JORGE LUIS BORGES 1899’da Buenos Aires’te doğdu. İngiliz asıllı annesi ve İngiliz edebiyatına düşkün babası sayesinde İngilizce’yi İspanyolca’dan önce konuştu. Ortaöğrenimini Cenevre’de tamamladı ve daha sonra özel dersler aldı. Öyküleri önce Arjantin’deki Sur dergisinde, daha sonra İspanya ve Fransa’da yayımlandı. 1961’de İspanya’da Formentor, 1962’de Fransa’da Commandeur de l’Ordre des Arts et Lettres ödüllerini almasıyla ünü bütün dünyada yayıldı. Çeşidi Amerikan, İngiliz ve Fransız üniversitelerinde ders verdi, bir süre Avrupa’da dolaştı ve bütün dünyada birçok ödüller aldı. Borges, 14 Haziran 1986’da Cenevre’de, yirmi yıldır tanıdığı ve son yıllarında yanından ayrılmayan Maria Kodama’yla evlendikten kısa bir süre sonra öldü. Başlıca yapıtları: Evaristo Carriego (1930), Discusión (1932), Historia universal de la infamia (1935), Ficciones (1944), El Aleph (1949), Otras inquisiciones (1952), El informe de Brodie (1970), El libro de arena (1975), La rosa profunda (1975), Siete noches (1980), Nueve ensayos dantescos (1982), La memoria de Shakespeare (1983).

La Rosa Profunda (1975)

© 1989, María Kodama

Bu kitabın yayın hakları The Wylie Agency (UK) Ltd.’in aracılığıyla alınmıştır.

İletişim Yayınları 769  Çağdaş Dünya Edebiyatı 166

ISBN 975-470-958-0

© 2001 İletişim Yayıncılık A. Ş.

1. BASKI 2001, İstanbul (1000 adet)

YAYIN SORUMLUSU Osman Yener

DİZİ KAPAK TASARIMI Ümit Kıvanç

KAPAK Utku Lomlu

UYGULAMA Hüsnü Abbas

DÜZELTİ Necip Küçükbutros

MONTAJ Şahin Eyilmez

KAPAK BASKISI Sena Ofset

İÇ BASKI ve CİLT Şefik Matbaası

İletişim Yayınları

Klodfarer Cad. İletişim Han No. 7 Cağaloğlu 34400 İstanbul

Tel: 212.516 22 60-61-62  Fax: 212.516 12 58

e-mail: iletisim@iletisim.com.tr  web: www.iletisim.com.tr

JORGE LUIS BORGES

Sonsuz Gül

La Rosa Profunda

İSPANYOLCA’DAN ÇEVİRENLER

Ayşe Nihal Akbulut - Cevat Çapan

Yayınevinin Notu:

İletişim Yayınları, J. L. Borges'in eserlerinin telif haklarını elinde bulunduran Jorge Luis Borges Vakfı'yla yaptığı anlaşma uyarınca, Borges'in toplu eserlerini orijinal baskılarındaki yapıya sadık kalarak yayımlayacaktır. Borges'in başlıca eserlerinin geçmiş yıllarda Türkiye'de çeşitli yayınevleri tarafından yayımlandığı gözönüne alınırsa, ilk kez yasal telif hakları gözetilerek yapılan bu çalışmada, eski baskılarda yer alan bazı öykülerin yinelenmesinin bir gereklilik olduğu anlaşılacaktır.

Elinizdeki kitap, İletişim Yayınları'nın Borges Vakfı'yla yaptığı anlaşma uyarınca, orijinal baskısına sadık kalarak dizilmiş ve basılmıştır. Şiirler Ayşe Nihal Akbulut ve Cevat Çapan tarafından İspanyolca asıllarından çevrilmiş, her şiirin sonunda çevirmenin adının baş harfleri yer almıştır. J. L. Borges'in Toplu Eserleri'nden daha önce yayımlananlar: Ficciones, Alef, Brodie Raporu, Alçaklığın Evrensel Tarihi, Kum Kitabı, Yedi Gece, Dantevari Denemeler / Shakespeare'in Belleği. İleride yayımlanacak olanlar: Evaristo Carriego, Discusión, Otras lnquisiciones.

İçindekiler

ÖNSÖZ

Ben

Evrenin oluşumu

Düş

Browning şair olmaya karar veriyor

Döküm

Pars

Bizon

İntihar

Kılıçlar

Bülbüle

Oyum ben

Onbeş sikke

Simón Carbajal

Alonso Quijano düş görüyor

Bir Sezar’a

Protheus

Protheus Bir başka değişke

Bir gelecek

Ianus’un bir büstü konuşuyor

Bilinmez bunlardan hiçbiri

Brunanburh, İ.S. 937

Kör adam

Bir kör

1972

Ağıt

All our yesterdays

Sürgün (1977)

Angélica’nın anısına

Aynaya

Kitaplarım

Tılsımlar

Tanık

Ephialtes

Doğu

Ak geyik

The unending rose

ÖNSÖZ

Şairlerin esin kaynağının bir Musa (esin perisi) olduğu yolundaki romantik görüş klasik yazarların bir yargısıydı; şiiri, zekânın bir işlevi sayan görüşü ise kendisi bir romantik olan Poe yaklaşık 1846’da öne sürmüştü. Birbiriyle çelişen yargılar bunlar. Bede’in sözünü ettiği çobanın düşü ve Coleridge’in ünlü düşü gibi düşsel esinlenmenin ayrıksı örneklerini bir yana bırakırsak, bunlar söz konusu sürecin değişik aşamalarının karşılığı olmadıkça, her iki görüşün de büsbütün yanlış sayılamayacağı açıktır. (İbranilerle Milton’un Ruh dedikleri şeye bizim zavallı mitolojimizde Bilinçaltı deniyor,) Bana gelince, bu süreç bende hemen hemen hiç değişmiyor. Ben genellikle zamanla bir öyküye ya da şiire dönüşen gözüme çarpan bir biçimden, bir çeşit ıssız adadan yola çıkarım. Bu yolun sonunu da başlangıcını da görürüm; ama arada ne olduğunu göremem. Eğer yıldızlar ya da talihim elverişliyse aradakiler de yavaş ortaya çıkar. Çoğu zaman gölgelere bakarak attığım adımların izinden geri dönerim. Yapıtın evrimine elden geldiğince karışmamaya çalışırım. Bizim için en önemsiz şeyler olan kişisel görüşlerle yapıtın çarpıtılmasını istemem. Sanatın bir uzlaşma olduğu görüşü bence işi bir anlamda basite indirgemektir, çünkü kimse ne yaptığını tam olarak bilemez. Bir yazar bir kıssa tasarlayabilir ama, Kipling’in de belirttiği gibi, ondan nasıl bir hisse çıkaracağını bilmeyebilir. Yazarın bağlı kalması gereken sözde “gerçekliğin” geçici koşulları değil, kendi imgelemidir.

