DEVRİM TARİHİ VE TOPLUMBİLİM AÇISINDAN ATATÜRK - EMRE KONGAR

       Çocukluğumdan bugüne, yetişmeme katkıda bulunan bütün büyüklerime ve hocalarıma...

       :::::::::::::::::::

       İÇİNDEKİLER

       ÖNSÖZ

       İKİNCİ BASIM İÇİN ÖNSÖZ

       Birinci Kitap

       BİR DEVRİMİN NESNEL KOŞULLARI VE TÜRK DEVRİMİ

       I) GİRİŞ

       I- KAVRAM VE TERMİNOLOJİ SORUNU

       1-İhtilal

       2-İnkilap

       3-Devrim

       II- MODEL SORUNU

       III- AZGELİŞMİŞ ÜLKELERİN YARATTIĞI SORUNLAR

       IV- DEVRİM MODELLERİNİ SINIFLAMA SORUNU

       II) EVRENSEL MODELLER VE TÜRK DEVRİMİ

       I- İLERİ TEKNOLOJİYE SAHİP ÜLKELER İÇİN GELİŞTİRİLMİŞ MODELLER

       1- Endüstri Devriminin Özellikleri

       2- Pozitivist Model ve Türk Devrimi

       3- Sınıfsal Devrim Modeli ve Türk Devrimi

       II- GERİ TEKNOLOJİYE SAHİP ÜLKELER İÇİN GELİŞTİRİLMİŞ DEVRİM MODELLERİ

       1- Teknolojik Bakımdan Geri Ülkelerin Özellikleri

       2- Merkez-Çevre Kuramına Dayalı Karşı-Emperyalist Devrim Modeli ve Türk

       Devrimi

       III) BİR DEVRİMİN GENEL KOŞULLARI

       I- DEVRİME YOL AÇAN NESNEL KOŞULLAR

       1- Devrime Yol Açan Ekonomik Koşullar

       2- Devrime Yol Açan Toplumsal KoşuIlar

       3- Devrime Yol Açan Siyasal Koşullar

       II- BİR DEVRİM İÇİN GEREKLİ OLAN ÖZNEL KOŞULLAR

       1- Liderlik

       2- Örgüt

       3- İdeoloji

       4- Öznel Koşullar Arasındaki İlişki

       III- NESNEL KOŞULLAR İLE ÖZNEL KOŞULLARARASINDAKİ İLİŞKİ

       IV- DEVRİM AÇISINDAN SİYASAL İKTİDAR VE ORDU

       V- NESNEL KOŞULLAR AÇISINDAN TÜRK DEVRİMİ

       1- Ekonomik Koşullar

       2- Toplumsal Koşullar

       3- Siyasal Koşullar

       4- Sonuç

       İkinci Kitap

       BİR DEVRİMİN ÖZNEL KOŞULLARI VE TÜRK DEVRİMİ

       1) LİDERLİK

       I- LİDERLİK KONUSUNDA TOPLUMBİLİMSEL YAKLAŞIMLAR

       II- KARİZMATİK LİDER OLARAK MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN ÖZELLİKLERİ

       III- ATATÜRK'ÜN KENDİ KARİZMASI KARŞISINDAKİ TUTUMU

       1- Hazırlık Aşaması

       2- Karizmasını Yaratmaya Yardım Ediyor

       3- Karizmasını Ulusa Mal Etmesi

       IV- ATATÜRK'ÜN LİDERLİĞİNİN SOSYAL PSİKOLOJİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

       1- Liderliğin Kaynağına ilişkin Görüşler

       2- Atatürk'ün Liderlik Kaynaklarına Göre Değerlendirilmesi

       3- Liderlik Türleri

       V- ATATÜRK'ÜN BİREYSEL LİDERLİK NİTELİKLERİNE GÖRE DEĞERLENDİRİLMESİ

       1- Grup Liderliği İlkeleri ve Atatürk

       2- Grup Dinamiği Çözümlemelerinin Katkıları ve Sınırlılıkları

       II) ÖRGÜT

       I- BİRİNCi DÖNEM: --VATAN VE HÜRRİYET--

       II- İKİNCİ DÖNEM: --İTTİHAT VE TERAKKİ--

       III- ÜÇÜNCÜ DÖNEM: --REDD-İ İLHAK VE MÜDAFAA-İ HUKUK CEMİYETLERİ--

       IV- DÖRDÜNCÜ DÖNEM: --TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ--

       V- BEŞİNCİ DÖNEM: --PARTİ DÖNEMİ-DEVRİMİN YAYGINLAŞTIRILMASI--

       III) İDEOLOJİ

       I- İDEOLOJİNİN İŞLEVİ

       II- MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN iDEOLOJİSi

       III- ALTI OK'UN ANLAMI

       1. Laiklik

       2. Cumhuriyetçilik

       3. Halkçılık

       4. Milliyetçilik

       5. Devletçilik

       6. Devrimcilik

       IV- KEMALİST İDEOLOJİ

       Üçüncü Kitap

       TÜRK DEVRİMİNDEN BİR DEVRİM MODELİNE (Türk Devriminin Değerlendirilmesi)

       I- MODERNLEŞME KURAMI VE TÜRK DEVRİMİ

       II- GERİCİ VE İLERİCİ TEPKİLERİN MEKANİZMASI

       III- İDEOLOJİK DÖNEMLER

       IV- TEPKİ BİÇİMLENMESİ AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       V- İKTİDARI ELE GEÇİRME AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       VI- UYGULAMA AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       VII- KURUMSALLAŞMA AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       VIII- BİRBİRİNİ İZLEYEN İDEOLOJİK DÖNEMLER

       IX- TÜRK DEVRİMİNİN DEĞİŞME DÖNEMİ

       KAYNAKÇA

       :::::::::::::::::::

       Bazan bir sözcük arar ozan, bekler,

       bir anahtar sözcük, başlamak için şiire,

       birgörüntü bazan, birses, birkoku,

       bazan da birşey bir devinim izi.

       ÖZDEMİR İNCE, --Önsöz--den.

       ÖNSÖZ

       Bu çalışmayı yaparken dört ana kaynak grubundan yararlandım.

       Birinci grup kaynaklar, belgelerdir. Bunların başında, Birinci Büyük Millet

       Meclisi'nin gizli oturum tutanakları geliyor. Şimdiye kadar araştırmacıların

       kullanmasına pek açık olmayan bu tutanaklar gerçekten çalışmama büyük ışık

       tuttu. Pek çok karanlık noktayı, gizli oturum tutanaklarından aydınlığa

       kavuşturmak olanağını buldum. Özellikle Atatürk'ün Nutuk adlı yapıtıyla, Türk

       Tarih Kurumu'nun pek çok çalışması, bu tutanakların ışığında yeni anlamlar

       kazandı.

       İkinci grup kaynaklar, Atatürk hakkında yazılmış anılar ve yapılmış

       incelemelerdir. Bunların bir bölümü, birinci ağızdan, bir bölümü,

       yazılanlardan derleme niteliği taşıyan ikinci elden çalışmalardır.

       İncelemelerin içinde ise yabancı bilim adamı ve yazarların, gerek Atatürk,

       gerekse Cumhuriyet Türkiyesi hakkındaki yapıtları önemli bir yer tutuyor.

       Üçüncü grup kaynaklar, çağdaş toplumsal bilimlerin; toplumsal değişme,

       devrim, liderlik, örgüt, ideoloji gibi konulardaki kuramsal ve uygulamalı

       bilgilerini içeren çalışmalardır. Bunların önemli bir bölümünün Atatürk ya da

       Türkiye ile doğrudan hiçbir ilişkisi yoktu. Ben bunları yalnızca, Atatürk'ün

       eylemini çağdaş bilimlerin bulguları açısından inceleyip, irdelemek için

       kullandım.

       Dördüncü grup kaynaklar, Türk edebiyatı, özellikle Türk Romanı'dır. Gerek

       Mustafa Kemal Atatürk'ün, gerekse o dönem Türkiyesinin Türk romanına nasıl

       yansıdığı, yalnız o yılların havasını öğrenmek açısından değil, Atatürk'ün

       liderlik niteliklerinin ve eyleminin karizmatik özelliğinin daha iyi

       belirlenmesinde de bana çok yardımcı oldu. Bu dört kaynak grubunun ne hepsini,

       ne de herhangi birini tümüyle araştırabildim. Üstelik elimdeki kaynakların

       tümünü de bu çalışmamda kullanamadım. Bu açıdan ortaya çıkan eksikliklerin

       bağışlanmasını dilerim.

       Elimdeki kaynakları, dünyaya armağan ettiğimiz ve henüz ikinci bir benzeri

       üretilmemiş olan Türk Devrimi'ni anlamak ve anlatmak için birbiriyle iç içe

       geçmiş bir biçimde kullandım. Çözümlemelerim sırasında, resmi ideolojiye

       bağımlı kalmak gibi bir kaygım olmadığı gibi, bu ideolojiyi yadsımak için de

       özel bir çaba harcamadım. Tarihin gerçekleri neyse, onları kavramaya ve

       çağdaş toplumsal bilimlerin ışığı altında yeni çözümlemeler yapmaya çalıştım.

       Atatürk ile simgelenen Türk Devrimi, hem karşı-emperyalist bir eylemin, hem

       de Batılılık ideolojisinin bir bireşimi olduğu için, dünyada ikinci bir

       benzeri yoktur. Bu --biriciklik-- bilimsel çözümlemelerde de zorluklar yarattı.

       Tarihsel gerçekleri elimden geldiğince uygun bir aktarmayı, çağdaş bilimin

       bize verdiği yeni çözümleme modellerini gücüm yettiğince kullanarak yapmaya

       çalıştım.

       Çalışmamı üç kitapçık biçiminde düzenledim. Bu kitapçıklar birbirinden

       bağımsız olarak ele alınabileceği gibi, birbirlerini tamamlayıcı özelliklere

       de sahip.

       Birinci kitapta, bir devrimin nesnel koşullarını kavramlar ve modeller

       açısından Türk Devrimi'ni irdelemek amacıyla ele aldım. Önce terim ve

       kavramlar üzerinde durduktan sonra, gelişmiş ülkeler için geçerli iki model

       ile, gelişmekte olan ülkeler için geçerli bir modeli Türk Devrimi ile

       karşılaştırmalı olarak inceledim. Son olarak da bir devrimin koşulları üzerine

       genel bir model önerdim (İkinci baskıda bu bölümün sonuna ayrıca nesnel

       devrim koşulları açısından Osmanlı toplumunun durumunu irdeleyen bir bölüm

       daha ekledim.).

       İkinci kitapta, bir devrimin öznel koşullarını, Türk Devrimi açısından ele

       aldım. Bu kitapta Atatürk'ü liderlik, örgüt ve ideoloji açısından incelemeye

       çalıştım. Böylece öznel koşullar açısından bir değerlendirme yapmaya çaba

       harcadım.

       Üçüncü kitapta ise, Türk Devrimi'ne dayalı olarak bir değerlendirme yaptım.

       Bu değerlendirmeye dayalı olarak, ideolojik boyutu ağır basan bir model

       çerçevesinde Türk Devrimi'ni açıklamaya çalıştım.

       Bu çabalarımın Türk Devrimi'ni açıklamakta da, Atatürk'ün eylemini

       değerlendirmekte de yeterli olmadığını biliyorum. Çünkü her iki olay da tek

       bir kişinin çabalarıyla açıklığa kavuşturulacak denli yalın değil. Bu nedenle

       yaptığım çalışma, tartışmalara yeni bir boyut kazandırabilirse, kendimi

       görevini yapmış sayacağım.

       EMRE KONGAR, Ankara, Eylül 1980

       :::::::::::::::::::

       İKİNCİ BASIM İÇİN ÖNSÖZ

       Bir Batılı düşünür: --Başarı ve başarısızlıklar, tarih açısından, yalnızca

       dünya olaylarını doğrudan etkiledikleri için önemli değildirler. Asıl

       önemleri siyasal bakımdan bir simge oluşturmalarında yatar. İşte Kemalist

       deney bunun en güzel örneğidir.-- diyor (Wiatr, 1981:3).

       Bu anlayışla kaleme aldığım ve birinci baskısı --Atatürk ve Devrim Kuramları--

       adı ile yapılan bu kitap çok çabuk tükendi.

       İkinci baskı için kitabı gözden geçirirken, Üniversitelerimizdeki Devrim

       Tarihi derslerinde kullanılabilme özelliğini de dikkate aldım. Gerekli ekleme

       ve düzeltmeleri bu açıdan da yaptım.

       Ayrıca, birinci baskıdan sonra yayımlanan ve özellikle uluslararası

       seminerlerde yapılan çalışmaları ve yeni kitapları gözden geçirdim. Bunlardan

       yararlanabileceklerimi çalışmama aldım. Bu arada, 1920'ler ve 1930'larda

       yayımlanmış olan yabancı kitaplar bakımından da yeni kaynaklar buldum. Böylece

       bir yandan Türk Devrimi'nin yabancı gözü ile değerlendirilmesini, öte yandan

       da Atatürk yaşarken yapılan gözlemleri okuyucuya daha iyi yansıtmaya çaba

       harcadım.

       Bu kitabın ilk baskısını yapan İş Bankası Kültür ve Sanat Müşavirliği ile

       ikinci baskıyı yapan Remzi Kitabevi'ne teşekkür ederim.

       En büyük teşekkürü ise, kitabı eleştirenlere borçluyum. Melih Cevdet

       Anday'dan, Oktay Akbal'a, Mete Tunçay'dan İsmet Giritli'ye dek pek çok yazar

       ve bilim adamı kitabın üzerine eğilmek zahmetine katlandılar. İkinci baskıda

       hepsinden çok yararlandım. Onlara minnet borçluyum.

       EMRE KONGAR, Mart 1983, Çankaya-Ankara

       :::::::::::::::::::

       BİRİNCİ KİTAP

       Bir Devrimin Nesnel Koşulları ve Türk Devrimi

       ilk seferde on beş kişi vurdular

       ve bir hayli düşman kırdılar

       yamaçlarda koptu kızılca kıyamet

       cesaretlerine söz yoktu ama

       neyleyip nitsinler düşman daha çoktu

       düştü birer birer bütün yiğitler

       gürültüler boğazda sustu nihayet

       ATTİLA İLHAN,--2'nci cebbar oğlu mehemmed-- adlı şürden.

       :::::::::::::::::::

       I

       GİRİŞ

       Öteki odalarda

       Başka başka resimleri Atamın

       Atatürk'üm, artık ömrüm oldukça

       Bu resminle karşımdasın!

       BEHÇET NECATİGİL, --Resim--den.

       :::::::::::::::::::

       I- KAVRAM VE TERMİNOLOJİ SORUNU

       Toplumsal bilimlerin ve siyasal bilimlerin özel terimleri, günlük konuşma

       dilinde taşıdıklarından farklı anlamlar taşır. Her bilim dalının olduğu gibi,

       toplumbilimin de kendine özgü bir dili, kendine özgü terimleri vardır. Bir

       örnek --rol-- terimi için verilebilir. Günlük yaşamda, sahne etkinlikleri

       arasında düşünülen --rol-- terimi, toplumbilim için, --bir durumun hak ve

       görevlerinin nasıl yerine getirilmesi gerektiği hakkında ilgili başka kişiler

       tarafından sahip olunan rol beklentilerinin toplamı-- olarak tanımlanır

       (Kongar,1978:60).

       İşin ilginç yanı, hemen hemen tünı bilim dalları için, özel terimlerin ve

       özel bir dilin varlığı kabul edilir ama, iş toplumsal ve siyasal bilimlere

       gelince biraz karışır: İnsanlar bu bilim dallarının terimlerinin --özel anlam--

       taşıdıklarını unutur görünürler. Bu yüzden de herkes her terimi aklına ve

       diline geldiği gibi kullanır. Oysa, her ayrı terimin, temsil ettiği kavramlar

       açısından ayrı anlamları vardır.

       Bu durumun en klasik örneklerinden biri, konumuz olan --Atatürk-- üzerinde

       görülür. --Atatürk Devrimleri--, --Atatürk Reformları--, --Atatürk İhtilali--,

       --Atatürk İnkılabı--, --Türk Devrimi--, --Türk İnkılabı-- gibi terimler sık sık

       birbirlerinin yerine kullanılır.

       Bütün bu terim ve kavram kargaşasına, Türkiye'nin içinde bulunduğu hızlı

       değişme süreei de katkıda bulunur: Eski ve yeni terimlerin, hangi kavramların

       karşılığı olarak kullanıldığı ayrıca bir tartışma konusu olur. --Devrim--

       sözcüğü, --İhtilal-- karşılığı olarak mı, --İnkılap-- karşılığı olarak mı

       kullanılmaktadır, ya da kullanılacaktır? --Reform-- karşılığı olarak hangi terim

       en uygun anlamı verir?

       :::::::::::::::::::

       1) İhtilal

       Toplumsal ve, siyasal bilimlerin kullandığı terimler arasında en geniş ve

       farklı anlamlara sahip olan sözcüklerden biri --ihtilal--dir. Bir yandan siyasal

       anlamlı Fransız İhtilali'nden söz ederken, öte yandan ekonomik ve toplumsal

       anlamlı ve teknolojik temelli --endüstri ihtilali-- deyimi tüm ülkelerin

       kullandığı bir terimdir.

       Siyasal bağlam içinde --ayaklanma--, --isyan--, --darbe-- gibi terimleri akla

       getiren --ihtilal--, bırakınız --endüstri ihtilali-- gibi farklı kullanılışı,

       siyasal anlamdaki kullanılış açısından bile üzerinde anlaşmaya varılmış bir

       sözcük değildir.

       Bu çalışmada, --ihtilal-- sözcüğü yerine --devrim-- terimi kullanılacaktır. Bu

       terim, siyasal olarak, --siyasal iktidarın kaynağının değiştirilmesi-- anlamında

       kullanılacaktır.

       Böylece söz konusu olan olay, bir --ayaklanma--dan bir --isyan--dan bir

       --hükümet darbesi--nden farklı olmaktadır.

       :::::::::::::::::::

       2) İnkılap

       Sözcük anlamı, değişme, bir durunıdan başka bir duruma dönüşme olan ve

       günümüzde daha çok --reform--, --evrim--, --değişme-- sözcükleri yerine kullanılan

       --inkılap-- terimi, geçmişte çok daha farklı bir anlam yüklenmiştir (Bu arada

       --inkılap-- sözcüğünün ikinci sesli harfinin üzerinde nokta olmadığına, bu

       harfin --i-- değil --ı-- olduğuna dikkati çekmek isterim.).

       Özellikle Atatürk yaşarken, Türk devriminin, siyasal bir iktidar

       değişikliğinden daha derin, toplumsal ve ekonomik sonuçları olacağını

       görenler, buna --ihtilal-- yerine, --inkılap-- demeyi yeğlemişlerdir. Böylece,

       genellikle siyasal içerikli olan --ihtilal-- yerine toplumsal ve ekonomik

       içerikli olan --inkılap-- deyiminin kullanılmasıyla, o zaman, olay daha geniş

       kapsamlı olarak ele alınmıştır.

       Öyle sanıyorum ki, ünlü Kadro dergisinin ilk sayısında yer alan bildirinin

       şu satırları, terimlerin 1930'lu yıllardaki kullanılışını çok iyi

       belirtecektir:

       --Türkiye bir inkılap içindedir. Bu inkılap durmadı.

       Bugüne kadar geçirdiğimiz hareketler, şahit olduğumuz muazzam kıyam

       (ayaklanma) manzaraları, onun yalnız bir safhasıdır. Bir ihtilal geçirdik.

       İhtilal, inkılabın gayesi değil, vasıtasıdır.

       Bu ihtilal safhasında dursaydık inkılabımız akim (sonuçsuz) kalırdı. Halbuki

       o, genişliyor, derinleşiyor. O henüz son sözünü söylemiş, son eserini vermiş

       değildir. Tesviye edilmiş (düzeltilmiş) bir zemin üstünde yarınki Türk

       cemiyetinin, kendine has ve kendine uygun binasını kurabilmek için,

       inkılabımız derinleşme ve genişleme istikametindedir.

       İnkılap bitaraf bir nizam değildir. Onun içinde yaşayanlarırı taraftar

       olsunlar veya olmasınlar, ona intibak etmeleri lazımdır. İnkılap ona taraftar

       olanların iradelerine, taraftar olmayanların iradelerinin, kayıtsız ve

       şartsız, bağlanması demektir.

       İnkılabın irade ve menfaati, inkılabı duyan ve yürüten azlık, fakat şuurlu

       bir avangardın, azlık fakat ileri bir KADRO'nun iradesinde temsil olunur. Bu

       kadro, inkılabın şeniyetinden (gerçeğinden) çıkarılan ve onun seyrine uygun

       bir şekilde izah edildikçe şekilleşen prensipleri kendine şuur edinir.

       İnkılabın derinleşmesi demek, her şeyden evvel, bu prensiplerin ve onların

       ifadesi olan inkılap, ahlak ve disiplinin, ileri kadronun dimağından genç

       neslin, şehir halkının ve köylünün dimağına inmesi ve yerleşmesi demektir.--

       (Ayraç içindeki sözcükler benim. E.K.) (Kadro, 1932, No. 1:31).

       Görüldüğü gibi, Kadro'cuların kullandığı biçimde, --inkılap--, açıkça

       --ihtilal--den çok daha geniş ve derin kapsamlı bir sözcüktür. Özellikle

       --İhtilal, inkılabın gayesi değil, vasıtasıdır-- sözü, iki terim arasındaki

       ilişkiyi ve o zamanki kullanışları arasındaki farkı çok açık seçik bir

       biçimde ortaya koyuyor.

       Terimler arasındaki kullanılış farklarını vurgulaması bir yana, yukarda bir

       bölümünü aktardığım bildiri aslında --devrim toplumbilimi-- konusuna da

       mükemmel bir giriş niteliği taşımaktadır.

       --İnkılap-- teriminin yukarıda belirttiğim kullanılışı ancak bir anlamını

       verir. Oysa kimi zaman, --Atatürk İnkılapları-- deyiminde olduğu gibi, ikinci

       anlamı da vardır: Buna göre --inkılap--, --reform--, --yenilik-- anlamına gelir

       (--İnkılap-- sözcüğünün Arapça anlamının alt üst olma, ters çevirme olduğu da

       bu arada anımsanmalıdır.)

       Böylece --inkılap--, bir yandan geniş kapsamlı, toplumsal, ekonomik ve

       siyasal bir ihtilal anlamında kullanılırken, öte yandan, şapka, alfabe,

       takvim, eğitim konularındaki reformları nitelemek için de başvurulan bir

       terim özelliği de kazanmıştı.

       :::::::::::::::::::

       3) Devrim

       Türkçedeki özleştirme akımının ürettiği terimlerden biri olan --devrim--

       yalnız siyasal anlamda düşünüldüğü zaman --ihtilal-- karşılığı, toplumsal,

       ekonomik ve siyasal bağlamda kullanıldığı zaman da, eski günlerdeki

       kullanılışı ile --inkılap-- karşılığıdır (--Devrim-- sözcüğü ile hem ihtilal hem

       de inkılap terimlerinin karşılanması için ve bunun Atatürk ile ilişkisi için

       bkz. Berkes, 1982:133-151.).

       Biz bu çalışmada --devrim-- terimini hem --ihtilal--, hem de --inkılap-- anlamında

       kullanacağız. Bu çerçeve içinde terimi bir kez daha tanımlarsak şöyle bir

       sonuca ulaşırız: Siyasal anlamda --devrim--, iktidarın kökeninde deyişme

       yaratan bir olaydır. Örneğin Fransız devrimi, siyasal iktidarın kökenini

       tanrıdan ve gelenekten alıp, o dönemin ilerici sınıfı olan burjuvaziye ve

       kentli halka vermiştir. Aynı biçimde Türk devriminde de, Atatürk,

       dinsel-geleneksel kökenli iktidarı, (o dönem için kuramsal planda da kalsa),

       ulusa ya da halka dayalı, laik bir niteliğe dayamıştır.

