylentiye göre, Meryem Ana, 19 Eylül 1846’da Grenoble’un güneydoğusundaki Salette-Fallavaux’da Mélanie ve Maxime adlı iki çobana görünmüştür. Burada akan bir kaynağın suyunun her hastalığa şifa olduğuna inanılır. (Y.N.)

23. XIX. yüzyılda, özellikle Çinli çocuklara destek olmak amacıyla kurulmuş bir Katolik cemiyeti. (Y.N.)

24. Victor Duruy, 1863-1869 yılları arasında, yani bu Mektup’un yayımlandığı dönemde Milli Eğitim Bakanlığı yapmış kişi. (Y.N.)

ALTIN BEYİNLİ ADAMIN HİKÂYESİ

Neşeli öyküler isteyen hanımefendiye

Hanımefendi, mektubunuzu okurken pişmanlık duyguları yaşadım. Öykülerimin biraz fazla matem kokan havası yüzünden kendime kızdım ve bugün size neşeli, hem de fazlasıyla neşeli bir şeyler yazmaya karar verdim.

Zaten, neden mutsuz olayım ki? Davulların ve misket şaraplarının ülkesinde, ışıklı bir tepenin üzerinde, Paris’in sislerinden bin fersah uzakta yaşıyorum. Evimin etrafı güneş ve müzikle çevrili, yağmurkuşlarının orkestrasını, baştankaraların korolarını, sabahları kervançulluklarının ötüşlerini, öğlenleri ağustosböceklerini, çobanların fifrelerini ve bağlardaki esmer kızların gülüşlerini dinliyorum...

Aslında burası karamsar düşüncelere dalmak için hiç de uygun bir yer değil; bu yüzden hanımlara pespembe şiirler, hoş öyküler göndermem gerekiyor.

Ama hayır! Hâlâ Paris’e fazlasıyla yakınım. Her gün, çamlarımın dallarına kadar hüzün serpintilerini yollamaya devam ediyor. Bu satırları yazarken bile, zavallı Charles Barbara’nın acıklı ölüm haberini aldım ve bütün değirmenim yasa gömüldü.25 Elveda kervançullukları! Elveda ağustosböcekleri! Şu an yüreğimde neşeye yer yok... İşte hanımefendi bu yüzden size, söz verdiğim gibi matrak bir hikâye yerine, yine hüzünlü bir masal anlatacağım.

Bir zamanlar altın beyinli bir adam varmış; evet, hanımefendi, beyni saf altındanmış. Doğduğunda, başı ağır, kafatası kocaman olduğundan doktorlar bebeğin yaşamayacağını söylemişler. Yine de bebek yaşamış ve güneşin altındaki zarif bir zeytin fidesi gibi büyümüş; ama koca kafası da onunla birlikte büyüyormuş; yürürken başını sürekli eşyalara çarptığını, sık sık yere düştüğünü görmek insanın içini sızlatıyormuş... Bir gün merdivenlerden düşüp alnını mermer basamağa çarptığında kafatası bir külçe gibi çınlanmış. Öldüğünü sanmışlar, ayağa kaldırıldıklarında, alnında bir sıyrık ve sarı saçlarının arasında pıhtılaşmış iki üç altın damlacığından başka bir şeyi olmadığını görmüşler. Ebeveyni çocuğun altından bir beyni olduğunu işte o gün öğrenmiş.

Bu gerçeği herkesten saklamışlar, çocuğun bile durumdan haberi yokmuş. Ara sıra, neden kapının önünde diğer çocuklarla oynamasına izin verilmediğini soruyormuş.

“Değerli hazinem, sonra seni kaçırırlar!” diye yanıtlarmış annesi.

Kaçırılmaktan çok korkan küçük çocuk da hiçbir şey söylemeden, kendi kendine oynamak üzere bir odadan diğerine dolanırmış...

On sekiz yaşına geldiğinde çocuğa kaderin kendisine bahşettiği mucizevi armağanı açıklayan ebeveyni, onu besleyip bu yaşa getirmelerinin karşılığı olarak biraz altın istemişler. Çocuk hiç duraksamadan, kafasından ceviz büyüklüğünde bir altın parçası koparıp –masal bunu nasıl yaptığından söz etmiyor– gururla annesinin ayaklarının dibine atmış... Sonra, kafasının içindeki zenginliklerden gözü kamaşmış, hırstan çılgına dönmüş, elindeki güçle kendinden geçmiş bir halde baba evini terk edip, hazinesini saçıp savurmak üzere dış dünyaya açılmış.

Krallara yaraşır bir yaşam sürdürmesine, altınlarını hesapsızca harcamasına bakılırsa, beynindeki hazinesi hiç tükenmeyecekmiş gibi görünüyormuş... Oysa hazinesi tükeniyor, her geçen gün gözlerinin feri giderek sönüyor, yanakları çukurlaşıyormuş. Nihayet bir sabah, çılgın bir sefahat âleminin ardından, şölenden kalan artıkların ve ışıkları solan avizelerin arasında uyanıp, külçesindeki devasa gediği fark ettiğinde korkuya kapılmış; artık bu yaşam tarzına son vermesi gerektiğini anlamış.

O günden sonra yeni bir hayata başlayan altın beyinli, eski çevresinden uzakta, çalışarak parasını kendi kazanmaya başlamış, bir cimrinin kuşkucu ve ürkek ruh haliyle, sefahat eğilimlerinden uzak duruyor, artık hiç dokunmak istemediği o uğursuz zenginlikleri unutmaya çalışıyormuş... Ne yazık ki, onun peşini bırakmayan bir arkadaşı bu sırrını biliyormuş.

Bir gece başında korkunç bir acıyla sıçrayarak uyanan bu bahtsız, kendini kaybetmiş bir halde doğrulduğunda, ay ışığında, paltosunun altına bir şeyler saklamaya çalışarak uzaklaşan arkadaşını görmüş...

Beyninden yine bir şeylerin eksildiğini anlamış!..

Bir süre sonra, altın beyinli adam âşık olmuş, bu aşk sonun yaklaştığının habercisiymiş... Yüreğindeki en temiz duygularla, ufak tefek sarışın bir kadını sevmiş. Kadın da onu seviyormuş ama kalbinde ponponların, beyaz tüylerin, konçları altın sarısına çalan kahverengi püsküllerle kaplı potinlerin de özel bir yeri varmış.

Yarı bebek yarı kuşu andıran bu şirin yaratığın keyfi uğruna, altın parçaları erimeye başlamış. Kadının kaprislerinin ardı arkası kesilmezken, onu üzmemek için hayır demeyi asla beceremeyen bizimki de, servetinin hüzünlü sırrını sonuna kadar saklamış.

“Çok zenginiz öyle mi?” diye sorduğunda, zavallı adam, beynini bilmeden yiyip bitiren bu küçük mavi kuşa aşkla gülümseyerek,

“Ah, evet! Çok zenginiz!” diye yanıt veriyormuş hep.

Bazen içini korku kaplayıp, masrafları kısmaya çalışsa da, minik dişi seke seke yürüyerek, cilveyle yanına geliyor ve ona şunları söylüyormuş:

“Zengin kocacım, bana pahalı bir hediye alır mısın?”

Bizimki de, ona en pahalı hediyeyi alıyormuş.

Bu şekilde akıp giden iki yılın ardından, genç kadın, nedendir bilinmez, bir kuş gibi ölüp gitmiş... Dul koca, tükenmekte olan hazinesinden kalanlarla, sevgili karısına görkemli bir cenaze töreni yaptırmış. Dört bir yanda yankılanan çan sesleri, siyah tüllerle kaplanmış gösterişli saltanat arabaları, başlıklı atlar, kadifelerin üstüne serpiştirilmiş gözyaşı şekilli gümüşler, hiçbir şey gözüne hoş gelmiyormuş. Artık hiç önemi kalmayan altınlarını kiliseye, cenaze taşıyıcılarına, çelenk satıcılarına, önüne gelen herkese teklifsizce dağıtmış... Öyle ki, mezarlıktan çıkarken, o olağanüstü beyinden geriye sadece kafatasının kenarlarından sarkan birkaç parça altın kalmış.

Ardından, adamın caddelerde, ellerini, yolunu ararmış gibi öne uzatmış, bir sarhoş gibi sendeleyerek yürüdüğü görülmüş. Akşam olup dükkânlar ışıklarla aydınlandığında, göz alıcı kumaş ve takı yığınlarının bulunduğu geniş bir vitrinin önünde durup, kuğu tüyü işlemeli mavi satenden bir çift çizmeyi uzun uzun seyre dalmış. Sonunda “Bu potinlerin kimin hoşuna gideceğini çok iyi biliyorum,” diyerek gülümsemiş ve karısının ölmüş olduğunu unutarak çizmeleri satın almak üzere içeri girmiş.

Duyduğu korkunç çığlık üzerine dükkânın arka tarafından koşup gelen satıcı kadın, afallamış bir halde tezgâha dayanmış ve kendisine acıyla bakan birini görünce korku içinde geriye çekilmiş. Bir elinde kuğu tüylü mavi çizmeleri tutan adam, kanlar içindeki diğer elinin tırnaklarının ucundaki altın kazıntılarını uzatıyormuş.

İşte hanımefendi, altın beyinli adamın hikâyesi böyle. Fantastik havasına rağmen bu masal başından sonuna gerçekliğin izlerini taşıyor... Dünyada beyinlerinin gücüyle hayatlarını kazanmak zorunda kalan ve en ufak gereksinimlerini bile beyin ve omurilik sıvılarının birikimleriyle karşılayan o kadar insan var ki. Onlar için her gün katlanılmaz bir kederdir ve bir gün o keder çekilmez olduğunda...

25. Louis-Charles Barbara (1822-1866), Fransız öykü ve roman yazarı. Karısının ve en küçük oğlunun ölümünden sonra ruhsal dengesi altüst olduğundan, Dubois düşkünler yurduna kapatılmış ve orada pencereden atlayarak intihar etmiştir. (Y.N.)

ŞAİR MISTRAL

Geçen pazar uyandığımda, kendimi Faubourg-Montmartre Caddesi’ndeki evimde sandım. Yağmur yağıyordu, gökyüzü griydi, değirmenime hüzün çökmüştü. Bu soğuk, yağmurlu günü değirmende geçirmeyi düşündüğümde içimi bir korku kapladı ve biraz ısınmak için hemen çamlarımın üç mil uzağındaki Maillane köyünde oturan büyük şair Frédéric Mistral’e gitmeye karar verdim.

Karar verdiğim hızla harekete geçtim: Mersin ağacından yapılma kalın değneğimi, Montaigne’in kitabını yanıma alıp atkımı boynuma dolayarak yola koyuldum!

Tarlalarda kimse yoktu... Şirin ve Katolik Provenceımız pazar günleri toprağını dinlenmeye bırakıyordu... Evlerin önünde yalnızca köpekler vardı, çiftlikler kapalıydı... Uzakta, üzerini kaplayan çadır bezinden sular damlayan iki tekerlekli bir yük arabası, kuru yaprak rengindeki kapüşonlu pelerinine bürünmüş yaşlı bir kadın vardı; kırmızı ponponları, üzerlerinde mavi beyaz hasır örtüleri, gümüş çıngıraklı merasim elbiselerinin içinde hızlıca ilerleyen katırların çektiği bir araba çiftliklerdekileri ayine götürüyordu. Biraz daha ötede, sisler arasından seçilen sulama kanalındaki kayığında ayakta duran bir balıkçı, serpme ağını suya atıyordu...

O gün, yolda kitap okumak mümkün değildi. Yıldız yeli bardaktan boşanırcasına yağan yağmuru insanın yüzüne yüzüne çarpıyordu... Yolu bir solukta kat ettim ve nihayet üç saatlik bir yürüyüşten sonra önümde, rüzgârdan korumak için Maillane’ın etrafını çepeçevre sarmış servi korularının belirdiğini gördüm.

Köyün sokaklarında bir kedi bile yoktu; herkes ayine gitmişti. Koroya eşlik eden yılankavi boruların seslerinin yayıldığı kilisenin önünden geçerken, renkli camların arasında ışıldayan mumları gördüm. Şairin, önünde bahçesi olan tek katlı küçük evi köyün diğer ucunda, Saint-Rémy yolunun solunda, en sonda yer alıyordu. Yavaşça içeri girdim... Kimse yoktu! Salonun kapısı kapalı olsa da, arkasında yürüyen ve yüksek sesle konuşan birinin sesini duydum... Bu adımları ve bu sesi tanıyordum... Kireç badanalı küçük koridorda, elimi zile dayayarak yürek çarpıntısıyla bekledim. İçerde çalışıyordu... Şiirini bitirmesini beklemeli miydim?.. Aman canım, ne olursa olsun, girelim.

Ah siz Parisliler, Maillanelı şair Mireille’ine Paris’i tanıtmak için şehrinize gelip salonlarınızda boy gösterdiğinde, dik yakası ve kendini şöhreti kadar rahatsız eden geniş şapkası ve kentli giysileri içindeki o Chactas’ın26 Mistral olduğunu sandınız... Hayır, o değildi. Bu dünyadaki tek Mistral, geçen pazar günü, kulaklarının üzerine indirdiği fötr şapkası, içinde yeleği bulunmayan ceketi, belini saran kırmızı Katalan tarzı kemeri, parlayan gözleri, yanaklarındaki esin ateşi ve dudaklarındaki gülümsemesiyle bir Yunan çobanı gibi zarif, ellerini pantolonunun cebine sokmuş, uzun adımlar atarak kafasında dizeler kurarken, evine davetsiz daldığım kişiydi...

“Şuraya bak! Bu sen misin?” diye haykırdı Mistral boynuma sarılarak, “Ne iyi ettin de geldin!.. Bugün Maillane Festivali var. Avignon müziği çalacak, boğa güreşleri, ayin alayları düzenlenecek, farandola dansı yapılacak, her şey çok muhteşem olacak... Annem ayinden dönünce, yemeğimizi yiyip, hemen dans eden güzel kızları izlemeye gideriz...”

O benimle konuşurken, heyecanla, uzun süredir görmediğim ve içinde keyifli saatler geçirdiğim, açık renkli duvar kâğıtlarıyla kaplı bu küçük salona bakıyordum. Hiçbir şey değişmemişti. Sarı kare desenli kanepe, iki hasır koltuk, kolsuz Venüs heykeli, şöminenin üzerindeki Arleslı Venüs heykeli şairin Hébert tarafından yapılmış portresi, Étienne Carjat’nın çektiği fotoğrafı ve bir köşede, pencerenin kenarında bir kayıt memurununkini andıran, eski kitaplarla ve sözlüklerle kaplı eski, küçük çalışma masası, hepsi yerli yerindeydi. Bu masanın ortasında açık duran büyük bir defter vardı. Bu, Frédéric Mistral’in yedi yıldan beri üzerinde çalıştığı ve altı aydır son mısralarını yazmakta olduğu, bu yılın sonunda Noel’de yayımlanması planlanan son şiir kitabı Calendal’dı. Yine de eserinin hâlâ hazır olduğuna inanamıyordu. Bildiğiniz gibi, iyice mükemmelleştirilmesi gereken bir kıta, kulağa daha hoş gelmesi gereken bir uyak her zaman vardır... Mistral, mısralarını, sanki herkes onun diliyle okuyup, harcadığı emeği takdir edecekmiş gibi Provence diliyle yazıyordu... Ah temiz yürekli şair! Montaigne şu sözleri adeta onun için söylemişti: “Çok az kişinin anlayıp hakkını vereceği bir uğraş için neden bu kadar çabaladığını sorduklarında şu dediklerimi hatırla: ‘Birkaç kişi anlasa da bana yeter, bir kişi bile yeter, hatta kimse anlamasa da razıyım.’”

Calendal’ı yazdığı defter elimdeydi, heyecanla sayfalarını karıştırıyordum... Pencerenin önünde, caddede, birden fifre ve davul seslerinin yankılanmasıyla birlikte bizim Mistral’in dolaba koşup kadehler, şişeler çıkarması bir oldu, masayı salonun ortasına çektikten sonra müzisyenlere kapıyı açmaya giderken bana, “Hiç gülme... Bana konser vermeye geldiler... Biliyorsun belediye meclisi üyesiyim,” dedi.

Küçük odaya insanlar doldu. Davulları iskemlelerin üzerine, eski flamayı bir kenara bıraktılar; tatlı şarap dağıtıldı. Şenlikle, farandola dansının geçen yılki kadar güzel olup olmayacağıyla, boğaların azgınlık yapıp yapmayacaklarıyla ilgili ciddi bir sohbetin eşliğinde Bay Frédéric’in sıhhatine içilen birkaç şişeden sonra, müzisyenler izin isteyerek diğer belediye meclisi üyelerine konser vermeye gittiler. O sırada, Mistral’in annesi geri döndü.

Masa bir çırpıda kuruluverdi: Beyaz, güzel bir örtü serildi, iki servis açıldı. Evin âdetlerini biliyordum; Mistral’in misafiri olduğunda annesi sofraya oturmazdı... Zavallı yaşlı kadın yalnızca Provence dilini bildiği için Fransızlarla anlaşmakta güçlük çekiyordu... Zaten ona mutfakta ihtiyaç vardı.

Tanrım, o öğle yemeği ne muhteşemdi: Bir parça oğlak rostosu, dağda yaşayan hayvanların sütünden yapılmış peynir, üzüm reçeli, incir ve misket üzümü ve kadehte harika görünen pembe rengiyle Château-Neuf-du-Pape şarabı... Tatlılar yenirken şiir defterini aldım ve Mistral’in önüne bıraktım.

“Çıkmaya karar vermiştik,” dedi şair gülümseyerek.

“Hayır! Hayır!.. Calendal! Calendal!”

Mistral boyun eğdi ve mısralarının ölçüsüne göre tempo tutarak, yumuşak ve müzikal sesiyle ilk ezgiyi okumaya başladı: “Çılgınca âşık olmuş bir kızın / hüzünlü hikâyesinden sonra / şimdi Tanrı izin verirse Cassisli / yoksul bir balıkçı genç var sırada...”

Dışarıda, ikindi ayinini haber veren çanlar çalıyor, meydanda kestanefişekleri patlatılıyor, caddelerde hiç durmadan fifre ve davul sesleri yankılanıyordu. Camargue boğaları böğürerek koşuşturuyorlardı.

Bense, dirseklerimi masa örtüsünün üzerine dayamış, yaşlı gözlerle Provencelı genç balıkçının öyküsünü dinliyordum.

Calendal aşkın kahramanlaştırdığı bir balıkçıdan başkası değildi. Sevdiği güzel Estérelle’in yüreğini kazanabilmek için olağanüstü işlere kalkışan bu gencin çabalarının yanında, Herakles’in on iki görevi hiç kalırdı.

Bir defasında, kafasına zengin olmayı koymuş, olağanüstü av aletleri icat etmiş ve limana her türden balığı getirmeyi başarmıştı. Bir başka defasında ise, Ollioules Boğazları’nın korkunç korsanı Kont Sévéran’ın karargâhını basıp eşkıyalarının ve metreslerinin önünde üzerine yürümüştü... Bu Calendal ne yaman bir gençti! Bir gün, Sainte-Baume’da, Süleyman Tapınağı’nın çatısını yapan Provencelı Üstat Jacques’ın mezarının yanında birbirlerine pergelle saldırmaya hazırlanan iki grubun arasına dalmış ve onları ikna ederek yatıştırmayı başarmıştı...27 İnsanüstü çabalar gösteriyordu!.. Yukarıda, Lure kayalıklarında, hiçbir oduncunun çıkmayı göze alamayacağı ulaşılmaz bir dağservisi ormanı vardı. Calendal oraya gitti. Otuz gün boyunca ağaç gövdelerine inip kalkan baltanın çıkardığı ses duyuldu. Orman inliyor, devasa yaşlı ağaçlar peş peşe uçurumların dibine yuvarlanıyorlardı. Calendal aşağı indiğinde, dağda tek bir dağservisi bile kalmamıştı...

Nihayet bunca çabanın karşılığında Estérelle’in kalbini kazanan genç balıkçı, Cassis sakinleri tarafından konsül28 olarak seçilmişti. İşte Calendal’ın öyküsü böyleydi... Ama Calendal’ın ne önemi vardı? Şiirde asıl vurgulanmak istenen denizi, dağları, tarihi, gelenekleri, efsaneleri, manzaraları ve ölmeden önce büyük şairine kavuşan naif ve özgür halkıyla Provence’tı... Şimdi dilediğinizce demiryolu hatları döşeyin, telgraf direkleri dikin, Provence dilini müfredattan çıkarın! Provence, Mireille ve Calendal’da sonsuza dek yaşayacak.