Edebiyat şiirden yola çıkar ve düzyazının olanaklarına ulaşması yüzyılları alabilir. Anglosaksonlar dört yüzyıl sonra geride yalnızca hayran olmakla kalınmayacak bir şiir ve güçlükle anlaşılır bir düzyazı bıraktılar. Söz başlangıçta zamanın tefeciliğinin tüketip harcadığı büyülü bir simgeydi herhalde. Şairin amacı, hiç değilse belli bir ölçüde, söze ilkel ve artık gizli olan gücünü yeniden kazandırmak olmalı. Bütün şiirlerin iki yükümlülüğü olmalı: bize açık seçik bir örnek iletmek ve denizin varlığının yaptığı gibi bize fiziksel olarak dokunmak. Buna Vergilius’tan vereceğim bir örnek var.

Sunt lacryme rerum et mentem mortalia tangunt

Bir örnek de Meredith’ten

Not till the fire dying in the grate

Look we for any kinship with the stars

(Ocağın ızgarasında ateş sönmeden

Yıldızlarla bir yakınlık aramayız biz)

Ya da İspanyolca'nın Latince’ye dönmeye çalıştığı Lugones’in şu aleksandrin dizesi:

El hombre numeroso de penas y de dias.

(Nice acılar çekmiş, günler görmüş o adam).

Böyle dizeler bellekte kendi değişik yollarını izleyip giderler.

Uzun yıllar -çok uzun yıllar- edebiyatla uğraştıktan sonra bir estetik kuramı oluşturmuş değilim. Alışkanlığın bizi benimsemek zorunda bıraktığı doğal sınırlara şu ya da bu kuramı neden eklemeli? Kuramlar da siyasal ya da dinsel inançlar gibi, bizim için dürtülerden başka bir şey değildir. Bunlar her yazar için değişir. Whitman uyağı kaldırmakta haklıydı; ama böyle bir olumsuz kararı Victor Hugo’nun alması aptallık olurdu.

Bu kitabın düzeltilerini yaparken, hoşuma gitmese de, körlüğün yakınılacak bir rol oynadığı dikkatimi çekiyor. Oysa hayatımda bu yakınılacak bir olgu değil. Körlük bir çeşit hapistir, ama aynı zamanda da bir özgürlüğe kavuşma, yaratmaya elverişli bir yalnızlık, bir anahtar ve bir cebirdir.

        J. L. B.

Buenos Aires, Haziran 1975

Ben

O kafatası, o gizli yürek, kanın

Hiç görmediğim o yolları,

Düşlerin o yeraltı dehlizleri, o Protheus,

O iç organlar, o ense, o iskelet.

Onların hepsiyim ben. Garip ama,

Bir kılıcın, önce altına, sonra külrengine,

Sonra da hiçliğe dönüşerek batan

Yapayalnız bir güneşin de anısıyım ben.

Limanda yavaş yavaş yaklaşan gemileri

Seyreden biriyim. O az bulunur kitaplar,

Zamanla aşınan gravürler de;

Göçüp gitmiş ölüleri kıskanan da ben.

İşin daha garibi bir evin bir köşesinde

Bu sözcükleri ağ gibi ören o adam olmam.

        C. Ç.

Evrenin oluşumu

Ne karanlık ne kaos. Karanlık

gören göz ister, sesin

ve sessizliğin kulakları gereksindiği gibi

ve ayna, biçimler ister kendini mesken tutan.

Ne uzam ne de zaman. Hatta ne de

Kafasında kuran bir tanrısal güç,

Zamanın ilk gecesinden önceki sessizliği,

Sonsuzlaşacak olan o ilk geceden.

Karanlık Herakleitos’un koca ırmağı

Gizemli yatağında dur durak bilmeden

Akar gider geçmişten geleceğe,

Akar gider bir unutuştan ötekine.

Hâlâ acı çeken bir şey. Yakaran bir şey.

Sonra gelir dünya tarihi. Şimdi.

A. N. A.

Düş

Gece yarısı saatleri saçıp savururken

Bereketli zamanı,

Daha da ötelere gideceğim Ulisses’in yoldaşlarından,

İnsan belleğinin ulaşamadığı

Düşler ülkesine.

Aklımın almayacağı parçalar kaldı bende

O sualtı dünyasından:

İlkel bir bitkibilimden otlar,

Her türden hayvanlar,

Ölülerle konuşmalar,

Aslında hep birer maske olan yüzler,

Çok eski dillerden sözcükler,

Ve zaman zaman bir korku, gündüzün

Bize sunduğuna hiç benzemeyen.

Ya bunların hepsi olacağım ya da hiçbiri.

O öteki olacağım, bilmeden olduğum,

O öteki düşe, uyanık halime

Bakmış olan kişi. Şimdi onun değerlendirdiği,

Yakınmadan ve gülümseyerek.

        C. Ç.

Browning şair olmaya karar veriyor

Londra’nın bu kızıl labirentlerinde

bakıyorum en garibini seçmişim insan

uğraşlarının, bir bakıma hepsi de,

kendine göre, öyle olsalar bile.