       İktidarın kökeninde, yani dayandığı güçlerde (inançlar ya da sınıflar,

       ilişkiler) değişiklik yapmayan siyasal olaylar, bu anlamda devrim değildir.

       --Hükümet değişikliği--, --hükümet darbesi--, --isyan--, --iç savaş-- gibi farklı

       nitelikte olan olayların --devrim-- olayı ile karıştırılmaması gerekir.

       Demokratik yolla yapılan bütün değişiklikler, aynı kökene, halk kökenine

       dayandığı için --devrim-- diye nitelenemez. Fakat demokrasinin başlaması bir

       devrimdir. Örneğin, bizde 1950 seçimleriyle, Demokrat Parti'nin iktidara

       gelmesi ulus egemenliğini ve demokrasiyi kuramdan uygulamaya aktardığı için,

       uygulama açısından bir devrim olarak düşünülebilir.

       Öte yandan, bir grubu siyasal iktidardan uzaklaştırıp, başka bir grubu

       ihtidara getiren --hükümet darbesi--, siyasal iktidarın kökeninde değişiklik

       yapmadığı takdirde, --devrim-- olarak nitelenemez. Ancak, siyasal iktidarın

       dayandığı güçlerde değişiklik sonucunu doğuran --hükümet darbeleri--, --devrim--

       diye nitelenebilirler. Bu açıdan, düşünüldüğünde İttihatçıların --Bab-ı Ali

       baskını-- devrim olmaktan uzak bir --hükümet darbesi--dir. Çünkü, sonuç olarak

       yalnız Kamil Paşa hükümetinin yerine, Mahmut Şevket Paşa hükümeti geliyor ve

       parti olarak İttihatçıların etkisi artıyordu. Oysa; gerek padişah, gerek

       meşrutiyet 1908'deki niteliği ile varlığını sürdürüyordu.

       Yine bu çerçeve içinde düşünüldüğünde, 1908 yılında İttihatçıların

       Makedonya dağlarına çekilmesi ve Abdülhamid'i Meclis'i toplantıya çağırmaya

       zorlaması, siyasal anlamda --devrim--dir. Çünkü, rafa kaldırılmış olan

       Anayasa'yı yeniden yaşama geçirerek, Padişah'ın kayıtsız koşulsuz kullandığı

       dinsel-geleneksel otoriteye, o dönemin etkin gücü --bürokrasi--yi ortak etmişti.

       Belki çok kapsamlı değildi ama, hiç kuşkusuz bir --devrim--di 1908 eylemi.

       Üstelik de sonuçları bakımından daha geniş kapsamlı devrimlere de yol açmıştı.

       Aynı biçimde 27 Mayıs 1960 --hükümet darbesi-- de sonunda siyasal bir

       --devrim--e dönüştü. Çünkü, siyasal iktidara, halkın seçtiği Meclis'in yanında

       yargısal ve bürokratik ortaklar getirdi. Böylece bir anlamda siyasal

       iktidarın dayandığı güçlerin niteliğinde değişiklik yaptı.

       --Devrim-- teriminin siyasal alan dışında da anlamı olduğunu daha önce

       belirtmiştik. Ekonomik ve toplumsal anlamda devrim, ekonomik ve toplumsal

       ilişkilerde temel değişiklikler yapan bir olaydır.

       Bilindiği gibi, toplum, bir dizi --düzenlenmiş ilişkiler--den oluşur. Toprak

       ağası-köylü, işçi-patron, anne, baba-evlat, öğretmen-öğrenci ilişkileri gibi.

       İşte düzenlenmiş olan bu ilişkilerin tümü --toplumsal yapı--yı oluşturur.

       Yukarıdaki tanıma yakından bakarsak, toplumsal ve ekonomik anlamdaki devrimin,

       toplumsal-ekonomik yapıyı etkileyen bir olay olarak ortaya çıktığını görürüz.

       Çağdaş toplumbilimin sınıf, değişme, örgüt, kurum gibi tüm kavramları

       --ilişkiler-- içinde düşündüğü ve bu ilişkileri bir --yapı-- çerçevesinde ele

       aldığı düşünülürse, (Tiryakian, 1970:112-145; Bottomore, 1970:146; Kongar,

       1979:33-34) devrim, siyasal toplumsal, ekonomik ilişkiler düzeninde hızlı

       değişmeye yol açan olaydır demek yanlış sayılmaz (Burada bir yaklaşım olarak

       --yapısalcılık--ı değil, toplumsal degişmenin ancak --yapıdaki değişmeler--

       biçiminde algılanabileceği düşüncesini aktarmak isteğimi özellikle belirtmek

       isterim. E.K.).

       Devrim ile öteki değişmeleri birbirinden ayıran fark aslında kapsam ve hız

       ayrımıdır. Her toplumun her an değişme içinde olduğu anımsanırsa, --devrim--

       olayını yalnız --değişme-- kavramına bağlamak anlamsızlaşır. Çünkü o zaman,

       her toplum her an --devrim-- yaşıyor demektir. Oysa, her toplumda her an devrim

       olmaz.

       Şimdi --devrim-- kavramının üç ögesi ortaya çıkmış olmaktadır. Bunlar sırası

       ile, --yapı değişmesi--, --bu değişmenin alışılagelmişten hızlı olması-- ve yine

       --bu değişmenin alışılagelmişten kapsamlı olmasıdır--. --Alışılagelmiş-- terimini

       öznel bir kavram olarak değil, --tarihsel süreç içinde-- ve --belli bir toplum

       bağlamı--nda nesnel bir açıdan alıyorum.

       Sonuç olarak, Türk Devrimi'ni, Türkiye'nin siyasal, toplumsal ve ekonomik

       yapısında (yani, ilişkilerinde) hızlı ve kapsamlı bir değişme yaratma olayı

       olarak gördüğümüzü ve Atatürk'ün eylemini bu bağlam içinde inceleyip

       irdelemeye çalışacağımızı belirtelim.

       :::::::::::::::::::

       II- MODEL SORUNU

       Bilimsel düşünce soyut düşünce demektir. Daha doğrusu, soyutlama düzeyi

       yüksek temeller üzerine kurulmuş düşünce demektir. Somut düşünce bile, ancak,

       belli bir soyutlama düzeyinin üzerine konduğu zaman bir anlam taşır bilimde.

       Bir başka deyişle, somut düşünce, bilimsel olabilmek için, belli

       soyutlamalara dayalı sonuçlar ile karşılaştırmalı olarak anlam taşır.

       Neden bu böyledir? Neden, bilim soyut düşünceye dayanır, ya da dayanmak

       zorundadır?

       Bu sorunun yanıtı çok açıktır aslında: Bilim, uğraştığı ilgi alanında

       genel kurallara, yasalara ulaşmaya çalışır. Oysa gerçek, ister toplumsal,

       isterse bireysel olsun, son derece çeşitli ve karmaşıktır. Bu çeşitlilik ve

       karmaşıklık içinde, belli ilişkileri görebilmek, belli kurallara

       ulaşabilmek için, ayrıntılardan kurtulmak, genel özellikleri bulabilmek

       zorunludur. İşte bu zorunluluk içinde bilim, ayrıntıların kendisini

       saptırmasını önlemek için genel özellikleri, benzerlikleri ortaya koyar.

       Sonra da bu özelliklerden --soyut modeller-- oluşturur.

       Soyut düşüncenin en klasik ve ilkel ürünü --renk-- kavramıdır. Yeşil, mavi,

       kırmızı, doğada tek başlarına bulunamazlar. Yeşil yaprak, kırmızı elma, mavi

       gök söz konusudur ancak. Bakkala gidip --yarım kilo kırmızı renk-- alamazsınız.

       Ancak, --kırmızı renkli badana boyası-- isteyebilirsiniz.

       Toplumsal ve siyasal bilimlerdeki durum da böyledir. Nasıl, hiçbir zaman

       tek başına bulunamayan renkler bize, çevremizdeki varlıkların tanımlanması

       ve betimlenmesinde yardımcı olurlarsa, bilimsel modeller de aynı biçimde işe

       yararlar. Örneğin, feodal toplum, ana özellikleriyle, emeğin toprağa bağımlı

       olduğu, serbest dolaşımının söz konusu olmadığı, piyasa ekonomisinin

       bulunmadığı, toprak ağalarının aynı zamanda siyasal güç sahibi bulunduğu ve

       köylünün artı ürününe bu ağaların el koyduğu, esas olarak tarıma bağlı bir

       toplum olarak tanımlanır. Hiç kuşkusuz bu --soyut bir model--dir. Somut olarak

       --feodal toplum--, onyedinci yüzyıl İspanya'sı mıdır, onaltıncı yüzyıl

       Fransa'sı mı? Yoksa onüçüncü yüzyıl İngiltere'si mi?

       Bu sorunun yanıtı, --hepsi-- ya da --hiçbirisi-- diye verilebilir. Bir toplumun

       genel nitelikleri belirtilmek isteniyorsa, yanıt --hepsi-- olacaktır. Fakat,

       her türlü sapmanın ve ayrıntının dikkate alınarak, --soyut model-- ile --bire bir

       çakışan-- bir somut toplum düşünülüyorsa, yanıt elbette ki --hayır-- olacaktır.

       Çünkü, her toplumda, mutlaka, soyut modelden sapan küçük ya da büyük, az ya da

       çok, birkaç özellik olacaktır.

       Öte yandan, elimizde --feodal toplum--, --kapitalist toplum-- gibi modeller

       olmasa, toplumları ne sınıflamamız, ne de onları bilimsel kategoriler halinde

       incelememiz olanaklı olur.

       Bu açıdan bir --devrim sosyolojisi--nin ancak belli modeller çerçevesinde ele

       alınabileceği açıktır. Fakat, modeller ile çalışırken, bunların soyut

       genellemeler olduğu ve --her zaman her yerde geçerli-- kavramlardan oluştuğu

       için, hemen hemen hiçbir somut toplum ya da olayla --bire bir-- çakışma

       göstermeyeceği unutulmamalıdır.

       :::::::::::::::::::

       III- AZGELİŞMİŞ ÜLKELERİN YARATTIĞI SORUNLAR

       İnsanoğlunun ileri çocukları, gelişmiş teknolojiye sahip toplumlardır.

       Atomu parçalayan, bilgisayarları üreten ve uzay teknolojisine geçen

       toplumlardır, insanlığın geleceğini belirleyen toplumlar.

       Oysa, insanoğlunun çoğunluğu azgelişmiş toplumlar biçiminde yaşamaktadır.

       Üstelik bunların önemli bir bölümü, yalnız azgelişmiş değil, --geri

       bıraktırılmış-- toplumlardır. Yani, insanoğlunun bir bölümü, --gelişmiş ülke--

       adı altında, başka bölümlerini işgal etmiş ve sömürmüştür. Askeri işgal

       sonrası kurumlaşan ekonomik sömürü, --gelişmiş ülkeler--in bir bölümünü iyice

       gelişmiş yaparken, sömürge ülkeler de geri bıraktırılmışlığın pençesinden bir

       türlü kurtulamamışlardır. Örneğin, Hindistan halkı açlığın pençesinde

       kıvranırken, bu ülkeyi sömüren İngiltere, insanoğlunun önünde yeni ufuklar

       açan --endüstri devrimi--ni gerçekleştirmiştir. Böylece, tüm insanlığın malı

       olan, --endüstri devrimi--nde Doğu ülkelerinin de büyük payı olmakla birlikte,

       bu devrimin ürünlerinden en büyük yararı Batı ülkeleri sağlamıştır.

       Teknolojisi ileri olan ülkeler, tüm dünyayı etkileri altına alır. Onların

       dilleri daha yaygın konuşulur. Kısacası, teknolojisi ileri olan ülkeler,

       öteki ülkeleri ideolojik açıdan da etkiler. Doğal bilimler de, toplumsal

       bilimler de daha çok bu toplumların girişkenliğinde ve öncülüğünde gelişir.

       Çünkü bu toplumların bilime ayırdıkları zaman, para ve beyin gücü, öteki

       toplumlardan daha fazladır. Sonuç olarak bu toplumların bilimsel üretimleri

       tüm insanlığı etkiler.

       Kuramsal Açıdan Batı'nın Egemenliği

       Toplumbilim konusunda da bu böyledir. Dikkat edilirse, günümüzde egemen

       olan bütün toplumsal ve siyasal bilim kuramları gibi, toplumbilim kuram ve

       modellerinin de Batı'da üretilmiş oldukları görülür. Yukarda açıkladığım gibi,

       bu bir raslantı değil, ileri teknolojiye sahip olmanın doğal bir sonucudur.

       Bu durumun bir başka sonucu --devrim toplumbilimi--ne esas olacak kuramsal

       modellerin de Batı kökenli olmalarıdır.

       Oysa, Batı, kuramsal modelleri, uzun süre kendi tarihine ve toplumuna

       bakarak üretmiştir. Çünkü, sorun kendi toplumunun gelişmesidir.

       Dikkat edilirse, pozitivist yaklaşımdan, sınıfsal yaklaşıma kadar, hemen

       bütün kuramların, aslında Batı toplumlarının yazgılarını belirlemek amacıyla

       ortaya atılmış modeller olduğu görülür. Bunlar, hemen endüstri devrimini

       izleyen yıllarda, teknolojik ilerlemeye ayak uydurmaya çalışan ideolojik

       atılımlardır.

       Azgelişmiş ülkelerin gündeme gelmesi, uzun yıllar sonra olmuştur: Mustafa

       Kemal Atatürk'ün öncülüğünü yaptığı --azgelişmiş ülkelerin kurtuluş savaşları--

       yoluyla gerçekleştirilen devrim, Kuzey Afrika'da ve Güneydoğu Asya'da ancak

       otuz-kırk yıl sonra dünyanın dikkatini çekmiştir.

       Gelişmiş ülkelerin bilim adamları tarafından kendi ülkeleri için

       geliştirilen kuramlar ile azgelişmiş ülkeleri incelemek, ilk bakışta pek de

       yanlış bir iş değil gibi geliyor ,insana: Öyle ya, gelişmiş olan ülkeler,

       insanlığın en ileri teknolojik aşamasını temsil ettiklerine göre, gelişmemiş

       ülkeler de er ya da geç, onların bulunduğu yere geleceklerdir. Hem de onların

       geçtikleri yollardan geçerek. Bu durumda, gelişmiş ülkeler için geçerli olan

       tüm modeller, bir süre sonra gelişmemiş ülkelerin de gündemine gelecektir.

       Ya da başka biçimde bir mantık yürütülerek şu sonuca da varılabilir:

       Gelişmiş toplumların tarihleri, azgelişmiş toplumların bugünlerini yansıtır.

       Bu nedenle de bu tür toplumların tarihleri incelenerek varılan sonuçlar,

       azgelişmiş toplumlar için de geçerlidir.

       Azgelişmiş Ülkelerin Özel Durumları

       Bu düşünceler tümüyle sakat ve geçersizdir. Çünkü etkileşim olayı bugünkü

       --azgelişmiş ülkeler--in, --gelişmiş ülkeler--in dünkü durumlarına benzemelerini

       engellemektedir. Bu etkileşimin iki yönü vardır:

       Birinci olarak, gelişmiş ülkeler, kimi azgelişmiş ülkeleri bilinçli olarak

       sömürmekte, onların --geri bıraktırılma--larına yol açmaktadır, İkinci olarak,

       teknolojileri geri ülkeler isteseler de istemeseler de, gelişmiş teknolojiye

       sahip ülkelerin teknoloji ve ideolojilerinden etkilenmektedirler. Kısacası,

       biri bilinçli ve güdümlü olan, öteki kendiliğinden oluşan iki --etkileşim--,

       gelişmiş ülkelerle birlikte yaşayan azgelişmiş ülkelerin, önlerinde örnek

       olan gelişmiş ülkelerle aynı gelişme ve değişme çizgisini izlemelerini

       olanaksızlaştırmaktadır.

       Bu konudaki bir başka gerçek, günümüzdeki hiçbir --azgelişmiş-- ülkenin

       gelişmiş ülkelerden herhangi birinin geçmişteki herhangi bir aşamasına

       benzemediğidir. Bunun en önemli nedeni, azgelişmiş ülkelerin, gelişmiş

       ülkelerden teknoloji ve ideoloji ithal etmeleridir. Örneğin, --Türkiye,

       Batı'dan yüz yıl geridir-- desek, bu sözün hiçbir anlamı olamaz. Çünkü, yüz

       yıl önceki Batı'da ne uçak vardı, ne televizyon. Dolayısıyla gerek hızlı

       ulaşımın, gerekse hızlı ve görüntülü haberleşmenin etkileri yüz yıl önceki

       Batı'da yoktu. Oysa günümüz Türkiye'sinde var. Yüz yıl önce Batı'da

       bilgisayar da yoktu, NATO'da, Marxçı hükümetler de. Oysa, şimdi Türkiye'de

       gerek teknolojik, gerek ideolojik bütün bu ögelerin etkileri var.

       İşte ileri teknolojiye sahip ülkelerle, geri teknolojiye sahip ülkeler

       arasındaki gerek --bilinçli--, gerekse --kendiliğinden-- olan etkileşimler,

       günümüz dünyasındaki toplumsal bilimleri --gelişmiş ülkeler-- yanında

       --azgelişmiş-- olan ülkeler ile de ayrıca uğraşmaya zorluyor. Bir başka deyişle,

       artık Batı için üretilmiş olan modellerin genel geçerliliği, tartışma konusu.

       Bunlar, tüm dünyayı açıklamaya yetmiyorlar.

       Biz bu nedenle ileri teknolojiye sahip olan ülkeler için geliştirilmiş olan

       modeller ile, geri teknolojiye sahip ülkeler için geliştirilmiş olan modelleri

       ayrı ayrı ele alacağız. (Gelişmiş ülke, azgelişmiş ya da geri bıraktırılmış

       ülke terimlerini, yalnızca, --ileri teknolojiye sahip ülke-- ve --geri

       teknolojiye sahip ülke-- anlamında kullandığımı belirtmek isterim. Bu konudaki

       genel yaklaşımım için Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği adlı

       çalışmamın --Modernleşme-- ve --Türkiye Gerçeği-- bölümlerine bakılabilir.).

       İleri teknolojiye sahip ülkeler, gelişmiş ülkeler ya da Batı ülkeleri

       denilen ülkeler için geliştirilmiş olan modeller daha çok tarihsel değere

       sahiptir. Fakat, bunlar günümüzde olup bitenleri anlamak bakımından

       incelenmesi zorunlu olan modellerdir.

       Öte yandan geri teknolojiye sahip ülkeler açısından konuya yaklaşanlar,

       örneğin, --ulusal kurtuluş savaşları-- gibi çok daha somut olaylara eğilmekte

       ve belki de Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemini çok daha iyi anlamamıza yardım

       eden ipuçları vermektedir.

       :::::::::::::::::::

       IV- DEVRİM MODELLERİNİ SINIFLAMA SORUNU

       Toplumbilim açısından devrim sorununu incelemeye ve irdelemeye çalışanların

       hemen hepsinin ilk karşılaştığı güçlük, sınıflama olayıdır. Ciddi bir devrim

       toplumbiliminin altında anlamlı bir sınıflamanın yatması gereği açıktır.

       Çünkü, bilimsel bilgi bir anlamda karşılaştırmalı bilgidir. Karşılaştırmalı

       bilgi ise, ancak belli sınıflamalar sonunda elde edilebilir. Ayrıca, bilimsel

       bilginin soyut olması ve belli tipleri açıklamakta kullanılabilir nitelik

       taşıması da ancak sınıflama işlemleri sonunda bir anlam taşır.

       Her sınıflama işleminin altında bir temel ölçüt yatar. Şimdiye dek ya

       eyleme, ya ideolojiye, ya nedenlere, ya sonuçlara, ya da yönteme ilişkin

       ölçütler kullanılmıştır. Aslında bütün kullanılan ölçütler, anlamlıdır. Kendi

       içinde tutarlı olduğu oranda, her ölçüte göre yapılan sınıflama, bize bir

       şeyler öğretir. Toplumsal gerçeği daha iyi algılamamıza yardım eder.

       Çoğu zaman --devrim-- terimine değer yargıları da eklenir. Örneğin, bir

       toplumsal olaya --devrim-- denilebilmesi için, onun, ilişkileri mutlaka ileri

       götürmesi gerektiği öne sürülebilir. Çok da yanlış bir tutum değildir bu.

       Fakat --ileri-- ve --geri-- kavramları da çeşitli ölçütlere göre belirlendiğinden,

       zaten kendisi çok kesin olmayan kavramları, bilimsel sınıflamalarda kullanmak,

       açıklık değil, tam tersine muğlaklık getirir. Bu nedenle bir çalışmada,

       --devrim-- terimine --iyi--, --kötü--, --güzel--, --çirkin--, gibi değer yargıları

       eklenmeyecektir.

       Ayrıca, --devrim-- terimini ilişkilerde temel değişikliklerin oluşması

       biçiminde tanımladığımıza göre, bu değişmelerin, ileriye doğru mu, geriye

       doğru mu dönük olduğu sorunu, bizim açımızdan ancak devrimin --niteliği--,

       açısından önem kazanır. Yoksa bir olayın --devrim-- olup olmadığının

       belirlenmesinde değil.

       Sınıflama sorununun mutlaka çözmesi gereken konu, yapılan sınıflamadaki

       kategorilerin, evrensel olarak bütün devrim olaylarını açıklayabilecek bir

       kapsamda olmasıdır. Bir başka deyişle, öyle bir sınıflama yapmalıyız ki, o

       sınıflamaya girmeyen bir devrim türü olmasın.

       Tek Ölçüte Göre Devrim Sınıflamaları

       Bu tür sınıflamaların en klasik örneği, tek bir ölçüte göre --taraftar--,

       --tarafsız--, --karşıt-- sınıflaması yapmaktır. Örneğin, devrimleri --Marxçılık--

       ideoloji ve eylemine göre sınıflarsak, --Marxçı devrimler--, --Marxçı olmayan

       devrimler-- ve --karşı Marxçı devrimler-- kategorileri, dünyadaki tüm devrimleri

       kapsar. Fakat tek ölçüte göre yapılan sınıflamalar, kendi içlerinde çok iyi

       karşılaştırma olanağı vermekle birlikte, o tek ölçütün dışındaki

       karşılaştırma olanaklarını son derece sınırladıklarından, toplumsal gerçeğin

       bazı bölümlerini dışarda bırakmak tehlikesiyle yüz yüze gelirler. Konuyu biraz

       daha açarsak, bir devrimin --Marxçı-- olup olmaması bazen her şeyi açıklamaz.

       Örneğin, o devrimin bir toplumun içindeki sınıflararası çatışmalardan mı

       kaynaklandığını, yoksa bir dış güce karşı yürütülen bir kurtuluş savaşı

       sonunda mı gerçekleştirildiğini ,belirlemez. Böylece --birden çok ölçüt--

       kullanma zorunluluğu doğmuş olur.

       Çok Ölçüte Göre Devrim Sınıflamaları

       Devrimleri birden çok ölçüte göre sınıflayanlar arasında Brinton'un

       kategorileri oldukça açıklayıcıdır. Brinton, devrimleri dört gruba ayırıyor.

       Birinci grup, ortaçağ sonrası Batı toplumunda --halkçı-- ya da --demokratik--

       dediği devrimlerdir. Bunlar küçük ve ayrıcalıklı bir azınlığa karşı,

       çoğunluğun özgürlükleri adına yapılmış devrimlerdir. Brinton asıl bunları

       inceliyor. Ona göre İngiliz, Amerikan, Fransız ve Rus devrimleri böyle

       devrimlerdir. İkinci grup devrimler sağcı devrimlerdir. Bunlar otoriter

       eğilimliler, oligarşiler ya da tutucular tarafından yapılan devrimlerdir.