“Bu kadar şiir yeter!” dedi Mistral defterini kapatırken. “Şenliğe gitmemiz gerek.”

Dışarı çıktık; bütün köy sokaklara dökülmüştü, sert bir poyrazın süpürdüğü gökyüzü, yağmurun ıslattığı kırmızı çatıların üzerinde parıldıyordu. Ayin alayını izlemek için tam zamanında gelmiştik. Tam bir saat boyunca, ilahilerin, duaların ve dört bir yandan yankılanan çanların eşliğinde, mumların ve güneşin ışıklarının rüzgârında dalgalanarak ilerleyen beyaz, mavi, gri pelerinli tövbekârların, peçeli kızlar tarikatının, altın sarısı çiçeklerle bezeli pembe flamaların, dört kişinin omuzlarında taşıdıkları süslemeli tahta aziz heykellerinin, ellerindeki iri çiçek demetleriyle putlar gibi boyanmış seramik azize heykellerinin, ayin cüppelerinin, kutsal ekmek kaplarının, yeşil kadifeden gölgeliklerin, beyaz ipeğe sarılmış çarmıhta İsa haçlarının bitmek bilmez geçit törenini izledik.

Geçit bitip, azizlerin heykelleri şapellerindeki yerlerine yerleştirildikten sonra, boğaları, meydandaki güreşleri, üç adım atlama, boyunkıran, şişme tulum yarışmalarını29 ve Provence şenliklerinin en seçkin gösterilerini seyretmeye gittik. Hava kararırken Maillane’a geri döndük. Meydanda, Mistral’in akşamları kâğıt oynadığı küçük kafenin önünde, büyük bir şenlik ateşi yakılmıştı. Farandola dansının hazırlıkları yapılıyordu. Kâğıt fenerler karanlıkta her yanı aydınlatıyor, gençler dans için yerlerini alıyordu. Çok geçmeden, davulların çağrısıyla birlikte, ateşin etrafında gece boyunca dans edecek olan devasa bir çember oluştu.

Akşam yemeğinden sonra, daha fazla gezinecek halimiz kalmadığından, Mistral’in odasına çıktık. İçinde iki geniş yatak olan, mütevazı bir köy odasıydı burası. Duvarlar kâğıtla kaplı değildi, üstelik kirişler de açıktaydı. Dört yıl önce, Akademi Mireille’in yazarına üç bin franklık bir ödül verdiğinde, Bayan Mistral oğluna, “Duvarları kâğıtla kaplatıp, tavanı yaptırsak mı?” demişti.

Mistral ise, “Hayır! Hayır! Şairlerin parasına dokunulmaz,” demiş ve oda yine çırılçıplak kalmıştı.

Ne var ki, şairlerin parasına dokunulmasa da, Mistral’in kapısını çalanlar onun cömertliğinden yararlanmışlardı...

Calendal’ın yazıldığı defteri odaya getirmiştim, uyumadan önce ona birkaç kıta daha okutmak istiyordum. Mistral porselenlerle ilgili bölümü seçti. Birkaç cümleyle özeti şöyleydi:

“Nerede olduğunu hatırlayamadığım büyük bir ziyafetti. Masaya, Moustiers porseleninden muhteşem bir sofra takımı yerleştirilmişti. Her tabağın altında, sırlarına maviyle işlenmiş bir Provence öyküsü vardı; Provence’ın tüm tarihi oradaydı. Naif ve hünerli bir çalışmanın ardından yazılan bu kıtaların, o zarif porselen tabakların altına tıpkı bir Theocritus tasviri gibi nasıl incelikle işlendiğini görmek gerekirdi.”

Mistral, bir zamanlar kraliçelerin konuştuğu ve günümüzde sadece çobanların anladığı, dörtte üçü Latin kökenli sözcüklerden oluşan mısralarını okurken, ben içimden, perişan haldeki ana dilini böylesine yücelten bu adama hayranlık duyuyor, hayalimde, Baux prenslerinin30 Alpilles’lerde rastlanan, tören avlusunun zeminini gagalayan tavukları, dehlizlerin ince sütunları altında tepinen domuzları, çimenlerin yeşerdiği şapelde otlayan eşekleri, okunmuş su kaplarına dolmuş yağmur sularını içen güvercinleri ve nihayet, kulübelerini eski sarayın yıkıntıları arasına yapmış iki üç köylü ailesiyle, merdivenlerinde tırabzan parmaklığı, pencerelerinde cam kalmamış, kemerlerindeki yonca yaprakları kırılmış, kapılarındaki armaları yosunla kaplanmış, çatısız eski saraylarından birini canlandırıyordum.

Sonra, günün birinde, orada yaşayan köylülerin çocuklarından biri, bu görkemli yıkıntıların etkisine kapılmış ve onların bu şekilde yüzüstü bırakılmalarına öfkelenmişti. Hemen hayvanları tören avlusundan çıkarmış ve yardıma gelen perilerin sayesinde, büyük merdiveni yeniden inşa etmiş, duvarları tahtalarla kaplamış, pencerelere cam takmış, kuleleri dikmiş, taht salonunun yaldızlarını yenilemiş ve bir zamanlar papaların, imparatoriçelerin ikamet ettiği geniş sarayı eski haline getirmişti.

Restore edilen bu saray, Provence diliydi.

O köylü çocuğu ise, Mistral’di.

26. Chateaubriand’ın önemli karakterlerinden biri olan Chactas, Montesquieu, Voltaire ve Rousseau’nun yazı geleneğinde, ansızın medeniyetle tanışan bir yabani olarak tasvir edilmiştir. (Y.N.)

27. Mistral, Calendal’a düştüğü bir notla kavganın nedenini şöyle özetlemişti: “Üstat Jacques ve Soubise iki efsanevi şahsiyetti. Meslektaşlarının ve kalfalarının söylediği kadarıyla, Galyalı olan Üstat Jacques, Süleyman Tapınağı’nın mimarıydı. Görkemli yapının inşasından sonra ülkesine geri dönmek üzere Marsilya’ya geçmiş ve Sainte-Baume Ormanı’na çekilmişti. Kuzey Galyalı olan Soubise Baba tapınağın çatısını yapmış ama işleri bittikten sonra, Üstat Jacques’ı kıskanarak ondan ayrılmış ve Bordeaux’ya gitmişti. Bir süre sonra çırakları Üstat Jacques’ı öldürmüşlerdi. Burada Kuzey ve Güney’in çatışması bir kez daha alegorik bir üslupla yansıtılmıştır.” (Y.N.)

28. XII. yüzyıldan Devrim’e kadar Fransa’nın güneyinde belediye başkanları böyle anılıyordu. (Y.N.)

29. Provencelıların, kökenleri eski Yunan’a ve Roma’ya dayanan şenlik oyunları. Üç adım atlamada, hedef, ayakları bağlanmış bir halde peş peşe üç kez zıplayarak en uzak mesafeye ulaşmaktı. Boyunkıranda, boyunları aynı ipin ucuna bağlanmış iki yarışmacı birbirlerini sürüklemek üzere mücadele ediyorlardı. Şişme tulumda ise amaç şişkin bir tulumun üzerinde peş peşe üç kere sıçrayıp yere düşmeden ellerini üç kere çırpmaktı. (Y.N.)

30. Adını Saint-Rémy yakınlarındaki Baux şehrinden alan Baux Hanedanı, Provence soyluluğunun en seçkin örneklerindendi. XII. yüzyıl başlarında yetmiş dokuz kasabaya, şatolara, Provence sınırlarını aşan geniş topraklara sahip olan hanedan uzun bir refah döneminden sonra gücünü kaybetmişti. Buradaki gönderme, hiç kuşkusuz Mistral’e yapılıyordu. Calendal’ın sözü edilen ilk bölümünün başlığı “Baux Prensleri” idi. (Y.N.)

ÜÇ KISA AYİN

Bir Noel Hikâyesi

I

“Demek, mantarlı iki hindi dolması, Garrigou?..”

“Evet, muhterem peder, iki, muhteşem, mantarlı hindi dolması. Sözüme güvenebilirsiniz, doldurulmalarına ben de yardım ettim. Derileri öyle gergindi ki, kızarırken az kaldı yarılacaktı...”

“Yüce İsa! Mantarı çok severim!.. Garrigou, bana hemen cüppemi getir... Peki mutfakta, hindilerden başka ne vardı?..”

“Ah, birbirinden leziz yemekler!.. Öğleden beri sülünlerin, çavuşkuşlarının, dağ tavuklarının, yaban horozlarının tüylerini yolduk. Her yanda tüyler uçuşuyordu... Bir de gölden yılanbalıkları, sazanlar, alabalıklar getirildi...”

“Alabalıklar iri miydi, Garrigou?”

“İşte bu büyüklükteydiler, muhterem peder!.. Kocamandılar!..”

“Ah Tanrım! Onları görür gibi oluyorum... Şişelere şarap doldurdun mu?”

“Evet, muhterem peder, şişeleri doldurdum... Ama doğrusu, az sonra gece yarısı ayininden çıktığınızda içeceğiniz şarapla kıyaslandığında hiçbir şeye benzemiyor. Şatonun yemek salonundaki rengârenk şaraplarla dolu, parıldayan sürahileri görseydiniz... Ya gümüşten sofra takımlarına, işlemeli kâselere, çiçeklere, şamdanlara ne demeli!.. Böylesi bir Noel yemeğine hiçbir yerde rastlamadım. Sayın marki, bu çevredeki soyluların hepsini yemeğe davet etti. Yargıcı ve noter kâtibini saymazsak, masada en az kırk kişi olacaksınız... Ah, muhterem peder, böyle bir sofraya konuk olmak ne büyük bir mutluluk!.. O hindileri koklamam bile yetti, mantarların kokusu hâlâ burnumda... Ah, ah!”

“Tamam evlat, tamam. İsa’nın doğduğu gecede, oburluk ederek günah işlemeyelim... Hemen gidip mumları yak, sonra da ayin için ilk çanı çal, gece yarısına az kaldı, geç kalmayalım...”

Bu sohbet, bin altı yüzlü yıllarda, bir Noel gecesinde, bir zamanlar Barnabitlerin31 başrahipliğini yapmış, şimdilerde Trinquelage32 Şatosu’nun kilisesinin ücretli rahipliğini yürüten dom Balaguère ile çömezi ya da en azından, bu gece, şeytanın, yuvarlak yüzünün şaşkın ifadesine bürünerek muhterem pederi korkunç bir açgözlülük günahına teşvik etmesine bakılırsa, çömezi olduğunu sandığı ayin eşyası bakıcısı Garrigou arasında geçiyordu. İşte sözde çömez Garrigou (Öhö! Öhö!) şapelin çanlarını var gücüyle çalarken, muhterem peder ayin eşyalarının bulunduğu küçük bölmede cüppesini giyiyor ve bu iştah kabartıcı yemek tasvirleriyle aklı karışmış bir halde sürekli şunları tekrarlıyordu:

“Kızarmış hindiler... pulları parıldayan sazanlar... kocaman alabalıklar!..”

Dışarıda gece rüzgârı, çanların seslerini dağıtarak esiyordu ve üzerinde Trinquelage’ın eski kulelerinin yükseldiği Ventoux Tepesi’nin yamaçlarında yavaş yavaş ışıklar belirmeye başlamıştı. Bunlar, şatodaki gece yarısı ayinine katılmak için gelen ortakçı aileleriydi. Yokuşu beş altı kişilik gruplar halinde şarkılar söyleyerek tırmanıyor, baba, elindeki fenerle en önden ilerlerken kadınlar, rüzgârdan korudukları çocuklarını da altına aldıkları kahverengi mantolarına sıkı sıkıya sarınmış olarak arkadan geliyorlardı. Bu kararlı topluluk, gecenin bu saatine ve soğuğa rağmen, her yıl olduğu gibi ayin çıkışında, mutfakların yanında kendileri için kurulmuş sofralara oturacakları düşüncesiyle neşe içinde yürüyordu. Ara sıra sarp yokuşta, bir soylunun, önde oturan meşalecilerin rehberliğinde yol alan arabasının camları ay ışığında parıldıyor ya da tırıs giden bir katırın çıngırakları yankılanıyordu ve pusla çevrelenmiş el fenerlerinin ışığında yargıcı tanıyan ortakçılar, onu selamlıyorlardı:

“İyi akşamlar, Üstat Arnoton!”

“İyi akşamlar, evlatlar!”

Gece aydınlıktı, yıldızlar soğukta parıldıyor, sert poyraz ısırıyor, yağarken giysileri ıslatmadan aşağı süzülen ince bir dolu, kar beyazı Noel geleneğine sadık kalıyordu. Yokuşun zirvesindeki şato, devasa kuleleri, beşik çatıları ve şapelinin karanlık, mavi gökyüzüne doğru yükselen çan kulesiyle ulaşılması gereken bir hedef gibi beliriyordu, yapının karanlık fonunda, pencerelerde gidip gelen, salınan, göz kırpan küçük ışık kümeleri, yanan kâğıdın küllerinin arasında uçuşan kıvılcımları andırıyordu... Şapele ulaşmak için, asma köprüyü ve surun gizli kapısını aştıktan sonra, meşalelerin ve mutfaktan yayılan ışıkların aydınlığında net bir şekilde seçilebilen arabaların, uşakların, tahtırevanların bulunduğu ön avluyu geçmek gerekiyordu. Etlerin çevrildiği şişlerin çıkardığı şıkırtılar, tencerelerin gürültüsü, sofra hazırlanırken birbirine çarpan kristal ve gümüş takımların çıkardığı sesler yankılanıyor; kızarmış et ve karışık sosların içindeki baharatlı otların kokularının yayıldığı ılık bir buhar tabakası, ortakçılar kadar rahiplerin ve yargıcın iştahını da kabartıyordu. Herkesin dilinde şu sözcükler dolaşıyordu:

“Ayinden sonra muhteşem bir ziyafet çekeceğiz!”

31. 1530’da Milano’da kurulan Saint Paul Tarikatı’na mensup rahiplerin oluşturduğu topluluk. (Y.N.)

32. Provence lehçesini çağrıştırsa da, hiç kuşkusuz hayalî bir isim. (Y.N.)

II

Çın, çın, çın!.. Çın, çın, çın!..

Gece yarısı ayini başlıyordu. Şatonun şapeli, iç içe geçmiş küçük kemerleri, tavana kadar yükselen meşe kaplamaları, yerlere serilmiş halıları, her yanda ışıldayan mumları ile minyatür bir katedrali andırıyordu. Ne kalabalıktı! Ne tuvaletler vardı! En önde, koronun etrafını çevreleyen arkası oymalı sıralarda, kayısı renkli taftadan giysisiyle Trinquelage Markisi ve davetli soylular oturuyordu. Onların karşısında, brokar kumaştan ateş renkli giysisiyle markinin yaşlı annesi, onun yanında da kabartma desenlerle süslenmiş dantelden hotozuyla markinin genç karısı kadife kaplı dua iskemlesindeki yerini almıştı. Biraz arkada, büyük, sivri perukları, tıraşlı yüzleri ve göz alıcı ipeklerin, nakışlı damaskoların arasında biraz ciddi duran siyah elbiseleriyle yargıç Thomas Arnoton ve noter kâtibi Üstat Ambroy dikkat çekiyordu. Daha geride şişman sofracıbaşılar, hizmetkârlar, araba uşakları, kâhyalar ve saf gümüşten bir halkaya geçirdiği bütün anahtarlarını belinden aşağı sarkıtmış Barbe kadın duruyordu. Arkadaki banklarda hizmetkârlar ve aileleriyle gelmiş olan ortakçılar oturuyordu ve nihayet en arkada, işlerinin arasında biraz ayin havası almak isteyen ve sessizce açıp kapadıkları kapının arasından, kilisenin yanan onca mumla ılımış, şenlikli ortamına ziyafet kokuları getiren aşçı yamakları beliriyordu.

Ayini yöneten rahibin dikkatini dağıtan aşçı yamaklarının küçük beyaz başlıkları mıydı? Ya da bu dalgınlığın nedeni Garrigou’nun, sunağın kenarında hızlı bir tempoyla salladığı ve adeta her an, “Acele edelim, acele edelim... Ne kadar çabuk bitirirsek, sofraya o kadar erken otururuz,” dermiş gibi görünen o küçük, kudurmuş çıngırak olabilir miydi?

Doğrusunu söylemek gerekirse, bu şeytanın çıngırağının her çınlayışında rahip ayini unutup yalnızca ziyafeti düşünüyor, zihninde işleri başlarından aşkın aşçılar, demirci ocağı gibi yanan fırınlar, yarı açık tencere kapaklarından yayılan buğular ve içleri mantarla dolu, çıtır çıtır kızarmış iki muhteşem hindi canlanıyordu...

Ya da iştah kabartıcı kokular yayan yemekleri taşıyan soylu genç hizmetkârlarla birlikte, ziyafet için şimdiden hazırlanmış olan büyük yemek salonuna girdiğini hayal ediyordu. Oh, bu ne harika bir görüntüydü! Kendi tüyleriyle kaplanmış tavus kuşları, altın sarısına çalan kahverengi sülünlerin kanatları, yakut renkli şişeler, yeşil dalların arasına yerleştirilmiş rengârenk meyve piramitleri ve Garrigou’nun (Ah elbette, Garrigou!) sözünü ettiği, sedef gibi parlayan pullarıyla sudan yeni çıkmış gibi görünen, rezene yapraklarının üzerine yatırılmış, kocaman burun deliklerine baharatlı otlar yerleştirilmiş o leziz balıklar. Bu enfes görüntüler, dom Balaguère’e, o muhteşem yemeklerin sunağın işlemeli örtüsünün üzerine yerleştirildiğini düşündürecek kadar canlıydı, öyle ki rahip iki üç kere Dominus vobiscum! yerine şaşırarak Benedicite33 demişti. Muhterem peder bu küçük dalgınlıklar dışında, tek bir satır bile atlamadan, dizlerini kırarak eğilmeyi bir kez bile ihmal etmeden, görevini hakkıyla yerine getiriyordu. Böylelikle birinci ayinin sonuna kadar her şey yolunda gitmişti, ama bildiğiniz gibi, Noel gecesi aynı rahibin art arda üç ayini tamamlaması gerekiyordu.

“İlki bitti!” dedi rahip kendi kendine, biraz rahatlamış bir ifadeyle iç çekerek, ardından hiç vakit kaybetmeden çömezine ya da çömezi sandığı kişiye işaret etti ve...

Çın, çın, çın! Çın, çın, çın!..

İkinci ayinin başlamasıyla, dom Balaguère de günah işlemeye başlıyordu.

“Hadi, hadi, acele edelim,” diye sesleniyordu ona Garrigou’nun çıngırağı biraz sert sesiyle. Bu kez, kendini oburluk illetine kaptırmış olan ve kabarmış iştahıyla kendinden geçen bahtsız rahip, dua kitabının sayfalarını tüm bir çırpıda okuyup geçiyordu. Çılgınlar gibi eğilip doğruluyor, belli belirsiz haç çıkarıyor, işini bir an önce bitirmek için ayinin gerektirdiği tüm ritüelleri baştan savma yerine getiriyordu. Kolları İncil’e isteksizce uzanıyor, Confiteor duasını34 okurken sertçe vurması gereken göğsüne şöyle hafifçe bir dokunuyordu. Adeta çömeziyle arasında kimin daha hızlı geveleyeceği konusunda bir yarış başlamıştı. Ayetler ve karşılıkları hızla birbirini izliyor, karışıyordu. Layıkıyla telaffuz edilse çok zaman alacak sözcükler dudak ucuyla söyleniyor, anlaşılmaz mırıldanmalara dönüşüyordu.

“Oremus ps... ps... ps...

Mea culpa... pa... pa...”

Her ikisi de, fıçıdaki üzümü alelacele çiğnerken etrafa sular sıçratan bağcılar gibi, ayinin Latincesini kafa göz yara yara okumaya çalışıyorlardı.

“Dom... scum!..” diyordu Balaguère.

“... Stutuo!..” diye yanıtlıyordu Garrigou ve lanet olası küçük çıngırak, dörtnala koşturmak için posta atlarının boyunlarına takılanlar gibi hiç durmadan çınlıyordu. Tahmin edeceğiniz gibi, ayin bu hızla çabucak sona ermişti.