Ele geçmez cıvada

felsefe taşını arayan

simyacılar gibi

sıradan sözcükler yapacağım

-hileli kumarbaz kâğıtları,

halkın uydurduğu sözler-

Thor esin ve patlama,

gök gürlemesi ve tapınmayken

onları büyülerinden vazgeçireceğim.

Bugünün deyişiyle,

sırası gelince ben de

ölümsüz sözler söyleyeceğim;

daha değersiz olmamaya çalışacağım

Byron’un yüce yankısından.

Yaralanmaz olacak ben olan bu toz.

Bir kadın aşkımı paylaşırsa,

şiirim onuncu katma değecek eşmerkezli göklerin;

bir kadın omuz silkerse aşkıma,

ezgiler yaratacağım hüznümden,

zamanın içinde yankılanan koca bir nehir.

Kendimi unutarak yaşayacağım.

Görür gibi olup unuttuğum o yüz olacağım

Hainliğin kutsal yazgısını

kabul eden Yehuda,

bataklıktaki Caliban,

korkusuz ve inançsız ölen

paralı asker olacağım,

yazgının geri çevirdiği yüzüğü

görmekten korkan Polycrates,

benden nefret eden o dost olacağım.

İran bülbülü sunacak bana, Roma kılıcı..

Maskeler, derin acılar, dirilişler

örüp sökecek alın yazımı

ve ben bir yerde Robert Browning olacağım.

        C. Ç.

Döküm

Tırmanmak için bir merdiven dayamalı. Bir basamak eksik.

Ne arar insan tavanarasında

Dağınıklığı artıracak bir şeyden başka?

Küf kokusu sinmiş havaya.

Çöken akşamın ışığı sızıyor aralıktan.

Tavan kirişleri hemen tepemizde ve döşeme çürüyüp yıpranmış.

Ayak basmaya kalkışacak yok.

Kırık dökük bir adet katlanır yatak

Bir iki tane beş para etmez alet.

Rahmetlinin tekerlekli iskemlesi.

Bir adet abajur ayağı.

Paraguay işi, yarı sökük, püsküllü bir adet hamak.

Araç gereç ve kağıtlar.

Bir adet gravür, Aparicio Saravia’nın kurmayları.

Bir adet eski kömür ütüsü.

Durmuş bir saat, sarkacı kırılmış.

Yaldızları dökülmüş bir çerçeve, içi boş.

Mukavvadan bir satranç tahtası, birkaç kırık taş.

İki bacaklı bir adet mangal.

Deri bir sigara tabakası.

Küflenmiş bir adet kitap, Foxe’un Şehitler Kitabı’nın gotik harfli ustalıklı bir baskısı.

Artık kimin olduğu anlaşılmayan bir fotoğraf.

Tarazlanmış bir post, bir zamanlar kaplan derisiymiş.

Kapısını yitirmiş bir adet anahtar.

Ne arar insan tavanarasında Dağınıklığı artıracak bir şeyden başka?

Unutuşa, unutulmuş her şeye dikiyorum ben bu anıtı.

Kuşku yok, daha dayanıksız tunçtan ve kaynayıp gidecek ötekiler arasında.

        A. N. A.

Pars

Güçlü parmaklıkların ardında pars

Tekdüze yürüyüşünü sürdürecek

Kara bir kuyum, hüzün ve tutsaklık

Olan yazgısına (kendisi habersiz).

Binlercesi gelir geçer ve binlercesi

Geri döner, ancak tek ve sonsuzdur

Ölümcül Pars, Yunanlının düşüne giren

Ölümsüz Akhilleos’un tasarladığı

yolu tasarlarken, ininde.

Çayırlardan ve dağlardan habersiz,

Titreşen iç organları

Kör boğazını doyuracak geyikleriyle.

Gökyüzü boşa değişir durur. Herkesin

Payına düşen yolculuk önceden belirlenmiştir.

        A. N. A.

Bizon

Dağlık, puslu, anlaşılmaz,

Sönmeye yüz tutmuş kor kızılı,

İri yarı, ağır aksak dolanıyor başı boş

Yalnızlığında tükenmeyen bozkırının.

Silahlanmış alnını yukarı kaldırıyor. İçinde

Uyuklayan öfkesiyle bu çağlar öncesi boğada

Vahşi batının kızıl derililerini görüyorum

Ve Altamira’nm yitmiş insanlarını.

Sonra bakıyorum, izgesini yansıtan aynası

Bellek olan insanca zamanı yok sayıyor.

Ne zaman umurunda onun ne de geçmişten

Bugüne akan yaşamı, öylesi değişken ve boş.

Zaman dışı, sayıya vurulmayan, sıfır,

En sonuncu bizon bu ve ilki

A. N. A.

İntihar

Tek yıldız kalmayacak gecede.

Gece kalmayacak.

Ben ölürken dayanılmaz evren de

tüm varlığıyla ölecek benimle,

Sileceğim piramitleri, madalyaları,

Kıtaları ve yüzleri.

Sileceğim geçmişin birikimini.

Toz edeceğim tarihi, tozu toz.

Son günbatımını seyrediyorum şimdi.

Son kuşu dinliyorum.

Kimseye hiçbir şey bırakmıyorum.

        C. Ç.

Kılıçlar

Gram, Durendal, Joyeuse, Excalibur.

Eskilerden kalma savaşları

Tek belleğimiz olan şiirlerde kol geziyor.

Evren bir kuzeye bir güneye saçıyor onları.

Bugün artık toprak ve bir hiç olmuş erkek elinin

Ustalığı çekişmektedir kılıçta;

Demirde ya da tunçta, o ilk gün

Ademin kanı olan şu kılıç yarası.

Ta uzaklardan, bu sayıp döktüğüm kılıçların

Yiğitlik öyküleri, sahipleri canına kıymış

Kralların ve yılanların. Başka tür

Kılıçlar da var, duvardakiler ve yakındakiler.

Kılıç, bırak da seninle bu sanatı deneyeyim;

Seni kullanmayı hak etmemiş olan ben.