       İtalya ve İspanya'daki faşist devrimlerle, Almanya'daki milliyetçi-sosyalist

       devrimi bu gruba sokuyor. Üçüncü grup devrimler ulusal kurtuluş devrimleridir.

       Asya ve Afrika kıtalarındaki bağımsızlık savaşlarını bu gruba sokuyor Brinton.

       Dördüncü grup devrimler ise başarıya ulaşmamış devrimlerdir. Amerikan iç

       savaşı, 1848 Avrupa ayaklanmaları, 1871 Paris komünü bu tür devrimlere

       örnektir (Brinton, 1965:21-26).

       Görüldüğü gibi Brinton'un devrim sınıflaması oldukça çağdaş ve işe yarar

       bir sınıflamadır. Kullandığı birden çok ölçüt ise çok mantıklı bir biçimde

       sıralanmıştır. --Çoğunluk adına-- --azınlık adına-- yapılmış olma ölçütü pek

       çok yazarın --ilerici-- --gerici--, ya da --solcu-- --sağcı-- ayırımını

       karşılayacak niteliktedir. Ayrıca, ulusal kurtuluş savaşlarını ayrı bir grup

       içinde almış olması, hiç kuşku yok ki, sınıflamasını toplumsal ve siyasal

       gerçeğe daha da yaklaştırmaktadır. Başarıya ulaşamamış devrimlerin ayrı bir

       sınıf olarak ele alınması, bunlarla, başarılı olanlar arasında karşılaştırma

       ve belli nitelikleri vurgulama olanağı verdiği için oldukça anlamlıdır. Ne

       yazık ki, Brinton, --Devrimin Anatomisi-- adını verdiği kitabında yalnızca bir

       grup devrimi, İngiliz, Amerikan, Fransız ve Rus devrimlerini incelemiştir. Bu

       dört devrimden bile, zaman zaman bizim de kullanacağımız sonuçlar çıkaran

       Brinton, tüm devrimleri inceleseydi, mutlaka, çok daha verimli sonuçlara

       ulaşabilirdi.

       Biz bu çalışmada Brinton'un sınıflamasını da kullanmayacağız. Çünkü, bir

       ileri teknoloji ülkesi bilim adamı olan Brinton da, Batı'ya ağırlık veren bir

       yaklaşımı belirliyor; yalnız ileri teknoloji ülkelerinin devrimlerini

       inceliyor. Oysa, bizim inceleyeceğimiz devrim, bir --geri teknoloji ülkesi

       devrimi--dir. Üstelik de ulusal kurtuluş savaşı ile iç içe geçmiş bir devrim:

       Türk Devrimi. Bu nedenle, daha önce belirttiğim gerekçeleri de akılda tutarak,

       buradaki sınıflamamız daha çok Türk Devrimi'ni açıklamaya yardımcı olacak

       biçimde yapılacaktır. Bu nedenle de önce Batı'yı ve tüm dünyayı etkileyen

       endüstri devrimi üzerinde durulacaktır. Daha sonra üç genel model açısından

       Türk Devrimi'nin irdelenmesi yapılacaktır.

       Bu modellerin iki tanesi --ileri endüstri ülkeleri-- için geçerlidir. Bir

       tanesi de --geri teknoloji ülkeleri-- için geliştirilmiştir.

       :::::::::::::::::::

       II

       EVRENSEL MODELLER VE TÜRK DEVRİMİ

       Gökte bir bulutgeziyordu;

       Bir yanı kırmızıydı, bir yanı beyaz;

       Batı'ya yönelmişti,

       Belli, Doğu'dan gelmiş.

       Gökte gezen bulut, gözümle gördüm;

       Tıpkı, Mustafa Kemal'e benziyordu.

       M. SUNULLAH ARISOY, --Mustafa Kemal Türküsü--nden.

       :::::::::::::::::::

       I- İLERİ TEKNOLOJİYE SAHİP ÜLKELER İÇİN GELİŞTİRİLMİŞ MODELLER

       Her ne kadar Türk Devrimi bir anlamda --geri teknolojiye sahip--, ya da

       azgelişmiş-geri bıraktırılmış ülke devrimlerine öncü ve örnek bir devrim

       ise de, Mustafa Kemal Atatürk'ün gerek yetişme biçimi, gerek okuduğunu ve

       incelediğini bildiğimiz kitaplar, gerekse sonradan yaptığı uygulamalar, Türk

       Devrimi'nin büyük ölçüde --ileri teknolojiye sahip-- Batı ülkelerinden ve bu

       ülkeler için geliştirilmiş olan bazı modellerden etkilendiğini göstermektedir.

       Bu nedenle ileri teknolojiye sahip ülkeler için geliştirilmiş olan modellerin

       incelenmesi, yalnız devrim toplumbiliminin kuramsal temellerini belirlemek

       açısından değil, Türk Devrimi'nin ve Mustafa Kemal Atatürk'ün eyleminin

       anlaşılması bakımından da zorunludur.

       Bilim, hiç kuşkusuz, bir birikimdir. Bu açıdan günümüzün sorunlarına

       bakarken, --Amerika'yı yeniden keşfetmemek içina, tarihsel açıdan konuya nasıl

       yaklaşılmış olduğunu çok iyi bilmek gerekir.

       İnsanoğlunun en ileri teknolojiye sahip toplumları, tarihte de, günümüzde

       de, genel olarak Batı toplumlarıdır. Her ne kadar Japonya, bugün teknolojik

       ilerilik açısından, Batı'ya önemli ölçüde ortak olmuş gözüküyorsa da, bu

       henüz, --Batı-- egemenliğine son verdirecek bir yaygınlığa erişmemiştir.

       Batı toplumları tarafından ve genellikle Batı toplumları için geliştirilmiş

       olan modellerin altında ise onsekizinci yüzyılın ikinci yarısından

       ondokuzuncu yüzyılın ilk yarısına dek varlığını bütün şiddetiyle duyuran

       endüstri devrimi yatar.

       Endüstri devrimi öyle bir olaydır ki, yüzyılların birikimi ile çatırdayan

       ve çürüyüp giden feodal düzenin üzerine, yeni bir yapıyı, burjuvazi ve

       proleterya arasında paylaşılan bir düzeni getirmiştir.

       İşte çağımızın devrim modellerine damgasını vuran temel olay budur.

       Avrupa'da endüstri devrimi, bütün gücü ile sürüp gelişirken, bir başka olay,

       Fransız Devrimi, teknolojik gelişmelerin karşı durulmaz dalgalarını,

       ideolojik kalıplar biçimine sokuyor ve bir düzenin tüm temellerini

       sarsıyordu.

       Bu anlamda düşünüldüğünde, Batı'nın teknolojik bakımdan ileri ülkeleri için

       ve bu ülkelerde geliştirilmiş olan devrim kuramlarının altında teknolojik güç

       olarak endüstri devrimini, ideolojik güç olarak da Fransız Devrimi'ni

       görmemek olanaksızdır. Bu nedenle de ileri teknolojik ülkeler için

       geliştirilmiş modellerin özelliklerini anlayabilmek için önce bunların

       teknolojik ve ideolojik kaynaklarını bilmek gerekir.

       :::::::::::::::::::

       1-) Endüstri Devriminin Özellikleri

       Batı kültür birikimini tüm dünyaya yetkiyle yayma işlevini yüklenmiş olan

       Britannica ansiklopedisi, Endüstri Devrimi'nin özelliklerini endüstri içi ve

       dışı olarak sınıflıyor ve şöyle özetliyor:

       Endüstri Devrimi'nin endüstri yaşamında görülen özellikleri:

       1) Başta demir ve çelik olmak üzere yeni hammaddelerin kullanılması.

       2) Kömür, buhar makinesi, elektrik, petrol ve patlamalı makineler gibi, yeni

       enerji kaynaklarının kullanılması. 3) İplik eğirme makinesi ve yeni enerji

       kaynakları ile çalışan tezgahtar gibi, daha az insan enerjisi ile daha çok

       üretim yapılmasına yol açan yeni makinelerin icadı. 4) İşgücünün fabrika

       sistemi içinde, daha yüksek bir işbölümüne ve uzmanlaşmaya yol açan biçimde

       yeni örgütlenmesi. 5) Buharlı lokomotif, buharlı gemi, otomobil, uçak, radyo

       ve telgraf gibi ulaşım ve haberleşmede önemli gelişmeler. 6) Bilimin

       endüstriye, gittikçe artan bir biçimde uygulanması.

       Görüldüğü gibi, altı nokta biçiminde özetlenen bu yenilikler, gerçekten

       tüm insan ilişkilerini etkileyecek güçte teknolojik gelişmelerdi. Üstelik, bu

       teknolojik değişme ve gelişmelerin doğrudan doğruya ortaya çıkan birtakım

       başka sonuçları da vardı. Britannica, bunları da, endüstri devriminin

       endüstri alanı dışındaki özellikleri olarak şöyle özetliyor:

       1) Çok daha büyük tarım dışı nüfusu besleyecek üretimi sağlayan tarımsal

       gelişmeler. 2) , Servetin daha yaygınlaşmasına yol açan ekonomik değişmeler,

       artan endüstriyel üretim ve uluslararası ticaret karşısında servet kaynağı

       olarak gerileyen toprak. 3) Ekonomik güç kaynağındaki değişmeleri yansıtan

       siyasal değişiklikler ve endüstriyet bir toplumun gereklerine uygun olarak

       düzenlenen yeni politika uygulamaları. 4) Kentlerin büyümesi, işçi sınıfı

       hareketlerinin gelişmesi ve yeni otorite kaynaklarının ortaya çıkması gibi,

       büyük toplumsal değişmeler. 5) Çalışanların yeni beceriler elde etmeleri,

       fabrika disiplininin ortaya çıkması, bütün bunların sonunda insanın kendine

       güveninin artması gibi ögelerle belirlenen çok geniş bir kültürel değişme.

       (Britannica: XII, 210-211 ).

       Fransız Devrimi

       Yukarıdaki değişmelere dikkatle bakıldığında, bunların toplumsal, ekonomik,

       siyasal ve kültürel alanda gerçek bir devrimi belirlediğine hiç kimse kuşku

       duymaz. Nitekim, bu oluşumlar sırasında ortaya çıkan bir başka olay, Fransız

       Devrimi, duyulabilecek tüm kuşkuları dağıtacak bir biçimde çağına damgasını

       vurdu.

       1789 yılında doruk noktasına ulaşan, 1830 ve 1848'de yeniden Avrupa'yı

       sarsan siyasal devrim, özgürlük, eşitlik, kardeşlik terimleri çerçevesinde

       tüm bir düzeni değiştirmekle kalmıyor, geleceği de biçimlendiriyordu.

       Genellikle kısır bir görüşle yalnızca --bir burjuva devrimi-- olarak

       nitelenen ve incelenen Fransız Devrimi, aslında, bağrında burjuvazinin

       zorunlu ikizi olan işçi sınıfının yükselişini de simgeliyordu. Sanırım

       Danton'un şu sözleri durumu bütün açıklığı ile simgeler: --Kendini

       aristokrasiye ve ruhbana eşit kılmak için monarşiyi deviren üçüncü sınıf,

       dördüncü sınıfın genel eşitlik isteği karşısında yenilme tehlikesiyle

       karşılaşmış bulunuyor.-- (Eliçin, 1967:298).

       Endüstri Devrimi'ni, siyasal alana taşıyan ve günümüz dünyasını bile

       biçimlendiren Fransız Devrimi için ünlü tarihçi Albert Sorel'in çözümlemesi;

       hiç kuşkusuz yalnız bir --Devrim Toplumbiliminin Kuramsal Temelleri--ne değil,

       aynı zamanda Mustafa Kemal eyleminin kökenine de ışık tutacak niteliktedir:

       --Başlangıcından itibaren ve ana prensibinin tabü bir neticesi olarak,

       Fransız İhtilali temele saldırır ve saltanat rejimi altında bulunan ihtiyar

       Avrupa'nın bütün yapısını harap eder. Milletin egemenliğini ilan eder, kendi

       nazariyelerini pek tabii ve dünyaya şamil hakikatler şeklinde tanıtır,

       yerleşmiş bütün iktidarları tehdit eder, milletleri ayaklanmaya ve

       hürriyetleri elde etmeye çağırır. Bu işte bilhassa garip olan taraf, ne

       nazariyenin mahiyetidir, ne de propagandanın şiddeti; Avrupa hükümetlerinin

       kayıtsızlıklarıdır. Boranın belirtilerini sezmemişlerdir, koptuğu zaman onu

       bencil bir rahatlık içinde seyrederler; ancak sağanak boşandığı ve sel kendi

       üstlerine geldiği zaman dehşete düşerler.

       Tehlikeyi farketmeyi bilmemişlerdir; onu önlemeye de muvaffak olamazlar.

       Ona ancak birbirini tutmayan gayretler, birbirlerine zıt tedbirler, durmadan

       boşa çıkan niyetlerle karşı koyarlar. İsyan etmiş bir milletin ve her şeyi

       altüst edecek bir nazariyenin tehdidi altında bulundukları halde, ne

       nazariyeye karşı bir koruma prensibine, ne de ayaklanmaya karşı çıkarılacak

       bir milli kuvvete sahiptirler. Fransa'da her şey karışmış ve bozulmuştur,

       Avrupa'da ise her şey yerli yerindedir. Fransa'da ne hükümet, ne de hazine

       kalmıştır; kendisinin bir ordu kadrolarına sahip kaldığını söylemek bile

       güçtür. Eski saltanat idareleri kudretli hükümetlerin bütün imkanlarına sahip

       bulunmaktadırlar. Orduları harbe girecek durumdadır; muharebeleri inceleyerek

       ve savaşarak bilgi kazanmış generalleri, itaatli ve tecrübeli erlere kumanda

       etmektedirler. Fen, disiplin, sayı üstünlüğü, mühimmat onlardadır. Fransa

       mahvolacak gibi görünür. Her türlü tahminin hilafına teşkilatlanan anarşidir,

       dağılan da teşkilatlı kuvvettir. Fransa, ittifakı yener; daha şaşılacak bir

       şey yapar; onu parçalar. İttifak etmiş hükümdarlardan biri: --Bu haydutlar

       dost da, müttefik de istemiyorlar; onlara suç ortaklarıyla kurbanlar lazım--

       diye yazmaktadır (II'nci Katerina'nın Berlin'deki Büyükelçisine 6 Haziran

       1794'deki talimatı, Martens Traites de la Russic avec l'Allemagne (Rusya'nın

       Almanya ile Muahedeleri). (II'nci cilt, 167'nci sayfa.Petersburg, 1883).

       Fransız sömürgelerini esasen kendi hesabına zaptetmiş olan ve bunları elden

       çıkarmamak iddiasını güden İngiltere müstesna, tekmil müttefikler sıra ile

       oyunbozanlık eder ve kurbanların topraklarından hisse almak için galiplerin

       ortağı olurlar. Krallar tarafından yerleşmiş hakların müdafaası için Fransız

       İhtilali'ne karşı girişilmiş kutsal savaş, saltanat haklarının koruyucularıyla

       ihtilalin ortaya çıkardığı iktidar kuvvetleri arasında kıtanın paylaşılmasına

       varır. --İhtiyar Avrupa hayasız bir iflasla can vermektedir.-- (Siyahlar benim.

       E.K.) (Sorel, 1949:I, XIII-XIV).

       Bu satırlardan da açıkça görüldüğü gibi, Fransız Devrimi yalnız Fransa'ya

       özgü olarak kalmamış, Avrupa'nın tüm düzenini değiştirmiştir. Fakat bu

       değişiklik içinde yeni filiz veren bütün sınıflar yerli yerine oturamamış,

       şirazesinden çıkmış Avrupa, bir türlü düzene ve sükunete kavuşamamıştır.

       Değerli tarihçimiz Ahmet Mumcu, --Fransız İhtilali'nin insanlığa açtığı

       ufuklar sonucunda; özellikle Avrupa'da daha da sistemleştirilmiş ve siyasal

       nitelikleri daha belirgin yeni düşünce akımları ortaya çıkmış ve günümüze

       kadar sürmüştür-- dedikten sonra, bu devrimin ürettiği akımları,

       --Anayasacılık--, --Ulusalcılık-- (Milliyetçilik), --Cumhuriyetçilik ve Demokrasi--

       olarak özetliyor (Mumcu, 1980:76-82).

       İşte Endüstri Devrimi'nin teknolojik ve Fransız Devrimi'nin ideolojik

       baskısı, --ileri teknolojiye sahip ülkeler-- için --büyük boy-- devrim ve

       değişim modellerinin üretilmesine yol açtı.

       :::::::::::::::::::

       2-) Pozitivist Model ve Türk Devrimi

       Hemen hemen bütün büyük boy değişme kuramlarının ve bu kuramlara uygun

       olarak gerçekleştirilen modellerin ortak bir yanı vardır: Hepsi tarihsel bir

       incelemeyle ve bir tarih yorumuyla işe başlarlar.

       Bu, onlara iki konuda büyük avantaj sağlar. Birinci olarak, ciddi bir

       değişme modeli ancak ciddi bir tarih ve toplum çözümlemesiyle ortaya

       konulabileceği için, ileri sürdükleri önerilerin anlamlı olmalarını sağlar.

       İkinci olarak da, inandırmak zorunda oldukları insanlara, daha --nesnel-- ve

       daha --bilimsel-- oldukları izlenimini verdikleri için, taraftar toplamaları

       kolaylaşır.

       İşte tarihsel olarak Endüstri Devrimi ile Fransız Devrimi'nin ilk kuramsal

       ürünü, --pozitivizm-- ve ona dayalı olan --insanlık dini-- dir.

       Fransız Devrimi'nin doruk yıllarında doğan Auguste Comte tarafından

       oluşturulan --pozitivist-- model, aslında hiç de --devrimci-- değildir. Çünkü,

       herhangi bir düzeni --devirmek--ten çok, --kurma--ya yönelik bir modeldir. Comte,

       bizzat kendisi, --pozitivist-- görüşlü --sosyokratlar-- için şunları söylüyor:

       --Şu halde, her birisinin mahiyetine göre tatbik zemini bulacağı bütün

       beşeri kabiliyetleri umumi teceddüde (yenileşmeye) hakimane bir suretle

       iştirak ettirecek hakiki bir sosyokrasiyi imkan nisbetinde tesis etmek üzere,

       Garbı (Batı) anarşik bir demokrasi ile mütedenni (gerileyen) bir

       aristokrasiden kurtarmaya geliyoruz. Filvaki, biz sosyokratlar, aristokrat

       olmadığımız kadar demokrat da değiliz. Bize göre bu muhalif partilerin

       ehemmiyete değer kütleleri, tatbikatta bir taraftan tesanüdü, diğer taraftan

       da devamlılığı temsil eder ki, pozitivizm nihayet bunların esef edilecek

       çarpışmalarının yerine aralarında esaslı zaruri bir tabiiyet münasebeti

       (bağımlılık ilişkisi) tesis etmiştir. Fakat, her ne kadar siyasetimiz bu iki

       eksik ve insicamsız temayülün aynı nisbette üstünde bulunuyor ise de, bu

       mukabil iki partiyi bugün aynen reddedecek değiliz. Felsefi ve içtimai

       mesleğimin devam ettiği otuz seneden beri muhtelif rejimlerimizde muhalefet

       ismi verilen şeye karşı daima derin bir nefret ve her türlü yapıcılara karşı

       mahrem bir yakınlık hissetmişimdir. Her tarafta umumi kuruculuğun bellibaşlı

       bir ihtiyaç halinde göründüğü bu asırda, hatta açıkça eskimiş malzeme ile

       yapıcılıkta bulunmak isteyenler bile, sadece yıkıcı olanlara nisbeten, bana

       müreccah (tercih edilir) görünmüştü. Resmi muhafazakarlarımızın geri hallerine

       rağmen, basit ihtilalcilerimiz bana zamanımızın hakiki ruhundan, pek daha

       uzak görünmektedir. Bunları, durgunluklarına karşılık seleflerini

       (kendilerinden önce gelenleri) temayüz ettiren cömert umumi inkılap hislerini

       kullanmadan, XIX'uncu asrın ortasında körü körüne ancak XVIII'inci asra

       yaraşacak menfi istikameti (olumsuz doğrultuyu) devanı ettirmektedirler.--

       (Comte, 1952:XLII-XLIII).

       Aslında birazdan pozitivizmin, nasıl bir evrim ile ortaya çıktığını ve

       genel kuramını açıkladığımızda, insanı düş kırıklığına uğratacak sözlerdir

       bunlar. Çünkü pozitivizm, aslında, insanlığın genel evrimi içinde nesnelliğe

       ve deneyselciliğe doğru bir gelişmeyi simgeler.

       A) Pozitivist Kuramdaki Determinizın

       Hemen hemen bütün büyük boy kuramlar gibi, pozitivizm de deterministtir.

       Pozitivizmin kurucusu olan Comte, bütün toplumların, zorunlu olarak,

       kendisinin belirlediği teolojik, metafizik ve pozitif devrelerden geçtiğini

       öne sürer. Comte'a göre, her devre, kendisinden önceki dönemin zorunlu bir

       sonucu, kendinden sonraki dönemin de hazırlayıcısıdır (Erman, 1952:XXVI;

       Harris, 1968:62).

       Comte'un --Pozitif Felsefe Dersleri--nde ayrıntılı bir biçimde açıkladığı

       sistem, aslında, insanlığın düşünce biçiminin, tüm topluma egemen olmasına

       dayanmaktadır. Comte'a göre, toplumlar da, insanlar ve bilimler gibi üç

       düşünce aşamasından geçerler. Birbirini zorunlu olarak sırayla izleyen bu

       aşamalar düşünce biçimindeki özelliklere bağlı olarak tüm toplumsal yapıyı da

       belirler.

       Pozitivist düşünceye göre, insanoğlu, üç aşamadan geçerek olgunlaşır. Her

       gelişme sürekli olarak daha iyiye, daha doğruya yöneliktir.

       Birbirini İzleyen Aşamalar

       Birinci aşama dinsel dönemdir (Teolojik devre) . Bu dönemde insanoğlu tüm

       yaşamını doğaüstü hakkında sahip olduğu inançlara göre düzenler. Çevreyi

       algılamakta düş gücü, duyu organlarından çok daha etkilidir. Zaten, gerek

       duyu organlarıyla, gerek deneylerle gerçeğe erişmek için, teknoloji de

       yeterli değildir. Bu devrede insanoğlu, çevresindeki olayların ardında, kendi

       iradesini andıran Tanrı iradesini araştırır.

       Dinsel dönem de kendi içinde üç aşamaya ayrılır. Birinci aşama fetişist

       aşamadır. Bu devrede, tek tek nesneler, insan özelliklerine sahip gibi

       düşünülür. Özellikle totem anlayışında simgelenen bu görüş, cansız varlıkları,

       insanın ruhuna sahipmiş gibi ele alır. Dinsel dönemin ikinci aşaması

       çoktanrıcı aşamadır. Özellikle eski Yunan'da simgeleşen bu görüşe göre,

       insanlara benzeyen ve onların işlevleri gibi işlevleri yüklenen tanrılar

       vardır. Bunların her biri insan yaşamının belli bölümünü yönetir; aşk,

       haberleşme gibi. Dinsel dönemin son aşaması tektanrıcı aşamadır. Musevilik,

       Hıristiyanlık, Müslümanlık gibi tektanrılı dinler, bu aşamayı simgeler.

       İkinci aşama metafizik dönemdir. Bu dönemde, düş gücü ve akıl yürütme ile

       erişilen gerçeklerin, küçük bir ölçüde de olsa, duyu organlarıyla algılanan

       gerçekler tarafından etkilenmelerine izin verilir. Çevredeki olayların

       açıklanmaları için Tanrı düşüncesi ile birlikte ruhlar gibi, doğanın genel

       eğilimleri gibi, çok iyi tanımlanamayan bazı güçler de kullanılmaya

       başlanır.