“İkincisi de bitti!” dedi nefesi neredeyse kesilecekmiş gibi görünen rahip, yüzü kıpkırmızı olmuş, kan ter içinde kalmıştı, ardından soluk bile almadan sunağın merdivenlerini yuvarlanırcasına indi ve yine...

Çın, çın, çın!.. Çın, çın, çın!..

Üçüncü ayin başladığında, yemek salonuna geçmek için sadece birkaç adım kalmıştı. Ama ne yazık ki, ziyafet saati yaklaştıkça sabırsızlıktan ve kabaran iştahından dolayı ne yapacağını şaşıran bahtsız Balaguère’in aklında yalnızca biraz ötede duran pulları yaldızlı sazanlar, kızarmış hindiler vardı... Onlara dokunuyor, onları... Ah! Tanrım!.. Leziz yemeklerin dumanı tütüyor, şaraplardan hoş kokular yayılıyor ve küçük çıngırak kudurmuşçasına çınlarken ona, “Çabuk, çabuk, daha çabuk!..” diye haykırıyordu.

Ama nasıl daha çabuk olabilirdi ki? Dudaklarını zor bela oynatabiliyor, sözcükleri dillendiremiyordu... Ulu Tanrı’yı aldatmadan, ayinini kısaltmadan bunu yapması mümkün değildi... Ve bahtsız pederin yaptığı da buydu!.. Gitgide kendini günahın çekiciliğine kaptırıyor, ayetleri önce birer birer, sonra ikişer ikişer atlıyordu. Çok uzun olduğu için havarinin Yeni Ahit’teki mektuplarını tamamlamıyor, İncil’e şöyle bir değindikten sonra, Credo’ya dokunmadan geçiyor, Pater duasını atlıyor, Tanrı’ya minnet ederek başlayıp, ayin usulüne göre Sanctus’la devam eden giriş bölümüne uzaktan selam veriyor, böylece hızlı adımlar ve şeytanî hamlelerle sonsuz cehennem azabına giderek yaklaşıyordu. Ona mükemmel bir uyumla eşlik eden Garrigou (Uzak dur, Şeytan!) cüppesini düzeltiyor, dua kitabının sayfalarını ikişer ikişer çeviriyor, rahlelere çarpıyor, kutsal su kâselerini deviriyor ve küçük çıngırağı giderek daha hızlı ve daha şiddetli sallıyordu.

Tek bir sözcüğünü bile anlayamadıkları bu ilahileri, rahibin mimiklerine göre izlemek zorunda kalan katılımcıların yüzlerindeki şaşkınlık ifadesini görmek gerekirdi! Birileri otururken, diğerleri ayağa kalkıyor, birileri diz çökerken, diğerleri doğruluyordu ve bu ilginç ayinin tüm evreleri bankların üzerindeki kalabalığın uyumsuz hareketleriyle birbirine karışıyordu. Gökyüzündeki küçük ahıra doğru yoluna devam eden Noel yıldızı, bu karmaşayı gördüğünde şaşkınlığa kapılarak solmuştu...

“Rahip çok hızlı gidiyor... Takip edebilmek mümkün değil,” diye mırıldandı markinin annesi başı dönmüşçesine hotozunu sallayarak.

Çelik çerçeveli iri gözlükleri burnuna düşmüş olan Üstat Arnoton, dua kitabının hangi sayfasına geldiklerini bulmak için boşuna çabalıyordu. Aslında ayine katılanların hepsi ziyafeti düşündükleri için ilahilerin son hızla sürüp gitmesine kızamıyorlardı ve dom Balaguère ışıldayan yüzüyle onlara dönüp Ite, missa est sözlerini haykırarak ayinin bittiğini bildirdiğinde, şapelde tek bir ağızdan yankılanan Deo gratias35 sesleri, ziyafetin ilk kadeh tokuşturmalarını haber verircesine sevinç ve coşkuyla doluydu.

33. Katoliklerin yemekten önce okudukları duanın ilk sözcüğü. (Ç.N.)

34. Günah çıkarma duası. (Ç.N.)

35. Tanrı’ya şükürler olsun. (Ç.N.)

III

Beş dakika sonra, soylular topluluğu rahiple birlikte masaya oturuyordu. Baştan başa ışıklarla aydınlanmış şatoda şarkılar, haykırışlar, kahkahalar, mırıltılar yükselirken, çatalını dağtavuğunun kanadına batıran muhterem peder dom Balaguère, günahının vicdan azabını şarabının ve etlerin leziz sularının dalgalarında boğmaya çalışıyordu. Zavallı mübarek adam öylesine yiyip içti ki, gece daha nedamet getirmeye fırsat bulamadan mide fesadından ölüp gitti. Ertesi sabah, kulaklarında hâlâ bir önceki geceki şölenin uğultusuyla Tanrı katına çıktığında başına gelenleri siz tahmin edin.

“Günahkâr, sakın gözüme görünme!” diye haykırdı Göklerin Efendisi. “Suçun, erdemli bir yaşamı bir kalemde silip atacak kadar büyük... Benden, bir gece ayini çaldın... Tamam, o zaman! Bunun bedelini üç yüz ayinle ödeyeceksin ve cennete ancak kendi şapelinde, bu günahı senin hatan yüzünden birlikte işlediğin kişilerin huzurunda üç yüz Noel ayinini tamamladıktan sonra gidebileceksin...

... İşte dom Balaguère’in zeytinlikler ülkesinde anlatılan gerçek öyküsü böyleydi. Bugün Trinquelage Şatosu’nun yerinde yeller esse de, Ventoux Tepesi’nin yeşil meşelerinin arasındaki şapel hâlâ dimdik ayakta. Rüzgâr aralık duran, eşiği otlarla kaplı kapılarını dövüyor. Sunağın köşelerinde ve renkli vitrayları çoktan kırılıp gitmiş olan yüksek pencerelerin aralığında kuş yuvaları var. Yine de, her yıl Noel gecesinde ayine ve ziyafete giden köylüler, yıkıntıların arasında mucizevi bir ışığın parıldadığını, bu belli belirsiz şapelin, kara ve rüzgâra rağmen açık havada yanan mumlarla aydınlandığını görüyorlardı. İsterseniz gülebilirsiniz, ama yörenin bağcılarından Garrigue –hiç kuşkusuz Garrigou’nun torunlarından biriydi– bana bir Noel akşamı içki âleminden sonra, Trinquelage Şatosu’na çıkan dağda yolunu kaybettiğinde gördüklerini şöyle anlatmıştı: Saat on bire kadar hiçbir şey olmamıştı, her yer sessiz ve sakindi. Gece yarısına doğru, birden kulenin eski, çok eski bir çanının, adeta on fersah uzaktan gelirmiş gibi yankılanan çınlaması işitilmişti. Az sonra da, Garrigue şatoya çıkan yolda alevlerin titreştiğini, belli belirsiz gölgelerin harekete geçtiğini görmüştü. Şapelin girişine doğru yürüyenler, fısıldaşanlar vardı:

“İyi akşamlar, Üstat Arnoton!”

“İyi akşamlar, evlatlar!..”

Herkes içeri girdiğinde, yavaşça yaklaşan yürekli bağcı, kırık kapının aralığından içeri baktığında ilginç bir sahneyle karşılaşmıştı. Az önce geçtiklerini gördüğü bu insanların tamamı, harabeye dönmüş nefte, eski sıralar hâlâ oradaymış gibi, koronun etrafındaki yerlerini almışlardı. Brokar kumaştan elbiseleri, dantelden başlıklarıyla hanımefendiler, göz alıcı giysileriyle soylu beyefendiler, büyük dedelerimizin giydikleri çiçek desenli ceketleriyle köylüler, hepsi solmuş, yaşlanmış yüzleri, yıpranmış ifadeleriyle oradaydılar. Ara sıra, şapelin her zamanki sakinleri olan gece kuşları bu ışıklarla uyanarak, alevleri bir tülbentle sarılmış gibi belli belirsiz yukarı doğru yükselen mumların etrafında süzülüyorlardı. Ama Garrigue’i en çok eğlendiren, bu kuşlardan birinin, devamlı peruğunu düzeltmeye çalışan, gözlükleri çelik çerçeveli bir zatın başının üstüne sıkıca tünemiş bir halde sessizce kanatlarını çırpmasıydı.

En geride, koronun ortasına diz çökmüş, çocuk gibi kısa boylu, ufak tefek bir ihtiyar, sesi çıkmayan tokmaksız bir çıngırağı umutsuzca sallarken, bir rahip de sırmaları dökülmüş cüppesiyle sunağın önünde gidip geliyor, tek bir sözcüğü bile anlaşılmayan dualar okuyordu... Bu kişi hiç kuşku yok ki, üçüncü ayinini yöneten dom Balaguère’den başkası değildi.

PORTAKALLAR

Fantezi

Paris’te portakalların, yere düşüp toplanan meyveler gibi hüzünlü bir halleri vardır. Yağmurlu ve soğuk karakışın ortasında, ılımlı lezzetlere alışkın kentlere çıkageldiklerinde, parıldayan kabukları ve yoğun kokuları onların biraz farklı, biraz uçarı görünmelerine yol açar. Sisli akşamlarda, kırmızı kâğıttan fenerlerin loş ışığında, seyyar satıcıların el arabalarına yığılarak keder içinde kaldırımlara sıralanırlar. Arabaların ve atlı tramvayların gürültüsü arasında yitip giden tekdüze ve tiz bir haykırış onlara eşlik eder:

“İki kuruşa Valensiya portakalı!”

Ağacından geriye kalan ince yeşil sapıyla uzaklardan gelen bu yuvarlak meyve, Parislilerin dörtte üçüne şekerleme gibi görünür. İpeksi bir kâğıda sarılmış olmaları, panayırlarda boy göstermeleri bu çağrışımı daha da güçlendirir. Özellikle ocak ayı yaklaştığında, caddelere saçılmış binlerce portakal ve yol kenarındaki çamurlu sularda sürüklenen kabukları, insanın aklına devasa bir Noel ağacının, Paris’in üzerinden geçerken yapay meyvelerle dolu dallarını silkelediğini getirir. Portakallara, seçilmiş ve parlatılmış halleriyle ışıklı tezgâhlarda, hapishanelerin ve düşkünler yurtlarının kapılarında, bisküvi kolileri ve elma yığınlarının arasında, dans salonlarının ve pazar gösterilerinin sergileneceği tiyatroların önlerinde, kısacası her yerde rastlamak mümkündür. Nefis kokuları gaz kokularına, akordu bozuk kemanların gıygıylarına ve gösteri salonlarının üst katlarındaki sıraların36 tozuna karışır. Portakallar hayatımıza o kadar girmişti ki, insan onların ağaçta yetiştiğini unutabilir, oysa onlar, bize Güney Fransa’dan sandıklarla gönderilmiştir; meyveleri toplanmış, budanmış, kılık değiştirmiş ağaçlar ise kışı geçirdikleri sıcak seralardan sonra, kendilerini kısa süreliğine açık havada gösterirler. Portakalları daha yakından tanımak için onları, kendi ülkelerinde, Balear Adaları’nın, Sardinya’nın, Korsika’nın, Cezayir’in, Akdeniz’in ılık, parlak mavi atmosferinde görmek gerekir. Blida’nın girişindeki o muhteşem portakal ağacı korularını hatırlıyorum. Koyu yeşil renkli, cilalanmış gibi parıldayan yaprakların arasında renkli cam gibi ışıldayan meyveler, etraftaki göz alıcı çiçekleri, yaldızlı renkler yayan görkemli bir haleyle sarmalıyordu. Sağda solda, ağaçların dalları arasındaki açıklıklardan, küçük şehrin surları, bir caminin minaresi, bir marabutun37 türbesinin kubbesi ve daha yukarıda, etekleri yeşil ve ara sıra kar yığınlarının belli belirsiz öbekler halinde aşağıya doğru döküldüğü, zirvesi beyaz bir kürkle kaplı Atlas Dağları’nın devasa kütlesi seçilebiliyordu.

Orada bulunduğum sırada bir gece, bölgede otuz yıldan beri yaşanmamış bir doğa olayı olmuştu, şehri soğuk bir hava dalgası kaplamış ve Blida sabah vakti beyaz bir kar tabakasıyla örtülmüş olarak uyanmıştı. Cezayir’in bu berrak, temiz havasında, kar bir sedef tozu gibi yağıyordu. Kar tanelerinden beyaz tavus kuşu tüylerininkilere benzer yansımalar yayılıyordu. Ama en güzeli portakal bahçeleriydi. Ağaçların sık ve sağlam yaprakları karı, tıpkı lake tepsilerde servis edilen meyveli sorbeler gibi duru ve hiç bozulmamış bir halde muhafaza ediyordu, karla kaplanmış tüm meyvelerin zarif bir şekerlemeyi andıran hoş bir görünümü vardı, tıpkı beyaz şeffaf kumaşlara sarılmış altınlar gibi hafifçe ışıldıyorlardı. Bu manzara, dantel cüppelerin altındaki kırmızı rahip giysilerinin, sunakları kaplayan güpürlerin yaldızlı süslerinin sergilendiği bir kilise törenini andırıyordu.

Ama portakallar konusunda aklımda kalan en güzel anılar Barbicaglia’da, Ajaccio yakınlarında yer alan ve sıcak saatlerde şekerleme yapmaya gittiğim büyük bir bahçede yaşadıklarımla ilgilidir. Orada, Blida’dakilerden daha uzun ve seyrek olan portakal ağaçları, bahçeden dikenli bir çit ve bir hendekle ayrılan yola kadar iniyordu. Yolun hemen ardında, uçsuz bucaksız, masmavi deniz uzanıyordu... O bahçede ne keyifli saatler geçirmiştim! Başımın üzerindeki çiçekli ve meyveli portakal ağaçları mis gibi kokularını yayar, bazen sıcaktan ağırlaşmış gibi görünen olgun bir portakal dalından koparak yankısız, boğuk bir ses çıkararak yanıma, toprağa düşerdi. Portakalı almak için elimi uzatmam yeterliydi. İçleri koyu kırmızı olan bu meyveler muhteşemdi. Lezzetlerine ufkun mükemmel manzarası eklenirdi! Yaprakların arasından, sisli havada harelenen kırık cam parçaları gibi göz kamaştıran denizin mavisi görülürdü. Bir de, dalgaların çok uzaklara kadar havayı sarsan çalkantıları, insanı görünmez bir kayıktaymışçasına sallayan fısıltının ahengi, o insanın içini ısıtan sıcak, portakalların kokusu... Ah, Barbicaglia bahçesinde uyumak ne keyifliydi!

Yine de bazen, uykumun en tatlı anında davul sesleriyle yerimden sıçrayarak uyandığım olurdu. Zavallı davulcular yolun üzerinde prova yapıyorlardı. Çitin aralıklarından, davulların bakır kasnaklarını, kırmızı pantolonların üzerine giydikleri beyaz önlükleri seçebiliyordum. Yolun tozunun acımasızca yansıttığı göz kamaştırıcı güneş ışınlarından korunmak isteyen bu zavallıcıklar, bahçenin alçak çitinin dibine sığınıyorlardı. Ne davul çalıştı o! Davullarını çalarken nasıl da terlerlerdi! O zaman, kendimi daldığım hayallerden zorla uzaklaştırıyor, elimin hemen yanında, dallarından sarkan bu altın kırmızısı nefis meyvelerden birkaçını onlara fırlatıyordum. İsabet alan davulcu susuyordu. Önündeki hendekte yuvarlanan o muhteşem portakalın nereden geldiğini anlamak için bir süre çevresini gözden geçirdikten sonra çabucak eğilip yerden aldığı meyveyi kabuklarını bile soymadan dişliyordu.

Barbicaglia’nın hemen yanında, bahçeden alçak bir duvarla ayrılan ve bulunduğum yerden rahatça görebildiğim ilginç, küçük bir bahçe daha olduğunu hatırlıyorum. Mütevazı bir şekilde düzenlenmiş küçük bir araziydi. Sarı kumlarla kaplı zemini, yemyeşil şimşirlerle çevrili yolları, giriş kapısının önündeki iki servi ağacıyla Marsilya malikânelerinin bahçelerini anımsatıyordu. Hiç gölgeliği yoktu. Dipte, zemin hizasında mahzeninin parmaklıkları beliren, beyaz taştan bir bina vardı. Bu yapıyı önce bir taşra evi sanmıştım, ama daha dikkatle baktığımda tepesindeki haçtan, okuyamasam da taşa kazılmış bir yazıttan, buranın Korsikalı bir ailenin mezarı olduğunu anladım. Ajaccio’nun çevresinde, her biri özel bir bahçenin ortasına inşa edilmiş birçok şapel vardır. Aileler, ölülerini pazar günleri bu mekânlarda ziyaret ederler. Bu şapeller sayesinde ölüm, iç içe geçmiş mezarlıkların iç karartıcı görüntüsüyle anılmaktan kurtulmuş oluyor. Sessizliği yalnızca dostların ayak sesleri bozuyor.

Bulunduğum yerden, tatlı bir ihtiyarın bahçenin yollarında minik adımlarla sakin sakin yürüdüğünü görebiliyordum. Her gün ağaçları buduyor, toprağı belliyor, suluyor, solmuş çiçekleri özenle koparıyordu. Ardından, hava kararırken ölmüş akrabalarının yattığı küçük şapele giriyor, beli, tırmıkları, süzgeçli büyük kovaları büyük bir titizlikle yerlerine koyuyordu ve tüm bunları bir mezarlık bahçıvanın sükûneti ve dinginliğiyle yapıyordu. Bu tatlı ihtiyar her günkü görevlerini farkında olmasa da adeta huşu içinde yerine getiriyor, her işini sessizce görürken, mahzenin kapısını sanki birini uyandırmaktan korkarmışçasına usulca kapıyordu. Bu küçük bahçenin görkemli bir sessizlik içinde yapılan bakımı bir kuşu bile rahatsız etmiyor, komşuluğu insanın içini karatmıyordu. Yalnız, deniz daha uçsuz bucaksız, gökyüzü daha yüksek görünüyor ve bu bitmek bilmeyen şekerleme, şaşırtıcı yaşam gücüne sahip doğanın ortasında çevresine sonsuz bir uykunun dinginliğini yayıyordu.

36. “Kümes” olarak da adlandırılan, gösterinin güçlükle izlendiği ve duyulduğu bu bölme konforsuz banklarına rağmen keseye uygun olması nedeniyle özellikle halkın alt katmanları tarafından tercih edilirdi. (Y.N.)

37. Ermiş bir Müslümana verilen ad. Aynı zamanda bu kişinin imamlığını yaptığı camiyi ya da –burada olduğu gibi– mezarını ifade edebilir. (Y.N.)

İKİ HAN

Bir temmuz günü öğleden sonra, Nîmes’den dönüyordum. Boğucu bir sıcak vardı. Gökyüzünü kaplayan mat gümüş rengindeki güneşin altında kavrulan tozdan bembeyaz olmuş yol, zeytin bahçelerinin ve küçük meşelerin arasından göz alabildiğince uzanıyordu. Ne bir gölgelik ne bir esinti vardı. Yalnızca sıcak havanın titreşimi ve ağustosböceklerinin tiz çığlıklarından oluşan ve kulakları sağır eden, hızlı tempolu bu çılgın müzik, o devasa ışık titreşiminden çıkar gibiydi... İki saat boyunca bu ıssız yolda yürüdükten sonra, birden karşımda yolun tozlarının arasında beliren birkaç beyaz ev gördüm. Burası, Saint-Vincent konaklama alanıydı: Beş altı çiftlik evi, cılız incir ağaçlarının arasında susuz bir yalak ve daha ötede yolun iki yanında karşı karşıya bakan iki büyük handan oluşuyordu.