        A. N. A.

Bülbüle

Hangi gizli İngiliz gecesinden

ya da sadık, ölçü tanımaz Ren’den,

uzun gecemin geceleri içinde yitip

cahil kulağıma ulaşmış olabilir

efsaneler yüklü sesin

ey Vergilius’un ve Perslerin bülbülü?

Belki de hiç duymadım seni, oysa

hayatım hayatına bağlı, ayrılmazcasına.

Senin simgen gezgin bir ruhtu

Bir bilmeceler kitabında. El Marino

Ormanların sireni adını taktı sana;

Jüliet’ gecesi boyunca şakıyorsun sen,

Anlaşılmaz Latince sayfalar arasından

ve çam ormanları içinden Heine,

Almanya’nın ve Yudea’nın o öteki bülbülü,

alaycı, ateş kuşu, hüzün kuşu diyor sana.

Keats herkes adına dinledi seni, her zaman.

Yeryüzünde insanların sana verdikleri

Adlar arasında biri yok ki

Erişmek istemesin senin şakıyışına,

Ey karanlığın bülbülü. Müslüman

Seni düşledi zevkten çılgın, göğsü kanının

Kızarttığı gülün dikeniyle yaralı. Özenle

Yazıyorum bu şiiri akşam karanlığında,

Ey çöllerin, denizlerin bülbülü,

Bellekte, coşku ve masallarda

Aşkla yanasın, büyüleyen sesinle ölesin diye.

C. Ç.

Oyum ben

Ben kardeşinin imgesini ya da gövdesini

(ikisi de aynı şey) sessizliğin ya da kadehinin

aynasında izleyen o boşyüce gözlemciden

daha az boşyüce olmadığını bilen biriyim.

Ben, benim suskun dostlarım, salt unutuştan

başka bir öç ya da bağışlanma olmadığını

bilen kişiyim. Bir tanrı bu garip

Çözümü sunmuş her türlü insan kinine.

Bunca gezip dolaşmama karşın, tekil, çoğul,

Yorucu, garip, kendimin ve başkasının

Zamanının labirentini bir türlü çözemedim.

Hiç kimse değilim ben. Kimseye kılıç çekmedim

savaşta. Yankıyım, unutuşum, hiçliğim ben.

C. Ç.

Onbeş sikke

        Alicia Jurado’ya

Doğulu bir ozan

Yüz güz art arda baktım

İncecik puluna.

Yüz güz art arda baktım

Adaların üstünde beliren ebemkuşağına.

Yüz güz art arda dudaklarım

Bundan daha sessiz, kalmamıştı hiç.

Çöl

Zamansız kalmış uzam.

Yukarıda kum rengi ay.

Şimdi, tam şu anda,

Metaurus ve Trafalgar’da ölmekte insanlar.

Yağmur yağıyor

Hangi dün, Kartaca’nın hangi avlularına acaba,

Yağıyor mu işte bu aynı yağmur?

Asterion

Yıl insandan besinimi bağışlar bana

Ve sarnıç su dolu.

Bende düğümlenip kavuşur taş döşeli yollar.

Yakınabileceğim ne var sanki?

Günbatımlarında

Boğa başı ağır gelir biraz.

Önemsiz bir ozan

Hedef unutmaktır.

Daha önceden varmıştım.

Yaradılış, IV, 8

Başlangıçtaki çölde oldu.

İki kol koca bir kayayı fırlattı.

Bir çığlık bile duyulmadı. Kan döküldü.

Şimdi aklıma gelmiyor, Habil miydi, Kabil mi?

Nortumbria, İ.Ö., 900

Gün doğmadan önce atın, parçalasın onu kurtlar;

En kestirme yol kılıç.

Miguel de Cervantes

Yaradılış gecemi süsleyen

Uğursuz yıldızlar, hayırlı yıldızlar;

İkincilere borçluyum hapse düşmemi

Don Quijote’yi düşlediğim tutukevini.

Batı

En sonuncu çıkmaz, batan güneşiyle.

Pampanın başlangıcı.

Ölümün başlangıcı.

El Retiro Çiftliği

Zaman taşları olmayan bir satranç

Oynamakta avluda. Bir dal hışırtısı

Geceyi yırtmakta. Dışarıda, bozkır

Fersah fersah savurmakta tozları ve düşleri.

Her ikimiz de birer gölgeyiz, buyurduklarını

Kopyalayan öteki gölgelerin: Heraklitus ile Gautama.

Tutsak

Bir eğe.

Ağır demir kapıların ilki.

Bir gün kavuşacağım özgürlüğüme.

Macbeth

Eylemlerimiz yazgımızın akışında gidiyor,

Bitmek tükenmek nedir bilmiyor.

Kiralımı öldürdüm ben, Shakespeare

Tragedyasını tezgahlayabilsin diye.

Sonsuzluklar

Denizi kuşatan ve denizin kendisi olan yılan,

Iason’un suya inip çıkan kürekleri, Sigurd’un genç kılıcı.

Zamana direnebilenler yalnızca

Zaman içinde yer almayanlardır.

E.A.Poe

Gördüğüm düşler. Kuyu ve Sarkaç.

Kalabalıkların Adamı. Ligeia...

Ama bir de şu öteki.

Muhbir

Savaşların dışarı vuran parıltısında

Canlarını verdiler şu vatan uğruna başkaları

Ve mermerlerle anımsanıyorlar.

Bense nefret ettiğim kentlerde karanlık işler çevirdim.

Başka şeyler verdim.

Onurumu ayaklar altına alıp,

Dostluğuma bel bağlayanları ele verdim,

Vicdanları satın alıp,

Yurdumun adını lanetledim,

Alçaklığa boyun eğdim.

A. N. A.

Simón Carbajal

Antelo kırlarında, 90’lara doğru

Tanımış babam onu. Belki değişmiştir

Unutulmuş bir iki önemsiz sözcük.

Tek bir yönüyle anımsıyordu onu:

Esmer sol elinin üstündeki

Çizik çizik pençe izleri. Çiftlikte

Herkes payına düşeni yapardı:

Biri terbiyeci, öteki sığırtmaç,

Berikinin üstüne yok kement atmada

Simón Carbajal da jaguar avcısı.