       Fizikötesi dönem, tam bir teslimiyetçilikten, doğal ve toplumsal bilimlerin

       deneysel sonuçlarını, yaşama aktarmaya geçiş için bir hazırlık dönemi, bir

       ara aşamadır. Dinsel dönemin tam teslimiyetçiliği bu ara aşamada, bir ölçüde

       de olsa azalmıştır.

       Üçüncü aşama pozitif dönemdir. Bu dönem, endüstrileşme sonunda elde edilen

       bütün sonuçları, özellik olarak yapısında taşır. Dinsel ve fizikötesi

       dönemlerden sonra zorunlu olarak ortaya çıkan bu devrenin en önemli özelliği,

       insanın çevresindeki gerçeği artık duyu organlarıyla ve deneysel yöntemle

       algılamakta oluşudur. Bu dönemde deney, düş gücünün; akıl, hurafenin yerini

       almıştır.

       B) Pozitivist Kuramın Toplum Modeli

       Comte, toplumların sürekli daha iyiye ve doğruya doğru gelişmesinin doğal

       ve toplumsal evrimin bir sonucu olduğunu söyler. Bu evrim ise, toplumların

       kendi iç dinamiklerinden doğmaktadır (Comte, 1964:15-20).

       Pozitivist anlayışa göre toplum modelleri, her dönemin egemen düşünce

       biçimi tarafından belirlenir. Örneğin, dinsel dönemin toplumsal örgütlenme

       tipi, askeri bir siyasal gücün yönetim ve denetimindeki özellikleri taşır.

       Toplum bu aşamada tarımla uğraşmaktadır. Bu iki özellik birlikte, dinsel

       aşamadaki toplumların tüm niteliklerini belirler. Yalnız burada unutulmaması

       gereken nokta, toplumun örgütlenme biçimini egemen düşünce yapısının

       belirlediğidir.

       Metafizik dönemdeki genel örgütlenme, gittikçe gücünü yitiren derebeyliktir.

       Bir önceki dönemin güçlü askeri yönetim modeli gittikçe zayıflamaktadır.

       Kölelik kurumu çökmektedir. Doğal hukuk fikri de bütün bu değişme ve

       gelişmelere koşut olarak ortadan kalkmaktadır. Dönemin en önemli özelliği,

       bir geçiş aşaması olmasıdır. Dinsel dönemden pozitif döneme geçiş ile

       belirlenen bu aşamada, hemen hemen her kurum yozlaşmakta ve güçsüzleşmektedir.

       Çünkü endüstrileşmenin ilk tohumları tüm toplumu etkisi altına almıştır.

       Son aşama olan pozitivist dönemde, artık deneyin, pozitif bilimlerin ve

       pozitif düşünce biçiminin egemenliği söz konusudur.

       C) Pozitivist Kuramın Temel Özellikleri

       Pozitivist kuram, çok kısaca, bir düşünce devrimi olarak nitelenebilir. Bu

       kuram --aklın hurafeye--, --bilimin dine-- zaferi olarak da düşünülebilir.

       İşin ilginç yanı, --aklın dine egemenliği-- düşüncesini yaymak için Comte'un

       bir --insanlık dini-- kurma çabasında oluşudur.

       Bu noktada, hem determinist oluşu, yani pozitivist aşamanın toplumların

       kendi iç dinamiği sonunda, zorunlu olarak erişilecek bir aşama niteliği

       taşıdığına inanması, hem de bu aşamayı kurmak ve geliştirmek için bir din

       oluşturması, tam anlamıyla, sınıfsal devrim kuramını ve bunun kuramcısı

       Marx'ı anımsatmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, belki de Marxçı düşüncenin

       temelleri arasında --Fransız sosyalizmi-- ile birlikte --Fransız pozitivizmi--ni

       de saymak gerekebilir (Sınıfsal devrim modeli incelenirken bu konunun

       üzerinde daha ayrıntılı olarak duracağım) . Bilindiği gibi, Marx da komünist

       toplumu hem zorunlu bir aşama olarak görür, hem de bunu çabuklaştırmak için

       işçilerin birleşerek çalışmalarını öğütler ve bu amaçla bir de örgüt kurar.

       İşte tam bu noktada, pozitivist kuramın tutuculuğu ve bu yüzden de uğradığı

       başarısızlık ortaya çıkar. Comte, kendi dinini yaymak, devrimini

       gerçekleştirmek için mevcut düzenin egemenlerinden yardım aramaktadır.

       Bunların arasında Rus Çarı ve Osmanlı İmparatoru bile vardır.

       Comte'un bütün bu çabaları aslında, insanlığın mevcut çelişkilerini

       uzlaştırma tutkusunda yatar. Ona göre, Doğu ve Batı dünyaları arasındaki en

       büyük çelişki ilahiyat alanındadır. Bu yüzden de, --Şu halde Şark ve Garp,

       fikri ve ahlaki ittihat (birleşme) larının sistematik kaidelerini her türlü

       metafizik ve ilahiyatçılığın dışında aramalıdırlar. Bu kadar beklenilen ve

       daha sonra derece derece bütün beşer nevi içinde yayılacak olan bu kaynaşma

       tabiatıyla ancak pozitivizmden, yani şeniyet (gerçeklik) ile faidenin içinde

       daimi surette imtizacı ile temayüz eden bir meslekten (Sosyokrasiden)

       gelebilir.-- diyor (Ayraç içindeki açıklama ve ekler benim. E.K.) (Comte,

       1952:XLVI). Aradığı uzlaşma, mevcut siyasal yapı içinde, yeni bir düşünce

       biçimindedir. Oysa, yine kendisinin koyduğu teşhise göre, eski düzen,

       Endüstri Devrimi'nin getirdiği yeni düşünce biçimiyle çatırdamakta,

       çökmektedir.

       D) Pozitivist Kuramın Eleştirisi

       Sosyokratların büyük yanılgıları, tarihi yüzeysel çözümlemelerinde, tüm

       oluşumları insan zihnindeki değişikliklere bağlamalarında ve üstelik de

       çözümlemeyi ileri götürmek yerine, güncelde sabitleştirmelerindedir.

       Bu iki tür eleştiriyi aslında ayrı ayrı incelemek gereklidir. Çünkü, biri

       tarihin yorumunda, öteki ise geleceğin belirlenmesinde yapılan hatalardır.

       Temelde aynı olmakla birlikte, biri yoruma, öteki uygulamaya ilişkin

       bulunduğundan farklı sonuçlar verirler.

       Tarihin yorumuna ilişkin hata, esas olarak, teknolojinin ihmal edilip, tüm

       ağırlığın ideolojiye verilmesinden kaynaklanır. Bir başka deyişle, Comte tüm

       çözümlemelerini, insan zihninin doğa ve öteki insanlar hakkında ürettiği

       düşüncelere dayamıştır. Fakat bunu yaparken, bu düşüncenin kaynaklandığı

       nesnel koşullara, özellikle insanın doğayı denetlemek amacıyla ürettiği araç

       ve gereçlere, yeterli ağırlığı vermemiştir. Teknolojinin sonuçları, doğaya

       egemen olmaya yol açtığına ve Comte'un sistemi de, genellikle, insanın doğayı

       algılama biçimine dayalı olduğuna göre, bu hata bağışlanır bir yöntem hatası

       değildir.

       Aslında Comte, bu hatayı yapmamak için bütün ögelere de sahiptir. Gerek

       bilimlerin gelişmesi, gerek kendisinin yöntem konularındaki düşünceleri, onu

       bu hatadan koruyacak nitelikte gibi gözükmektedir. Üstelik bir de --kendi dini--

       için geliştirdiği okuma listesi vardır ki, temelde, yalnızca --ideolojik--

       değil, doğrudan doğruya --teknolojik-- gelişme ve değişmeler konusunda da

       aydınlatıcı görüşlerin benimsenmesine yöneliktir. Örneğin, kendisinin

       astronomi kitabı, Lavoisier, Condorcet, Lamarck, Langrange gibi bilim

       adamlarının matematik, kimya ve benzeri müsbet bilim konularını kapsayan

       yapıtları bu listenin içinde yer almıştır.

       Bütün bu noktalar göz önünde tutulduğunda, Comte'un tüm insanlığın

       gelişmesini salt gerçeğin algılanış biçimine; hem de bunun belirlediği

       düşünce sistemine, doğrudan doğruya --ideolojik-- ögelerle bağımlı sayması

       oldukça şaşırtıcıdır.

       Bu noktada, Pozitivizmin ikinci hatasına, gününü değerlendirmekte düştüğü

       yanlışa geliyoruz. Nasıl oluyor da, Comte gibi bir düşünür, hem Endüstri

       Devrimi'nin insan düşüncesinde yaptığı --pozitif devrimi-- görüyor, hem de

       --demokratlar--dan nefret ediyor?

       Aslında bu sorunun yanıtı son derece basittir. Çünkü Comte, bilimsel

       bulguların kesinliğine ve doğruluğuna inanmaktadır, demokrasiye değil.

       Toplumlar için de --iyi--nin ve --doğru--nun, çoğunluğun kararı ile değil,

       --bilimsel yöntemler--le bulunacağına inanır. Bu --bilimsel yöntem--i de kendisi

       tarihe uygulayarak, --doğru-- ve --iyi-- olanları bulduğundan, kendisi ile

       uyuşmayan herkes --yanlıştır--, --kötüdür--, --bilimsel değildir--. Zaten, kendi

       yöntemi ile tarihe baktığında düşünce biçimleri yanlış olduğu için,

       yığınların nasıl yanıldıklarını görmemiş midir?

       Bu anlamda, Comte ve onun izleyicisi olan --sosyokratlar-- oldukça --seçkinci--

       bir görüşü simgelemektedirler. Bu durum onların yalnız düşüncelerine değil,

       eylemlerine de önemli ölçüde yansımıştır. Kendi görüşlerinin benimsenmesini

       ve yaygınlaştırılmasını, hep, Endüstri Devrimi'nin yok edeceği düzenlerin

       başında bulunanlardan beklemeleri bunu göstermez mi?

       Pozitivist Kuramın Güncelliği

       --Pozitivizm-- düşüncesini hem doğuran, hem de yanlışlarıyla birlikte

       biçimlendiren, Fransız Devrimi ve bu devrim sırasında olup bitenlerdir.

       Fransa'nın temelden sarsıldığını gören Comte, bir çıkış aramakta, bunu,

       gününde çatışan görüşlerin arasını bulmakla oluşturabileceğini sanmaktadır.

       Bu yüzden de kendi dönemindeki --gelenekçiler--le --devrimciler-- arasında bir

       orta yol izlemeye çalışmaktadır. O dönem Fransa'sı, hemen hemen bütün

       değerlerin yıkıldığı fakat yerine bir türlü yenilerinin konamadığı bir

       dönemdir. --Devrim, çocuklarını yemektedir--. Yani, bir türlü toplumun nereye

       gittiği saptanamamaktadır. Avrupa bu durum karşısında oldukça duyarsızdır.

       İşte Comte, bütün bu güncel durumdan son derece etkilenmiş ve büyük

       kitleleri, kendisinin --bilimsel yöntem-- uygulayarak bulduğu --iyi--leri ve

       --doğru--ları kabul etmeye çağırmıştır. Bir anlamda, Comte'un düşüncesi, gününü

       kurtarmaktır.

       --Gününü kurtarmak-- Pozitivist kurama özgü bir nitelik de değildir ayrıca.

       Bütün büyük boy kuramlara ve bunları üretenlere bakıldığında, hemen hemen

       hepsinin --gününün sorunlarına yanıt aramak-- amacıyla üretildiğini görürüz.

       Burada Comte'un yanlışı, hem, sistemini dayadığı --gerçeğin algılanış biçimi--

       ögesinin nasıl bir yol izleyeceğini iyi görmemiş, hem de hangi somut kişi,

       grup ya da örgüt ve sınıflara dayanacağını iyi kestirememiş olmasıdır.

       Tam bu noktada tarihe bakarken yaptığı yanlış ile gününü değerlendirirken

       yaptığı yanlış birleşmektedir: Tüm insanlığın geçmiş ve gelecek evrimini,

       yalnız ve soyutlanmış bir biçimde --ideoloji--ye bağlamak.

       Pek doğal olarak geçmiş ve gelecek böyle bir --soyutlanmış ideoloji--

       çerçevesinde algılanınca, yapılacak iş de --soyut ideoloji üretmek--tir. Soyut

       ideoloji üretiminin en güzel mekanizmasının da bir --din-- kurmak olduğunda hiç

       kimsenin kuşkusu olmasa gerek.

       Böylece, --Endüstri Devrimi--nin, insan düşüncesinde yaptığı en önemli aşamayı,

       --pozitif düşünce-- aşamasını en iyi biçimde ortaya koyan ve bu yüzden de

       gerçek bir --düşünce devrimi-- yaratan --pozitivistler--, ne yazık ki, Batı

       Avrupa'nın toplumsal ve ekonomik gelişmesi açısından önce --tutucu--, daha

       sonra da --gerici-- çizgiye düzmüşlerdir.

       Pozitivistlerin İlericiliği

       İşin ilginç yönü, toplumsal ve ekonomik açıdan görülen bu --tutucu-- ya da

       --gerici-- çizgiye karşın, düşünce sistemi açısından pozitivistlerin --ilerici--

       niteliğe sahip olmalarıdır. Çünkü, savundukları düşünce biçimi, --deneysel

       yöntem--e dayalı düşüncedir. --Deneysel yöntem--e dayalı --tümevarımcı-- ya da

       --endüktif-- düşüncenin ise doğal gerçeği olduğu gibi toplumsal gerçeği

       algılamakta da en geçerli bilimsel yöntem olduğu açıktır (Kongar, 1979:43-47).

       Bunun dışında kalan gerek analoji ve tümdengelim, gerekse diyalektik gibi

       yöntemler ancak, temelinde, deneysel bilgi ile beslenmişlerse anlam taşırlar.

       Üstelik bunların bir bölümü, yeni bilgi üretmek için değil, belli durumları,

       önceden üretilmiş bilgilere göre irdelemek için kullanılan modellerdir.

       Bütün bu verilerin ışığı altında, tüm modeller açısından olduğu gibi,

       --Pozitivist modeli-- de tümüyle mahkum etmek ya da aklamak olanaklı değildir.

       Toplumsal ve ekonomik yapı bakımından yetersiz ve yanlış olan bu modelin,

       insanlığa --bilimsel yöntem-- temel düşüncesinin simgesi niteliğiyle mal

       olduğunu unutmamak gerekir. Nitekim özellikle Türk Devrimi açısından,

       --Pozitivist düşünce-- son derece etkin olmuştur. Bu etkilerin en belirginlerinden

       biri, Mustafa Kemal Atatürk'ün eyleminde görülür. Şimdi bunu kısaca görelim.

       E-) Türk Devrimi ve Pozitivizm

       Fransız Devrimi'nin etkileri, Osmanlı'ya aslında çok çabuk gelmişti.

       İstanbul'da yapılan gösterilerde başlarına devrimin renkleri olan mavi-kırmızı

       şapkaları giyerek gösteri yapanların durumu bunun en güzel belirtilerinden

       biridir. Oysa, Osmanlı yönetimi, bu devrim karşısında, Albert Sorel'in Avrupa

       hükümdarları için belirttiği aynı vurdumduymazlığı paylaşıyordu. Sadrazamın,

       kendisine gösteri haberini getirene, verdiği: --İsterlerse başlarına üzüm

       sepeti geçirip dolaşsınlar-- yanıtı, bunun tam bir kanıtıdır.

       Pozitivizmin etkileri, İmparatorluğu kurtarma görevini üstlenen sivil ve

       asker bürokratların tarihsel rolleri ile birlikte, toplumda gözükmeye başlar.

       İlk girişimler, aslında İslam ile pozivitist ilkeleri birleştirme çabaları

       biçiminde ortaya çıkar (Mardin, 1962:293-297). Sonraları İslam bir yana

       bırakılarak, kurtarıcı olarak tam bir pozitivizme sarılınır

       (Mardin, 1964:170).

       Pek doğal olarak, --İmparatorluğu kurtarma-- çabaları çeşitli düşünce akımları

       çevresinde oluşur. Fakat, Batılı düşüncelerin --pozitivist-- bir yaklaşımla

       Türkiye'ye aktarılmak istenmesi o dönem için en radikal çözümdür. Nitekim,

       Osmanlı içindeki devrimci birikimlerin en radikal ve en bütüncü temsilcisi

       olan Mustafa Kemal Atatürk, genel eylemini hemen pozitivist düşünce biçiminin

       içine oturtmuştur.

       Türkiye'de Pozitivizm Geleneği

       Atatürk'ün eylemi, düşünsel olarak da, siyasal olarak da Osmanlı içinde

       Tanzimat'tan beri oluşagelen birikimlerin bir sonucudur. Bu açıdan

       düşünüldüğünde, Türk Devrimi'nin düşünsel planda pozitivizme oturmuş

       olmasında şaşılacak hiçbir taraf yoktur.

       Halkevlerinin kurucusu Dr. Reşit Galip ile yaptığı bir konuşmada Atatürk'ün

       söylediği şu sözler, tam bir pozitivist felsefenin yansımasıdır: --Benim manevi

       mirasım, bilim ve akıldır. Zaman hızla dönüyor. Böyle bir dünyada asla

       değişmeyecek yargılar getirdiğini ileri sürmek aklın ve bilimin gelişmesini

       yadsımak olur.-- (Koloğlu, tarihsiz:48).

       Taner Timur, Türk Devrimi'nin hemen hemen tümüyle --pozitivist ideoloji--ye

       dayandığını öne sürerken şöyle diyor: --XIX'uncu asırda Avrupa'da keskinleşen

       sınıf kavgalarının ideolojik ifadesi idealizm-materyalizm çatışması şeklinde

       ortaya çıkmıştı. Aslında, idealizm-materyalizm mücadelesinin tarihi eskidir

       ve eski Yunan'a kadar gider. Ancak burjuva devrimlerinden önce idealizm,

       dinci idealizmin tekelindeydi ve kilise tarafından temsil ediliyordu. Oysa,

       XIX'uncu yüzyılda müsbet ilimlerin gelişmesi, bir yandan kilisenin itibarını

       sarsmış ve idealizmin laik biçimlerde savunulmasına yol açmış, diğer yandan

       da geleneksel mekanik metaryalizm yerine diyalektik materyalizmin doğuşunu

       sağlamıştır. Burjuva çıkarları bu dönemde çeşitli ideolojiler tarafından

       savunulmuştur. Ancak bunlardan bir tanesi vardır ki, Batı'dakinden farklı

       nedenlerle Jön-Türkler'den itibaren Osmanlı aydınlarını etkilemiş ve Türk

       Devrimi'ne de temel , teşkil etmiştir. Bu ideoloji pozitivizmdir.--(Timur,

       1971:128-129). Yine Timur; bir yanlış anlamayı önlemek için, --pozitivizm--den

       anlaşılan kavramı şöyle belirtiyor: --Ancak bugün bir fikir akımını veya

       sosyal teoriyi --pozitivist-- olarak nitelendirirken dayanılan şey, Comte'un

       bugün için önemi kalmamış olan teorileri değil, yöntemidir.--

       (Timur, 1971:129).

       Timur, pozitivist düşüncenin, Osmanlı aydınları tarafından benimsenmesini

       de şöyle açıklıyor:

       --Osmanlı bürokratları ve aydınları Batı'nın --üstünlüğü--nü açıklayacak ve

       bize aktarılacak bir --sihirli değnek-- aramakla meşguldüler... Pozitivizm ve

       dayandığı ilim anlayışı, hem Batı'nın üstünlüğünü açıklamak, hem de

       Hıristiyanlığa bulaşmamış olmak erdemlerine sahipti. Toplumsal ahenk fikri

       ile de, sınıfsal açıdan her türlü uzlaşmaya elverişli olan küçük burjuva

       özlemlerine cevap veriyordu... A. Comte'dan sonra ikinci ve çok önemli bir

       pozitivist sosyolog olan Durkheim'in de Türkiye'de çok tanınmış olması

       anlamlıdır. İttihat ve Terakki'nin fikir babası Ziya Gökalp, Türkçülüğün

       Esasları'nda Durkheim'in --kollektif bilinç-- kavramını tarihi maddeciliğin

       sınıf çelişkisine karşı kullanmıştır.-- (Timur, 1971:132-133).

       Gerçekten de genç Türkiye Cumhuriyeti'nin --imtiyazsız sınıfsız, kaynaşmış

       bir kitleyiz-- sloganında belirginleşen --dayanışmacılık-- (o zamanın deyimiyle,

       tesanütçülük) anlayışı da kaynağını pozitivist düşünceden alıyordu (Ayraç

       içindeki açıklamalar benim. E.K. Bu konuda farklı ve eleştirel bir yaklaşım

       için Mazrui, 1981:11'e bakılabilir.), (Kili, 1969:91-94).

       Aslında Timur'un ve Kili'nin pozitivizmin yorumu hakkındaki

       değerlendirmeleri çok yerindedir. Gerek Türk aydını, gerek Mustafa Kemal

       Atatürk, pozitivizmi, bilimin egemenliği biçiminde algılamışlar; böylece, onu,

       dine ve geleneğe karşı kullanmışlardır. Ayrıca, toplumsal içerik bakımından

       da, çatışmacılığın yerine --uyum-- düşüncesinin egemen kılınmasında işlev sahibi

       yapmışlardır.

       Atatürk'ün --Dünyada her şey için, medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet

       için en hakiki mürşit (yol gösterici, aydınlatıcı) ilimdir, fendir.-- sözü hem

       Türk Devrimi'nin ruhunu, hem de ne denli pozitivizme dayalı olduğunu

       yansıtmaktadır (Ayraç içindeki açıklamalar benim E.K.).

       Atatürk Devrimleri'nin tohumlarının İttihat ve Terakki dönemindeki

       --Batılılaşma-- akımına dayalı çözümlerde yattığı anımsanırsa, pozitivizmin

       Türk toplumu içindeki sürekliliği daha iyi anlaşılabilir. Bilindiği gibi,

       İttihat ve Terakki ismi bile özellikle o dönemin liderlerinden Ahmet Rıza'nın

       kişiliğinde simgeleşen bir pozitivizme bağlılığı belirtir. İntizam ve Terakki

       anlayışı giderek İttihat ve Terakki olmuş ve Atatürk'ün içinde yetiştiği

       ortamı büyük ölçüde etkilemiştir (Akşit, 1980:80) . Yazı devriminden laikliğe;

       laiklikten milliyetçiliğe kadar hemen hemen bütün Atatürk devrimlerinin

       temelleri İttihat ve Terakki dönemine kadar gider (Lewis, 1968:238).

       Ergil'in ilginç bir çalışması, Atatürk'ün karşı-emperyalist eyleminin

       temellerinin bile İttihat ve Terakki sırasında atıldığına işaret ederek, Türk

       Devrimi'nin pozitivist niteliği ile karşı-emperyalist niteliğinin köklerini

       toplumsal ve siyasal yapıda birleştirir (Ergil, 1995).

       Türk Devrimi, pozitivist düşünceyi hemen hemen tümüyle uygulamaya

       aktarmıştır. Pek doğal olarak burada söz konusu olan, Comte'un --dünya dini--

       değil, --pozitivist düşünce ilkeleri--dir.

       Aslında, belki de Comte'un kendi çağdaşları arasındaki --gecikmiş-- niteliği,

       dinsel bağnazlığı henüz kıramamış olan, bu yüzden de Batı Avrupa'nın gerisinde

       kalmış bulunan Osmanlı İmparatorluğu tarafından kullanılabilecek bir model

       kurmasına yol açmıştı. Bir başka deyişle, Comte'un --ileri dönük-- olmaktan çok,

       --geçmişin değerlendirilmesi--ne dayalı modeli, ancak --düşünce sistemi--

       bakımından Batı Avrupa'nın gerisinde kalmış bir toplumda gerçekten --devrimci--

       olabilirdi.