Bu karşılıklı iki handa tuhaf olan bir şeyler vardı. Bir yanda, önünde duran posta arabası, koşumları çözülen terlemiş atlar, alçak duvarlarının gölgesinde alelacele bir şeyler içen yolcular, katırlar, yük arabaları, akşam serinliğini beklemek üzere sundurmaların altına uzanmış arabacılarla dolu avlusuyla yaşam fışkıran, kapıları ardına kadar açık, yeni, büyük bir bina vardı. Haykırışların ve küfürlerin yankılandığı salondan masalara vurulan yumrukların, tokuşturulan kadehlerin, bilardo toplarının, açılan limonata şişelerinin tıpalarının sesleri geliyor ve camları titreterek şarkı söyleyen birinin şen ve coşkulu sesi tüm bu gürültüyü bastırıyordu:

“Güzel Margotan

Sabah kalkıp erkenden

Gümüş ibriğiyle

Su almaya giderdi dereden”

Karşıdaki han ise, tam tersine sessiz ve terk edilmiş gibiydi. Giriş kapısının önünü otlar bürümüş, pencere kanatları kırılmış, merdivenin basamakları yoldaki taşlarla döşenmişti, kapının üzerinden bir sorgucu andıran cılız bir çobanpüskülü dalı sarkıyordu... Bu görüntü öylesine içler acısıydı ki, burada mola verip bir şeyler içmek için insanın merhamet duygularının çok güçlü olması gerekiyordu.

İçeri girdiğimde, perdesiz üç geniş penceresinden içeri sızan, göz kamaştırıcı güneş ışınlarıyla daha da kasvetli ve ıssız görünen uzun bir salonla karşılaştım. Üzerinde tozlarla kaplanmış bardakların durduğu ayakları sallanan birkaç masa, yalvarırcasına top bekleyen delikleri ve yırtılmış çuhasıyla bir bilardo masası, sarı bir divan ve eski bir tezgâh üzerlerine çöken sıcağın ağırlığıyla uyuyordu. Ve tavanı, camları, bardakları, her yanı sinek kümeleri kaplamıştı! Hayatımda hiç bu kadar sineği bir arada görmemiştim... Kapıyı açtığımda, arı kovanına girmişim gibi, bir kanat vızıltısı, bir titreşim başladı.

Salonun bir ucunda, pencerenin pervazında, cama dayanmış, dalgın dalgın dışarıyı seyreden bir kadın vardı.

“Hey! Hancı!” diye seslendim iki kere.

Bizim oralarda, yaşlıların taktığı, kırmızıya çalan dantel başlığından sarkan kurdelelerin çevrelediği kırışmış, derisi çatlamış, toprak rengi köylü yüzünü yavaşça bana doğru çevirdi. Yaşlı bir kadın olmasa da, gözyaşları onu çökertmişti.

“Ne istiyorsunuz?” diye sordu gözyaşlarını silerken.

“Biraz oturup bir şeyler içmek istiyorum...”

Yerinden hiç kımıldamadı ve ne söylediğimi anlamamışçasına şaşkın şaşkın bana baktı.

“Burası han değil mi yoksa?”

Kadın iç çekti:

“Evet, han olmasına han da... Ama neden diğerleri gibi karşıdaki hana gitmiyorsunuz? Orası daha şenlikli...”

“Benim için biraz fazla şenlikli... Burada dinlenmeyi tercih ederim,” dedim ve yanıtını beklemeden masanın birine oturdum.

Niyetimin ciddi olduğunu anlayan hancı kadın telaşla gidip geliyor, çekmeceleri açıyor, şişeleri sallıyor, bardakları siliyor, sinekleri kovalıyordu... Hizmet edilecek bir yolcunun varlığının onun için çok önemli olduğu anlaşılıyordu. Zavallı kadın ara sıra duruyor, bu işin üstesinden gelemeyeceği endişesine kapılmışçasına başını elleri arasına alıyordu.

Ardından dipteki bölmeye geçtiğinde, kocaman anahtarları şıngırdattığını, kilitleri zorladığını, ekmek teknesini karıştırdığını, üflediğini, tabakların tozunu alıp yıkadığını duydum. Ara sıra derin derin iç çekiyor, hıçkırıklarını bastırmaya çalışıyordu.

On beş dakika süren hazırlıktan sonra önüme bir tabak kuru üzüm, kaya gibi sert, bayat bir Beaucaire ekmeği ve bir şişe kötü şarap koydu.

“Yemeğiniz hazır!” dedikten sonra, bu garip kadın hemen geri dönüp pencerenin önündeki yerini aldı.

Şarabımı içerken onu konuşturmaya çalışıyordum.

“Pek fazla konuğunuz olmuyor galiba?”

“Ah hayır, bayım, buraya kimse gelmez... Burada yalnızca biz varken, durum faklıydı: Yıl boyunca kapımızın önü arabadan geçilmezdi, kılkuyruk38 mevsiminde avcılara ziyafetler verirdik... Ama komşular geldikten sonra, işlerimiz ters gitmeye başladı... Herkes orayı tercih ediyor, bizim hanı iç karartıcı buluyorlar. Doğrusu burası o kadar da sevimli bir yer değil, ben de güzel sayılmam, üstelik hastalıklıyım, iki küçük kızım öldü... Oysa karşıda kahkahalar hiç eksik olmaz. Karşı hanı, dantel giysileri, boynundaki üç halkalı altın zinciriyle oldukça güzel görünen Arleslı bir hanım işletiyor. Âşığı olan posta arabacısı yolcuları hep oraya indirir. Üstelik oda hizmetçisi olarak bir sürü hafifmeşrep kadın tutmuşlar... Yani işlerini iyi biliyorlar! Bezouce’un, Redessan’ın, Jonquières’in bütün gençleri orada. Arabacılar ona uğramak için yollarını değiştiriyorlar... Bense burada tek başıma ömrümü tüketiyorum.”

Bunları söylerken alnını yine cama dayamıştı, sesi dalgın ve kayıtsızdı. Hiç kuşkusuz karşı handa zihnini kurcalayan bir şeyler dönüyordu...

Birden, yolun karşısında büyük bir hareketlenme oldu. Posta arabası tozları kaldırarak hareket ediyor, kamçı sesleri, arabacının borusu ve kapıya koşturan kızların bağırışları duyuluyordu:

“Hoşça kal!.. Hoşça kal...” Ve yine tüm bu gürültüyü az önceki o müthiş ses bastırdı:

“Gümüş ibriğiyle

Su almaya giderdi dereden

Oraya vardığında

Üç şövalye gördü kendisini bekleyen”

... Bu sesi duyar duymaz tüm bedeni titreyen kadın bana döndü ve “Duyuyor musunuz?” diye sordu alçak sesle, “bu kocam, güzel söylüyor değil mi?”

Şaşkınlıkla ona baktım.

“Nasıl? Kocanız mı?.. O da mı karşı hana gidiyor?”

O zaman hüzünlü ama oldukça sakin bir ifadeyle, “Ne bekliyordunuz ki, bayım?” dedi. “Erkekler böyledir, karşılarında ağlayan bir kadın görmek istemezler, oysa ben kızlarımın ölümünden sonra sürekli ağlıyorum... Üstelik kimsenin uğramadığı bu koca fakirhane, insanın içini karartıyor. Canı çok sıkıldığında zavallı José’m karşı hana içmeye gider ve sesi çok güzel olduğu için Arleslı kadın ona şarkı söyletir. Şiişşt!.. İşte yeniden başlıyor.”

Ve titreyerek ellerini öne doğru uzattıktan sonra yüzünü daha da çirkinleştiren gözyaşlarına boğuldu, pencerenin önünde kendinden geçmiş bir halde Arleslı kadın için şarkı söyleyen José’sini dinliyordu:

“İçlerinden biri,

‘Günaydın tatlı kız’ dedi ona.”

38. Genellikle kutup bölgesinde yaşayan, kasım ve nisan ayları arasını Fransa’da geçiren ördekgiller familyasından göçmen kuş türü. (Y.N.)

MILIANA’DA

Yolculuk Notları

Bu kez sizi, bir günlüğüne Cezayir’in, değirmenden iki ya da üç yüz mil uzaktaki, küçük, şirin bir kentine götüreceğim... Böylece davulların ve ağustosböceklerinin seslerinden biraz uzaklaşmış olacağız...

... Yağmur yağacak, gökyüzü gri, Zaccar Tepesi’nin39 zirvesi sisle kaplı. İç karartıcı bir pazar günü... Oteldeki küçük odamdayım, Arapların surlarına bakan pencere açık, oyalanmak için sigaranın birini yakıp birini söndürüyorum... Otelin tüm kütüphanesi emrime tahsis edildi, müşterilerin ayrıntılı bilgilerinin bulunduğu bir kayıt defteri ile Paul de Kock’un40 birkaç romanı arasında, Montaigne’in birkaç bölümü eksilmiş bir kitabını buldum... Kitabı rastgele açtım, Etienne de la Boétie’nin ölümü üzerine yazdığı o muhteşem mektubu yeniden okudum... Ve şimdi, hiçbir zaman olmadığım kadar karamsar bir halde derin düşüncelere daldım... Yağmur yağmaya başladı. Pencerenin pervazına düşen her damla, geçen yılın yağmurlarından kalma toz yığınlarının üzerine geniş bir yıldız çiziyor... Kitabım elimden kayıyor ve uzun uzun bu melankolik yıldızı seyrediyorum...

Saat kulesi ikiyi çalıyor, – kule dediğim yer, bir marabutun, buradan, uzun beyaz duvarlarını görebildiğim türbesi... Zavallı derviş!.. Bundan otuz yıl önce, türbesinin ortasına yerleştirilecek belediyeye ait kocaman bir kadranın, her pazar saat ikide, Miliana kiliselerine öğleden sonra duasının zamanının geldiğini bildireceğini kim öngörebilirdi ki?.. Ding! Dong! İşte çanlar çalmaya başlıyor!.. Daha uzun süre de çalmaya devam edecekler... Oda gerçekten de çok kasvetli. Felsefi düşünceler olarak da adlandırılan, kocaman sabah örümcekleri her yana ağlarını örmüşler... Dışarı çıkalım.

Büyük meydana vardığımda 3. Piyade Alayı’nın41 bandocuları şeflerinin etrafına toplandılar. Karargâhın pencerelerinden birinde, yanında kızlarıyla birlikte general belirdi; kol kola girmiş kaymakam ve sulh yargıcı da meydanı turluyorlar. Yarı çıplak Arap çocukları, bir köşede vahşi çığlıklar atarak bilye oynuyorlar. Biraz ileride, yırtık pırtık giysileri içindeki yaşlı bir Yahudi, dün burada bıraktığı güneş ışığını arıyor, yerinde bulamayınca şaşırıyor... “Bir, iki, üç, başla!” Bando, geçen kış laternaların pencerelerimin altında çaldıkları, Talexy’nin eski bir mazurkasına başlıyor. O zamanlar canımı sıkan bu mazurka, şimdi beni gözlerimi yaşlarla dolduracak kadar duygulandırdı.

Ah, 3. Alay’ın müzisyenleri nasıl da mutlu görünüyorlardı! Ritim ve şamatanın etkisiyle kendilerinden geçmiş, gözlerini onaltılık notalara sabitlemiş, tempo tutmaktan başka bir şey düşünmüyorlar. Tüm benlikleriyle, enstrümanlarının ucuna iki bakır telle tutturulmuş o el büyüklüğünde kare şeklindeki kâğıda odaklanmışlar. “Bir, iki, üç, başla!” Bu askerler için hepsi bundan ibaret; çaldıkları milli ezgiler asla onların ulusal duygularını kabartamaz... Ne var ki ben bandoda değildim, bu müzik içimi hüzünle dolduruyor ve oradan uzaklaşıyorum...

Bu kasvetli pazar öğleden sonrasını nerede geçirsem? Güzel! Seyyid Ömer’in dükkânı açık... Oraya gidelim.

Dükkânı olsa da, Seyyid Ömer bir tüccar değildi. Emir soyundan gelen ve yeniçeriler tarafından boğularak öldürülen eski bir Cezayir valisinin42 oğluydu. Seyyid Ömer babasının ölümünden sonra, çok sevdiği annesiyle birlikte Miliana’ya çekilmiş ve birkaç yıl boyunca tazıları, şahinleri, atları ve karılarıyla birlikte portakal ağaçları ve çeşmelerle çevrili serin ve şirin saraylarda bilge bir soylu olarak yaşamıştı. Fransız işgalinde, önce Abdülkadir43 ile işbirliğine giderek düşmanımız olmuş, ardından emirle arası açılınca silah bırakmıştı. Seyyid Ömer’in yokluğunda Miliana’ya giren emir, intikam almak için onun saraylarını yağmalamış, portakal bahçelerini yerle bir etmiş, annesini, boğazını büyük bir sandığın kapağına sıkıştırarak öldürdükten sonra atlarını ve karılarını alarak gitmişti... Öfkeden çılgına dönen Seyyid Ömer hemen Fransızların hizmetine girmiş, emire karşı sürdürülen savaş boyunca en mükemmel ve en acımasız askerimiz olmuştu. Savaş bitince Seyyid Ömer Miliana’ya geri döndü, ama bugün bile Abdülkadir’den söz edildiğini duyduğunda rengi solar, gözleri nefretle parlar.

Seyyid Ömer altmış yaşında. Ama yaşına ve çiçek hastalığının yüzünde bıraktığı izlere rağmen, uzun kirpikleri, kadınsı bakışları, çekici gülümsemesi ve soylu ifadesiyle hâlâ yakışıklılığını koruyor. Savaş yüzünden malını mülkünü kaybetti, eski büyük servetinden geriye Şelif Ovası’nda bir çiftlik ve Miliana’da gözünün önünde yetiştirdiği üç oğluyla birlikte mütevazı bir yaşam sürdürdüğü bir ev kaldı. Yerli şefleri ona büyük saygı duyuyor. Bir anlaşmazlık çıktığında herkes ona başvuruyorlar, verdiği kararlar neredeyse her zaman kanun yerine geçiyor. Dışarı pek fazla çıkmaz, öğleden sonraları yola bakan evinin bitişiğindeki dükkânına çekilir. İçerisi, kireç badanalı beyaz duvarları, dükkânı halka biçiminde çevreleyen tahta sediri, yastıkları, iki mangalıyla oldukça sade döşenmiştir... İşte Seyyid Ömer’in, tıpkı Süleyman gibi sorunları dinlediği ve adil kararlar verdiği mekân burasıdır.

Bugün pazar olduğundan içerisi kalabalık. Bir düzine kabile şefi, kapüşonlu pelerinleriyle çepeçevre diz çökerek oturmuşlar. Her birinin yanında uzun bir çubuk ve telkariden bir kâsenin içine yerleştirilmiş bir fincan kahve var... İçeri girdiğimde kimse yerinden kımıldamadı... Oturduğu yerden beni sevimli gülümsemesiyle karşılayan Seyyid Ömer, eliyle hemen yanındaki sarı ipekten geniş bir yastığın üzerine oturmam için işaret ettikten sonra parmağını dudağına götürerek konuşulanları dinlememi istedi.

Mesele şu: Bir arazi meselesi yüzünden anlaşmazlığa düşen Beni-Zougzoug kabilesinin şefiyle Milianalı bir Yahudi, sorunu Seyyid Ömer’e anlatıp onun vereceği karara uymak konusunda anlaşmışlar. Aynı gün randevu alınmış, tanıklar çağrılmış; ama birden fikir değiştiren Yahudi, tanıklarını getirmeden tek başına gelmiş, Seyyid Ömer yerine Fransızların sulh hâkimine başvurmayı tercih ettiğini söylemiş... İçeri girdiğimde durum böyleydi.

Yahudi –yaşlı, sarımtırak sakallı, kahverengi ceketli, mavi çoraplı, kadife kasvetli bir adam– başını yukarı kaldırıyor, yalvaran gözlerini yuvarlıyor, Seyyid Ömer’in terliklerini öpüyor, kafasını öne eğiyor, diz çöküyor, ellerini kavuşturuyor... Arapça bilmesem de, Yahudi’nin yüz ifadesinden ve sürekli tekrarladığı “Zulh hâkimi, zulh hâkimi” sözlerinden neler söylediğini tahmin edebiliyorum:

“Seyyid Ömer’in adaletine güveniyoruz. Seyyid Ömer bilgedir, Seyyid Ömer adildir... Yine de, zulh hâkimi davamızın çözümünde daha yerinde bir karar verecektir.”

Dükkândakiler bu sözlere içerleseler de, tam bir Arap gibi davranıp soğukkanlılıklarını korumaya devam ettiler...... Seyyid Ömer, –alaycıların şahı– yastığına uzanmış dudağında kehribar ağızlığı, dalgın bakışlarıyla onu gülümseyerek dinliyor. Birden, konuşmasının en hararetli anında biri, Yahudi’nin sözlerini sert bir sesle caramba diye bağırarak kesiyor. Kabile şefinin tanığı olarak orada bulunan bir İspanyol sömürgeci yerini terk ederek İskariyot’a44 yaklaşıyor ve ona her dilden –hatta aralarında, burada anmak istemediğim kadar ağır bir Fransızca küfür de var– ve her türden küfürler savuruyor... Seyyid Ömer’in Fransızca bilen oğlu, babasının huzurunda böyle bir sövgünün dile getirilmesi karşısında kızararak dışarı çıkıyor. –Arap terbiyesinin bu özelliğini akılda tutmalı.– Dinleyiciler her zamanki gibi soğukkanlılıklarını korurken, Seyyid Ömer her zamanki gibi gülümsüyor. Ayağa kalkan Yahudi korkudan titreyerek geri adımlarla kapıya yaklaşırken “Zulh hâkimi, zulh hâkimi” diye mırıldanmaya devam ediyor... Dışarı çıktığında, öfkeli İspanyol da peşinden gidiyor ve caddenin ortasında yüzüne iki yumruk –Bam! Güm!– indiriyor... İskariyot kollarını göğsünde birleştirerek diz çökerken, yaptığından biraz utanan İspanyol içeri dönüyor... İspanyol’un uzaklaşmasıyla hemen ayağa fırlayan Yahudi sinsi bakışlarını etrafını çevreleyen kalabalığın üzerinde gezdiriyor. Yahudilere besledikleri kinin bir araya getirdiği her ırktan –Maltalılar, Mahonlular45, zenciler, Araplar– insan var orada ve onu bu halde görmenin keyfini çıkarıyor... Bir an duraksayan İskaryot, sonra bir Arap’ı pelerininin eteğinden yakalıyor:

“Gördün değil mi, Ahmet?.. Buradaydın sen de... O Hıristiyan beni yumrukladı... Tanığım olacaksın... Evet... Evet... Tanıklık edeceksin.”

Arap pelerininin eteğini çekip Yahudi’yi iteliyor... Hiçbir şey bilmiyormuş, hiçbir şey görmemiş, o sırada başka yere bakıyormuş...

“Ama Kaddur sen gördün, o Hıristiyan’ın bana vurduğunu gördün...” diye haykırdı zavallı İskaryot, elindeki frenkincirinin kabuğunu soyan iriyarı bir zenciye.

Zenci aşağılayıcı bir ifadeyle yere tükürdükten sonra uzaklaştı. O da hiçbir şey görmemiş... Kömür rengi gözleri kasketinin altında bir iblis gibi parlayan ufak tefek Maltalı da bir şey görmemiş. Başındaki nar sepetiyle gülerek uzaklaşan esmer tenli Mahonlu kadın da hiçbir şey görmemiş.

Yahudi’nin haykırışları, yakarışları, çırpınışları boşuna... Tanık yok! Kimse bir şey görmemiş... Neyse ki o sırada iki dindaşı, başlarını öne eğmiş bir halde duvarın kenarından süklüm püklüm yürüyor. Yahudi gözüne onları kestiriyor.

“Çabuk, gelin, kardeşlerim! Hemen dava vekiline, hemen zulh hâkimine gidiyoruz!.. Siz gördünüz... Yaşlı bir adamı nasıl dövdüğünü gördünüz!”

Görmez olurlar mı! Tabii ki görmüşler.

Seyyid Ömer’in dükkânında büyük bir coşku yaşanıyor... Kahveci fincanları dolduruluyor, çubuklar yakılıyor. Sohbetler ediliyor, kahkahalar atılıyor. Bir Yahudi’nin dayak yemesini görmek çok keyifli!.. Uğultuların ve dumanların arasından yavaşça kapıya yanaşıyorum; Yahudi mahallesine gidip, İskariyot’un din kardeşlerinin bu hakarete nasıl tepki vereceklerini görmek istiyorum...

Seyyid Ömer arkamdan, “Bu akşam yemeğe gel, müsyö” diye seslendi bana...

Teklifini kabul edip teşekkür ediyorum. Şimdi dışarıdayım.