Dadanacak olsa sürülerine bir jaguar

Ya da karanlıkta kükreyişi duyulsa,

Carbajal dağlara çıkardı iz sürmeye.

Bıçağını, köpekleri alıp giderdi.

Sonunda onu çayırda kıstırırdı.

Üstüne salardı köpeklerini. San renkli

Canavar üstüne atılır onun

Adam da pelerinini sallardı sol koluyla

Hem kalkanıydı bu avcının hem de

Çığırtkan kuşu. Apak karnı bir an

Boşlukta çakardı korumasız. Hayvan

Çeliğin içine gömülüşünü duyardı ölümüne.

Dövüşleri ölümcül ve sonsuz olurdu.

Hep aynı jaguarı öldürüyordu avcı,

O ölümsüz hayvanı. Çok da şaşırmayın

Bu yazgıya. Sizinki de aynı benimki de,

yalnızca bizim jaguarın çok değişik halleri var

kılık değiştiriyor hiç durmadan. Adı bir an

nefret oluyor, bir an sevda, bir an alın yazısı

A. N. A.

Alonso Quijano düş görüyor

Adam bulanık bir düşten uyanıyor

Düzlükler ve hançerlerle dolu bir düş

Sakalını sıvazlıyor ve soruyor kendine

yaralandım mı yoksa ölü müyüm?

Ayın altında kötülük andı içmiş

Büyücüler düşmeyecek mi peşine?

Yok bir şey. Soğuk yalnızca. Belki de

Yaşamın son yıllarının acısı.

Bu beyefendi bir düştü Cervantes’in gördüğü

Ve Don Quijote de beyefendininki.

Birbirine karışıyor bu çifte düş ve çok eskiden

Olmuş bir şeyler yineleniyor.

Quijano uyuyor ve düş görüyor. Bir savaş:

İnebahtı sulan ve şarapnel parçaları..

A. N. A.

Bir Sezar’a

Kötü ruhları ve ölüleri didikleyen

Kurtçukları işaret eden gecede

Kehanetlerin boşuna karargah kurmuş

Yıldızların tuttuğu açık alanlarda.

Alacakaranlıkta boynu vurulmuş boğanın

Boşuna deşip çıkarmışsın bağırsaklarını;

Sabah güneşinde boşuna parlıyor

Silah kuşanmış askerinin sadık kılıcı.

Sarayında bekliyor hançeri

Titreyerek gırtlağın. Daha şimdiden

Biliniyor, duyumsanıyor olacaklar,

Yakanlarla, yakılan ateşlerle,

Senin borularının öttüğü

Sınır boylarında imparatorluğunun.

Dağlarından iniyor, altından kaplanın

Ve gölgenin kirlettiği kutsal dehşet.

        A. N. A.

Protheus

Odysseus’un kürekçileri

Yorgun düşürmeden şarap renkli denizi

Seçebiliyorum akla sığmaz biçimlerini

Adı Protheus olan o tanrının.

Denizlerdeki sürülerin çobanı

Bilicilik yetisiyle donanmış

Birbirini tutmayan kehanetler örer

Bildiğini gizlemeyi yeğlerdi.

Üstüne çok geldiğinde insanlar

Oluverirdi bir aslan ya da bir şenlik ateşi,

Ya da bir ağaç su boylarında gölge veren

Ya da suya karışıp yiten su.

Mısırlı Protheus şaşırtmasın seni,

Sen ki tek bir adamken çoğulsun hem de.

        A. N. A.

Protheus / Bir başka değişke

Tekinsiz kumların sakini,

Yarı tanrı yan deniz canavarı,

Geçmişe ve yitik şeylere

yatkınlığından belleği yok saydı.

Başka bir fırtınadan çıkmış Protheus

Hiç de azımsanmayacak, geleceğin

Gizlediklerini bilmek: yüzüne kapandı kapı

Sonsuza dek, Troyalı ve Akhalı.

Köşeye kıstırılınca akıl almaz kılıklara

Girerdi, kasırga ya da şenlik ateşi

Altın renkli kaplan ya da pars

Ya da sular içinde görünmez su.

Değişkenlerden oluşmuşsun sen de

Dünlerden ve yarınlardan. İken ve önceden...

A. N. A.

Bir gelecek

Övgüler olsun acıma duygusuna

Her Kiminse, yetmiş yaşını doldurmuş

Gözlerine perde inmiş beni,

Kurtarıyor saygıdeğer yaşlılıktan

Ve kesinlikli aynaların geçitlerinden

Birbirini andıran günlerden

Törenler, izlenceler ve uzmanlıklardan,

Sonu gelmez tasarıların imzasından Toz içinde belgeliklere kaldırılmak üzere,

Ve kitaplardan, belleğin öykünmeleri olan kitaplardan,

Ve bana önceden yiğitçe bildiren sürgünümü,

Belki de Arjantin yazgısı denen bu,

Ve felekten ve delikanlı serüvenlerden

Ve tehlikenin saygınlığından.

Belirttiği gibi Samuel Johnson’ın.

Sürekli utanç duymakta olan ben,

1874’te ölen Francisco Borges olmadığımdan

Ya da babam olmadığımdan, çömezlerine

Ruhbilim sevgisini aşılayan ve aslında ona inanmayan,

Unutacağım bana ün sağlayan yazılarımı,

Austin, Edinburgh ve İspanya insanı olacağım,

Yüzümü Batıya çevireceğim gündoğumum için.

Her şeye kadir belleğimde benim olacaksın

Yurdum, her güne bölünen parçacıklarla değil.

A. N. A.

Ianus’un bir büstü konuşuyor

Kimse açıp kapayamayacaktır kapıları

Hepsinin başını çeken Çift Çehreliyi

Saygıyla anmadan. Kuşatırım çevrenini

Belirsiz denizlerle belirgin karaların,

İki ayrı yüzüm seçebilir geçmişi

Ve geleceği. İkisini de görürüm ve eşdeğerlidir

Demirler, uyumsuzluklar ve kötülükler,

Silebilecekken hepsini Biri, silmemiş

Silmeyecek. İki elim eksik kalmış

Ve kıpırtısızım, taştan. Diretemezdim

Kursam bile kafamda çekişmeli bir

Gelecek ve bugün uzaklarda kalmış geçmişi.