       Nitekim, pozitivizmin, Mustafa Keınal Atatürk'ün elinde bu denli işlevsel

       olabilmesinin altında yatan gerçek, Osmanlı toplumunun hem siyasal otoritenin

       kaynağı bakımından, hem de toplum yapısı açısından dine dayalı bulunmasıydı.

       :::::::::::::::::::

       3-) Sınıfsal Devrim Modeli ve Türk Devrimi

       Günümüz dünyasına biçim veren ondokuzuncu yüzyıl Batı Avrupa'sının en

       önemli ürünlerinden biri de --sınıfsal devrim-- modelidir. Marx ve Engels

       tarafından geliştirilen bu model de, bütün benzerleri gibi, tüm insanlığı

       belli bir biçimde yoğurmaya yöneliktir. Yine tüm benzerleri gibi, temelinde

       ondokuzuncu yüzyıl Batı Avrupa'sının özellikleri yatmaktadır. Marx ve Engels'e

       tarihsel maddeci açıdan yaklaşan Moskova, Marx-Engels Enstitüsü Müdürü

       Riazanov, Sosyalist Akademi'de verdiği derslerde şöyle diyor: --Marx ve

       Engels'in yaşamları üzerine hazırladığımız bu çalışma, kendilerinin

       geliştirdiği ve uyguladığı bilimsel yönteme uygun olarak yapılmıştır. Kişisel

       dehalarına rağmen, Marx ve Engels de son tahlilde belirli bir tarihsel anın

       adamlarıydı. İkisi de olgunlaşırken, yani aile çevrelerinin etkisinden yavaş

       yavaş çıkarlarken, dosdoğru, temel özelliklerini Temmuz Devrimi'nin

       (Fransa'daki 1930 Devrimi) Almanya üzerindeki etkilerinin, bilim ve felsefenin

       dev adımlarla ilerlemesinin, işçi ve devrim hareketlerindeki büyümenin

       belirlediği bir tarihsel çağın girdabı içine sürüklenmişlerdi. Marx ve Engels,

       yalnızca belirli bir tarihsel dönemin ürünleri değildiler; kökenleri

       itibarıyle özel bir bölgenin, Ren eyaletinin insanlarıydılar: Ren, Almanya'nın

       tüm parçaları içinde en uluslararası özellik taşıyan, en sanayileşmiş ve

       Fransız Devrimi'nin etkisine en açık bölgeydi.-- (Riazanov, 1978:43).

       Sınıfsal devrim modeli de geniş kapsamlı bir tarih incelemesine dayanır.

       Ondokuzuncu yüzyıl Batı Avrupası'nın çalkantılı yılları, tüm düşünürler gibi

       Marx ve Engels'i de, çevrelerinde olup bitenleri anlamak için tarihe

       yöneltmiştir.

       Tarih incelemelerinden çıkan sonuca göre Marx, insanoğlunun yazgısının

       uzlaşmaz sınıflar arasındaki çatışmalarla belirlendiğini savunur. Bu nedenle

       de insanlığın tarihini sınıf çatışmalarının tarihi diye niteler (Marx and

       Engels, 1973-a:108-109). Sınıf çatışmaları sonunda insanlığın ondokuzuncu

       yüzyıl Batı Avrupası'nda eriştiği nokta, artık biri burjuvazi, öteki

       protelerya olarak iki büyük sınıf arasındaki savaşımdır.

       Burjuvazi, Engels'in, Komünist Manifesto'nun 1888 baskısına koyduğu nota

       göre, çağdaş kapitalistler ücretli işgücünün işvereni ve toplumsal üretim

       araçlarının sahipleridir. Yine aynı notta Engels, proleteryayı da üretim

       araçlarına sahip olamayan ve yaşamak için emeğini satmak zorunda bırakılan

       çağdaş ücretli işçiler olarak tanımlıyor.

       İşte --sınıfsal devrim-- modelinin temelinde sınıf çatışması, güncel olarak

       da burjuvazi ile proleterya'nın savaşımı yatmaktadır. Tüm insanlık tarihi

       boyunca gelişen bu sınıf çatışması Marxçılara göre artık son aşamasına

       gelmiştir.

       A) Sınıfsal Devrim Kuramındaki Determinizm

       Sınıfsal devrim modeli de insan toplumlarının zorunlu olarak belli

       aşamalardan geçerek, kaçınılmaz bir sona doğru geliştiğini savunur.

       Her toplum, üretim güçleri ve üretim ilişkileri tarafından oluşturulan

       üretim biçimlerine dayalıdır. Üretim güçleri, makineler, araç ve gereçler,

       iş konuları ve insanlardan oluşur. Bu güçler; hep birlikte insanlar

       arasındaki üretim ilişkilerini düzenlerler. İşçi ile patron, ağa ile köylü

       arasındaki ilişki, üretim ilişkisidir. Bunu belirleyen olay, endüstri ya da

       tarım konularında kullanılan araç ve gereçlerdeki değişme ve gelişmeler,

       çeşitli mekanizmalar yoluyla toplumun tüm kurumlarını ve yapısını etkiler.

       Çeşitli gelişme, keşif ve icatlar sonunda, insanoğlunun kullandığı araç,

       gereç ve makineler teknik olarak daha mükemmelleşir. Bunların gelişmesiyle,

       insanoğlunun makineleri kullanma biçimi de değişir. Örneğin, işbölümü daha

       ileri ve etkin bir nitelik taşır. Böylece, temeli maddedeki değişmeye bağlı

       olan gelişmeler sonunda, bir toplumun üretici güçleri; o toplumun genel

       üretim ilişkileriyle uyuşmazlığa düşer. Bu durumda, toplumun üretim biçimi

       değişmek zorunda kalır. İşte toplumsal devrim budur (Marx, 1904:10-13). Bütün

       bu mekanizmanın altında, mevcut üretim biçiminin eski üretim araçları

       teknolojisi tarafından ve eski sınıflar aracılığıyla oluşturulmuş olması, bu

       nedenle de çağdaş teknolojiye ve sınıflara uyum sağlayamaması gerçeği

       yatmaktadır.

       İşte tam bu noktada, sınıfların devrimci niteliği de ortaya çıkmaktadır.

       Yeni teknolojinin geliştirdiği yeni sınıf, toplumun üretim biçimini yeniden

       oluşturmak için devrim yapar. Tüm siyasal, toplumsal, kültürel yapıyı

       kendisine, yani yeni teknolojiye ve yeni ilişkilere uyacak biçimde değiştirir.

       Sınıfsal devrim kuramının altında yatan inanç, toplumların zorunlu olarak

       gideceği noktanın, insanın müdahalesiyle çabuklaştırılabileceğidir.

       Toplumların, çeşitli aşamalardan geçerek, sonunda, sınıfsız toplum

       (komünist toplum) aşamasına ulaşması kaçınılmazdır. Bu dönemde, artık, son

       devrimci sınıf olan proleterya da kendisini tasfiye eder ve insanlık sınıfsız

       topluma ulaşır. Bu aşama, insanlığın zorunlu olarak ulaşacağı bir noktadır.

       Fakat, insan toplumunun son biçimi değildir (Bottomore, 1963:246).

       Marx, kendinden önceki düşünürlerin de sınıf ve sınıf çatışması

       kavramlarını kullandığını söyler. Kendi kuramını, kendinden önceki

       düşüncelerden ayıran özellikleri, determinizm olarak belirler. Marx'a göre,

       kendi katkıları üç grupta toplanabilir: Birinci nokta sınıfların, ancak

       üretim gelişmelerindeki özel tarihsel aşamalar sonunda ortaya çıktıklarıdır.

       İkinci nokta sınıf çatışmalarının sonucunun kaçınılmaz ve önlenemez bir

       biçimde proleterya diktatörlüğüne yol açmasıdır. Üçüncü nokta ise, proleterya

       diktatörlüğünden sonraki aşamanın, bütün sınıfların ortadan kaldırılmasıyla

       belirlenen sınıfsız toplum biçiminde sonuçlanacağıdır (Marx and Engels,

       1973-a:528).

       B) Sınıfsal Devrim Kuramındaki Toplum Modeli

       Tarih içinde çeşitli aşamalardan geçerek ondokuzuncu yüzyıla erişen

       insanoğlu, iki büyük sınıf arasındaki çatışmalarla belirlenen bir toplumda

       yaşamaktadır. İşçi sınıfı ve sermaye sınıfı arasındaki bu çatışma sırasında

       bütün öteki sınıflar da bir tarafı tutmak zorundadırlar. Sermaye sınıfı

       gittikçe güçlendiği, kudret de gittikçe tek elde toplandığı için, sermaye

       dışında kalan öteki sınıflar da gittikçe güçsüzleşmekte, yoksullaşmaktadırlar.

       Bu nedenle aşağı orta sınıf, küçük imalatçı, esnaf gibi kişiler ve köylüler

       de burjuvaziye karşı savaşmak durumundadırlar. Bunlar da zamanla kaçınılmaz

       olarak proleterleşmektedirler. Bütün bu süreç sonunda sermaye ve mülkiyet

       merkezileşecek, buna karşılık geniş yığınlar yoksullaşacaktır. En sonunda da

       proleterya iktidara el koyacak, kendi dışındaki sınıfları ortadan kaldıracak,

       toplumda sınıfların işlevine gerek kalmadığı için de (yani, artık bazı özel

       sınıf çıkarları, genel çıkarlarmış gibi sunulmak durumunda olmayacağı için)

       kendi kendisini de yok edecektir. Böylece sınıfsız topluma ulaşılacaktır.

       C) Sınıfsal Devrim Kuramının Temel Özellikleri

       Sınıfsal devrim kuramının birinci özelliği, tarihe maddeci ve diyalektik

       bir yaklaşımla bakmasıdır. Bir başka deyişle, sınıfsal devrim kuramı, tarih

       boyunca, teknolojik değişmelerin etkilerini ve maddenin kaçınılmaz

       gelişmesini dikkate almıştır. Ayrıca, diyalektik bir yaklaşım da kullanmıştır.

       Bu yaklaşıma göre, her varlık her an değişme durumundadır. Her olay ve varlık

       karşıtını da yaratır ve kendisiyle birlikte geliştirir. Belli birikimler, bir

       süre sonra, aynı nitelikte olmayan sonuçlara ulaşır. Yani, belli sayıya

       ulaşan varlıklar, bir dereceden sonra, farklı özelliklere sahip olurlar. Her

       sonuç, yeni tepkiler doğurur ve tepkileriyle birlikte, başka sonuçlara doğru

       gelişir (Engels, 1977:85).

       İşte bu anlayışla tarihe bakılmış ve belli sonuçlara ulaşılmıştır. Bu

       ulaşılan sonuçlar, belli gelişme yasaları biçiminde özetlenmiş ve böylece

       ortaya tarihsel maddecilik çıkmıştır. Bir başka deyişle, diyalektik

       maddeciliğin tarihe uygulanması sonunda elde edilen sonuçlardır tarihsel

       maddecilik.

       Tarihsel maddeci görüşe göre, insan çevresinin ürünüdür. İçinde bulunduğu

       koşullar, onun bilincini, yani, ideolojisini belirler. Fakat, yine insan,

       çevresini oluşturan bir varlıktır. Bu nedenle, çevresinin ürünü olan insan,

       yeterince bilinçlendikten sonra, döner ve kendini üreten bu çevreyi

       etkilemeye başlar. Böylece, insanoğlu kendisini yaratan koşulara bilinçli

       olarak karışma ve onları hızlandırma, olanağı bulur.

       İlk Uygulama

       Sınıfsal devrim kuramı, ilk uygulamasını Rusya'da bulmuştur. Bu uygulamayı

       yapan Lenin ve Troçki, devrimi, Bolşevik Partisi yoluyla gerçekleştirdiler.

       Her büyük devrimde olduğu gibi, Sovyet Devrimi'nde de örgüt, ideoloji ve

       liderlik, tam bir uyum içindeydi. Bu uyumu sağlayan hiç kuşkusuz, örgüte

       egemen olan ve ideolojiyi de kendi toplumunun somut koşullarına göre

       yorumlayan liderlikti (Türk Devrimi'nde de aynı özellikleri, yani, örgüte ve

       ideolojiye damgasını vurmuş bir liderliği görüyoruz) .

       Sınıfsal Devrim kuramının Rusya'daki uygulaması, Lenin ve Troçki

       yönetimindeki Bolşevik Partisi'nin katkısıyla, Marxçı kurama şu ilaveleri

       yaptı: Birinci nokta, sınıfsal devrim kuramının öngördüğü, işçi sınıfının

       önderliğinde gerçekleşecek olan bir sosyalist devrimin yapılacağı toplumun

       özellikleriyle ilgiliydi. Esas kuram, böyle bir devrimi, oldukça sanayileşmiş

       bir toplumda (örneğin, Almanya'da) öngördüğü halde, göreli olarak daha az

       sanayileşmiş bir toplumda da böyle bir devrimin olabileceği Rusya'daki

       uygulama ile kanıtlandı.

       İkinci nokta, esas kuram, sosyalist devrimin itici gücü olarak tüm işçi

       kitlelerini gördüğü halde, Bolşevik Partisi uygulamasının, iyi örgütlenmiş ve

       doğru ideolojiye sahip bir partinin, işçi sınıfı adına eylem yapabileceğini

       göstermesidir. Lenin ve Troçki'nin gerçekleştirdikleri eylem, işçi sınıfı

       (proleterya) adına, bir partinin başarılı bir darbe ile devrime yol açacak

       bir siyasal iktidar değişikliğini yapabileceğini gösterdi (Bu noktada,

       Sovyetler Birliği'ndeki rejimin, işçi sınıfının yönetimi mi olduğunu, yoksa,

       gittikçe proleteryadan soyutlanan ve ona yabancılaşan bir teknokrat-bürokrat

       iktidar mı olduğunu tartışmadığımı özellikle belirtmek isterim. Burada

       aktarmak istediğim nokta, devrimi yapan partinin bu işi --işçi sınıfı adına

       yaptığını söylemesi ve bunu başarmasıdır.-- ).

       Üçüncü olarak, Marx'ın köylülere dayanarak devrim yapılamayacağını

       söylemesine karşın, Bolşevik Devrimi azgelişmiş :kapitalist ülkelerde

       köylülerin de devrimci nitelik taşıdığını göstermiştir. Yeter ki, Parti,

       köylülerin de temsilcisi olduğunu yeterince ortaya koyabilsin.

       Dördüncü bir nokta, dünya emperyalizıninin en zayıf halkasından kırılması

       sorunudur. Dünyanın gelişmiş kapitalist üIkeleri, artık, ürün ihracını bir

       yana bırakıp, doğrudan doğruya sermaye ihracına başlamışlardır. Bu durumda

       Rusya'nın kendi ulusal burjuvazisini geliştirme olanağı kalmamıştır. Bu

       nedenle de Rus proleteryası, hemen eyleme geçmeli, ülke ve kendileri,

       emperyalizm tarafından bütünüyle yutulmadan, henüz dünya emperyalizmi ile tam

       bütünleşmemiş olan düzene el koymalıdır. Bu nokta da, devrimi, gelişmiş

       kapitalist ülkelerde bekleyen esas kurama bir ek niteliğindedir.

       Beşinci olarak, proleterya adına devrimi yapan Parti, devlete el koyduktan

       sonra da, merkezi otoriteyi elinde bulundurmalı ve toplumu, kendi programına

       göre biçimlendirmelidir. Böylece, proleteryanın örgütsüz ve bilinçsiz

       oluşundan gelen sakıncalar ortadan kaldırılabilir. Bu süreç içinde eski

       devlet mekanizması tümüyle ortadan kaldırılmalı, yeni bir devlet kurulmalıdır.

       Bütün bu süreçler çerçevesinde Leninci uygulama, bir yandan Rus devrimini

       dünyanın öteki tüm ülkeleri için de bir örnek yapmayı amaçlarken, zaten savaş

       durumunda olan ülkede mevcut Çarlık rejimine karşı şiddet kullanılması ve

       öteki ülkelere devrimin sıçratılması için bu savaşı kullanmaya çalışıyordu.

       Görüldüğü gibi Rus devrimi, sınıfsal devrim kuramından etkilenmiş ve hatta

       Marxçılığı resmi ideoloji bile yapmışsa da, uygulamada, kuramdan önemli

       sapmalar ve ekler vardır. İşte bu nedenle Marxçılık ve Marxçılık-Lenincilik,

       nitelikleri farklı iki okul olmuştur. Marxçılık, daha çok ondokuzuncu yüzyıl

       Batı Avrupası'na ilişkindir. Daha çok genel kuram niteliği taşır. Buna

       karşılık Marxçılık-Lenincilik, daha çok yirminci yüzyıl Rusya'sına ilişkindir.

       Marxçı kuramın, buradaki uygulaması olduğu için, hem daha özel, hem de

       uygulama yönü ağır basan bir nitelik taşır.

       D) Sınıfsal Devrim Kuramının Eleştirisi

       Sınıfsal devrim kuramı, herkesten önce, burjuvazinin dikkatini çekmiştir.

       Marx'ın tüm düşünce sistemini üzerine dayadığı --diyalektik-- burada da etkin

       olmuş, Marx'ın düşünceleri, hemen burjuvazi tarafından karşı önlemlerin

       alınmasına yol açmıştır. Böylece, kendi tarihini kendi yapan insan, bir

       yandan proleterya olarak devrime hazırlanırken, öte yandan da burjuvazi

       olarak, devrim koşullarını ortadan kaldırmaya çalışmıştır.

       --Yitirilecek zincirler--inden başka bir şeyleri olmayan işçiler ile,

       --yitirilecek çok şeyler--i olan sermayedarlardan hangi sınıfın Marx'a daha

       duyarlı olduğunu söylemeye bile gerek yoktur. İşçi sınıfı daha işin

       başındayken, burjuvazi tüm kuramı algılamıştır.

       Böylece, Marx'ın haber verdiği kendilerini yok edici gelişmelere karşı, ilk

       toplumsal, ekonomik ve siyasal önlemler burjuvazi tarafından alınmıştır. Genel

       oy hakkının --bir adam-bir oy-- ilkesi biçiminde tüm topluma

       yaygınlaştırılması, ekonomiye devletin müdahalesi, sermayenin anonimleşmesi,

       işçi sınıfına tanınan toplu sözleşme ve grev hakkı, özel mülkiyet hakkının ve

       bu hakkın kullanılışının kamu yararı adına sınırlanışı, hep bu tür önlemler

       arasındadır.

       Bu arada, teknolojik değişme ve gelişmeler otomatik makineleri üreten ve

       kontrol eden otomatik makineler aşamasına eriştiğinden, değerin emeğe bağlı

       oluşu ilkesi de, (yine Marx'ın öngördüğü maddeci tarih görüşüne göre ortaya

       çıkan değişme ve gelişmeler sonunda) önemli ölçüde değişikliğe uğramıştır.

       Şimdi bu iki noktayı da akılda tutarak, --sınıfsal devrim kuramı--nın neden

       tüm dünyada geçerli olmadığına bakabiliriz. Yalnız daha önce, gerek Marxlı

       bir dünyada yaşadığımızı (yani, Marx'ın kehanetlerini önlemeye çalışanların da

       Marx'ı en az, ona bel bağlayanlar kadar iyi bildiğini) ve teknolojik

       gelişmenin hiç durmadığını (yani, yavaş yavaş, değerin emekten soyutlanmakta

       olduğunu) hiç unutmamalıyız.

       Konuya sınıfsal devrim kuramının genel ve temel ilkeleri açısından

       baktığımızda, özel uygulamaların neden, genel kuramın ilkelerine göre

       oluşmadığını daha iyi anlayabiliriz.

       Üretim Güçlerinin Engellenmesi Sorunu

       İlk olarak dikkat etmemiz gereken nokta, sınıfsal devrim kuramının temel

       ilkelerinden birinin, ancak mevcut üretim biçiminin, yeni gelişen üretici

       güçleri engellemesini devrim için gerekli bir koşul olarak öne sürdüğüdür.

       Bunu daha somut koşullara göre ifade edersek, devrim olması için, burjuva

       toplumlarının, gelişen üretici güçleri engellemesi gerektiği ortaya çıkar

       (Marx and Engels, 1973-a: 289) . Oysa, Marx'ı çok iyi öğrenmiş olan bu

       toplumlar ve bu toplumlardaki yöneticiler, üretici güçleri devrime yol açacak

       biçimde engellemekten özenle kaçınmaktadırlar. Örneğin, işçilere verilen grev

       hakkı bunun en klasik örneğidir. Buna karşılık, azgelişmiş kapitalist

       toplumlar çeşitli nedenler arasında ideolojik bakımdan da azgelişmiş

       olduklarından ve çok gelişmiş toplumlar tarafından sürekli sömürülmekte

       bulunduklarından, bu önemli koşulu ihmal etmekte, üretici güçleri devamlı

       olarak baskı ve kısıtlama altında tutmaktadırlar. Böylece, üretici güçler ile,

       üretim biçiminin çatışması, gelişmiş kapitalist toplumlardan çok azgelişmiş

       kapitalist toplumlarda daha olası bulunmaktadır.

       Ayrıca burada belirtilmesi gereken bir başka nokta, Marx'ın kendisinin de

       çok gelişmiş (örneğin, Almanya'dan daha çok gelişmiş) ülkelerde, sözgelişi,

       Amerika ve İngiltere'de işçilerin amaçlarına barışçı yöntemlerle

       varabilecekleri olasılığına dikkati çekmiş olmasıdır (Marx and Engels;

       1973-b:291-294).

       Ulusal Gelirden Alınan Pay

       Dikkat etmemiz gereken bir başka nokta, ulusal üretim ve ulusal gelir ile,

       çeşitli sınıfların, bu arada işçi sınıfının bundan aldığı paydır. Bilindiği

       gibi endüstri devrimi ile gerek işgücünün, gerekse sermayenin verimliliği

       artmıştır. Bu artışın ardında da teknolojik gelişmeler yatmaktadır. Fakat bu

       verimlilik artışları, sınıflararası çatışmanın, aslında ulusal gelir

       paylaşılması olduğu gerçeğini örtmez. Her toplum, kalkınmak için yatırım

       yapmak, yatırım yapmak için tasarruf etmek, tasarruf etmek için de az yemek

       zorundadır. İşte tam bu noktada, özveriyi kimin göstereceği sorusu ortaya

       çıkmaktadır. Genellikle, düşük ücretle çalıştırılan işgücünün sömürüsü

       ondokuzuncu yüzyılda gerçekleştirilen endüstri devrimin sonuçlarından

       yararlanma mekanizması olarak belirmiştir. Böylece, sömürülen işgücü hızla

       bilinçlenmiş ve sonunda da proleterya kendisi için, ulusal gelirden daha

       büyük paylar istemeye başlamıştır.

       Bu durumda, bir ülke, işçiye daha fazla pay verebilmek için, ulusal

       gelirinden öteki sınıflara, örneğin kapitalist sınıfa, ayırdığından daha az

       pay ayırmak zorundadır. Oysa, ülkeyi yöneten sınıf kapitalist sınıftır.

       Yönetici olan kişilerin, kendi arzularıyla, kendi paylarını sınırlamaları pek

       de beklenen bir gelişme değildir.

       Ancak, dış sömürü yapan ülkeler için, bilinçlenen işçiye daha çok pay

       vermek önemli bir sorun olmaktan çıkar. Örneğin, İngiltere, Hindistan'daki

       sömürüsünden elde ettiği gelirin bir bölümünü, ülke içindeki kapitalist

       sınıfı büyük ölçüde zarara uğratmadan işçi sınıfına aktarabilirdi.