Yahudi mahallesinde herkes istim üstünde. Olay şimdiden infiale neden olmuş. Dükkânlarda kimse yok. Nakışçılar, terzihaneler, saraçhaneler, bütün İsrail sokaklara dökülmüş... Erkekler –kadife kasketli, mavi yün çoraplı– gruplar halinde toplanmış, ellerini kollarını sallaya sallaya konuşuyorlar... Solgun benizli, tombul yanaklı, yüzleri siyah şeritlerle çevrili, sırma göğüslüklü dümdüz elbiselerinin içinde tahtadan yapılmış put gibi dimdik duran kadınlar miyavlaya miyavlaya bir gruptan diğerine mekik dokuyorlar... Oraya vardığımda, kalabalıkta bir hareketlenme oluyor. İnsanlar itişip kakışıyor, sağa sola koşuşuyorlar... Tanıklarının desteğini almış olan Yahudi –hikâyenin kahramanı– yüreklendirici sözlerle kendisini teşvik eden kasketlilerin oluşturduğu iki saf arasında ilerliyor.

“Öcünü, öcümüzü, Yahudi halkının öcünü al, kardeşim. Hiç çekinme, yasalar senden yana.”

Üzeri çamsakızı ve meşin kokan çirkin bir cüce, acınası bir ifadeyle yanıma yaklaşıp derin derin iç çekerek, “Görüyorsun, değil mi? Biz zavallı Yahudilere nasıl davranıyorlar! Şuraya bak, yaşlı bir adamı neredeyse döve döve öldüreceklermiş,” diyor.

Gerçekten de, zavallı İskariyot canlıdan çok ölüye benziyor. Solmuş yüzü, feri sönmüş gözleriyle önümden geçerken yürümüyor, adeta sürünüyor... Ancak yüklü bir tazminatla iyileşebileceği için, onu doktora değil, dava vekiline götürüyorlar.

Cezayir’deki dava vekillerinin sayısı çekirgelerinkinden aşağı kalmaz. Görünen o ki, hatırı sayılır bir meslek. Dava vekili olmak için sınava, tavsiye mektubuna, staja gerek yok. İnsan Cezayir’de bu mesleğe, tıpkı Paris’te edebiyat camiasına girildiği gibi elini kolunu sallayarak başlayabilir. Bunun için biraz Fransızca, biraz İspanyolca, biraz Arapça bilmek, cebinde daima bir yasa kitabı bulundurmak ve her şeyden önemlisi kişiliğin bu mesleğe uygun olması yeterli.

Dava vekilinin çok çeşitli işleri olur: Avukat, bakanlık memuru, simsar, bilirkişi, muhasebeci, arzuhalci, yani sömürgenin Jacques Ustasıdır46. Ancak bilindiği gibi Harpagon’un bir tek Jacques Ustası vardı, oysa sömürge dava vekili kaynıyor. Sadece Miliana’da bunlardan düzinelerce var. Bu beyler, büro masraflarından kurtulmak için genellikle müşterileriyle büyük meydandaki kafede buluşur, apsent ile champoreau47 arasında –nasıl olur, bilmem– onlara akıl verirler. İşte vakur İskaryot da, iki tanığıyla birlikte bu kafeye doğru gidiyordu. Onları kendi hallerine bırakalım.

Yahudi mahallesinden çıktıktan sonra, Arapların işlerinin görüldüğü şubenin48 önünden geçiyorum. Dışarıdan bakıldığında, arduvaz renkli çatısı ve üzerinde dalgalanan Fransız bayrağıyla adeta bir belde belediyesini andırıyor. Tercümanı tanırım, içeri gireyim de karşılıklı birer sigara tellendirelim. Bu güneşsiz pazar gününün sonunu peş peşe sigara içerek getireceğim herhalde!

Şubenin önündeki avluda, eski püskü giysileriyle duvarın dibine çökmüş halde bekleyen elli civarında Arap var. Açık havada olmalarına rağmen, bu bedevi topluluğundan ağır bir koku yayılıyor. Çabucak geçelim... Şubeye girdiğimde, çıplak tenlerine birer uzun, kirli entari giymiş iki yaygaracının, çalınmış bir tespihten söz ederek öfkeli mimikler eşliğinde tercümanla tartıştıklarını görüyorum. Kenardaki hasır iskemleye oturup onları izlemeye başlıyorum... Tercüman üniforması çok şık; Milianalıya da pek yakışmış hani! Kostüm açık mavi, siyah şeritleri ve altın rengi parıldayan düğmeleri var. Tercüman ise sarışın, pembe beyaz, kıvırcık saçlı, nüktedan ve hayal gücü gelişmiş biri; biraz geveze –Ne de olsa onca dil biliyor! Biraz da şüpheci, Doğubilimleri okulunda Renan’ın49 öğrencisi olmuş!– spora çok düşkün, Arap çadırlarına olduğu kadar kaymakamın karısının düzenlediği gecelere de kolayca uyum sağlayabiliyor, mazurka dansını herkesten iyi beceriyor, kuskusun en lezizini o yapıyor. Kısacası, bir Parislinin tüm özelliklerini taşıyan bizim tercümana kadınların hayran olmasına şaşırmamak gerek... Şıklık konusunda ise tek rakibi şubenin Arap çavuşudur. Bu çavuş ince çuhadan gömleği, sedef düğmeli tozluklarıyla tüm garnizonu kıskandırır. Arap şubesine atandığında angarya işlerden kurtulmuş; elinde beyaz eldivenleri, kıvır kıvır saçları, koltuğunun altında koca koca defterler, caddelerde boy gösterir durur. Onu hem severler hem de korkarlar ondan. Ne de olsa nüfuzlu. Bu çalınmış tespih tartışması uzun süreceğe benziyor. İyi akşamlar! Sonunu beklemeye hiç niyetim yok.

Dışarı çıktığımda, bekleme odasındaki telaşı görüyorum. Kalabalık; siyah bir kapüşonlu pelerine bürünmüş, uzun boylu, solgun benizli, kibirli bir yerlinin etrafında toplanmış. Bu adam sekiz gün önce Zaccar’da bir panterle boğuşmuş, panter ölmüş ama adamın kolunun yarısını koparmış. Sabah akşam pansuman için şubeye geliyor ve avluya her girişinde başından geçenleri anlatması için önünü kesiyorlar. Davudi sesiyle yavaş yavaş konuşan bu adam, ara sıra pelerinini aralıyor ve göğsünün üzerine asılmış, kanlı bezlerle sarılı sol kolunu gösteriyor.

Sokağa çıkmamla şiddetli bir fırtınanın patlaması bir oldu. Yağmur yağıyor, şimşek çakıyor, gök gürlüyor, keşişleme esiyor... Hemen bir yere sığınalım. Rasgele bir kapıdan içeri daldım ve kendimi Mağrip tarzı bir avlunun küçük kemerlerinin altına toplanmış olan bir grup Çingene’nin ortasında buldum. Burası Miliana Camii’nin avlusuydu, fakir Müslümanların doğal sığınağı olduğu için yoksul avlusu diye anılır.

Pirelenmiş cılız tazılar kötü kötü etrafımda dolaşıyor. Sırtımı dehlizin sütunlarından birine dayayıp, gözlerine batmamaya çalışıyor, avlunun renkli döşeme taşları üzerinde kayarak seken yağmur damlalarını izliyorum. Çingeneler küme küme yere uzanmışlar. Yanımda, boynu ve bacakları açık, el ve ayak bileklerinde demirden bilezikler bulunan genç, güzelce bir kadın genzinden gelen hüzünlü sesle garip bir şarkı söylüyor. Bir yandan da teni kırmızı bakır rengine çalan çırılçıplak bir bebeği emziriyor, boştaki diğer koluyla da taş bir havanda arpa dövüyor. Acımasız rüzgârın azdırdığı yağmur, zaman zaman bebeğin bacaklarını ve annenin vücudunu sular içinde bırakıyor. Bu duruma hiç aldırmayan Çingene kadın, rüzgârın altında arpa dövüp bebeğini emzirirken şarkı söylemeye devam ediyor.

Fırtınanın biraz durulmasından yararlanarak aceleyle bu mucizeler avlusunu terk edip, Seyyid Ömer’in zamanı yaklaşan akşam yemeğine gitmek için yürümeye başlıyorum... Büyük meydandan geçerken, yine bizim ihtiyar Yahudi’ye rastlıyorum. Dava vekilinin koluna girmiş olan yaşlı adamı arkadan neşeyle gelen tanıkları izliyor, onların etrafında da bir sürü Yahudi yumurcak hoplayıp zıplıyor... Tüm yüzler sevinçle parlıyor. Görevi üstlenen dava vekili mahkemeden iki bin frank tazminat istemeye karar vermiş.

Seyyid Ömer’in evindeki ziyafet muhteşem. Yemek odası iki üç çeşmenin şırıldadığı zarif bir avluya açılıyor... Sofrada Türk mutfağına özgü yemekler var, Baron Brisse’e50 tavsiye ederim. Bu yemekler arasında bademli pilici, vanilyalı kuskusu, biraz ağır olsa da enfes bir kaplumbağa yahnisini, kadı lokması da denen ballı peksimetleri özellikle çok beğendim.. Masada şarap niyetine yalnızca şampanya vardı. İslam kurallarına göre haram sayılmasına rağmen, Seyyid Ömer hizmetkârlar arkalarını döndüklerinde azar azar şampanya içiyor... Yemekten sonra, ev sahibinin odasına geçtik; reçel, pipo, kahve ikram edildi... Oda çok sade döşenmiş: bir divan, birkaç hasır iskemle, biraz geride ise üzerinde sırma işlemeli küçük kırmızı yastıkların bulunduğu yüksek bir yatak var... Duvara Amiral Hamadi’nin kahramanlıklarını gösteren eski bir Türk resmi asılmış. Görünen o ki, Türk ressamlar tablo çizerken tek bir renk kullanıyorlar. Bu resimde deniz, gök, gemiler, hatta Amiral Hamadi bile yemyeşil, hem de ne yeşil!..

Arap âdetlerine göre, misafirlerin geç saate kalmadan kalkmaları lazım. Kahveleri içip, nargileleri tüttürdükten sonra ev sahibime iyi geceler dileyip onu karılarıyla baş başa bıraktım.

Bu geceyi nerede sonlandırsam? Otele çekilip uyumak için çok erken, henüz sipahilerin yat borusu bile çalınmadı. Zaten Seyyid Ömer’in sırma işlemeli küçük yastıkları uyumamı engellemek istercesine etrafımda olağanüstü bir farandola dansı yapıyorlar... İşte tiyatronun önündeyim, girelim bakalım.

Miliana Tiyatrosu, elden geldiğince bir gösteri salonuna dönüştürülmüş eski bir saman ambarı. Aydınlanmayı, avizeler yerine ara verildiğinde yağ doldurulan büyük gaz lambaları sağlıyor. Parterdekiler ayakta, orkestra için banklar konmuş. Locadakiler çalım satıyor, ne de olsa hasır iskemlelerde oturuyorlar... Salonun çevresinde uzun, loş, parkesiz bir geçit var... İnsan kendini sokakta sanır, aynı bir sokak... İçeri girdim, oyun başlamış. Şaşkınlık içindeyim, erkek oyuncular hiç fena değil, rollerini hakkını vererek yerine getiriyorlar. Hemen hepsi amatör, 3. Alay’ın askerleri; alay onlarla gurur duyuyor, her akşam alkışlamaya geliyorlar. Kadınlara gelince, ne yazık ki aynı şeyleri söylemek mümkün değil!.. Hepsi, o küçük taşra tiyatrosu kadınları gibi abartılı, kendini beğenmiş ve sahte... Yine de tüm bu kadınların arasında, tiyatroya yeni başlamış gibi görünen Milianalı iki genç Yahudi kız dikkatimi çekiyor... Anne babaları salonda, büyülenmiş gibiler. Kızlarının bu işten binlerce duro51 kazanacağına inanıyorlar. Milyoner komedyen Rachel’in52 efsanesi Doğulu Yahudiler arasında çok yaygındı.

Bu iki küçük Yahudi kızın sahnedeki duruşları ne komik, ne acıklı... Kolları ve yakaları açık giysileri, pudralı, fondötenli yüzleriyle sahnenin bir köşesinde kaskatı kesilmiş bir halde utangaçça bekliyorlar. Bir yandan üşüyor, bir yandan utanıyorlar. Arada sırada ne anlama geldiğini bilmedikleri bir cümleyi anlaşılmaz bir şekilde söylüyor ve aynı anda iri gözleriyle şaşkın şaşkın salona bakıyorlar.

Tiyatrodan çıkıyorum... Etrafımı çevreleyen karanlığın ortasında, bir köşeden gelen haykırışlar duyuyorum... Bunlar bıçaklarla kozlarını paylaşan birkaç Maltalı hiç kuşkusuz...

Surlar boyunca yürüyerek ağır ağır otele dönüyorum. Ovadaki portakal ağaçlarından ve mazılardan hoş kokular yayılıyor. Hava yumuşacık, gökyüzünde neredeyse tek bir bulut bile yok... Biraz ötede, yolun sonunda, eski bir tapınağın kalıntısı olan harap bir duvarın hayaleti beliriyor. Bu duvar kutsaldır: Arap kadınları her gün buraya gelir, adak niyetine haik53 ve ipekli peştamal, maşlah parçaları, gümüş tellere sarılmış uzun, kızıl saç örgüleri asarlar... Tüm bu adaklar ayın ince ışık huzmelerinin altında, gecenin ılık esintisinin ortasında dalgalanır durur...

39. Miliana’nın kuzeyindeki dağlık bölge. (Y.N.)

40. Döneminde çok okunan ve yazdığı kitapların çokluğuyla tanınan Fransız yazar. Özellikle burjuva geleneklerini gülünç bir üslupla anlattığı romanlarıyla ünlenmiştir. (Y.N.)

41. Cezayir’in işgaline katılan, Fransız Ordusu’na ait piyade alayı. (Y.N.)

42. 1671’den itibaren Cezayir’i yöneten valilerin sonuncusu, 1818’de iktidara gelen ve 1830 işgalinde görevinden alınan Hüseyin’di. (Y.N.)

43. (1808-1883) 1832’den itibaren Fransız birliklerine karşı direnişi örgütlemiştir. 1847’den 1852’ye kadar Fransa’da hapsedilmiş, serbest bırakıldıktan sonra Şam’a çekilmiştir. (Y.N.)

44. Yahuda İskariyot, İsa Peygamber’i ele vermesiyle tanınan havari. “İskariyot” adı soy belirtmez, Latince sicarius yani katil sözcüğü bozularak türetilmiştir. (Ç.N.)

45. Balear Adaları’ndan biri olan Minorka’nın başkenti Port-Mahon kökenliler. (Y.N.)

46. Molière’in Cimri adlı eserinde, Harpagon’un yardımcısı olarak aşçılık ve arabacılık görevlerini yerine getiren karakter. (Y. N.)

47. Sütlü kahveye, rom ya da benzeri alkollü içeceklerin eklenmesiyle yapılan bir içki türü. (Ç. N.)

48. Cezayir’in her idari bölgesinde, Cezayir Valisi tarafından atanan birkaç Fransız memur ve bir tercümanın görev yaptığı bir şube vardı. Yerli kabile şefleriyle işbirliği içinde çalışan bu şubelerde temel idari görevler (adli, mali, polisiye) yerine getiriliyordu. (Y.N.)

49. Ernest Renan (1823-1892), Doğubilimleri okulunda hiç ders vermemiştir. İbranice eğitimi aldığı Collège de France’ta 1862’de ve 1870’den itibaren bu dalda öğretmenlik yapmıştır. (Y.N.)

50. Orman ve Su İşleri’nde görev yaptıktan sonra gastronomi konusunda uzmanlaştı. Yemek konusunda makaleler ve çok satan kitaplar yazdı.

51. Beş pesetalık gümüş İspanyol parası. (Y.N.)

52. Elisabeth-Rachel Félix (1821-1858), ünlü Fransız aktris. Yahudi bir tüccarın kızı olan Rachel 1831’de ailesiyle Paris’e gelmiştir. Kraliyet Konservatuvarı’nın kurucularından biri tarafından, şarkı söylediği bir kafede keşfedilmiştir. Kitleleri Corneille’in, Racine’in, Voltaire’in oyunlarına çekmiştir. (Y.N.)

53. Doğulular tarafından manto olarak kullanılan dikdörtgen şeklindeki, beyaz ya da kahverengi şeritli büyük kumaş parçası. (Y.N.)

ÇEKİRGELER

Yine bir Cezayir anısı, ardından değirmene döneceğiz...

Sahel’deki o çiftliğe vardığım geceyi uykusuz geçirdim. Yeni bir ülkeye gelmenin, yolculuğun huzursuzluğu, çakalların uluması, dahası sinir bozucu, iç daraltan bir sıcak, cibinliğin delikleri arasından bir solukluk olsun hava girmiyormuşçasına yaşanan bir boğulma hissi... Sabaha doğru penceremi açtığımda, kenarları siyah ve pembe saçaklarla bezeli ağır bir yaz sisi tıpkı savaş alanının üzerindeki bir barut bulutu gibi yavaşça süzülüyordu. Tek bir yaprak kımıldamıyordu ve gözlerimin önündeki güzel bahçelerde, yamaçlarda aralıklarla sıralanan ve kızgın güneşin altında şekerli şaraplarını hazırlayan üzüm ağaçlarını, gölgeli bir köşeye sığınmış Avrupa meyvelerini, bodur portakal ve ip gibi dizilmiş mandalina ağaçlarını görebiliyordum, hepsi de aynı kasvetli havayı, fırtınayı bekleyen yaprakların devinimsizliğini yansıtıyordu. Muz ağaçları da, ince, hafif saçları ara sıra esen bir yelle birbirine karışan o uzun, açık yeşil sazlar da derli toplu sorguçlar gibi sessizce ve dimdik bekliyorlardı.

Bir süreliğine, dünyanın tüm ağaçlarının bir araya geldiği, her birinin mevsimi geldiğinde gurbet çiçeklerini açıp meyvelerini verdiği bu bitkiler âlemini seyre daldım. Buğday tarlaları ve mantar meşelikleri arasında, görüntüsü bu boğucu sabah vaktini ferahlatan bir dere akıyordu; bu bütünlüğün ihtişamını ve düzenini, Mağrip tarzı kemerleri ve şafakla beyazlara bürünmüş taraçalarıyla bu çiftliği, etrafında kümelenen ahırları ve ambarları hayranlıkla izlerken, bir yandan da, yirmi yıl önce bu Sahel Vadisi’ne yerleşmeye geldiklerinde, viran bir yol bakıcısı kulübesi ile ekilmemiş arazide yetişen cüce palmiyeler ve sakızağaçlarından başka bir şey bulamayan o yürekli insanları düşünüyordum. Her şeyi baştan yaratmaları, her şeyi inşa etmeleri gerekmişti. Üstelik Araplar da hiç durmadan isyan ediyorlardı. Bir de bunlara hastalıklar, göz iltihapları, hummalar eklenmişti, yetersiz ürünler, deneyimsizlikler, her an karar değiştirmeye meyilli dar görüşlü bir yönetimle yaşadıkları çatışmalar bellerini büküyordu. Ne kadar emek harcamışlardı! Ne kadar yorulmuşlardı! Dur durak bilmeden hep tetikte olmuşlardı! Şimdi bile, zor günlerin geride kalmasına ve bin bir güçlükle kazanılan servetlerine rağmen çiftlikte ilk uyananlar adam ve karısı oluyordu. Sabahın o saatinde, zemin kattaki büyük mutfaklarda, çalışanların kahvaltılarını denetlemek için gidip geldiklerini duyabiliyordum. Az sonra zilin çalmasıyla birlikte işçiler yola döküldüler. Bourgogne’lu bağcılar, başlarındaki fesleri ve yırtık pırtık giysileriyle Kabiliyeli çiftçiler, Mahonlu yol işçileri, baldırı çıplak Maltalılar, Luccalılar, idare edilmesi güç, uyumsuz bir kitle oluşturuyorlardı. Kapının önünde ayakta duran çiftlik sahibi, her birine, o gün yapması gereken işi biraz sert bir ses tonu ve kesin bir ifadeyle bildiriyordu. Görev dağıtımını bitirince kafasını kaldırıp endişeyle gökyüzünü inceledi, beni pencerede görünce, “Ekin için kötü bir hava,” dedi. “Siroko geliyor.”