Yıkıntımı görüyorum: altımdaki kırık sütunu

Ve artık hiç görülmeyecek olan yüzlerimi.

A. N. A.

Bilinmez bunlardan hiçbiri

Ay sakin ve aydınlık olduğunu bilmezden gelir

Üstelik ne de ay olduğunu bilir;

Ne de kum kumluğunu. Tek bir şey

bile yoktur biçiminin benzersizliğini bilen.

Fildişinden taşlar öylesine yabancıdır

Soyut satranç oyununa tıpkı kendilerini

Süren el gibi. Belki de insanın yazgısı,

Kısa süren sevinçler ve uzayıp giden acılar,

Aracıdır Ötekinin. Görmezden geliriz;

Ona Tanrı adını vermenin hiç yararı yok bize.

Boşunadır üstelik korku, kuşku

Ve başlattığımız kısacık yakarı.

Hangi yay fırlatmış olmalı bir ok

Olan beni? Hangi doruk acaba hedefi?

A. N. A.

Brunanburh, İ.S. 937

Kimse yok senin yanında.

Dün gece bir adam öldürdüm savaşta.

Yaşam dolu ve uzun boyluydu, Anlaf’ın soylu kanından.

Bağrına saplandı kılıç, hafifçe soldan.

Yere yuvarlandı, bir nesne oldu

Kargaların önünde.

Boşuna bekleyeceksin onu, görmediğim kadın.

San suların üstünden kaçan gemiler

Geri getirmeyecek onu.

Gün doğarken,

Arayacak onu düşünden uzanan elin.

Döşeğin soğumuş.

Dün gece bir adam öldürdüm Brunanburh’da.

        A. N. A.

Kör adam

I

Yoksun bıraktılar onu bu bin yüzlü dünyadan,

Eskiden olduğu gibi duran yüzlerden,

Bugün artık uzakta kalan komşu sokaklardan,

Dün derinlikli, bugün çukur bir tas olan mavilikten.

Kitaplardan ona kalan ancak ona sunduklarıdır

Belleğin, öylesi bir unutuştur ki

Akılda kalan biçimdir, anlam değil,

Ancak bir tek başlıklar yansır ona.

Uyumsuzluk pusudadır. Her atılan adım

Düşüş olabilir. Ağır kanlı tutsağıyım

Ben uyku sersemi bir zamanın,

Ne gün doğumu belli ne gün batımı.

Sürgit bir gece. Başkaları yok. Dizelerle

İşleyip yoğurmalıyım yavan evrenimi.

II

Doğduğum yıldan beri, ki doksan dokuzdur,

Tepemizde asma çardağından ve aşağıda dipsiz sarnıçtan,

Kaplumbağa hızıyla geçen zaman, bellekte bir an sanki,

Bu dünyanın gözle görünür biçimlerini hep benden kaçırdı.

Günler ve geceler törpüledi durmadan görünüşünü

İnsandan harflerin ve sevgili yüzlerin.

Tükenmiş gözlerim boşuna arandı sorgulayarak

Yararsız kitaplıkları, rahleleri boşuna.

Mavi ve lal artık çöken bir sis üstüme

Ve işe yaramayan iki ses. Baktığım ayna

Duman renkli bir nesne. Bahçede soluyorum içime,

Dostlarım, karanlıkta açan hüzünlü bir gülü.

Şimdi bana kalan yalnız sarı renklerdir

Ve gözlerim yalnız karabasanlar için var.

A. N. A.

Bir kör

Ne zaman aynadaki yüze baksam,

bilmiyorum hangi yüz bana bakıyor;

bilmiyorum hangi yaşlı yüz sessizce

ve bezgin bir öfkeyle kendi imgesini arıyor.

Karanlığımda yavaşça görünmeyen çizgilerimi

araştırıyorum elimle. Bir kıvılcımın ışığı

sızıyor içime. Saçlarını tanıyorum,

külrengi, hatta altın sarısı olan.

Gene söylüyorum yalnızca boş ve yapay

yanlarını yitirdim eşyanın.

Bu soylu sözler Milton’un bilgeliği,

ama ben gene de harfleri ve gülleri düşünüyorum.

düşünüyorum ki görebilseydim yüzümün çizgilerini,

bilebilirdim kim olduğunu bu benzersiz akşamda.

C. Ç.

1972

Şimdiden geçip gitmekte olan geleceğin

işe yaramaz, belirsiz ve bulanık,

bir boşyücelikler tekrarı, uzayıp giden

bir aynalar koridoru olacağından korktum,

Ve bu düşten önceki yarı aydınlıkta

yalvardım adlarını bilmediğim tanrılarıma

günlerime bir şey ya da birini göndersinler diye.

Onlar da gönderdiler. Bu yurdumdu. Atalarım

yasaklara karşın, açlık ve yoksulluk içinde,

savaşlarda kendilerini ona adamışlardı,

İşte bir kez daha karşımdaydı o çekici tehlike.

Oysa zamanın unutmadığı dizelerimde övdüğüm

o hayalet koruyuculardan biri değilim.

Yetmişini tamamlamış kör bir adamım ben

Ölüm kokan bir hastane köşesinde,

Can çekişen insanlar arasında

göğsüne yediği iki kurşunla ölen

Doğulu Francisco Borges değilim;

Ama şimdi saldırıya uğramış yurdum benden

kılıcın savaşla ilgili hünerinden uzak

bilgiçlik taslayan beceriksiz kalemimle:

bir destanın ayrıntılarını toparlayıp

kendi yerimi belirtmemi istiyor. Ben de

onu yapıyorum.