       Nitekim, genel gelişmeler de böyle olmuştur. Sömürgesi olan ülkelerde, hele

       bu ülkeler bir de gelişmiş kapitalist ülke niteliğindeyseler, işçilerin

       isteklerini karşılamak çok daha kolay olmuş, bu da bir sosyalist devrimin

       önünü, onu anlamsız bırakarak, kapamıştır.

       Aynı olguya, (endüstri devrimi olgusuna) dikkatle bakarsak, bu döneme

       öncülük eden ülkelerde, sömürünün çok hızlı ve çok yüksek oranlarda olduğunu

       görürüz. Böylece, işçi bilinçlenmeye pek de zaman bulamadan, ulusal gelir,

       artık proleteryayı bile memnun edecek bir bölüşüme uygun düzeye gelebilmiştir.

       Yine aynı tür ülkelerde, toplumsal akışkanlık (meslek, gelir ve statü

       bakımından toplumun alt katlarından, üst katlarına doğru hareket) oldukça

       yaygın gözükmekte ve gösterilmektedir. Bu bir de, --bir adam-bir oy-- ilkesine

       göre işleyen demokratik mekanizma ile birleştirildiğinde, insanlar, gerek

       siyasal bakımdan yönetimi denetledikleri, gerekse toplumsal bakımdan her

       türlü olanağın erişilebilir olduğu konusunda oldukça belirgin yargılara sahip

       olurlar. Bu durumun, her türlü devrimci tutumu anlamsız kılacağı açıktır.

       Dış Dünyanın Etkileri

       Sınıfsal devrim kuramının yaygınlığı konusundaki tartışmalarda dikkate

       alınması gereken bir başka nokta, hiç kuşkusuz dış dünyanın etkileri ve

       özellikle savaş durumu gibi özel hallerdir. Günümüzde gittikçe belirgin

       sınırlarla bölünen dünyada, büyük devletlerin onayı olmadan, herhangi bir

       önemli değişme çok güç gözükmektedir. Ayrıca, savaş gibi her değişmeyi

       bağrında taşıyan bir durum, her an söz konusu değildir. Bu nedenle de büyük

       ölçüde belirsizlik, kuralsızlık ve kargaşa anlamına gelen savaş dahil, bir

       devrimi doğuran dış koşullar, günümüzde, ondokuzuncu yüzyıl ve yirminci

       yüzyılın birinci yarısı kadar egemen değildir (Ulusal kurtuluş savaşları

       konusunu ayrı bir başlık altında ele aldığımı hemen belirtmeliyim).

       Zaman ve Mekan Sorunu

       Aslında sınıfsal devrim modeline yöneltilebilecek olan en temel eleştiri

       bütün devrim modelleri için geçerli olan bir eleştiridir: Belli bir zamanda

       (ondokuzuncu yüzyılda) ve belli bir mekanda (Batı Avrupa'da) geliştirilmiş

       olmasına karşın, her zaman ve her yerde geçerli olduğu savı ile ortaya çıkmış,

       bundan dolayı da başka yer ve zamanlarda ya genel kurama uygun olmayan

       uygulamalar görülmüş, ya da hiç uygulama aşamasına gelememiştir. Fakat burada

       hemen eklenmesi gereken nokta, genel kurama uygunluğu ne denli tartışma

       konusu olursa olsun, dünya ülkelerinin bir bölümünün bu kurama göre

       yaptıkları devrimler ile yönetildikleridir. Bu açıdan, sınıfsal devrim modeli,

       uygulamada en çok yansıması olan modeldir.

       E) Sınıfsal Devrim Modeli ve Türk Devrimi

       Sınıfsal devrim modelinin ilk uygulaması ile Türk Devrimi hemen hemen aynı

       yıllara, Birinci Dünya Savaşı yıllarına rastlar. Bu açıdan her iki devrim

       arasında çok yoğun bir etkileşim vardır.

       Ayrıca, Mustafa Kemal Paşa'nın unutulmaz Çanakkale savunması, İngiliz ve

       Fransızların Rusya'ya ulaşmasını önlemiş, böylece, güçsüzleşen Çarlık

       rejimine karşı, devrim çok daha da kolaylaşmıştı.

       Bütün bunlara ek olarak, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının emperyalist

       ülkeler ve bu ülkelerin ajanı olarak Anadolu'ya girmiş olan Yunanlılara karşı

       yürüttüğü savaşta tek ve sürekli yardım da yine Sovyetler Birliği'nden

       gelmişti.

       Sınıfsal devrim modeli ile Türk Devrimi arasındaki ilişkilerin yoğunluğu,

       Türkiye ile Rusya'nın sınırdaş olmalarından da kaynaklanıyordu.

       Aslında, sınıfsal devrim modeli ile Osmanlı İmparatorluğu'nun teması

       Cumhuriyet'ten önce başlamıştı. Örneğin, 1910 yıllarında Sosyalist Hilmi ve

       Baha Tevfik, Osmanlı Sosyalist Fırkası'nı kurmuşlar ve dergi yayınına

       başlamışlardır (Çapanoğlu, 1964:48-57) . Bir yandan Marxçı düşünceler,

       İmparatorluk sırasında içeri girerken, öte yandan, örneğin Parvus Efendi gibi

       Marxçı kuramın önde gelen kişilerinden biri uzun bir süre, Osmanlı

       İmparatorluğu'nun durumunu, sınıfsal devrim açısından çözümlüyordu

       (Parvus, 1977) .

       Mustafa Kemal eyleminin başarıya doğru yol aldığı sıralarda, sınıfsal

       devrimin de Rusya'da oturma ve yerleşme döneminde olması, iki olay arasındaki

       etkileşimi daha yoğun yapmıştı. Anadolu'da bir yandan sosyalist düşünceler ve

       akımlar çeşitli kişi ve gruplar tarafından savunulurken, öte yandan Sovyetler

       Birliği'nde de Türk Devrimi'ni etkileyecek oluşumlar ortaya çıkıyordu. Eski

       İttihatçı liderlerden Enver Paşa'nın Sovyetler Birliği'nde bulunması bu

       etkileşimi son derece ilginç bir duruma sokuyordu.

       Türk ve Sovyet Devrimlerinin İlişkileri

       Türk Devrimi ile sınıfsal devrim kuramı arasındaki ilişkilere bakarken,

       hiçbir zaman akıldan çıkarılmaması gereken nokta, Mustafa Kemal Atatürk

       zamanında da, bugün de olayın temelini Türk-Sovyet ilişkilerinin

       oluşturduğudur. Bir başka deyişle, Bağımsızlık Savaşı sırasında da, bugün de

       Türkiye açısından konu, yalnızca kuramsal bir olay değil, somutta, Sovyetler

       Birliği ile Türkiye arasındaki ilişkiler konusudur. Bu gerçeğin bilincinde

       olan Mustafa Kemal Paşa'nın da konuya esas olarak ulusal bağımsızlık

       açısından yaklaştığını artık elimizde olan TBMM'nin gizli oturum

       tutanaklarından açıkça anlıyoruz. Aşağıdaki konuşma, Meclis'in hemen

       açılışından sonra, 24 Nisan 1920 günü yapılmıştır. O aşamada, konunun

       kuramsal değil, somut ulusal bağımsızlık ile ilgili yönü önemlidir. Bütün

       büyük devrimciler gibi Mustafa Kemal Paşa da, değerlendirmesini işin pratik

       yanı ve kendi amacıyla ilgisi yönünden yapmaktadır: --Malumu aliniz

       bolşeviklerin kendilerine mahsus birtakım esasları, noktai nazarları vardır.

       Ben şahsen bütün vuzuhile ve teferruatile bunlara vakıf değilim (bilmiyorum)

       ve yakın zamanlara kadar bolşevikler nereye temas ederse, nereye gelirse

       daima kendi noktai nazarlarını (görüşlerini) kabul ettirmek azmindeydiler.

       Her ne olursa olsun bu noktai nazarlar; bizim milletimizin de kendine mahsus

       birtakım noktai nazarları vardır. Bu noktai nazarların siyasi esasatı

       (esasları) ihtimal ki maruzatımda zikrettiğim ve cümlemizce malum olan

       noktaları göstermedim. Milletimizin adatı, muktaziyatı diniyesi (adetleri ve

       dinsel gerekleri) ve memleketimizin icabatı vardır ki, biz her ne yaparsak

       kendimizi, kendi adetimizi, muktaziyatı diniyemizi nazarı dikkatte tutmak,

       ona göre kendimize mahsus esaslar vazetmek (koymak) mecburiyetindeyiz. İşte

       bu itibarla alelıtlak (mutlaka) bizimle bolşevikler arasındaki münasebet

       şayanı tetkik ve teemmül (düşünme) olur. Bir zamanlar oldu ki, bolşevikler

       noktai nazarlarını daha umumileştirdiler. Hiçbir kimsenin, hiçbir milletin

       adet ve ahlaki hususiyetlerine ve milliyet esaslarına muarız değiliz. Yalnız

       istibdata karşı, emperyalistlere karşı düşmanız. Biz, Avrupalıların

       bolşevizmden korktuklarını ve bizim bolşeviklerle tevhidi efkar (düşünce

       birliği) ve harekat edeceğimizden daima kuşkulanmakta olduklarını nazarı

       dikkate alıyor ve daima düşünüyorduk ki, böyle bir şeye mecbur olmaksızın

       amali milliyemiz (ulusal amaçlarımız) dahilinde muayyen bir hudutta bizim

       şeraiti hayatiyemiz (yaşam koşullarımız), şeraiti istiklalimiz (bağımsızlık

       koşullarımız) temin olunursa... Böyle azim (büyük) bir maksat için, böyle uzak

       bir daiye (dava) için herhangi bir devleti ecnebiye ile münasebatı

       ihtilafata; anide girmek belki bizi nedamete mecbur edebilir ve zaten

       hepimizde de, kendimizde de böyle bir salahiyet mevcut değil. Filhakika bu

       hududu millimiz dahilinde arzettiğim şeraitle muhafazai mevcudiyet

       edebildiğimiz takdirde başka bir şey istemek bendenizce doğru değildir. Yalnız

       her ihtimale karşı, muhafazai hayat ve mevcudiyet için hariçten kuvvet, bir

       menbaı kuvvet (dışardan bir kuvvet kaynağı) aramak lazım gelirse yine daima

       kendi noktai nazarlarımız baki kalmak şartile her menbadan istifade etmeyi de

       caiz gördük. İşte sırf bu nokta daima bolşeviklerin ahvalini, harekatını ve

       kendilerinden icabında ne dereceye kadar muavenet (yardım) görebileceğimizi

       anlamaya teşebbüs ettim. Bu teşebbüsat neticesinde şüphe yok bazı temaslar

       hasıl olmuştur. Fakat bu temaslarımız şimdiye kadar, yani bolşevikler

       bizimle demin izah ettiğim... manen ve maddeten beraber olan Dağıstan'a kadar

       temas ettiği halde hiçbir kat'i mevat üzerine müstenit bir şey yapılmamıştır.

       Fakat böyle bir şey yapmak imkanı mevcuttur.-- (TBMM,I, 4-5 ) .

       Mustafa Kemal Paşa'nın Tutumu

       Meclisin açıldığı günlerde yapılan bu konuşmaya dikkatle bakıldığında,

       birtakım çok önemli noktaların göze çarpmaması olanaksızdır. Birinci olarak,

       Mustafa Kemal Paşa, Sovyetler Birliği'nden, sürekli bir biçimde --bolşevikler--

       olarak söz etmektedir. Bu da kendisinin muhatap olarak, Rusya ya da komünizm

       gibi, somut ülke ya da soyut ideolojiyi değil, iktidar partisini aldığını

       gösterir.

       İkinci olarak dikkat edilmesi gereken nokta, kendisinin, bolşeviklerin

       görüş açıları konusunda yeterince ve ayrıntılı bilgi sahibi olmadığını

       söylemesidir. Oysa, biraz aşağıda, örneğin --emperyalizm-- ve --milliyetler

       sorunu-- gibi konuları iyi bildiğini görüyoruz. Öyle sanırım ki, ortaya

       koyduğu --bilgisizlik--, --bilgisizlik--ten çok bir --güvensizlik-- belirtisidir.

       Bir başka deyişle, Mustafa Kemal Paşa, Lenin ve arkadaşlarının ne

       söylediklerini iyi bilmekte, fakat ne yapacaklarını tam kestirememektedir.

       Büyük komşu ile yakın işbirliğinin ulusal bağımsızlık ilkesine gölge

       düşüreceği korkusunu içinde taşıdığı anlaşılmaktadır.

       Üçüncü nokta şudur: Dikkat edilirse, tüm konuşmanın ana teması, ulusal

       bağımsızlık düşüncesidir. Bu konuda o denli duyarlıdır ki, pek sempati

       beslemediğini bildiğimiz dinsel ilkeleri bile, ulusal bağımsızlığımıza temel

       olarak kendimize özgü bir ulusal yapımız bulunduğunu vurgulamak için

       kullanmaktadır (Bu konuda, Atatürk döneminde A.B.D.'nin Türkiye

       büyükelçiliğini yapmış olan Sherrill'in şu yargısı oldukça ilginçtir:--Türkler,

       Rusya'daki Sovyet Hükümet tarzının memleketlerine girmesine kat'iyen müsaade

       etmemişlerdi. Aynı şekilde, İtalya'nın faşist sistemine de kesinlikle karşı

       çıkmışlardı.-- (Sherrill, tarihsiz:119).

       Dördüncü bir nokta, ulusal bağımsızlık ilkesi için gerekirse herkesle

       işbirliğinin yapılabileceğini vurgulamakta oluşudur.

       Beşinci bir nokta ise, o güne dek, Sovyetler Birliği ile bazı temasların

       yapılmış olduğunu belirtmesidir. Fakat bu konuşmanın tarihine kadar, henüz

       somut bir işbirliği söz konusu değildir.

       Bu aşamada, Mustafa Kemal Paşa'nın --sınıfsal devrim-- kuramı ile tüm

       ilişkisi, somut bir sıcak savaşa yol açan emperyalist işgaline karşı,

       Sovyetler Birliği'nde iktidarı ele geçirmiş olan bolşeviklerin Anadolu

       eylemine karşı alacakları tutum ile sınırlıdır. Nitekim, konu tümüyle savaş

       açısından ele alınmaktadır. Yine gizli oturum tutanaklarından öğreniyoruz ki,

       Mustafa Kemal'in Kafkasya'da --adamları-- vardır:

       --Efendim bizim bidayetten beri (başlangıçtan beri) Kafkasya dahilinde

       birtakım adamlarımız vardır ve oraya gitmiş olan zevata verilen salahiyetlere

       göre Azerbeycanlıların bizim noktai nazarımız dahilinde bizimle tevhidi mesai

       (işbirliği) etmelerinin temini kendilerine havale edilmişti. Son aldığımız

       bir malumat vardı ki (belki 15 günlük bir malumattır) bu malumatta

       Azerbeycan-Türkiye ittifakı tasdik edilmiştir ibaresi vardır. Fakat bittabi

       nasıl şerait mevzubahs olmuştur, ona dair tafsilat olmadığı için arzetmiyorum.

       Azerbeycan Hükümeti'nin teşriki mesaisini temin etmek lehimizedir.-- (TBMM, I,

       33).

       Görüldüğü gibi, konu bir savaş sırasındaki dış ilişkiler çerçevesinde ele

       alınmaktadır. Yine aynı gizli oturumda bakın bir milletvekili, Çorum delegesi

       Haşim Bey ne diyor: --Paşa Hazretleri, Ermenilerin Bolşeviklerle ittifakı

       bizim aleyhimize olur. Biz, onlardan evvel itilaf etsek (anlaşsak) acaba

       mümkün değil mi? Bolşeviklerle ittifak etsek olmaz mı? (TBMM, I, 33) .

       Oysa, bir süre sonra Anadolu'da sosyalist eylemler ve akımlar güçlenmeye

       başlayacaktı. Özellikle Mustafa Suphi olayı ile doruk noktasına ulaşacak olan

       olaylar resmi bir Komünist Partisi'nin kuruluşuna bile yol açacaktı. Bütün bu

       olaylar dizisi içinde iç dinamik kadar dış dinamik de etkendi.

       Anadolu'da Sol Akımların Gücü

       Gerek Osmanlı'nın son döneminde, gerek Kurtuluş Savaşı sırasında, gerekse,

       Cumhuriyet'in ilk yıllarında, sınıfsal devrim kuramının temsilcileri olan sol

       akımlar için en önemli etken hiç kuşkusuz (özellikle Kurtuluş Savaşı

       sırasında) dış dünyaydı. İç dinamik bakımından ise durumu Mete Tunçay şöyle

       çözümlüyor: --Aslında, 1908-1925 yıllarındaki siyasetin genel akışı içinde,

       bunlar (sol akımlar) pek az önem taşıyan hareketlerdir. Hemen hiçbir zaman,

       bir halk hareketi olmak boyutlarına yaklaşılmamış, bazı küçük aydın

       çevrelerinde kalınmıştır. Burada yapılan yorum yanlış değilse, Türk toplumunda

       İkinci Meşrutiyet'in ve Cumhuriyet'in ilanıyla denenen, altyapının elverdiği

       olanakların ilerisine devrimci sıçrayışlar, Batı'nın -temelinde kapitalist

       endüstriyalizmi bulunan- yaşam biçimine özenişten kaynak almışlardır. Etkili

       bir biçimde herhangi bir toplumsal tabana basamayan bütün ilk sol akımlar ise,

       esas itibarıyla bu yönelimi desteklemekten öteye gidememişlerdir. Bu

       destekleyiş, daima iktidarları hazır olduklarından daha ileriye itmek

       suretiyle ortaya çıktığı için, hükümetlerin solculara karşı susturucu

       tavırlar takınmalarında ve solcuların da hükümetlere karşı genel bir özgürlük

       savaşına katılmalarında şaşılacak bir şey yoktur.-- (Tunçay, 1978-a:29-30).

       Aslında, Kurtuluş Savaşı'mız sırasında gerek dış dinamik, gerekse iç

       dinamik açısından tarihsel ve toplumsal gerçeğin ne olduğu sorusunun sürekli

       tartışma konusu yapılmasının nedeni, bugünkü siyaset sahnesinde çatışan

       görüşlerin, tarihi yeniden yorumlama çabalarından doğmaktadır.

       Bugünkü yeniden yorumlama çabaları ne olursa olsun, Kurtuluş Savaşı'mız

       sırasındaki birtakım tarihsel ve toplumsal gerçekler yadsınamaz. Bunları

       şöyle özetlemek olanaklıdır:

       Birinci olarak, Mustafa Kemal Paşa, sınıfsal bir devrim modelinden hareket

       etmemektedir. Bunu pek çok kanıtın yanında, Kurtuluş Savaşı sırasında

       Ankara'daki Sovyet temsilcisi olan Aralov'a söylediği şu sözlerde de

       görüyoruz: --Sizin Rusya'da, mücadeleci, emektar bir işçi sınıfı var, ona

       dayanmak mümkündür ve dayanmalıdır. Bizde işçi sınıfı yoktur, köylüye göre

       ağırlığı çok azdır. Sizde endüstri gelişmiştir. Bizde ise yok gibidir.

       Fabrikalarımız, parmakla sayılacak kadar azdır.-- (Bu yıllarda, ülkede, daha

       önce de olduğu gibi, aslında işçi eylemleri vardı. --Etingü, 1976; Sencer,

       1969; Sülker, 1973; Çıladır, 1977). Fakat bu eylemlere karşın, gelişmiş bir

       işçi sınıfından söz etme olanağı yoktur.) (Aralov, 1967:92).

       Sovyetlerin Görüşü

       İkinci olarak belirtilmesi gereken nokta, Sovyetler Birliği'nin Türk

       Kurtuluş Savaşı'nı, anti-emperyalist bir eylem sayması ve bu nedenle de

       Mustafa Kemal ve arkadaşlarına yardımcı olmasıdır. Yine Aralov, bu konuda

       Lenin'in kendisine, Türkiye'ye yola çıkmadan önce şunları söylediğini

       yazıyor: --Mustafa Kemal Paşa, tabii ki sosyalist değildir. Ama görülüyor ki,

       iyi bir teşkilatçı... Kabiliyetli bir lider, milli burjuva ihtilalini idare

       ediyor. İlerici, akıllı bir devlet adamı. Bizim sosyalist inkılabımızın

       önemini anlamış olup, Sovyet Rusya'ya karşı olumlu davranıyor. O, istilacılara

       karşı bir kurtuluş savaşı yapıyor. Emperyalistlerin gururunu kıracağına,

       padişahı da yardakçılarıyla birlikte silip süpüreceğine inanıyorum. Halkın ona

       inandığını söylüyorlar. Ona, yani Türk halkına yardım etmemiz gerekiyor. İşte,

       sizin işiniz budur. Türk hükümetine, Türk halkına saygı gösteriniz. Büyüklük

       taslamayınız. Onların işlerine karışmayınız... İngiltere onların üzerine

       Yunanistan'ı saldırttı. İngiltere ile Amerika bizim üzerimize de bir sürü

       memleket saldırttı... Sizi ciddi işler bekliyor. Yoldaş Frunze bugünlerde

       Ukrayna Cumhuriyeti adına Ankara'ya gidecektir. Herhalde onunla Türkiye'de

       karşılaşacaksınızdır. Kendimiz fakir olduğumuz halde Türkiye'ye maddi

       yardımda bulunabiliriz. Bunu yapmamız gereklidir. Moral yardımı, yakınlık,

       dostluk, üç kat değeri olan bir yardımdır. Böylece, Türk halkı yalnız

       olmadığını hissetmiş olacaktır.-- (Aralov, 1967:38). Yine Lenin, --Her iki

       halk da son yıllarda emperyalist devletlerden çok çektiler-- diyerek Atatürk'ün

       eylemi ile kendi eylemi arasında koşutluk kuruyordu (Şemsutdinov ve Bagirov,

       1979:44) .

       Yukardaki satırlar, sınıfsal devrim kuramı ve uygulaması açısından, en

       yetkili ağızdan, Rusya'da bu devrimi gerçekleştirmiş olan olan liderin,

       Lenin'in ağzından, Türk Kurtuluş Savaşı'nın değerlendirmesini vermektedir.

       Ayrıca, daha önce Atatürk'ün sözlerini aktarırken, dış ilişkilerdeki temel

       ögenin ulusal bağımsızlık olduğunu ve Sovyetler Birliği'ne de bu açıdan

       yaklaşıldığını vurguladığımda bu yargının, her iki taraf için doğru olduğunu

       da kanıtlamaktadır.

       Lenin'in Aralov'a sözünü ettiği Frunze de, Türklerin Kurtuluş Savaşı ile

       Sovyetler Birliği'nin ilişkilerinin karşılıklı saygı ve antiemperyalist bir

       ideolojik birlik çerçevesinde geliştiğini yazıyor:

       --Sovyet devletler, Batı Avrupa ve Amerika'nın esareti altında bulunan Doğu

       ülkelerindeki ulusal-demokratik hareketlere daima kendi sorunları

       doğrultusunda yardımcı olmuşlardır... Bundan başka, benim gidişim Türkiye'nin

       içinde bulunduğu son derece ağır koşullar sırasına rastlıyor. Ağustos ayında,

       Türk ordusunun Yunanlılar tarafından yenildiği, Ankara'nın bile Yunan

       ordularınca alınma olanağı belirdiği bir zamanda Sovyet Ukrayna, Rusya'nın da

       onayıyla oraya bir elçi göndererek Türkiye'ye karşı dostluk eğilimini

       herkesten önce göstermek gereğini duymuştur.-- (Frunze, 1978:120).