Gerçekten de güneş yükseldikçe, güneyden, tıpkı bir fırının kapağı açılıp kapandığında yayılan sıcak hava gibi yakıcı ve boğucu esintiler geliyordu. İnsan nereye oturacağını, ne yapacağını bilemiyordu. Tüm sabah böyle geçti. Ne konuşmaya ne de kımıldamaya halimiz vardı, koridordaki hasır iskemlelerin üzerinde kahvelerimizi içtik. Serinlemek için döşeme taşlarının üzerine uzanmış olan köpekler, bezgin bezgin duruyorlardı. Eksantrik bir öğle yemeği bizi biraz olsun kendimize getirdi. Zengin soframızda sazanlar, alabalıklar, yabandomuzu ve kirpi eti, Staouëli tereyağı, Crescia şarapları, guavalar, muzlar kısacası etrafımızı çevreleyen doğanın karmaşasını yansıtan çeşit çeşit yiyecekler yer alıyordu. Birden, kavurucu bir sıcağın hâkim olduğu bahçeden yayılan havadan korunmak için kapattığımız balkon kapısının önünde çığlıklar yankılandı:

“Çekirgeler! Çekirgeler!”

Yüzü bir felaket haberi almışçasına solan ev sahibiyle birlikte hemen dışarı çıktık. Biraz önce çıt çıkmayan evin içinde bir telaştır başladı, on dakika boyunca, yeni uyanmanın huzursuzluğu içinde birbirine karışan hızlı adımlar ve belli belirsiz sesler duyuldu. Hizmetkârlar uyudukları hollerin gölgelerinden dışarı fırladılar, ellerine geçen metal eşyalara, bakır kazanlara, leğenlere, tencerelere sopalarla, döveçlerle, dirgenlerle vuruyorlardı. Çobanlar borularını çalıyor, diğerleri deniz kabuklularının kavkılarını, av kornolarını öttürüyorlardı. Çadırlarından fırlayan Arap kadınların tiz perdeden çıkardıkları “Yu! Yu!” sesleri bu korkunç ve uyumsuz gürültüyü bastırıyordu. Söylenenlere göre, çekirgeleri kaçırmak ve yere inmelerini önlemek için çoğu zaman büyük bir gürültü çıkarmak, havayı seslerle titreştirmek yeterli oluyormuş.

Peki ama bu korkunç hayvanlar neredeydi? Sıcaktan kaynayan gökyüzünde, ufuktan, ormanın tüm dallarını sarsan bir fırtına rüzgârının gürültüsüyle yaklaşan bakır renkli bir dolu bulutu gibi yoğun bir kütleden başka bir şey seçilemiyordu. Bunlar çekirgelerdi. İki yana açtıkları kuru, gergin kanatlarıyla birbirlerine destek olarak küme halinde uçuyorlardı ve tüm çabalarımıza, çığlıklarımıza aldırmadan ovayı devasa bir gölgeyle kaplayarak bize doğru ilerliyorlardı... Az sonra başımızın üzerinde belirdiler; çekirge bulutunun kenarlarında bir saçaklanma, bir yarılma görüldü. Kızıla çalan renkleriyle biraz farklı görünen bazı çekirgeler kümeden ayrılarak sağanağın ilk damlaları gibi alçalmaya başladılar, ardından tüm bulutun yarılmasıyla, sık taneli ve gürültülü bir böcek dolusu yağmaya başladı. Göz alabildiğince uzanan tarlalar, bir parmak kadar iri, devasa çekirgelerle kaplanmıştı.

İşte o zaman katliam başladı. İğrenç bir ezilme sesi, un ufak olan samanların hışırtısı yayıldı. Bu hareketli toprak tapanlar, kazmalar ve sabanlarla altüst ediliyor ama çekirgeler adeta öldürüldükçe çoğalıyor, uzun bacakları birbirine dolaşmış bir şekilde katmanlar halinde kaynaşarak vızıldıyorlardı. Üsttekiler umutsuz hamleler yapıyor, bu garip ezme işlemi için koşulmuş atların burunlarına sıçrıyorlardı. Çiftliğin ve tarlalardaki Arap çadırlarının köpekleri üzerlerine atıldıkları çekirgeleri ezip parçalıyorlardı. O sırada, önlerinden giden borazancılarıyla birlikte bahtsız çiftçilerin yardımına gelen iki turco54 bölüğünün belirmesiyle katliamın seyri değişti.

Askerler onları ezeceklerine, yere attıkları uzun barut şeritlerini tutuşturuyorlardı.

Öldürmekten yorulmuş, iğrenç kokudan midem bulanmış halde geri döndüm. İçerisi de dışarısı gibi kapı, pencere aralıklarından, bacanın boşluklarından girmiş çekirgelerle doluydu. Ağaç kaplamaların kenarında, şimdiden delik deşik olmuş perdelerin üzerinde geziniyor, düşüyor, uçuşuyor, çirkinliklerini bir kat daha artıran devasa gölgeleriyle beyaz duvarlara tırmanıyorlardı. O iğrenç koku evin içini de kaplıyordu. Akşam yemeğinde sudan vazgeçmek gerekiyordu. Sarnıçlar, leğenler, kuyular, canlı balık havuzları, her şey berbat olmuştu. Akşam, gün boyunca onca çekirgenin öldürüldüğü odamın mobilyalarının altında hâlâ kanatların, kavurucu sıcaklarda açılan badıçların çıtırtısını andıran pırpırlarını duyuyordum. O gece hiç uyuyamadım. Zaten bütün çiftlik de ayaktaydı. Alevler toprağı yalayarak ovanın bir ucundan diğer ucuna yayılıyordu. Askerler çekirgeleri öldürmeye hâlâ devam ediyorlardı.

Ertesi sabah bir önceki gün gibi penceremi açtığımda, çekirgeler çekip gitmişti. Ne var ki arkalarında büyük bir yıkım bırakmışlardı! Tek bir çiçek, bir tutam ot kalmamıştı, her şey kemirilmiş, yanmış, kararmıştı. Muz, kayısı, şeftali ve mandalina ağaçlarının hayat kaynağı olan yapraklarından eser kalmamıştı; ne ağacı oldukları, yalnızca kabukları soyulmuş, güzelliği kaybolmuş dallarından anlaşılıyordu. Sarnıçlar, havuzlar temizleniyor, dört bir yanda çiftçiler çekirgelerin bıraktıkları yumurtaları ezmek için toprağı kazıyorlardı. Her toprak yığını altüst edildikten sonra özenle eziliyordu. Bu bereketli toprak yığınlarının ortasında beliren, içleri özsuyuyla dolu binlerce beyaz kökü gördüğünde insanın yüreği parçalanıyordu.

54. Fransız ordusunun Cezayir’deki yerlilerden oluşan avcı piyade birliği. (Y.N.)

SAYGIDEĞER
KEŞİŞ GAUCHER’NİN İKSİRİ

“Şunun bir tadına bakın, komşum, sonra bana nasıl bulduğunuzu söylersiniz.”

Graveson papazı, incileri sayan bir mücevher ustasının titizliğiyle, bardağıma iki damla, bu yeşile çalan altın sarısı renkli, sıcak, parıltılı, nefis likörden koydu... İçtiğimde içim güneş ışınlarıyla dolmuş gibi sıcacık oldu.

“Keşiş Gaucher’nin bu iksiri, Provence’ımızın neşe ve sağlık kaynağıdır,” dedi adam zafer kazanmış bir edayla. “Değirmeninizin iki mil uzağındaki Prémontré tarikatı manastırında üretilir. Dünyanın tüm şartröz likörlerinden daha nefis değil mi?.. Bir de bu iksirin hikâyesinin ne kadar keyifli olduğunu bir bilseniz!.. Dinleyin hele...”

O zaman başpapaz, duvarlarında İsa’nın çarmıha gerilmeye mahkûm edilişinden defnedilmesine kadar yaşanan süreci resmeden küçük tablolar, pencerelerinde de papazların cüppelerinin üzerine giydikleri beyaz üstlükler gibi kolalı, açık renkli perdeler bulunan bu şirin ve dingin yemek salonunda, biraz kuşku uyandıran ve uygunsuz bu hikâyeyi tıpkı Erasmus ya da Assoucy’nin öykülerinden biriymiş gibi hiçbir art niyet gözetmeksizin, naif bir ifadeyle anlatmaya başladı:

“Yirmi yıl kadar önce, Prémontré tarikatı ya da bizim Provencelıların andıkları adlarıyla ak keşişler, büyük bir sefaletin pençesine düşmüştü. O zamanlar manastırlarının halini görseydiniz içiniz sızlardı.

Büyük duvar, Pacôme Kulesi parça parça dökülüyordu. Manastırın otlarla kaplı bahçesindeki küçük sütunlar yarılmış, azizlerin duvarlardaki oyuklara yerleştirilmiş taştan yontuları yıkılmaya yüz tutmuştu. Kırılmadık tek bir vitray, sağlam duran tek bir kapı kalmamıştı. Tıpkı Camarque’daki gibi esen rüzgâr avlularda, şapellerde mumları söndürüyor, camların kurşun çerçevelerini kırıyor, kutsal kâselerin içinde bulunan suyu etrafa savuruyordu. Ama daha da üzücüsü, manastırın boş bir güvercinlik gibi sessizce duran çan kulesiydi. Çan alacak paraları olmayan keşişler sabah duasını badem ağacından yapılmış tahta kaşıkları çalarak haber veriyorlardı!..

Zavallı ak keşişler! Şaraplı ekmek yortusunun ayin alayına, yamalı harmanilerinin içinde, kavun, karpuzdan başka bir şey yemedikleri için çökmüş, solmuş yüzlerindeki hüzünlü ifadeyle katıldıklarını daha dün gibi hatırlıyorum. Arkalarından da, yaldızı dökülmüş asası, güvelerin yediği yünden başlığıyla utanç içinde yürüyen başpapaz efendi geliyordu. Saflardaki tarikat mensubu kadınlar acı içinde ağlıyor, irikıyım sancak taşıyıcılar zavallı keşişleri birbirlerine göstererek bıyık altından gülerken, ‘Sürüden ayrılmayan sığırcık kuşları zayıf düşermiş,’ diyorlardı.

Doğrusu, bahtsız keşişler de kendi kendilerine dünyanın dört bir yanına uçuşup yaşamlarını sürdürebilecekleri uygun bir otlak bularak başlarının çaresine bakmanın daha doğru olup olmayacağını sorma noktasına gelmişlerdi.

Bu ciddi meselenin manastır meclisinde tartışıldığı bir gün, başrahibe, Keşiş Gaucher’nin söz almak istediği bildirildi... Ek bir bilgi olarak, Keşiş Gaucher’nin manastırın sığırtmacı olduğunu yani günlerini, kaldırım taşlarının yarıkları arasında ot bulmaya çalışan iki cılız ineği önüne katıp avlunun bir kemerinden diğerine dolanarak geçirdiğini söyleyelim. On iki yaşına kadar, Baux’da, Bégon Hala olarak anılan yaşlı bir kaçığın yanında yaşayan, sonra da keşişlerin manastıra aldıkları bu bahtsız sığırtmaç, biraz kalın kafalı ve kıt zekâlı olduğundan yalnızca hayvan gütmeyi ve Pater noster duasını ezbere okumayı öğrenebilmişti, onu da Provence dilinde okuyordu. Biraz garip düşüncelere sahip olsa da, keçi kılından çile gömleği ve kamçısıyla uyum içinde yaşayan dini bütün bir Hıristiyan’dı.

Saf saf, paldır küldür meclis salonuna girip, başrahibi, meclis azalarını, muhasibi bir bacağını arkaya atarak selamladığında herkes gülüşmeye başladı. Solgun yüzü, keçi sakalı, biraz deli bakan gözleriyle, girdiği her yerde aynı tepkiyle karşılanan Keşiş Gaucher bu duruma pek aldırmamıştı.

‘Muhterem meclis azaları,’ dedi zeytin çekirdeğinden tespihini çekerken saf bir ifadeyle, boş fıçı çok ses çıkarır diye boşuna dememişler. İçi zaten boş olan zavallı kafamı biraz daha oyarak, sanırım bizi tüm sıkıntılardan kurtaracak bir çözüm yolu buldum.

‘Bakın nasıl oldu. Beni büyüten Bégon Hala’yı tanırsınız. (Ruhu şad olsun. Çılgın ihtiyar. İçtikten sonra ne edepsiz şarkılar söylerdi.) Muhterem pederler, Bégon Hala, sağlığında, dağda yetişen otları yaşlı bir Korsika karatavuğundan daha iyi tanırdı. Hayatının son günlerinde Alpilles Dağları’ndan toplayabileceğimiz beş altı şifalı otu bir araya getirerek eşsiz bir iksir hazırlamıştı. Bunun üzerinden uzun yıllar geçti, ama Aziz Augustin’in yardımı ve başrahibimizin izniyle ve sıkı bir araştırmayla bu gizemli iksirin formülünü bulabileceğimizi düşünüyorum. İksiri şişeleyip biraz pahalıya sattıktan sonra, tıpkı Trappe ve Grande Chartreuse tarikatına mensup kardeşlerimiz gibi zaman içinde zenginleşeceğiz.’

Henüz sözlerini bitirmeden, başrahip yerinden kalkıp boynuna sarıldı. Meclis üyeleri sıkmak için elini yakaladılar. Diğerlerinden daha fazla heyecanlanan muhasip, abasının lime lime olmuş eteklerini saygıyla öpüyordu... Ardından herkes, fikir alışverişinde bulunmak üzere yerine oturdu ve meclis kısa süre içinde, Gaucher’nin tamamıyla iksirine yoğunlaşabilmesi için ineklerin bakımını keşiş Thrasybule’ün üstlenmesine karar verdi.

Peki, nasıl oldu da o muhterem adam Bégon Hala’nın formülünü bulmayı başardı? Ne emekler harcadı, uykusuz kaç gece geçirdi? Hikâye işin bu kısmına hiç değinmiyor. Ama kesin olan bir şey vardı ki, ak keşişlerin iksirinin adı altı ay içinde her yanda duyulmaya başlamıştı. Artık Arles’ın tamamında, Provence armasıyla mühürlenmiş, üzerine zevkten dört köşe olmuş bir keşişin resmi bulunan gümüş renkli etiket yapıştırılmış toprak bir testi, tatlı şarap şişelerinin ve yeşil zeytin küplerinin arasındaki yerini almıştı, iksirin gördüğü rağbet sayesinde, Prémontré Manastırı zenginleşmişti. Pacôme Kulesi onarıldı, başrahibe yeni bir ayin başlığı alındı, kilisenin pencerelerine el yapımı zarif vitraylar takıldı ve güzel bir Paskalya sabahı, çan kulesine asılan farklı büyüklüklerde bir dizi çan, çın çın ötmeye başladı.

Patavatsızlıklarıyla manastır cemaatinin eğlencesi haline gelmiş olan zavallı Keşiş Gaucher’ye gelince; artık manastırda ondan bahsedilmez olmuştu. Artık saygıdeğer Gaucher olarak anılıyordu, bu zeki ve bilgili adam manastırın bitmek tükenmek bilmeyen ufak tefek işlerini bir kenara bırakmış, otuz keşiş dağlarda kendisi için kokulu otlar ararken, o, damıtım evine kapanmıştı... Meclis heyetinin bahçesinin dibinde bulunan terk edilmiş eski bir şapelden bozma bu damıtım evine hiç kimse, hatta başrahip bile giremiyor, temiz yürekli pederler bu mekâna gizemli ve olağanüstü bir anlam yüklüyorlardı. Bazen gözü pek ve meraklı bir keşiş çömezi asmalara tutunarak giriş kapısının gülbezeğine ulaşıyor, ancak bir büyücüyü andıran sakalı ve elindeki sıvı ölçeğiyle fırınlarına doğru eğilmiş Keşiş Gaucher’yi ve etrafını çevreleyen pembe kumtaşından karnileri, devasa imbikleri, kristalden sarmal boruları, vitrayların kırmızı aydınlığında büyülü bir ışık gibi parıldayan bir sürü garip alet edevatı gördüğünde hemen olduğu yere yığılıp kalıyordu.

Hava kararmaya başlayıp, çanlar son akşam duasını çaldığında, bu gizemli mekânın kapısı sessizce açılıyor, muhterem Gaucher ayine katılmak için kiliseye geçiyordu. Manastırda nasıl ihtimamla karşılandığını görmeliydiniz! Keşişler iki yanında sıra oluyor, o geçerken, ‘Şiişşt!.. Susun, sırrı o biliyor!’ diyorlardı.

Manastır muhasibi peşi sıra onu izliyor, başını öne eğerek onunla konuşuyordu... Bu pohpohlamaların ortasında üç köşeli, geniş kenarlı şapkasını geriye atan Gaucher alnını siliyor, keyifle büyük avlulardaki portakal ağaçlarına, yepyeni rüzgârgüllerinin döndüğü mavi çatılara, bembeyaz parıldayan bahçede, zarif ve çiçeklerle kaplı küçük sütuncukların arasında yeni pelerinleri ve dingin yüz ifadeleriyle ikişer ikişer gezinen keşişlere bakıyordu.

‘Tüm bunları bana borçlular,’ diye iç geçiren muhterem, bunu her anımsayışında böbürleniyordu.

Zavallı adamın bu kibrinin cezasını nasıl ödediğini şimdi göreceksiniz.

Bir akşam ayin sırasında, olağanüstü bir heyecanla kiliseye geldi; yüzü kıpkırmızı olmuştu, soluk soluğa kalmıştı, başlığı yan yatmıştı, öyle kendinden geçmişti ki, kutsal sudan alırken kolunu dirseklerine kadar suya batırdı. Önce, bu durumun geç kalmış olmanın verdiği heyecandan kaynaklandığı sandılar. Ama ana sunağı selamlamak yerine orgun ve kürsülerin önünde reveranslar yaptığı, kiliseyi rüzgâr hızıyla kat ettikten sonra, koltuğunu bulabilmek için beş dakika boyunca ortalıkta gezindiğini ve yerine oturduktan sonra çakırkeyif bir ifadeyle sağa sola salındığını gördüklerinde, üç sahında da şaşkınlık dolu mırıltılar yankılandı. Bir dua kitabından diğerine doğru zincirleme olarak şu fısıltılar duyuluyordu:

‘Muhterem Gaucher’nin neyi var?.. Muhterem Gaucher’ye ne oldu?’

Sabırsızlanan başrahip, sessizliği sağlamak için asasını iki kez döşeme taşlarının üzerine düşürdü. Ötede, koronun ortasında mezmurlar devam etse de, karşılıklar yeterince coşkulu gelmiyordu.

Birden, Ave verum’un tam ortasında, koltuğunda geriye doğru kaykılan keşiş Gaucher, tiz perdeden bir şarkı mırıldanmaya başladı:

‘Paris’te bir ak keşiş varmış

Tarari, tarara...’

Herkes büyük bir üzüntüyle ayağa kalkıp bağırmaya başladı:

‘Götürün şunu, onu cin çarpmış!’

Manastır meclisi azaları haç çıkarırken, başrahibin asası inip kalkıyordu. Ama Gaucher’nin ne gördüğü ne de duyduğu vardı; sonunda güçlü kuvvetli iki keşiş, şeytanı içinden kovmak istermişçesine çırpınan ve tarari tararalarını söylemeye devam eden Gaucher’yi, koronun kulisine açılan küçük kapıdan dışarı çıkarmak zorunda kaldı.

Ertesi sabah, gün doğumunda, bahtsız Gaucher başrahibin dua odasında gözlerinden seller gibi yaşlar dökülürken, dizlerinin üzerine çökmüş günahını itiraf ediyordu:

‘Hep iksir yüzünden Aziz Papa, iksir aklımı başımdan aldı,’ diyordu göğsüne vura vura. Onun bu kadar üzüldüğünü, bu kadar pişman olduğunu gören iyi yürekli başrahip de duygulandı.

‘Haydi, haydi, Gaucher, biraz sakinleşin, her şey güneş ışınlarının altındaki çiy tanesi gibi unutulup gidecek... Yaşananlar sandığınız kadar yüz kızartıcı değil. Sadece şarkı biraz... şeydi... şey!.. Neyse, umarım çömezler seni duymamışlardır... Bu arada, tüm bunların başınıza nasıl geldiğini anlatsanıza... İksiri deniyordunuz değil mi? Elinizin ayarı biraz fazla kaçmış... Evet, evet anlıyorum, tıpkı Peder Schwartz55 gibi icadınızın kurbanı olmuşsunuz... Ama söylesenize dostum, bu korkunç iksiri kendi üzerinizde denemeniz şart mıydı?”