C. Ç.

Ağıt

Geçmişten üç yüz gözümün önünden gitmiyor:

Biri Claudius’la konuşan Okeanos, bir başkası

gün doğarken ve gün batarken acımasız

ve duygu nedir bilmeyen Kuzey;

üçüncüsü da ölüm, hepimizi alıp götüren

akıp giden zamana verdiğimiz o öteki ad.

Tarihte yaşanan ya da düşlenen

dünlerin o halka özgü yükü

işlediğim bir suç gibi eziyor beni.

Gökler altında Danimarka’ya hükmeden

Scyld Sceaving’in cesedini denize

geri getiren o mağrur gemiyi düşünüyorum;

dizginleri yılanlar olan o koca kurdu,

yanan gemiye güzel ölü tanrının

saflığını ve aklığını bağışlayan;

insan gövdeleri serüvenlerinin tabanı

o suların ağırlığı altındaki

bataklıklara saçılan korsanları düşünüyorum;

kuzey Odisealarında denizcilerin

rastladıkları mezarları. Kendi ölümümü

düşünüyorum, kusursuz ölümümü,

gömülecek kül kâsesi ve gözyaşı olmayan.

        C. Ç.

All our yesterdays

Bilmek istiyorum geçmişim kimin.

Gelip geçenlerden hangisinin?

Işıltılı yılların sildiği altı hecelik dizelerle

Latince bir şiir yazan Cenevrelinin mi?

Yoksa şu çocuğun mu, altüst eden

Babasının kitaplığını, bulmak için

En doğru kıvrımlarını haritanın ve yabani

Biçimleri, aslında kaplanla pars olan.

Yoksa ötekinin mi, ardında ölmüş,

sonsuza göçmüş olan adamın yattığı

şu kapıyı iten ve öpen, ağaran günle birlikte,

geçip giden o yüzü ve ölüp giden o yüzü?

Artık var olmayanlarım ben. Yararsızca

Akşamleyin yitip giden bu insanlarım ben.

        A. N. A.

Sürgün (1977)

Biri iz sürüyor İthaka yollarında,

unutmuş kralını yıllarca önce

Troya’ya giden;

biri yeni ele geçirdiği topraklan düşünüyor,

yeni sabanını, oğlunu, ve belki de mutlu.

Yerkürenin sınırları içinde ben, Ulisses,

Hades’in derinliklerine indim

ve yılanların aşk düğümünü çözen

Tebai’li Tiresias’ın hayaletini gördüm,

bir de, ovada aslanların gölgelerini öldüren

ve Olimpos’ta oturan Harekles’in hayaletini.

Biri yürüyor bugün Bolivar ve Şili’de,

belki mutlu, belki değil.

Ben o olmak isterdim.

C. Ç.

Angélica’nın anısına

Kimbilir ne çeşit yaşamlar geçip gitmiş olmalı

Bu acınası ve ufacık ölümle birlikte,

Yazgının ya belleğe göndereceği ya da

Unutulmaya bırakacağı kaç yaşam kimbilir!

Ben öldüğümde bir geçmiş de ölecek birlikte;

Bu çiçekle ölüp gitti onu yok sayan sularda,

yıldızların aydınlattığı bir gelecek.

Onun gibi ben de ölüyorum sonsuz sayıda

Sonla yazgımın bana bırakmadığı;

Gölgem hep yürekli olmuş bir vatanın

yıpranmış söylencelerinin peşine düşüyor.

Ufak tefek bir mermer koruyor anısını;

Üstümüzde bir yerde büyümekte gaddar tarih.

        A. N. A.

Aynaya

Neden direnirsin, bitmez tükenmez ayna?

Neden aynılarsın, gizemli kardeş,

Elimin en ufak kıpırtısını?

Neden gölgede en hızlı yansımalar?

Yunanlının söz ettiği öteki bensin sen

Ve pusmuş beklersin ezelden beri. Belirsiz suların

Ya da dayanıklı camın duruluğunda

Ararsın beni ve boşunadır kör olmak.

Seni görmemek ve bilmek seni

Dehşeti biriktirir içinde, göze aldığın büyülü şey

Çoğaltmak sayısını benliğimiz oluşturan

Ve talihimizi kuşatan her şeyin.

Ölecek olsan, öteki olarak yineleneceksin

Ve sonra da öteki, öteki, öteki, öteki...

A. N. A.

Kitaplarım

Kitaplarım (benim varlığımdan habersiz)

Şu yüzüm gibi tıpkı, benden bir parça,

Şakaklarına kır düşmüş, gözü dumanlı

Boşuna arayıp durduğum camda aynada

Ve avucumu çukurlaştırıp sıvazladığım.

Haksız da sayılmam düşünürken acıyla

Beni dile getiren en can alıcı

Sözcüklerin bu sayfalarda oluşunu,

Benim yazdıklarımda olmak yerine.

Böylesi daha iyi. Ölülerin sesleri

Sonsuza dek konuşacak benimle.

        A. N. A.

Tılsımlar

Snorri’nin Edda Islandorum’unun Danimarka’da yapılmış ilk basımının bir kopyası.

Schopenhauer’in yapıtlarının beş cildi.

Chapman’ın Odissea’sının iki cildi.

Çölde savaşa katılmış bir kılıç.

Büyük dedemin Lima’dan getirdiği yılan ayaklı bir çay kabı.

Kristal bir prizma.

Birkaç soluk eski tarz fotoğraf.

Cecilia Ingenieros’un bana verdiği babasına ait kızıl toprak ahşap bir küre.

Amerika’nın ovalarında, Colombia’da ve Texas’ta yürürken kullandığım oyma saplı bir baston.

İçinde diplomalar olan çeşitli metal silindirler.

Bir doktora cüppesi ve kepi.

Saavedra Fajardo’nun güzel kokulu İspanyol ciltli Las Empresas’ı.

Bir sabahın anısı

Vergilius’un ve Frost’un dizeleri.

Macedonio Fernandez’in sesi.

Birkaç kişinin sevgisi ya da konuşmaları.

Elbette tılsım bunlar, ama adını veremeyeceğim karanlığa karşı

etkisiz, adını vermemem gereken karanlığa.