       Türkiye Komünist Partisi

       İlginç olan nokta, dış ilişkiler düzeyinde resmen, bu olaylar görülürken,

       Türkiye Komünist Partisi, Mustafa Suphi ve arkadaşları tarafından Sovyetler

       Birliği'nde kurulmuştu bile. Bu arada, Baku'da toplanan Doğu Ulusları

       Kurultayı'na Enver Paşa dahil, pek çok Türk katılmıştı. Topçuoğlu bu grupları

       şöyle tanımlıyor: --Kendini Komünist sayan, sosyal demokrat sayan, Müslüman

       bolşevik sayan, mukaddesatçı sosyalist sayan ve doğrudan doğruya bolşevik

       sayan gruplar müracaat etmiş, iştirak belgesi almışlardı.--

       (Topçuoğlu, 1976:67).

       Baku'da daha önce oluşmuş bulunan Türkiye Komünist Fırkası'nı eski

       İttihatçılardan temizleyerek yeniden kuran Mustafa Suphi, hemen Anadolu ile

       temasa geçmişti (Tunçay, 1978-a:204; İnfo, 1977: 27) . Uzun hazırlıklar ve

       yazışmalardan sonra, Türkiye'ye geçmeye karar veren Mustafa Suphi, Türkiye'ye

       geldikten sonra, Ankara'ya gidemeden, Trabzon'dan Baku'ya geri dönerken,

       kayıkçılar kahyası Yahya'nın adamları tarafından adamlarıyla birlikte

       öldürülerek denize atılmıştı.

       Bu olayın değerlendirilmesi, kanımca, --dıştan yönetilme-- ile --tam

       bağımsızlık-- arasındaki tercihte aranmalıdır. Nitekim, yalnız Mustafa Kemal

       ve arkadaşlarının değil, Sovyetler'in de konuyu aynı biçimde gördükleri

       anlaşılıyor. Bu konuda Mete Tunçay'ın aşağıdaki değerlendirmesi oldukça

       ilginçtir:

       --Mustafa Suphi ve arkadaşlarının yokedilmeleri karşısında Sovyetler'in ve

       Komintern'in takındığı tavır, dünya solculuğunun gelişme süreci bakımından da

       çok önemli bir başlangıç olmuştur. Bu olayda, --sosyalist ana vatan--ın dış

       politika çıkarlarıyla bir --kardeş parti--nin varlık sorunu çatışmış ve

       komünistler bir yeğleme yapmak zorunda kalmışlardır. Mustafa Kemal'i tutmayı

       seçmiş olmaları, sonradan (özellikle Troçkistler tarafından) Stalin'e

       yakıştırılan bir fırsatçılık kalıbının ilk örneğini vermiştir. Oysa, bu

       siyaset kararı alındığı zaman, Lenin resmen ve fülen Sovyet devletinin

       başında bulunuyordu.-- (Tunçay, 1978-a:242).

       Resmi Türkiye Komünist Partisi

       Aslında, Baku Kurultayı ve onu izleyen gelişmelerle, Mustafa Suphi'nin

       Anadolu'ya gelişi arasında, 18 Ekim 1920 tarihinde Mustafa Kemal Paşa,

       Süreyya Yiğit, Tevfik Rüştü, Kılıç Ali, Mahmut Esat, Mahmut Celal ve Yunus

       Nadi gibi güvendiği arkadaşlarına resmi kimliği olan bir Türkiye Komünist

       Fırkası kurdurmuştur. Bu Fırka'nın kuruluşu, birçok iddialarda öne sürüldüğü

       gibi, yalnızca içerdeki solcuları denetim altına almak, ya da Sovyetler

       Birliği'ni aldatmak olamaz. Tunçay'ın deyişiyle, --T.K.F. (pek sağlam olmayan)

       teorik bir Bolşevizm-Komünizm ayrımına dayanmaktadır. T.K.F., Bolşevik

       değildir, ama kendi söylediği gibi, Komünist olduğu da su götürür. Partinin

       daha çok, Komünist adının duygusal değer yükünden faydalanmak için bu terimin

       anlamını zorladığı görülmektedir.-- (Tunçay, 1978-a:163-164).

       Mustafa Kemal Paşa'nın daha önce aktardığım gizli oturumlardaki

       konuşmalarına bakılırsa, ayrımın anlamı açıktır: Komünizm uluslararası bir

       düşünce akımı, yeni bir kuramsal düzendir. Bolşevizm ise, bunun Rusya'daki

       uygulamasıdır. Ulusal bağımsızlığı her şeyin üzerinde tutan Mustafa Kemal

       Paşa, bu ayrım ile, hemen Rusya'ya karşı da (aynı düşünce ve sistemde

       birleşse bile) bağmısızlığını güvence altına almak istiyor. Nitekim, Yunus

       Nadi'nin Eskişehir'deki Yeni Dünya'ya yanıt olarak Yeni Gün'de yayınladığı

       makale şöyle bitiyordu (Yeni Dünya'ya Ali Fuat Paşa'nın da çok duyarlı olduğu

       anlaşılıyor. Dinamo, Kutsal İsyan'da bu konuda Ali Fuat ile Mustafa Kemal

       Paşa arasındaki yazışmalardan söz eder (Dinamo, 1975:280).) :

       --Biz Türkler, emperyalist ve kapitalist dünyaya karşı savaşmakta bugün

       Ruslarla aynı safta yürüdüğümüz gibi; davranıştaki bu tenazurdan ilham ve

       kuvvet alacak olan iç reformlarımızı başarmak kanaat ve mecburiyetindeyiz de.

       Bu bir inkılaptır, amenna; fakat, BiZİM İNKILABIMIZ RUS İNKILABININ -öyle

       bazılarımızın yaptığı gibi unvanına varıncaya kadar, kelimesi kelimesine,

       noktası noktasına- KOPYASI OLACAK DEĞİLDİR. İnkılap, idrak ve imana dayanan

       bir harekettir ki, tatbikat itibarıyle, her memleketin kendi özelliklerine ve

       icaplarına intibak ederek tekevvün eder ve yürür. Hülasa; BİZ DE SOSYALİZM

       VADİSİNDE İNKILAPÇIYIZ. HATTA, AYNI PRENSİPLERE TARAFTARIZ VE ONLARI İLTİZAM

       ETMEKTEYİZ. FAKAT, TAKLİTÇİ VE BİNAENALEYH BOLŞEVİK DEĞİLİZ.-- (Cerrahoğlu,

       1975:390).

       Resmi Türkiye Komünist Partisinin Amacı

       Kanımca, resmi Türkiye Komünist Fırkası'nın asıl kuruluş nedeni, işgalci

       kuvvetlere karşı savaş yitirilirse, Mustafa Kemal Paşa'nın, Sovyet desteğini

       sağlamayı planlaması ve bu sırada bağımsızlığı korumak için, kendi

       başkanlığında bir parti kurdurmuş olmasıdır. O sıradaki siyasal ve askeri

       durumun henüz çok kötü olduğu anımsanırsa, Mustafa Kemal Paşa gibi hem

       askeri, hem siyasal alanda büyük bir lider, hem de bağımsızlık aşığı olan bir

       kişinin bu olasılığı hesaplamamış olması düşünülemez.

       Mete Tunçay da bu olasılığın çok yüksek olduğunu kabul etmekte, ayrıca

       Kinross'un da böyle düşündüğünü belirtmekte ve Doğan Avcıoğlu'nun Tevfik

       Rüştü ile yaptığı bir konuşmayı da ek kanıt olarak vermektedir (Tunçay,

       1978-a:176). Tekeli ve İlkin'in çalışması da, bu görüşün desteklenmesine yol

       açan Talat Paşa-Mustafa Kemal Paşa mektuplaşmasını ortaya koymuştur

       (Tekeli ve İlkin, 1980:340-341).

       Tunçay'ın ve başkalarının değerlendirmelerine şu satırlar da oldukça uygun

       düşmektedir:

       --Mustafa Kemal Paşa herhangi bir zaman Türkiye'de sosyalist ve hatta

       komünist bir rejim kurmak istemiş midir? Bu sorunun cevabını --komünist--

       rejimin niteliği yönünden değil de, yine Mustafa Kemal Paşa tarafından

       yapılan Türkiye'nin durum muhakemesi yönünden vereceğiz. Kemal Paşa öyle bir

       zorunluk duysaydı bu rejimi kurardı, ancak KENDİSİ KURARDI, bütün çelişki

       buradan gelmektedir. Paşa, Lenin'in öngördüğü, proleterya devrimini hiçbir

       zaman kabul edemezdi, devrim olacaksa, onu yukardan, kendi kadrosu ile

       gerçekleştirecekti. Türk proleteryasının o dönemde bilinçli ve örgütlü bir

       sınıf olarak varolmaması da zaten başka bir olanak vermemekteydi. 1913

       yılında Türkiye'deki sanayi işçisi sayısı 16.000 civarındaydı

       (bkz: Yıldız Sertel: Türkiye'deki İleri Akımlar). Mustafa Kemal Paşa,

       İstiklal Savaşımızda 20.000 işçiden söz etmektedir. Kaldı ki işçilerin çoğu

       işgal altındaki birkaç şehirde toplanmış bulunmaktaydı.

       Komünizme doğru kayışın nedeni, Sevr Anlaşması ile milletçe yaşantımıza son

       verilmesindedir.

       İnönü ve Sakarya'da ordularımız yenilseydi Mustafa Kemal Paşa'nın bu yolu

       seçmesi zorunlu olabilirdi, kaldı ki Enver Paşa pusuda beklemekteydi. (Bu

       konuda Atatürk de şunları söylüyor: --Sakarya'dan önce ordu bozulup da

       Eskişehir'i bıraktığımız vakit, Batum'da Enver ve arkadaşlarının bir kongre

       yaptıgını duyduk... O sırada Enver'in bir mektubunu yakalamıştık. Bir tertibe

       göre Karadeniz bölgesinde gönüllüler toplanacak, Enver de bir nefer gibi

       aralarına karışacaktı. Ankara'da kendi yetiştirmelerine güveniyor ve gelir

       gelmez bir darbe ile başa geçebileceğini sanıyordu. Ben bu gönüllülerin

       toplanmasını teşvik ettim. Enver'i tutturacaktım. Fakat Sakarya harbi

       kazanıldığı için onun teşebbüsü de, bizim hesabımız da geri kaldı.--

       (Altay, 1969:344).), (İleri, 1974:14).

       Görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa'nın sınıfsal devrime karşı tutumu, gizli

       oturumlarda yaptığı konuşmaların içtenliğine uygun bir biçimde

       değerlendirilmektedir.

       Konuya örgüt açısından da yaklaşıldığında, Kurtuluş Savaşı'nın İttihatçılar

       değil, onlara karşı çıkanların da içinde yer aldığı --Müdafaa-i Hukuk

       Cemiyetleri-- çerçevesinde yürütülmüş olması anımsanmalıdır. Mustafa Kemal

       Paşa'nın ulusal bütünlüğü zedeleyici bir biçimde --anti-komünist-- bir tutum

       değil, tam tersine, --sol akımları--da içine alan bir ulusal liderlik

       benimsediği ve dış dinamik açısından da --sınıfsal devrim-- modelini, ulusal

       eylemin askeri yönü yeterince güçlenene dek sürekli bir biçimde bir seçenek

       olarak gündemde tuttuğu açıktır (Perinçek, 1999:24).

       Üstelik, --sınıfsal devrim-- modelini benimsememiş olmakla birlikte, Mustafa

       Kemal Atatürk, Çetin Altan'ın da işaret ettiği gibi İzmir İktisat Kongresi'nde

       yaptığı konuşma ile Osmanlı tarihini, ilk kez, tarihsel maddeci açıdan

       çözümlüyordu (Altan, 1965:21-23). Hiç kuşkusuz bu, onun Marxçılığının değil,

       pozitivizminin bir sonucuydu. Aynı akılcı tutum, içteki askeri durum ve dış

       politika açısından, --sosyalist-- çözümlerin, hem ulusal bütünlüğü koruma ve

       tüm kaynakları seferber etme, hem de Sovyetler Birliği ile yardım ilişkilerini

       sürdürme bakımından canlı ve denetim altında tutulmasında da kendini

       göstermiştir.

       Atatürk'ün Siyaseti

       İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin gizli oturumlarından birinde söylenmiş

       şu sözler, sanırım Mustafa Kemal Paşa'nın ağzından, Anadolu'da komünizm

       konusunda izlenen siyasetin ana çizgilerini tümüyle belirtmektedir:

       --Şüphe ,yok ki bolşeviklik cereyan ve istilası ve muvaffakiyatı cümlece

       malumdur.-- Bunun hakkında söz söylemeyeceğim. Fakat, yine söylemek isterim ki,

       bolşevikliği lüzumu kadar ehemmiyetle herkes gibi Heyeti İcraiye de, biz de

       mütalaa etmiş ve layık olduğu ehemmiyeti vermişizdir ve zannediyorum

       Müdafaa-i Milliye Vekili Paşa Hazretlerinin izahatlarında Şark'tan bahsolundu

       ve Şark'tan bir şemsin tuluu intizarında bulunduğu zikredildi (bir güneşin

       doğuşunun beklendiği söylendi) . Evet, demek oluyor ki, biz bolşevikliğe ve

       harekatına ve bolşeviklerden edebileceğimiz istifadeye bigane değiliz.

       Binaenaleyh kemali emniyet ve itimatla arzederim ki, bolşeviklerle ittifak ve

       ihtilat (görüşme) temin teşriki harekat (hareket birliği) için maddeten

       Heyeti İcraiye esbabıiza tevessül etmiştir (Bakanlar Kurulu işe girişmiştir).

       Yalnız Heyeti İcraiye bu baptaki teşebbüsünde gayet müdebbir (tedbirli) olmak

       lüzumunu kabul etmiştir. Şöyle ki: Bir defa muhafazai mevcudiyet ve temini

       amali milliyemiz için (varlığımızı korumak ve ulusal amaçlarımızı

       gerçekleştirmek için) istinatgahı hakikiyi (gerçek dayanağı) hariçte değil,

       dahilde, kendi vicdanımızda bulmak prensibini Heyeti İcraiye kabul etmiştir.

       Çünkü kendi kuvvetimizi nazarı dikkate almaksızın hariçten, şuradan buradan

       gelecek kuvvetlere istinaden emel takip edersek ve o kuvvetten ve o imdattan

       muavenet (yardım) de gelmezse sukutu hayale uğrarız. Bunun için iptida (önce)

       kendi kuvvetimize ehemmiyet veriyoruz. Fakat, kendi kuvvetimize düşmanların

       adedinin çokluğunu nazarı dikkate alarak kuvvet ilave etmek bir farizedir

       (gerekliliktir) . Bu suretle bittabi Şark'tan gelmesi muhtemel olan müsbet

       kuvvetlere iltifat edeceğiz. Ancak bu nokta da iki ciheti birbirinden tefrik

       etmek lazımdır. Biri bolşevik olmak, diğeri bolşeviklik Rusya'sıyla ittifak

       etmeli. Biz Heyeti İcraiye bolşeviklik Rusya'sıyla ittifak etmekten

       bahsediyoruz. Yoksa bolşevik olmaktan bahsetmiyoıuz. Bolşevik olmak büsbütün

       başka bir meseledir. Böyle bir mesele ile iştigale (uğraşmaya) bizim

       ihtiyacımız yoktur. Fakat ittifak meselesi kemali ciddiyet ve ehemmiyetle

       takip edilmektedir ve muvaffak olacağımıza ümidimiz berkemaldir (tamdır).--

       (TBMM, I:47-48).

       Bu sözlerde belirtilmiş olan, --bolşevik olmak değil, bolşevik Rusya ile

       ittifak etmek--, konjonktürel değişmelerin getirdiği farklı görünümlerin

       altında yatan temel siyaset olarak, Türk Kurtuluş Savaşı'nın genel

       stratejisini oluşturmuştur.

       :::::::::::::::::::

       II- GERİ TEKNOLOJİYE SAHİP ÜLKELER İÇİN GELİŞTİRİLMİŞ DEVRİM MODELLERİ

       --Azgelişmiş-- ülkeler, --geri bıraktırılmış-- ülkeler, --çevre-- ya da --uç--

       ülkeleri denilen ülkeler, gerek iç dinamik, gerekse dış dinamik bakımından

       ileri teknolojiye sahip ülkelerden tümüyle farklıdır. Kimi zaman, kendilerine

       --gelişmiş ülkeler--, --endüstri ülkeleri--, ya da --merkez ülkeleri-- denilen bu

       tür ülkelerin geliştirdiği devrim kuramları, genellikle --geri teknolojiye

       sahip-- ülkeler bakımından ya geçerliliklerini yitirmekte ya da önemli ölçüde

       değişikliklere uğramaktadır.

       Geri teknolojiye sahip olan ülkelere verilen çeşitli isimler, bu toplumların

       nasıl bir görüşle ele alındığını da gösterir. Örneğin, --geri bıraktırılmış--

       ülkeler terimi, yalnızca dış dinamiğe ağırlık veren, iç dinamik ögelerini

       dışarda bırakan bir yaklaşımı belirler. --Azgelişmiş-- ülke terimi ise, dış

       dinamiği de içine almakla birlikte, vurguyu genel koşullara kaydırarak, dış

       dinamiğin önemini azaltmaktadır. --Çevre--, ya da --uç-- ülke terimi ise yine dış

       dinamiği vurgulamakta, gelişmiş endüstri ülkelerinin --merkez-- olduğu bir

       sistem içindeki bağımlı ülkeleri belirtmektedir.

       İşte bu çalışmada, böyle terimler yerine --geri teknolojiye sahip ülkeler--

       teriminin kullanılış nedeni, bu terimin hem kuramsal açıdan, hem de iç

       dinamik-dış dinamik ayrımı açısından daha nesnel bir nitelik taşımasıdır.

       :::::::::::::::::::

       1-) Teknolojik Bakımdan Geri Ülkelerin Özellikleri

       Teknolojik bakımdan geri ülkeler için geliştirilen devrim kuramlarına

       bakarken, önce bu ülkelerin genel niteliklerini bilmek gerekmektedir .

       Siyasal özellikleri bakımından bu ülkeler genellikle dışa bağımlılıkları

       yüksek ülkelerdir. Bir bölümü Batı, bir bölümü Doğu bloku ve büyük bir bölümü

       de --Bağlantısızlar-- ya da --Üçüncü Dünya-- gibi isimlerle nitelenen grup içinde

       yer alan bu ülkelerin dünya üzerindeki yerleri genellikle ya büyük ülkeler

       arasındaki anlaşmalara, ya da paylaşılmış nüfuz bölgeleri arasındaki

       dengelere bağlıdır.

       İçerideki siyasal rejimleri genellikle dengeli ve sürekli bir görünüme

       sahip değildir. Gerek otoriter olanlarda, gerekse daha demokratik

       gözükenlerde hem iktidar, hem rejim, sürekli tartışma konusudur.

       Ekonomik özellikleri bakımından bu ülkeler ya tarıma ya da montaj

       aşamasında sanayiye dayalı toplumlardan oluşurlar. Gerek teknolojik girdiler,

       gerekse doğrudan hammadde girdilerinin önemli bir bölümü ya dolaylı ya da

       çoğu zaman olduğu gibi, doğrudan, gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerce

       bağımlıdır. Tasarruflar ve buna bağlı olarak yatırımlar düşüktür. Dışsatım

       olanakları sınırlı olduğundan, dış ticaret sürekli açık verir. Ekonominin her

       dalında verimlilik düşüktür.

       Toplumsal özellikleri bakımından bu ülkelerdeki sınıflar, çağdaş bir

       kapitalist toplumdaki sınıflardan farklıdır. Ne sermaye sınıfı, ne de işçi

       sınıfı, ileri teknoloji ülkelerinde görülenlere benzer. Her ikisi de kendi

       arasında küçük parçalara bölünmüştür. Bu yüzden, burjuvazinin gelişmemiş bir

       bölümü, --ulusal-- bir görüntüye bile sahip olabilir. Öte yanda, işçi sınıfı,

       kendi sınıfının hemen hemen tüm öznel (sübjektif) koşullarından yoksundur. Ya

       da öznel koşullar (ideolojik öğeler) tümüyle, nesnel koşullardan bağımsız bir

       biçimde gelişmiştir.

       Önemli ve etkin bir biçimde feodal kalıntılar vardır. Her ne kadar, bunlar,

       artık yok olmakta iseler de güncel olarak, toplumsal ittifaklarda

       ağırlıklarını duyururlar.

       Bu tür toplumlarda, kentleşme, sanayileşme oranını aşmıştır. Bu yüzden

       kentler, işçi ve küçük-büyük burjuva ve teknokrat-bürokratlardan çok,

       işsiz-güçsüz takımından oluşur. Bir başka deyişle, bu kentlerde, en kalabalık

       kesim, lumpenproleteryadır.

       Kültürel özellikleri bakımından bu ülkeler, hızla değişen bir değerler ve

       inançlar sistemine sahiptir. Bu nedenle, bu toplumlarda geleneksel ve çağ

       gerisi değer ve inançlarla birlikte yaşayan çağdaş değer ve inançlar da

       görülür.

       Özellikle tüketim kalıpları bakımından, gelişmiş sanayi ülkelerinin

       taklitçisidirler. Beklentiler yüksek, bunları karşılamak için yollar

       sınırlıdır. Eğitimden konuta, giyimden toplumsal güvenliğe dek, yüksek

       beklenti düzeyleri, toplumun normal sistemi içinde çok zor yerine getirilir.

       Oktay Rıfat'ın uazgelişmişliğin sadece çalışanların, daha çok yoksul halkın

       sırtına abanmış bir geri kalmışlık sorunu olduğunu sanmak yanlıştır.-- savı

       son derece doğrudur (Rıfat, 1976:10) . Teknolojik bakımdan geri kalmışlık,

       toplumun tüm kesimlerinde ve tüm alanlarda kendini duyurur.

       Tütengil, geri teknolojik ülkelerin en önemli özelliğinin, toplumun çeşitli

       ögeleri arasındaki dengesizlikler olduğunu vurguluyor (Tütengil, 1971:129) .

       Bu dengesizlikler yalnız --eski yapı-- ile --değişen yapı-- arasındaki

       dengesizlikler değil, aynı zamanda --nüfus artışı--, --coğrafi hareketlilik-- gibi

       süreçler bakımından da görülen sürtüşmelerde ortaya çıkar. Böylece, teknolojik

       bakımdan geri ülkelerin en önemli özelliklerinden biri, --istikrarsızlık--

       olmaktadır. Ayrıca, bu ülkelerdeki tüm toplumsal ve teknolojik göstergeler,

       dünya standartlarının altındadır (Kongar, 1978:190) .

       İşte bu niteliklere sahip olan teknolojik bakımdan geri ülkeler, gerek

       dünya siyasal arenasında Birleşmiş Milletler yoluyla güçlenen rollerinden,

       gerekse kapsadıkları büyük nüfus miktarından dolayı, artık insanoğlunun temel

       sorun alanlarından birini oluşturmaya başlamışlardır.

       Türkiye'nin de içinde yer aldığı bu grup ülkelerin yazgıları, ileri

       teknolojiye sahip ülkelerin tarihlerinden ve geleceklerinden ayrılamaz. Nasıl

       ki, bu ülkelerin yapılarını tarihsel olarak, ileri teknoloji ülkeleri

       belirlemişlerse, bu ülkeler de ileri teknoloji ülkelerinin geleceklerini aynı

       oranda etkileyeceklerdir.

       :::::::::::::::::::

       2-) Merkez-Çevre Kuramına Dayalı Karşı-Emperyalist Devrim Modeli ve Türk

       Devrimi

       Ondokuzuncu yüzyılda özellikle Batı Avrupa'yı altüst eden sanayi devrimi

       sonrası devrim kuramları, pek doğal olarak gerçeklik ve geçerliliklerini

       günümüzde önemli ölçüde yitirdiler. Çünkü bir yandan ileri teknoloji ülkeleri,

       kendilerini bu kuramlara göre ayarladılar. Öte yandan, geri teknoloji

       ülkeleri de dünyanın siyasal sahnesinde önemli yerlerini aldılar.