‘Ne yazık ki, evet, Aziz Papa... Ölçü kabı alkolün derecesini ayarlamam için yeterli oluyor ama iş, kıvamını anlamaya gelince, bu konuda yalnızca dilime güvenebilirim...’

‘Ya! Çok güzel, ama size sormam gereken bir şey daha var... Zorunluluk gereği tadına baktığınızda iksir hoşunuza gidiyor mu? Bundan keyif alıyor musunuz?’

‘Ne yazık ki, evet, Aziz Papa!’ dedi bahtsız Gaucher yüzü kızararak... ‘İki akşamdır tadı, kokusu öyle enfes ki!.. Bunun şeytanın alçakça bir oyunu olduğundan eminim... Bu yüzden artık yalnızca ölçü kabını kullanmaya karar verdim. Ne yapalım, likörün tadı eskisi kadar nefis olmasın, ısıtılınca üzeri boncuk boncuk olmayı versin...’

‘Sakın ha!’ diye araya girdi başrahip kendini tutamayarak. ‘Müşterileri kaçırmamak gerek... Artık sizi etkileyen dozu bildiğinize göre, yapmanız gereken tek şey biraz dikkatli davranmak... Söylesenize, iksirin kıvamını anlamak için kaç damla içmeniz lazım? On beş ya da yirmi damla, öyle değil mi?.. Hadi yirmi damla diyelim... Şeytanın yirmi damlada aklınızı başından alması için çok kurnaz olması gerek... Ayrıca, olası aksaklıkları engellemek için sizi kilisede akşam ayinine katılmaktan muaf tutuyorum. Akşam duanızı damıtım evinde okuyacaksınız... Şimdi muhterem dostum, içiniz rahat olsun ve özellikle, içtiğiniz damlalarınızı iyi sayın.’

Ne yazık ki zavallı Gaucher damlaları boşuna sayıyordu... Onu sıkıca kavrayan şeytan bir türlü bırakmıyordu.

Damıtım evinde, şimdiye kadar eşi benzeri görülmemiş ayinler gerçekleşti!

Gündüz her şey yolunda gidiyor, ocaklarını, imbiklerini sakince hazırlayan Keşiş Gaucher, Provence’ın narin, kenarları diş diş, rengârenk, hoş kokulu, güneşte kavrulmuş otlarını özenle ayırıyordu... Ama akşam olup şifalı otlar kaynadığında ve iksir kızıl bakırdan leğenlerde demlenip ılımaya başladığında, zavallı adamın çilesi başlıyordu.

‘On yedi... on sekiz... on dokuz... yirmi!..’

İnce çubuktan, gümüş bir bardağa dökülüyordu. İlk yirmi damlayı neredeyse hiç keyif almadan bir dikişte içiyordu. Ama aklı yirmi birinci damlada kalıyordu. Ah, o yirmi birinci damla! İşte o zaman, şeytana uymamak için, laboratuvarının bir köşesinde diz çöküp dualar okuyordu. Ama hâlâ sıcak olan iksirden yayılan nefis kokulu buğular etrafını sarıyor ve bir şekilde kanına girerek onu kazanların başına sürüklüyordu. Burun deliklerini sonuna kadar açarak üzerine doğru eğildiği altın sarısına çalan yeşil renkli iksiri çubuğuyla yavaşça karıştırırken, oluşan zümrüt halkaların içinde parıldayan altın pulcuklarda Bégon Hala’nın gülen ve ışıklar saçan gözlerini görür gibi oluyordu...

‘Hadi, bir damla daha!’

Bahtsız Goucher damla damla ekleyerek sonunda bardağı ağzına kadar dolduruyordu. Ardından, gücü tükenmiş bir halde kendini geniş bir koltuğa bırakıyor, gözleri yarı kapalı kendinden geçmiş olarak günahının tadına yudum yudum varırken, keyifli bir vicdan azabı içinde alçak sesle, ‘Ah! Cehennemliğim ben, cehennemlik...’ diyordu.

Daha da kötüsü, bardağın dibini bulmaya başladığında, bu şeytani iksirin etkisiyle Bégon Hala’nın edepsiz şarkılarını hatırlıyordu: ‘Bir ziyafet vermekten söz ediyordu mahallenin üç dedikoducu karısı...’ ya da ‘André Efendi’nin ormana yalnız giden çoban kızı...’ ardından da ak keşişlerin ünlü tekerlemesi geliyordu: ‘Tarari, tarara.’

Ertesi sabah oda komşuları bıyık altından gülerek kendisine, ‘Heh, heh! Keşiş Gaucher, dün akşam yatarken yine çakırkeyiftiniz,’ dediklerinde utancından yerin dibine geçiyordu.

O zaman gözleri yaşlarla doluyor, umutsuzluğa kapılıyordu, kendisini perhizle, çile kuşağıyla cezalandırıyordu. Ama hiçbir şey iksirin içindeki şeytana karşı koyamıyor ve her akşam aynı saatte aynı işkence başlıyordu.

O sıralar, Tanrı’nın bir lütfuymuşçasına, manastıra sipariş yağıyordu. Nîmes’den, Aix’ten, Avignon’dan, Marsilya’dan siparişler geliyordu. Manastır günden güne adeta küçük bir imalathaneye dönüşüyordu. Keşişlerden bazıları paketleri hazırlıyor, bazıları etiketleri yapıştırıyor, diğerleri ise nakliye ve muhasebe işleriyle uğraşıyordu. Bu hengâme içinde ibadet işleri biraz aksasa da, sizi temin ederim ki, bölgede yaşayanların keyifleri yerindeydi...

Bir pazar sabahı, muhasip, gözleri parlayarak ve gülümseyerek kendisini dinleyen heyete, yıllık bilançoyu okurken, Keşiş Gaucher haykırarak içeri girdi:

‘Buraya kadar... Artık dayanamayacağım... Bana ineklerimi geri verin.’

‘Keşiş Gaucher, neyiniz var?’ diye sordu, bu tepki karşısında biraz endişelenmiş gibi görünen başrahip.

‘Neyim mi var, Aziz Papa?.. Cehennem kazanında yanarken, zebaninin topuz darbelerine maruz kalacağım... Bir ayyaş gibi sürekli içiyorum...’

‘Ama size damlalarınızı saymanızı söylemiştim.’

‘Ah! Evet damlalar! Artık kadehleri saymam gerekiyor... Evet, muhterem pederler, artık zıvanadan çıktım. Her gece üç kadeh... Bunun böyle devam edemeyeceğini anlamalısınız... Artık iksiri dilediğiniz kişiye yaptırabilirsiniz. Ama bir daha bu işe karışırsam, Tanrı’nın ateşi beni alev alev yaksın!’

Meclis heyetinin dudaklarındaki gülümseme kaybolmuştu.

‘Seni uğursuz, bizi sersefil bırakacaksın!’ diye haykırdı muhasip muhasebe defterini sallayarak.

‘Yani cehennemlik olmamı mı tercih ediyorsunuz?’

Bunun üzerine başrahip ayağa kalktı ve ‘Muhterem pederler,’ dedi kutsal yüzüğün parıldadığı beyaz elini uzatarak, ‘her şeyin bir çaresi vardır... Sevgili oğlum, içinizdeki şeytan akşamları harekete geçiyor öyle değil mi?..’

‘Evet, sayın başrahip, muntazaman her akşam... Bu yüzden hava kararmaya başladığında, haşa huzurdan, semerini gören Capitou’nun eşeği gibi terlemeye başlıyorum.’

‘Tamam, o zaman, içiniz rahat olsun. Bundan böyle, her akşam ayininde hoşgörüsüyle sizi her tür günahtan muaf tutacak Aziz Augustin duasını okuyacağız. Böylece tüm günahlarınız bağışlanmış olacak.’

‘Oh! İşte bu güzel, teşekkürler muhterem başrahip!’

Başka bir şey sormayan Keşiş Gaucher, bir kuş gibi hafiflemiş olarak imbiklerinin başına döndü.

Gerçekten de, o günden sonra her akşam duasının sonunda, ayini yöneten rahip, ‘Şimdi ruhunu cemaatimiz için feda eden bahtsız Gaucher’miz için dua edelim... Oremus, Domine...’ demeyi ihmal etmiyordu.

Bütün o beyaz kukuletalar sahınlığın karanlığında eğildiklerinde, duaları karın üzerinde hafifçe titreşen bir meltem gibi yayılırken, manastırın öbür ucundan, damıtım evinin alev kırmızısı vitraylarının arkasından, avaz avaz bağıran Keşiş Gaucher’nin şarkıları duyuluyordu:

‘Paris’te bir ak keşiş varmış

Neler yapar neler yaparmış

Paris’te bir ak keşiş varmış

Bir bahçede körpecik rahibeleri oynatırmış

Tıpış tıpış bir bahçede

Körpecik rahibeleri...’

... Hikâyenin tam burasında, papaz dehşet içinde, “Tanrım, ya cemaatim bunları duyarsa,” dedi.

55. Uzun süre, daha önce icad edilmiş olan barutun mucidi olarak kabul edilmiştir. Aslında, topların çaplarını ve güçlerini artırarak daha gelişkin modellerin üretilmesini sağlamıştır. (Y.N.)

CAMARGUE’DA

I

Yola Çıkış

Şatoda56 büyük bir hareketlilik yaşanıyor. Habercinin, bekçiden alıp getirdiği yarı Fransızca yarı Provence diliyle yazılmış pusulada, şimdiden iki üç büyük balıkçıl ve deniz çulluğu sürüsünün geçişine tanık olunduğu ve ilkbahar kuşlarının bölgeyi ziyaret ettiği yazıyordu.

“Sizi de aramızda görmek isteriz!” diye ekleyen nazik komşularım beni de davet etmişlerdi; bu sabah beşte, daha şafak sökmeden tüfekler, köpekler ve erzaklarla yüklü büyük arabalarıyla yamacın altına beni almaya geldiler. Zeytinliklerin soluk yeşilinin zar zor seçildiği, meşelerin yeşilliğine de fazlaca kış havası ve yapaylık veren bu aralık sabahında, biraz çorak, biraz ıssız olan Arles yoluna koyulduk. Ahırlar hareketleniyor. Gün ağarmadan uyananlar var, çiftliklerin pencereleri aydınlık. Uyku sersemi akkuyruklu kartallar Montmajour Manastırı’nın taş yıkıntılarının arasında kanat çırpıyorlar. Yine de, bu saatte hendekler boyunca tırıs giden sıpalarıyla yol alan yaşlı köylü kadınlarla karşılaşıyoruz. Dağlardan toplayıp, Saint-Trophyme Katedrali’nin basamaklarında bir saat içinde satacakları şifalı otları, Ville-des-Beaux’dan altı mil uzağa götürmeyi göze almışlar!..

Şimdi karşımızda Arles’ın surları da belirdi; tıpkı eski baskı resimlerdeki gibi üzerlerindeki mızraklı nöbetçilerden daha küçük görünen, alçak ve mazgallı surlardı bunlar. Dar yolların ortasına kadar uzanan cumba gibi çıkmış, oymalı, yuvarlak balkonlarıyla, Mağrip tarzı kemerli, alçak kapılarıyla, Kısa Burunlu Guillaume57 ve Müslüman Araplar dönemini anımsatan eski, simsiyah evleriyle, Fransa’nın en göz alıcı şehirlerinden biri olan bu muhteşem kasabadan dörtnala geçtik. Bu saatte henüz sokaklarda kimse yok. Yalnızca Rhône rıhtımında hareketlilik var. Camargue hattında işleyen buharlı gemi, iskele basamaklarının dibinde kazanlarını ısıtıp hareket etmeye hazırlanıyor. Kızıl şayaktan ceketler giymiş çiftçiler, çiftliklere çalışmaya giden Roquetteli kızlar aralarında gülüşüp sohbet ederek bizimle güverteye çıkıyorlar. Sabahın sert rüzgârına karşı kahverengi mantolarına sarınmışlar, Arles usulü yüksek topuzları hoş bir küstahlığı yansıtan, gülüşlerini ve muzipliklerini daha geniş bir alana yaymak arzusuyla dikilen başlarını daha zarif ve küçük gösteriyor... Kampananın çalmasıyla yola koyuluyoruz. Geminin, pervanenin ve karayelin üçlü etkisiyle iki kıyının manzarası sürekli değişiyor. Bir yanda çorak, taşlıklı Crau Ovası, diğer yanda kısa otları ve sazlarla kaplı bataklıklarıyla denize kadar uzanan daha yeşil görünümlü Camargue beliriyor.

Gemi zaman zaman sağa ya da sola, İmparatorluk kıyısına ya da Ortaçağ’da söylendiği gibi, hatta yaşlı denizcilerin hâlâ söyledikleri gibi Arles Krallığı’nın58 dubalı iskelelerine yanaşıyordu. Her iskelede beyaz bir çiftlik evi, küçük bir koru var. Aletlerini yüklenen işçiler, kollarına sepetlerini takan kadınlar iskeleden uzatılan merdivenden aşağı iniyorlar. İmparatorluğun ya da Krallığın iskelelerine yanaştıkça gemi boşalıyordu ve ineceğimiz Mas-de-Giraud İskelesi’ne vardığımızda, güvertede neredeyse kimse kalmamıştı.

Bizi almaya gelecek orman bekçisini beklemek üzere girdiğimiz Mas-de-Giraud, Barbetane beylerine ait eski bir çiftliktir. Yüksek tavanlı mutfakta çiftçiler, bağcılar, çobanlar, yanaşmalar, kısacası çiftliğin tüm çalışanları ciddi bir ifadeyle masalara oturmuş, sessizce ve yavaşça yemeklerini yiyorlar, servis yapan kadınlar, onlar sofradan kalktıktan sonra yiyecekler. Az sonra orman bekçisi üstü kapalı, iki tekerlekli bir arabayla belirdi. Adam tam bir Fenimore59 karakterini andırıyor. Karada ve denizde avlara kolculuk ediyor. Kendisine şafağın pusunda, akşamın alacakaranlığında sazların arasına pusu kurmuş halde ya da göllerde, sulama kanallarında küçük teknesinin üzerinde hiç kımıldamadan ağlarını gözlerken rastlayan yöre halkı ona lou Roudeïrou (gözcü) lakabını takmış. Onun bu sessiz ve dikkatli hali sürekli olarak avları gözetlemesinden kaynaklanıyor olmalı. Yine de, tüfekler ve sepetlerle yüklü araba önümüzde ilerlerken, bize av haberleri, geçen sürülerin sayısı ve nerede, ne kadar göçmen kuş avlandığı hakkında bilgiler veriyor. Sohbet ederken ormanın derinliklerine doğru yürüyoruz.

Ekilmiş arazileri geride bıraktıktan sonra, işte vahşi Camargue’ın tam ortasındayız. Otlakların, bataklıkların, sulama kanallarının arasından göz alabildiğince uzanan çöven otları beliriyor. Sazlar ve ılgın ağaçları sakin bir denizin ortasındaki adacıkları andırıyor. Yüksek ağaçlar yok. Uçsuz bucaksız ovanın ahenkli bütünlüğünü bozan hiçbir şey yok. Uzakta, çiftlik ağıllarının alçak çatıları yerlere kadar uzanıyor. Dağılarak tuzlu otların üzerine uzanan ya da kızıl kepenekli çobanlarının etrafında bir arada ilerleyen sürüler, sonsuza dek uzanırmış gibi görünen mavi ufkun ve açık göğün enginliğinde bu manzaranın tekdüzeliğini bozamayacak kadar minik kalıyorlar. Bu ovadan, tıpkı dalgalarına rağmen tekdüzeliğini koruyan bir deniz gibi ıssızlık ve sonsuzluk duygusu yayılıyor, güçlü soluğuyla önüne hiçbir engel çıkmadan aralıksız esen karayel, bu hissi artırırken manzarayı adeta düzleştirip genişletiyor. Her şey önünde eğiliyor, bodur çalılar sonsuz bir kaçışın emarelerini yansıtırcasına eğilip bükülüyor, güneye doğru yerlere uzanıyor.

56. Metindeki coğrafi tasvirler dikkate alındığında, buranın Fontvieille’de, Daudet’nin “sevgili komşuları” Ambroy Ailesi’nin yaşadığı Montauban Şatosu olduğu düşünülebilir. (Y.N.)

57. Toulouse Kontu Guillaume d’Orange’ın lakabı. (Y.N.)

58. . Eski Arles Krallığı, Almanya’ya bağlıydı, Rhône’un batısında ise Fransa Krallığı yer alıyordu. Bu yüzden eski denizciler Rhône’un sol kıyısını İmparatorluk, sağ kıyısını ise Krallık olarak anıyorlardı. (Y.N.)

59. James Fenimore Cooper, Son Mohikan ve The Prairie (Çayır) adlı eserlerin Amerikalı yazarı. (Y.N.)

II

Kulübe

Kulübe sazdan bir çatıyla kurumuş sarı kamıştan duvarlardan ibaret. Avcıların toplanma yeri işte burası. Camargue usulü kulübe yüksek tavanlı, geniş ve penceresi yok, gün ışığı içeriye sadece akşamları kanatları kapatılan camlı kapıdan giriyor. Kireçle sıvanmış beyaz duvarlar boyunca tüfekleri, av çantalarını, bataklık çizmelerini bekleyen askılıklar sıralanmış. Dipte, tavana destek olmak üzere zemine sabitlenmiş sağlam bir direğin etrafında beş altı beşik tonoz var. Geceleri, uzaktaki denizi gürültüsüyle yakınlaştıran karayel esip kulübenin her yanı çatırdadığında, insan kendini bir geminin kamarasında uzanmış gibi hisseder.

Ama kulübe en çok öğleden sonraları keyifli oluyor. Güneyin güzel kış günlerinde, birkaç ılgının kökünün yandığı şöminenin yanında tek başıma oturmayı çok severim. Karayel ya da yıldız yeli esince kapı sarsılır, sazlar, kamışlar sızlanır ve tüm bu sarsıntılar etrafımdaki doğanın büyük deviniminin küçük bir yansımasıdır. Müthiş bir hava akımının etkisiyle çalkalanan kış güneşi, ışınlarını kâh bir araya getirir, kâh sağa sola serpiştirir. Hayran olunası mavi gökyüzünün altında geniş gölgeler süzülür. Işık da gürültüler de kesik kesik gelir; sürülerin birden yankılanan ve rüzgârda yitip giden çıngırak sesleri unutulur, hemen ardından, sarsılan kapının altından bir nakarat güzelliğiyle yeniden süzülür... Günün en hoş anları, avcıların dönüşünden hemen önce alacakaranlık çöktüğünde yaşanır. Rüzgâr dinmiştir. Kısa bir süreliğine dışarı çıkarım. Kızıl rengiyle alev alev yanarmış gibi görünen güneş, ısısını yitirmiş bir halde huzur içinde batar. Kararan hava üzerinize doğru inerken nemli siyah kanadıyla size şöyle bir değer geçer. İleride, ateşlenen bir tüfeğin namlusundan çıkan ateş etrafı saran karanlıkla daha da canlanan kızıl bir yıldız parıltısıyla yeri yalayarak geçip gider. Gün ışığının hâlâ aydınlattığı yerlerde, hayata bir telaş hâkim olur. Üçgen şeklinde upuzun bir ördek sürüsü adeta yere inecekmiş gibi alçaktan uçuyor, ama kulübede yanan lambanın ışığını fark edince birden uzaklaşıyorlar, sürünün başını çeken ördeğin boynunu kaldırıp havalanmasıyla diğerleri de vahşi çığlıklar atarak onun peşinden yükseliyorlar.

Az sonra, iri yağmur damlalarının yere çarpmasını andıran müthiş bir tepinmenin yaklaştığı duyuluyor. Çobanlarının çağırmasıyla soluk soluğa, koştura koştura gelen köpeklerin düzene sokmaya çalıştığı binlerce koyun ürkmüş olarak ve karmaşa içinde ağıla doğru koşuyorlar.Kendimi bu kıvırcık yün ve meleme sağanağına kaptırıyorum, bu devasa çalkantıda, çobanlar gölgeleriyle birlikte sıçrayan dalgalar tarafından sürükleniyormuş gibi görünüyorlar... Sürülerin ardından tanıdık adımlar, neşeli sesler duyuluyor. Avcıların neşeli gürültüleriyle dolan kulübede bağ çubukları yakılıyor. Yorgunluk ne kadar fazlaysa, kahkaha sesleri o kadar yüksektir. Kulübede tatlı bir yorgunluktan kaynaklanan bir karmaşa yaşanıyor; tüfekler bir kenara bırakılmış, çizmeler sağa sola atılmış, av çantaları boşalmış, her yana hepsi kana bulanmış kızıl, altın sarısı, yeşil, gümüş renkli tüyler saçılmış. Sofra kurulup, nefis yılanbalığı çorbasının kokusu etrafa yayıldığında, etrafı kabaran iştahların büyük sessizliği kaplıyor, bu sessizliği yalnızca kapının önünde kâselerini yalayan köpeklerin vahşi homurtuları bozuyor...