        C. Ç.

Tanık

Adam düşünde devi görüyor

Biritaya’da olduğunu gördüğü düşünde

Ve yüreğini bu yiğitlik serüvenine hazırlıyor

Ve mahmuzluyor Rocinante’yi.

Güçlükle döndürüyor kanatlarını yel

Kederli adamın saldırdığı değirmenlerin.

Küheylanı savruluyor; mızrağı paramparça

Ve herhangi bir şey oluyor bunca şeyin içinde.

Zırhlarını kuşanmış adam yerde yatıyor;

Komşunun oğlu görüyor düştüğünü,

Serüvenin sonunu bilemeyecek

Yazgısının onu sürükleyeceğini Hint Adalarına.

Bir başka düzlüğün sınırlan içinde yitmiş, yalnızca

Bir düş olduğunu söyleyecek kendine şu yel değirmeninin.

        A. N. A.

Ephialtes

Düşler var düşün ardında. Her gece

Yitip gitmek isterim karanlık sularda

Üstümden gündüzü yıkayan, ama bu katıksız

Sular altında, bize en sonuncu Hiçliği sunan

Edepsiz harikanın nabzı atıyor bu hüzünlü saatte.

Bambaşka yüzümü yansıtan ayna olabilir.

Bir dolambacın gitgide büyüyen tutukevi olabilir.

Bir bahçe olabilir. Hep bu karabasandır.

Dehşeti başka dünyalardan. Adı konulmayan bir şey

Bana ulaşır söylencelerin ve sislerin dününden;

Tiksinilen imge retinaya yapışır kalır

Lekeler uykusuzluğu tıpkı gölgeyi alçalttığı gibi.

Neden boy verir benden bedenim dinlenirken

Ve gönlüm kalmışken yapayalnız, şu ahmak gül?

A. N. A.

Doğu

Vergilius elini gezdiriyor

Su serinliğindeki kumaşın üstünde

Zamanı ve kumları aşan kervanların

Roma’sına taşıdığı yük bu

Biçim ve renk dokuması.

Geleceğe kalacak bir düzesinde Georgicaların.

Eşini benzerini görmemişti. Bugün ipek diyoruz.

Bir Yahudi can veriyor

Kapkara çivilerle gerilmiş çarmıha

Yargıcın buyruğuyla, ama insanlar

Kuşaklar boyu yeryüzünde

Unutmayacak akan kanı ve yakarışları

Ve bir tepenin üstündeki en son üç adamı.

Büyülü bir kitap biliyorum altıgen yıldızlı

Talihin biçtiği tür uykular ve uyanıklıkların

Bizi sürüklediği altmış dört yolu belirleyen.

Oyalanmak için uydurulmuş ne çok şey!

Kumdan ırmaklar biliyorum, altın balıklar,

Etiopya Kıralının, Preste Juan’ın yönettiği

Ganj’ın Aurora’nın yukarısındaki yerlerde.

Hai ku'yu biliyorum, iki üç hecede

Bir anı, bir yankıyı, bir esriyişi yakalayan;

Sarı madenden bir ibrikte tutuklu

Şu duman cinini de biliyorum

Ve karanlıklarda verilen sözleri.

Ah akla sığmaz defineleri gömen beyin!

Yıldızları ilk gören Caldea.

Yüksek direkli Portekiz gemileri: Goa.

Clive’ın kazandığı utkular, daha dün

Canına kıydı Kim ve kızıl laması

Kurtarıcıları olan yolda gidecekler hep.

Buram buram çay kokusu, sandal ağacının kokusu.

Kurtuba ile El Aksa camisi

Ve kaplan, sümbül denli kırılgan.

İşte böyle Doğum benim. Anıların

boğmasın beni diye edindiğim bahçe.

        A. N. A.

Ak geyik

İngiltere’nin yeşil kırlarını anlatan hangi baladdan?

Hangi İran tahta baskısından, hangi düş ülkesinden

Geçmişimizin tutsak aldığı günlerden gecelerden,

Çıkıp geldi bu sabah düşüme giren ak geyik?

Bir an çaktı geçti. Çayırları geçtiğini gördüm

Bir akşam kızıllığının ılgımında yitip gittiğini,

Birazı belleğin, birazı unutuşun ürünü olan

Ağırlıksız yaratık, tek boyutunu gösterip gitti.

Bu tuhaf dünyayı yöneten cinler ve tinler

Düşlememe izin verir seni ama efendin olamam;

Belki de geleceğin derinliklerinde bir oyukta

Karşılaşırız yine, düşlerin ak geyiği.

Ben de zaten bir düşüm, gelip geçici, çayırların

Ve aklığının düşünden bir iki gün daha süren.

        A. N. A.

The unending rose

       Susanna Bombal'a

Hicret’in ardında beş yüz yıl.

İran kendi minarelerinden

çöl mızraklarının saldırısını seyretti,

Nişapurlu Attar da bir güle baktı

sessiz sözcükler söyleyerek

dua eden biri değil de, düşünen biri gibi:

“Kırılgan küren elimde. Ve zaman

büküyor ikimizi de, biz farkında olmadan,

bu akşam saatinde, unutulmuş bir bahçede.

Senin tüy gibi gövden havada nem içinde.

Kokunun yoğun ve sürekli yayılışı

yaşlı ve yıpranan yüzüme yükseliyor.

Ama ben seni bir düşün katmanları arasında

ya da bu bahçede bir sabah görmüş olan o çocuktan

çok daha uzun bir zamandan beri tanıyorum.

Güneşin beyazlığı senin olabilir,

ayın yaldızı ya da zafer kazanmış kılıçtaki

kurumuş kırmızı kan lekesi de.

Ben körüm, bir şey de bilmiyorum. Ama

gidilecek daha çok yol olduğunu ve her şeyin

eşyanın sonsuzluğu olduğunu görüyorum. Sen

müziksin, ırmaklar, gökler, saraylar, meleklersin,

Ey sınırsız, gizdeş sonsuz gül, sonunda

Tanrının benim ölü gözlerime göstereceği.

        C. Ç.