Akşam muhabbeti kısa sürüyor. Daha şimdiden göz kırpmaya başlayan ateşin yanında, yalnızca orman bekçisiyle ben kaldık. Sohbet ediyoruz, daha doğrusu, ara sıra birbirimize köylü usulü yarım yamalak bir şeyler söylüyor, tükenmekte olan bağ çubuklarının son kıvılcımlarını andıran kısa ve çabuk laflar atıyoruz. Sonunda orman bekçisi de ayağa kalkıp fenerini yakıyor, ben de, onun gecenin içinde kaybolan ağır ayak seslerini dinliyorum.

III

Umutlu Bekleyişte (Pusuda)

Umut! Burada pusuya böyle derler. Pusuyu, pusuya yatmış avcının bekleyişini ve geceyle gündüz arasında her şeyin bekleyişe, umut edişe, tereddüde gömüldüğü o belirsiz saatleri tanımlamak için ne uygun bir sözcük. Sabah pususuna güneş doğmadan önce, akşam pususuna alacakaranlık çökünce yatılır. Ben, göl sularının gün ışığını uzun süre muhafaza ettiği bu bataklıklı bölgelerde, ikincisini tercih ediyorum...

Bazen pusuya daracık olduğu için kolayca alabora olan ve en ufak bir manevrada sarsılan o omurgasız küçük kayıklarda yatılır. Sazların arasına gizlenen avcı, sadece kasketinin siperliğinin, tüfeğinin namlusunun ve havayı koklayıp, sinekleri ağzıyla kaparken kenara yasladığı iri patileriyle kayığın suyla dolup yan yatmasına neden olan köpeğin başının göründüğü kayığının dibinde ördekleri gözler. Bu pusu benim gibi deneyimsizler için çok karmaşık. Bu yüzden ben, umuda, deriden uzun çizmelerimle bataklıkta bata çıka gider, deniz kokulu sazların ve sıçrayan kurbağaların arasında ilerlerken çamura batmamak için yavaşça, tedbirlice yürürüm...

Nihayet, ılgın ağaçlarının oluşturduğu bir adacıkta, kuru toprağın bir kenarına ilişirim. Orman bekçisi, bana saygısını göstermek için birinci sınıf bir avcı ve balıkçı olan beyaz tüylü, iri Pirene köpeğini bırakmıştır, ama doğrusu yanımda olması biraz ürkütür beni. Bir sutavuğu menzilime girdiğinde, başının önüne sarkan uzun ve yumuşak iki kulağını bir artist gibi geriye atıp bana alaycı bir ifadeyle bakar; sonra tam öne atılmaya hazırlanırken sabırsızca kuyruğunu sallar ve sanki bana, “Hadi silahını ateşlesene!” demek ister.

Silahımı ateşleyip hedefi tutturamadığımda, yere yayılır, bıkkın, umudunu kaybetmiş, küstah bir ifadeyle esner, gerinir...

Evet, tamam, kabul ediyorum, iyi bir avcı değildim. Pusu benim için güneşin batması, zayıflayan gün ışığının suya sığınması, parıldayan göllerin kararmış gökyüzünün griliğini açık gümüş rengine boyaması anlamına gelir. Bu suyun kokusu, sineklerin aralarından geçtikleri sazlara gizemli sürtünüşleri, titreşen uzun yaprakların o hafif mırıltısı bana keyif verir. Ara sıra gökyüzünde, çobanların sürüleri toplamak için çaldığı deniz kabuğunun hırıltısını andıran hüzünlü bir ezgi yankılanır. Balıkçıl balabankuşunun iri gagasıyla suya dalarken çıkardığı “rrruuuu” sesidir bu! Başımın üzerinde tuna kuşu sürüleri süzülürken, ayazda büzüşen, dağılıp saçılan tüylerinin hışırtısını, küçük kemiklerinin aşırı yorgunluktan çatırdadığını işitirim. Sonra, geriye hiçbir şey kalmaz. Gece olur, karanlık çöker, suyun üzerinde bir parça gün ışığı kalmıştır...

Birden, içimin sanki arkamda biri varmış gibi huzursuzca titrediğini hissederim. Arkama döndüğümde, güzel gecelerin eşlikçisi yusyuvarlak dolunayın, önce belirgin bir şekilde tatlı tatlı yükseldiğini, ardından ufukta uzaklaştıkça ağır ağır süzüldüğünü fark ederim.

İşte, kendini belli eden bir ışık huzmesi hemen yanımda, az sonra, hemen ileride bir başkası belirir... Artık bütün bataklık aydınlanmıştır, minicik ot tutamlarının gölgeleri bile seçilmeye başlamıştır. Pusu biter, kuşlar bizi fark ettiği için artık geri dönmek gerekir. Mavi, hafif, puslu bir ışık selinin ortasında, göllere, sulama kanallarına düşmüş yıldızları ve ay ışığının suyun dibine kadar uzanan ışık huzmelerini hareketlendiren adımlarımızla yürürüz.

IV

Kızıl ve Beyaz

Hemen yakınımızda, bir tüfek menzili uzaklıkta, bizimkine benzeyen ama biraz daha rustik bir kulübe daha var. Orman bekçisi, hanımı ve büyük iki çocuğuyla orada oturuyor. Kız evin yemeklerini hazırlayıp, balık ağlarını onarır, oğlansa balık sepetlerini çekmesi için babasına yardım eder, göletlerin savaklarını gözler. Daha küçük olan iki çocuk okumayı öğrenene ve ilk komünyon ayinleri gerçekleşene kadar Arles’daki büyükannelerinin yanında kalacaklar. Burası okula ve kiliseye uzak, üstelik Camargue’ın havası çocuklar için uygun değil. Gerçekten de, yaz gelip bataklıklar kuruduğunda ve sulama kanallarının beyaz balçığı çatlamaya başladığında, ada oturulmaz hale gelir.

Bir ağustos ayında, genç yabanördeği avı sırasında karşılaştığım o kor gibi yanan manzaranın hüznünü ve vahşetini hiç unutmayacağım. Diplerinde nemli bir köşe arayan semenderlerin, örümceklerin, susineklerinin hareketliliğiyle hâlâ bir nebze de olsa yaşam belirtisi gösteren göletler, güneşin altında devasa üzüm fıçıları gibi yer yer tütüyorlardı. Etrafa bir veba havası, binlerce sineğin oluşturduğu girdapla daha da ağırlaşan bir mikrop buğusu yayılıyordu. Orman bekçisinin evinde herkes tir tir titriyordu, herkesin ateşi vardı ve bu sararmış, çökmüş yüzleri, etrafı halkalarla çevrili büyümüş gözleri, içlerini ısıtmasa da onları yakıp kavuran bu acımasız güneşe üç ay boyunca katlanmak zorunda olduklarını görmek insanın içini sızlatıyordu... Camargue’da orman bekçiliği yapmak çok zor ve çok acı! Yine de, onun yanında karısı ve çocukları var, oysa iki mil ötedeki bataklıkta at bekçiliği yapan adam yılın tamamını tek başına geçiriyor, tam bir Robinson hayatı yaşıyor. Sazdan yaptığı kulübesinde, sorgun dalından yapılmış hamağından üç kara taşın bir araya getirilmesiyle hazırlanmış ocağa, ılgın ağacı gövdesinden yontulmuş taburelerden bu garip evin kapısını kilitleyen beyaz ahşaptan anahtara kadar, her şey onun elinden çıkmış.

Adam da, en az evi kadar tuhaf. Köylü güvensizliğini çalı gibi gür kaşlarının altında gizleyen, münzevileri andıran sessiz bir filozof. Otlağa gitmediği zamanlar, kapısının önüne oturur, atlarına verdiği ilaçların şişelerini saran pembe, mavi ya da sarı broşürlerden birini çocuksu ve dokunaklı bir ifadeyle yavaş yavaş çözmeye çalışır. Bu zavallının ne okumaktan başka bir eğlencesi, ne de okuyacak başka kitabı vardır. Kulübeleri komşu olmasına rağmen bizim bekçiyle görüşmezler. Yolda bile karşılaşmaktan kaçınırlar. Bir gün, bizimkine aradaki bu tatsızlığın nedenini sorduğumda, bana ciddi bir ifadeyle şu yanıtı verdi:

“Düşüncelerimiz uyuşmuyor... O kızıl, bense beyazım60.”

Bu ıssız çölün yalnızlığında, birbirlerine yakınlaşması gereken, bu birbirinden cahil ve saf iki yabani, yılda zar zor bir kere indikleri şehirde, Arles’ın yaldızlı ve aynalı küçük kafelerinde, Ptolemaiosların61 sarayına gelmiş Theokritos gibi gözleri kamaşan bu iki sığırtmaç, siyasi düşünceleri yüzünden birbirlerinden nefret etmenin yolunu bulmuşlardı!

60. Kızıl: cumhuriyetçi; beyaz: kralcı. (Y.N.)

61. MÖ 323’ten 30’a kadar Mısır’ı yönetmiş ve İskenderiye’yi sanat merkezi haline getirmiş Yunan hanedanı. Theokritos, Ptolemaiosların sarayında yaşamıştır. (Y.N.)

V

Vaccarès

Camargue’ın en güzel yanı, Vaccarès’dır. Avı bir kenara bırakıp sık sık bu tuz gölünün, büyük denizden kopmuş, içinde tutsak olarak yaşadığı topraklarla bütünleşmiş gibi görünen bu küçük bir su parçasının kıyısına otururum. Genellikle kıyılara iç karartıcı bir görüntünün hâkim olduğu bu kurak, çorak beldede, Vaccarès, yemyeşil otlar, kantaronlar, su yoncaları ve iklim koşullarına göre kışın mavi, yazın kırmızı açarak değişen renklerine göre mevsimleri simgeleyen statislerle kaplı kadife gibi zarif, yüksek kıyılarıyla kendine özgü ve göz alıcı bir flora sergiler.

Akşam beşe doğru, güneş alçalırken, üzerinde enginliğini sınırlayacak tek bir kayık, tek bir yelkenli bulunmayan bu üç fersahlık su kütlesinin harika bir manzarası vardır. Altından her yandan süzülen suların, zeminde en ufak bir çöküntüye rastladığında yukarı çıkmaya hazır olduğu marnlı bir zeminin kıvrımları arasında yer yer beliren göletlerin, sulama kanallarının kendi halinde büyüsü değildir burayı güzel yapan. Burası, enginlik, genişlik hissi verir insana. Dalgaların ışıltısı buraya kılkuyruk, balıkçıl, balabankuşu, telliturna sürülerini çeker; kıyı boyunca avlanan bu kuşlar çeşit çeşit renklerini sergilemek istercesine uzun bir şerit halinde dizilir. Ardından karaleylekler, gerçek Mısır karaleylekleri gelir, bu parlak güneşin altında ve sessiz manzarada kendi ülkelerindeymiş gibi uçuşurlar. Gerçekten de, benim bulunduğum yerden, suyun çalkantısından, kıyıya dağılmış atlarını çağıran bekçinin sesinden başka bir şey duyulmaz. Bu atların hepsinin de çarpıcı isimleri vardır: “Cifer!.. (Lucifer) Estello62!.. Estournello63!..” İsmini duyan at, yelesini rüzgârda savurarak bekçinin yanına gelir ve elinden yulaf yer...

Yine aynı kıyının biraz daha uzağında, büyük bir sığır sürüsü tıpkı atlar gibi özgürce otlar. Ara sıra ılgın ağaçlarının arasından eğik sırtlarının çıkıntılarını, yarım ay şeklindeki küçük boynuzlarının dikilişini fark ederim. Birçoğu ferrade olarak anılan ve sığırların dağlandığı köy şenliklerinde dövüştürülmek için yetiştirilen bu Camargue sığırlarından bazılarının ismi, şimdiden Provence ve Languedoc sirklerinde duyulmaya başladı bile. Bu komşu sürüde, Arles, Nîmes ve Tarascon müsabakalarında bilmem kaç kişinin ve atın midesini deşmiş olan Romain adlı muhteşem dövüşçü bir sığır vardır. Bu yüzden arkadaşları onu liderleri olarak seçmişler; çünkü bu tuhaf sürülerde hayvanlar kendi kendilerini yönetirler, şefleri olarak benimsedikleri yaşlı bir boğanın etrafında toplanırlar. Camargue’ın üzerinde, bu uçsuz bucaksız ovada, hiçbir şeyin önüne çıkamayacağı korkunç bir kasırga belirdiğinde, sığırların başlarını öne eğip, bedenlerinin en güçlü noktası olan geniş alınlarını rüzgâr yönüne çevirerek şeflerinin arkasında birbirlerine nasıl sokulduklarını görmek gerek. Bizim Provencelı çobanlar bu toplu manevraya vira la bano au giscle, yani “boynuzu rüzgâra çevirmek” derler. Bu şekilde konumlanmayan sürülerin hali haraptır! Ne olduğunu şaşıran sürü ürküp kendi etrafında dönerken, yağmurdan önlerini göremeyen, kasırgayla sürüklenen sığırlar, fırtınadan kurtulmak için son hızla Rhône’a, Vaccarès’e, hatta denize doğru koşturarak kaybolup giderler.

62. Provence dilinde yıldız anlamına gelir. (Y.N.)

63. Provence dilinde sığırcık anlamına gelir. (Y.N.)

KIŞLA ÖZLEMİ

Bu sabah, şafak sökerken korkunç bir trampet gürültüsüyle yatağımdan sıçradım... Tram tarm tram! Tram tarm tram!..

Sabahın bu saatinde, bizim çamlıktan trampet seslerinin gelmesi çok garip!

Hemen yataktan fırlayıp kapıyı açmak için koştum.

Ortada kimse yoktu! Gürültü kesilmişti... İki üç kervan çulluğu, ıslak yabanasmalarının arasında kanatlarını çırparak uzaklaştı... Hafif bir yel ağaçlarda şarkı söylüyordu...

Doğuda, Alpilles Dağları’nın zarif doruğunda, üzerinde güneşin yavaşça yükseldiği altın renkli bir toz bulutu belirdi... Güneşin ilk ışını, değirmenin çatısını yalamıştı bile. İşte tam bu sırada, görünmeyen trampet gizlendiği yerden yeniden çalmaya başladı... Tram... tram... tarm, tram, tram.

Lanet olsun! Ben trampeti unutmuştum. Peki, seheri ormanın derinliklerinde bir trampetle selamlayan bu kendini bilmez de kimdi?.. Etrafıma bakındım, lavanta demetlerinden, dallarını yola kadar eğmiş çamlardan başka hiçbir şey göremedim... Belki de, sık ağaçlıkların arasında benimle dalga geçmek isteyen bir orman cini var...

Bu, olsa olsa Ariel64 ya da Puck Usta’dır65. Maskara, değirmenimin önünden geçerken muhtemelen içinden şöyle demiştir:

“Bu Parisli çok ehlikeyif, şuna bir sabah konseri verelim.”

Bunun üzerine, eline büyük bir trampet almış, tram tarm tram diye çalmaya başlamıştır. Lanet olası Puck sussana artık! Ağustosböceklerimi uyandıracaksın.

Ama bu Puck değil!

31. Piyade Alayı’nın Pistolet lakaplı trampetçisi Gouguet François. İzne gelmiş ve burada canı sıkılıyor. Belediyeden trampet ödünç alıp –izin verirlerse– Prince-Eugène Kışlası’nın özlemiyle ormana geliyor ve hüzünlü bir ifadeyle çalmaya başlıyor

Bugün de, benim küçük, yeşil tepemde hayal kurmaya gelmiş... Bir çama yaslanmış, bacaklarının arasına yerleştirdiği trampetini coşkuyla çalıyor... Ürken keklikler ayaklarının dibinde uçuşuyorlar ama o bunun farkında değil. Yaban kekiklerinin yaydığı hoş kokuyu alamıyor.

Güneşin altında, dallar arasında titreşen zarif örümcek ağlarını, trampetinin üzerinde seken çam iğnelerini görmüyor. Düşlerine ve müziğine kapılmış, hayranlıkla bagetlerin inip kalkışını izliyor ve o kocaman ablak yüzü her vuruşta neşeyle doluyor.

Tram tarm tram! Tram tarm tram!..

“Geniş döşeme taşlarıyla kaplı avlusu, ip gibi sıra sıra dizilmiş pencereleri, başlarındaki kepleriyle ahalisi, karavana seslerinin yankılandığı alçak kemerleriyle, nerede o bizim güzel kışla!..”

Tram tarm tram! Tram tarm tram!..

“Ah! Nerede o çınlayan merdivenler, kireç badanalı koridorlar, mis gibi kokan koğuşlar, parlatılmış palaskalar, ekmek tahtaları, ayakkabı boyası kavanozları, gri battaniyeli demir karyolalar, askılıklarda ışıldayan tüfekler!”

Tram tarm tram! Tram tarm tram!..

“Ah! Nöbetçi kulübesindeki o güzel günler, parmaklara yapışan iskambil kâğıtları, tüylü kalemle çizilmiş süslemelerle ucubeye çevrilmiş maça kızı, portatif yatağın üzerinde takımından rasgele çekilip alınmış eski bir Pigault-Lebrun kitabı, neredeler şimdi!..”

Tram tarm tram! Tram tarm tram!

“Ah! O bakanlık kapılarında nöbet bekleyerek geçen uzun geceler, yağmurun içeri girdiği, ayakların üşüdüğü eski nöbetçi kulübesi!.. Soyluların davetlere giderken üzerimize çamur sıçratan arabaları!. Ah! O angarya görevler, cezalı olduğumuz günler, leş gibi kokan kovalar, tahta yataklar, yağmurlu sabahlarda çalan o duygusuz kalk borusu, gaz lambalarının yandığı saatte sislerin ortasında kışlaya dönüşler, soluk soluğa kalmış halde yetişilen akşam içtimaları!”

Tram tarm tram! Tram tarm tram!

“Ah! O Vincennes Ormanı, beyaz pamuktan kocaman eldivenler, surların üzerinde gezintiler... Ah! Askeri okulun parmaklıkları, askerlerin sevgilileri, Salon de Mars’da çalan trompet, salaş meyhanelerde içilen apsentler, hıçkırıklar arasında verilen sırlar, çekilen piyade kılıçları, bir el kalbin üzerinde söylenen duygusal şarkılar!..”

Zavallı, sen hayal kurmaya devam et! Seni engelleyecek değilim, trampetini var gücünle çal. Seni gülünç bulmaya hakkım yok.

Sen kışlanın hasretini çekiyorsan, ben de benimkini özlemiyor muyum sanki? Benim Parisim de, tıpkı seninki gibi peşimi bırakmıyor. Sen çamların altında trampet çalıyorsun! Bense müsveddeler yazıp duruyorum... Ah! Biz Provencelılar! Orada, Paris’in kışlalarında mavi Alpilles Dağları’nı ve lavantaların yabani kokularını özlerdik; şimdiyse Provence’ın bağrında kışlanın hasretini çekiyoruz. Bize onu hatırlatan her şey meğer ne kıymetliymiş!..

Köyde saat sekizi çaldı. Pistolet bagetlerini elinden bırakmadan, geri dönmek için yola koyuldu... Trampet çala çala ormandan aşağıya inişini duyuyorum... Bense otların üzerine uzanmışım,uzaklaşan trampetin gürültüsü eşliğinde, yüreğim özlemle dolmuş bir halde, bütün Parisimin çamların arasında belirdiğini görür gibi oluyorum...

Ah! Paris!.. Paris!.. Hep Paris!

64. Shakespeare’in Fırtına adlı oyununun önemli karakterlerinden biri olan hava perisi. (Y.N.)

65. Danimarka ve İsveç efsanelerinde yer alan bu iblis, Shakespeare’in Bir Yaz Gecesi Rüyası’nın karakterlerinden biridir. (Y.N.)