       Bu durumda Marcuse gibi düşünürler, Batı Dünyası için yeni kuramsal

       çalışmalar yaparken, Fanon, Debray gibi eylemciler de, bir anlamda

       --eylemlerinin felsefesi--ni oluşturmak için çaba harcıyorlardı.

       Durum hiç kuşkusuz, yeni bir dünya düzeni ve yeni olgular çerçevesinde

       özellikle --geri teknoloji ülkeleri--nin --köklü ve hızlı ilişki değişmesi--

       (devrim) açısından yeniden ele alınmalarını gerektiriyordu.

       --Geri teknoloji ülkelerin pek çok nedenle artık tek başlarına ele

       alınamazlar. Özellikle, haberleşme ve ulaşımın son derece yoğunluk kazandığı

       günümüz dünyasında, gerek üretimin özellikleri, gerekse pazar bulma sorunları

       tüm ülkeleri tek bir sistemin çeşitli parçaları yapmıştır.

       İşte --geri teknoloji ülkeleri--ni böyle bir sistemin bağımlı değişkenleri

       olarak gören ve bu ülkelerdeki çözümü ancak karşı-emperyalist bir devrime

       bağlayan yaklaşım, son yıllarda sözünü ettiğim değişmeleri dikkate alarak

       ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşımın dünya çözümlemesi --merkez-çevre--

       (center-periphery) kuramı adı ile bilinir.

       A) Merkez-Çevre Kuramının Determinist Niteliği

       Tüm öteki devrim kuramları gibi, --merkez-çevre-- kuramı da determinist

       niteliktedir. Yalnız bu kuramdaki determinizm, belli bir ekonomik düzeni veri

       olarak aldıktan sonra işlemeye başlar. Bu ekonomik düzen de --kapitalist--

       düzendir. Kuramın belkemiği şöyle oluşmaktadır:

       Kapitalist dünyada ilişkiler, birbirine bağımlı bir biçimde gelişir. Bu

       ilişki ağı içinde gelişmiş ülkeler ile gelişmemiş ülkeler arasındaki ilişki

       artık bir sermaye ilişkisine dönüşmüştür. Gelişmiş ülkeler --merkez-- ya da

       --metropol-- ülkelerini, gelişmemiş ülkeler ise --çevre-- ya da --uç-- ülkelerini

       oluştururlar. Birtakım iddiaların tersine kapitalizm, devletin ekonomik

       olayları serbest bırakması değil, tam tersine, ekonomik olaylara belli bir

       biçimde müdahalesi sonunda ortaya çıkmıştır (Wallerstein, 1974:348).

       İşte bu --merkez-- ya da --metropol-- ülkelerle --çevre-- ya da --uç-- ülkeler

       arasındaki ilişki, temelde bir --sermaye-- ilişkisidir. Çünkü, tekelci

       kapitalist aşamada, durgunluğa doğru olan eğilim sonucu, gelişmemiş ülkelere

       doğru yapılan ihracat temel olarak bir sermaye ihracıdır. Bu ihracata dayalı

       olan emperyalizm ise, --çevre-- ya da --uç-- ülkelerdeki sanayileri, kendi

       ülkesindeki sanayilere rakip değil, destek olarak geliştirir. Bir başka

       deyişle, çevre ülkelerinin ekonomileri, ancak merkez ülkelerinin ekonomilerine

       destek oluşturmaları için, bu ülkelerce denetlenirler (Dobb, 1937:230-235).

       Hiç kuşkusuz, kapitalizmin, emperyalizm yolu ile de olsa, bir ülkeye

       girmesi, o ülkede, üretici güçleri geliştirici etkiler yapacaktır. Örneğin,

       feodal kalıntıları simgeleyen toprak ağalığının çöküşünü hızlandıracaktır.

       Montaj aşamasında bir sanayileşmeyi destekleyecektir.

       Gelişmemişliğin Kapanı

       Oysa, gelişmiş ülkelerle ilişkiye giren gelişmemiş ülkeler, bu ülkeler

       tarafından sömürüldükleri için, bir türlü yukarıdaki bu aşamaları geçip,

       gerçek bir sanayileşme düzeyine ulaşamıyorlardı. Çünkü, gelişmiş ülkeler,

       büyük kar oranlarına bağlı olan bir sömürü ilişkisi ile bu ülkelerdeki artı

       değeri kendi ülkelerine aktarıyorlardı (Baran, 1974).

       Fakat, sömürü yalnız yüksek karlardan, yani gelen sermayeyi bile aşan

       karlardan dolayı oluşmuyor. Ayrıca, geri teknolojiye sahip ülkeler daha büyük

       ölçüde emek yoğun, yani işgücü oranı yüksek mal üretip sattığı halde, gelişmiş

       ülkeler, daha çok sermaye yoğun (makine yoğun) mal üretip sattıklarından, iki

       tür ülke arasındaki alışverişte, fiyatlar, daha çok sermaye yoğun (makine

       yoğun) malların lehine oluştuklarından, sürekli olarak, fiyat düzeni yoluyla

       azgelişmiş ülkelerden, gelişmiş ülkelere artı değer aktarılması oluyor

       (Keyder, 1976:41-48).

       --İleri teknolojiye sahip ülkeler-- ile --geri teknolojiye sahip ülkeler--

       arasındaki sömürü ilişkisinin mekanizmaları bununla da bitmiyor. Dünya

       ülkelerinde işçi ücretleri, birbirlerinden farklı oldukları için, aynı saat

       çalışan işçilere ödenen ücret farklıdır. Malların değerleri ve fiyatları,

       genelde dünya ekonomisinde eşitlendiğinden, düşük ücretle çalışan işçilerin

       ülkelerindeki kapitalistler, üIkelerinde büyük sömürü oranlarından elde

       ettikleri karları, yüksek ücretli işçilerin ülkelerindeki kapitalistlere

       kaptırmaktadırlar (Emmanuel, 1972). Üstelik, çevre ülkelerinde imalat, biri

       kapitalist, öteki kapitalizm öncesi; tarım da, biri makineleşmiş, öteki

       makineleşmemiş tarım olarak iki ayrı kesimden oluştuğundan, bu süreç daha da

       pekişen bir biçimde kendini göstermektedir (Emmanuel, 1976:63-64).

       İşte merkez-çevre kuramının determinizmi bu noktada belirlenmektedir:

       Bütün bu sömürü ilişkisi, kapitalist bir ortamda yer almaktadır. Daha doğru

       bir deyişle, --kapitalizm, merkez ve uydu ülkeler arasındaki bu hiyerarşik

       sömürü ilişkisidir.-- (Frank, 1967;Gülalp, 1979:30) . Böylece, sömürü ve

       --merkez-çevre-- hiyerarşisi, kapitalist dünya içindeki gelişmemiş ya da

       azgelişmiş ülkelerin yazgısı olmaktadır.

       Bu nedenle, şimdiye kadar üretilmiş bulunan kalkınma modelleri, geri

       teknolojiye sahip ülkeler tarafından kullanılabilir modeller olmak niteliğine

       sahip değillerdir (Dos Santos, 1968:60). Bu yüzden geri teknolojiye sahip

       ülkeler, içinde bulundukları sömürü ilişkisini kırabilmek ve ileri

       teknolojiye sahip ülkelerle yarışabilmek için kendi aralarında işbirliğini

       sıkılaştırmak ve geliştirmek zorundadırlar (Kongar, 1979-c) . Bu çözüm,

       --merkez-çevre-- kuramının determinizminin getirdiği kaçınılmaz bir uluslararası

       gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır.

       Bu gerçeğin altında, ister ticaret, isterse yardım ilişkisi adı altında

       olsun, dünya kapitalist sistemine bağımlı olan gelişmemiş ülkelerin yalnız

       ekonomilerinin değil, sınıfsal yapılarının da kalkınma için gerekli

       niteliklerden uzaklaşması yatmaktadır (Arrighi ve Saul, 1968).

       Siyasal Şövenizm

       İşin ilginç yanı, genellikle emperyalizm kuramına dayalı olarak

       geliştirilen --merkez-çevre-- çözümlemesi ve buna dayalı olan --karşı emperyalist

       devrim-- tezi, ekonomik olduğu kadar, siyasal gerekliliklere de dayanmaktadır.

       Lenin'in çalışmasıyla ekonomik temelleri açısından olgunluk düzeyine erişen

       --emperyalizm kuramı-- bir süre sonra, yine siyasal yönleri açısından ele

       alınmaya başlandığında görüldü ki, olayın altında salt kapitalizmin iç

       dinamiğinden doğan gerekler değil, şöven bir milliyetçiliğin izleri de vardır

       (Fieldhouse, 1968) . Emmanuel'in de dediği gibi, --Uluslararası antagonizmler

       her zaman otomatik olarak sınıf mücadelesine indirgenemez. Bazen fabrikadaki

       antagonizmlerden ulusal antagonizmlere geçmemiz gerekir. Bu düzeyde, bir

       yandan, büyük uluslararası sermayeyle azgelişmiş halklar arasında; öte yandan

       da beyaz yerlilerin ve onların devletlerinin bu halkları tam olarak

       kolonileştirme tehdidinde bulundukları topyekün köleleştirme ve hatta fiziksel

       imha arasında ortak bir ölçü yoktur.-- (Emmanuel, 1975:41).

       B) Merkez-Çevre Kuramındaki Toplum Modeli

       Günümüzdeki azgelişmiş toplum modellerinin temelinde iki farklı görüş yatar.

       Birinci görüşe göre, bugünün azgelişmiş toplumları, yine bugünün gelişmiş

       toplumlarının geçmişleriyle aynı yapıya sahiptirler. Bir başka deyişle,

       bugünkü azgelişmiş toplumlar, yarınki gelişmiş toplumlardır. Gerekli zaman

       geçtiğinde, onlar da gelişme çizgisinde, ileri teknoloji ülkelerinin

       yapılarına kavuşacaklardır. Genellikle Batılılaşma ve modernleşme kuramlarının

       temelini oluşturan bu görüş artık çok önemli eleştirilere konu olmaktadır.

       İkinci görüşe göre, azgelişmişlik ne geleneksel, ne de özgün bir olgudur.

       Azgelişmiş ülkelerin bugünkü durumlarının ise gelişmiş ülkelerin dünkü

       durumlarıyla uzak yakın hiçbir ilişkisi yoktur. --Bugünün gelişmiş ülkeleri

       bir zamanlar gelişmemiş olsalar da hiçbir zaman azgelişmiş olmamışlardır.--

       (Frank, 1975:104). Çünkü, bugünkü azgelişmiş ülkeler, çok gelişmiş ülkelerle

       etkileşim içinde bu noktaya gelmişlerdir. Bir başka deyişle, bugünkü

       azgelişmiş ülkeler, merkez ülkelerinin ürünüdürler. Çevre ülkelerini, yani

       azgelişmiş ülkeleri bu duruma getiren olay, bunların merkez ülkeleriyle olan

       ilişkileridir. --Bu ilişkiler kapitalist sistemin, dünya çapındaki yapı ve

       gelişmesinin zorunlu bir parçasıdır.-- (Frank, 1975:105).

       Görüldüğü gibi, birinci görüş, daha çok iç dinamiğe, ikinci görüş ise daha

       çok dış dinamiğe önem vermektedir.

       Günümüzdeki azgelişmiş ülkelerin, yine, günümüzdeki gelişmiş ülkelerin

       geçmişlerine benzemediği çok açıktır. Teknolojik bakımdan, bugünkü sanayi

       ülkelerinden yüz yıl önceki aşamayı yaşayan azgelişmiş ülkeler belki vardır

       ama, o toplumlarda, yüz yıl önce dünyada bulunmayan televizyon, elektronik

       beyin ve uçak gibi araç ve gereçler de vardır. Bunlar, bir yandan günümüzdeki

       azgelişmiş ülkelerin toplumsal yapılarını, iç dinamik açısından etkilerken,

       öte yandan, dış dinamik bakımından da, onları dış dünyaya çok daha bağımlı

       duruma getirmektedir.

       Dış Yapının Yansıması Olarak İç Yapı

       Merkez-çevre kuramı, azgelişmiş ülkelerin toplumsal yapılarını tümüyle,

       merkezedeki metropol ülkelerin uzantısı olarak görür. Bu anlayışa göre, bir

       azgelişmiş ülkedeki yapıyı, --çağdaşlaşmış-kapitalistleşmiş-- ve

       --geleneksel-feodal-- olarak ikili bir sistem içinde düşünmek yanlıştır. Çünkü

       bu ikili sistem, tümüyle, dünya, emperyalizminin, bir ülkeyi sömürmek için

       yaptığı etkilerin uzantısıdır. Bir başka deyişle, --ikisi sistem--, --tek bir

       varlığın, emperyalizmin-- uzantısıdır. Bu nedenle de, ülkenin --geri kalmış--

       bölümünü, --çağdaş-- bölümüne yaklaştırmaya çalışmak, hem çok kolay değildir,

       hem de emperyalizmle bütünleşmeyi güçlendirmekten başka bir işe yaramaz.

       Merkez-çevre kuramının, bir ülkenin iç dinamiğini de, dış ilişkilerinin

       belirlediğine ilişkin görüşü şu satırlarda iyice belirginleşir:

       --Metropol-uydu ilişkileri sadece emperyalizm ya da uluslararası düzeye

       indirgenemez: Bu ilişkiler Latin Amerika'daki sömürgelerin ekonomik, siyasal

       ve toplumsal yaşamına da girer ve bu yapıyı kurar. Sömürgeci ve ulusal

       sermaye ve bunların ihracat sektörü, nasıl İberik (ve sonraları başka) dünya

       metropollerinin uydusu haline gelmişlerse, uluslararası düzeydeki bu uydular

       da iç yörelerin üretken sektörlerine ve halkına göre bir iç sömürge ve gider

       ek de ulusal bir metropol olurlar. Bundan başka, ulusal metropolün -ve bunun

       aracılığıyla dünya metropolünün- uydularının yer aldığı taşra merkezlerine

       dönüşürler. Böylece, bir metropoller ve uydular kümeleşmeleri zinciri,

       sistemin Avrupa ya da A.B.D.'deki metropol merkezlerinden Latin Amerika'daki

       en ücra köşeye kadar bütün parçaları birbirine bağlar.-- (Frank, 1975:107).

       C) Merkez-Çevre Kuramı ve Karşı-Emperyalist Devrim Modelinin Özellikleri

       Bütün açıklamalardan sonra, çevre ülkelerinin yazgıları birtakım ilkelerle

       belirlenmektedir. Birinci ilke, her çevre ülkesinin, ancak, merkez

       ülkelerinin izin verdiği oranda ve biçimde sanayileşebileceğidir.

       İkinci ilke, her çevre ülkesinin ancak, merkez ülkelerle ilişkilerinin en

       zayıf olduğu sıralarda, klasik kapitalist kalkınmasını sağlayabileceğidir.

       Çağdaş dönemlerde, önemli krizler, Birinci Dünya Savaşı'nda, 1930 yıllarında

       ve İkinci Dünya Savaşı'nda yaşanmıştır. İşte bu krizler sırasında çevre

       ülkeleri en hızlı kalkınma dönemlerine girmişlerdir. Çünkü, dünya

       kapitalizminin bunalımından dolayı, bu ülkeler ekonomik açıdan en bağımsız

       devrelerini yaşamışlardır.

       Bu durumda, üçüncü bir ilke, dünya kapitalizmine en yoğun biçimde bağlı

       olmuş bulunan ülkelerin, bugün en yoksul nitelik taşımalarıdır.

       Böylece, tüm çevre ülkelerindeki çiftlikler ve öteki ekonomik gelişmeler,

       ulusal ve uluslararası ticari girişimler olarak doğarlar. Bunların

       verimlerinin azalması ise ekonomik hareketlilikleri azalan bölgelerde

       bulunmalarından doğmaktadır (Frank, 1975:111-116).

       Yarı Çevre Kavramı

       Kapitalist dünyanın merkez-çevre ilişkisi, --yarı çevre-- ülke kavramı ve

       işlevi ile daha da pekişir. Bu tür ülkeler, merkez ülkelerinin, çevre

       ülkelerine --dolaylı-- yapacakları ihracatı düzenlemek için kullandıkları yarı

       sanayileşmiş ülkelerdir. Wallerstein bu yarı çevre ülkelerine ekonomik

       olmaktan çok siyasal bir işlev verir. Bu işlev, mevcut kapitalist dünya

       sisteminin sömürüsünün istikrarını sürdürmektir: --Yarı-çevresiz dünya

       ekonomisi kutuplaşmış bir dünya sistemi anlamına geleceğinden, siyasi olarak

       çok daha az kararlı olacaktır.--(Wallerstein, 1978-217).

       İşte dünya kapitalist sisteminin sömürü düzeni böylece, merkez ülkeleri,

       yarı-çevre ülkeleri, en dışta da çevre ülkeleri olmak üzere hiyerarşik bir

       biçimde örgütlenmiştir.

       Böylece belirlenen bir hiyerarşik sömürü düzeni içinde, benim --geri

       teknolojiye sahip ülkeler-- dediğim, ya da merkez-çevre kuramı içinde, --çevre

       ülkeleri-- denen azgelişmiş ülkeler için tek kurtuluş yolu kalmaktadır:

       Ekonomik olarak, olabildiğince dışa kapanmak, bunu yapabilmek için de dünya

       kapitalist sisteminden olabildiğince soyutlanmak, yani karşı-emperyalist bir

       devrim gerçekleştirmek.

       Bu sonuç, daha önce de belirtildiği gibi, --merkez-çevre-- kuramı açısından

       zorunlu bir aşama gibi gözükmektedir. Çünkü, 1930 bunalımı ve İkinci Dünya

       Savaşı sırasında gelişmiş olan çevre ülkelerindeki ulusal burjuvazi, gelişmeyi

       sürdürmek için ancak dışa bağımlılığı arttırmak zorundadır. Bu sistem, çok

       uluslu şirketler, patent anlaşmaları ve benzeri --yeni sömürgeci-- yöntemlerle

       kurulmuştur.

       Ulusal Burjuvazi Kavramı

       --Merkez-çevre-- kuramı, --ulusal burjuvazi-- kavramını tümüyle yadsımaktadır.

       Çünkü, hiçbir ulusal sermaye, bir azgelişmiş ülkede, iç kitleleri sömürerek,

       dış sermayeye karşı rekabetini sürdüremez. Bu nedenle, siyasal olarak ne

       denli bağımsız bir --ulusal devlet-- kurulmuş olursa olsun, ya da ne ölçüde

       --devlet kapitalizmi-- uygulanmış bulunursa bulunsun, sonuç değişmeyecek,

       azgelişmiş ülke, merkez ülkeleri sisteminin uydusu olacaktır.

       --Fakat, yeni sömürge yapısı, (eski klasik) sömürge yapısından farklı olarak

       dinamik bir süreç içerir. Bu süreç, özgül olarak sınırlı da olsa bir

       sanayileşme ve sınıf yapısının (feodaliteden) farklılaşması sürecidir. Toplum

       içinde sınıflar arasındaki çelişki, geniş yığınları emperyalizm ve toplumdaki

       gerici güçlerle karşı karşıya getiren, gelişme ile durağanlık arasındaki

       çelişkinin yerini almaya başlar (Petras, 1975:306-307) . (Eski) Sömürge

       yapısındaki dağınık sınıf bileşiminden farklı olarak yeni sömürge yapısındaki

       kapitalist birikim süreci, ötekilerin arasından iki sınıfı ayrıştırır; sanayi

       sermayesi ile ücretli emek. Bu iki sınıf arasındaki çelişki, toplumdaki

       belirleyici çelişki halini alır. --Sosyalist ideoloji--nin egemen ve sosyalist

       alternatiiin geçerli ve gerçekçi hale gelmesi ise, ancak işçi sınıfı

       yığınların önderliğini üstlenebileceai ölçüde gerçekleşir.(Gülalp, 1979:86).

       Görüldüğü gibi Gülalp, merkez-evre kuramına bağlı karşı-emperyalist devrimi

       sosyalist bir devrimle özdeşleştiriyor.

       Yeni Sol Yaklaşım

       Gülalp'ın bu yorumuna karşın, merkez-çevre kuramına bağlı devrim modeli,

       genellikle --yeni sol-- denilen, sömürgelerde, Latin Amerika'da ve Batı

       Avrupa'da bir süre etkili olan bir başka düşünce ve (daha önemlisi) eylem

       akımıyla koşutluklar gösterdi. Kanımca, merkez-çevre kuramı ve

       karşı-emperyalist devrim modelinin asıl önemi (bizim incelediğimiz, Atatürk

       ve devrim toplumbilimi açısından) buradan kaynaklanmaktadır.

       Durum aslında oldukça ilginçtir. Bir yanda Frantz Fanon, Che Guevera, Regis

       Debray (aralarında önemsiz zaman farkları bulunmasına karşın) Afrika ve Latin

       Amerika'da devrim eylemi ve kuramını işçi sınıfının dışında ve şiddete dayalı

       olarak geliştirirken, öte yandan Marcuse, Batı Avrupa'da işçi sınıfının nasıl

       burjuvazinin tutsağı olduğunu belirtiyordu. Böylece, mevcut durumun eleştirisi

       ve devrim uygulaması açısından oldukça tutarlı bir bütün oluşuyordu. Bütünün

       eksik kalan yanı, bunları evrensel bir kuram içinde yorumlamaktı. İşte

       merkez-çevre kuramı bunu gerçekleştirdi. Böylece, yeni sol ile yeni Marxçılık

       karşı-emperyalizm içinde birleşiyordu.

       Tarihsel diyalektik bir kez daha hükmünü gerekleştirmişti: Kapitalizm ile

       Marxizmin etkileşiminden doğan yeni kapitalizm ve yeni emperyalizm de

       karşıtını doğurmuştu.

       Böylece, --kurtuluş savaşları yolu ile devrim-- genel anlamda da bir evrensel

       kurama oturmuş bulunuyordu. Marx'ın Hindistan ve İrlanda sorunlarını ele

       alışından (Marx and Engels; 1974) bu yana, aynı konuda, sınıfsal devrim

       kuramına yapılan ilk ciddi katkı (Türkiye'de oluşturulmasından 30-40 yıl

       kadar sonra) yeniden dünyanın dikkatini çekti. Siyasal anlamda dünyanın

       gündemindeki önemli kalemlerden birini oluştururken, özellikle ekonomik ve

       siyasal kuram açısından da tartışma konusu oldu.

       D) Merkez-Çevre Kuramının ve Karşı-Emperyalist Devrim Modelinin Eleştirisi

       Merkez-çevre kuramı konusunda, eleştirisi de dahil olmak üzere, gerek Türk

       bilim adamlarının çalışmaları, gerekse Türkçedeki yapıtlar gerçekten, evrensel

       kurama katkı değerindedir. Keyder (Birinci basım, 1976, ikinci basım, 1979)

       (Keyder'in kitabının iki baskısı arasında önemli farklar olduğundan her iki

       baskıyı da belirttim. E.K.) ve Gülalp (1979) hemen akla gelenlerden. Aksoy'un

       derlemesi ise, bir yandan aktardığı yazılardan, öte yandan da kendi özgün

       yorumlarından dolayı son derece önemli ve aydınlatıcı (1975) .

       Bu durumun en önemli nedenlerinden biri, Türkiye'de toplumsal bilimlerin ve

       (bu arada doğal olarak) siyasal bilimlerin gelişmesi ve bilim adamlarının

       yüksek düzeyidir. İkinci bir neden, Türkiye'nin de --geri teknoloji ülkelerin

       kuşağında yer alması olarak düşünülebilir. Hiç kuşkusuz, bir ülkenin bilim

       adamlarının en yüksek önceliği, kendi toplumlarının sorunları olacaktır.

       Üçüncü nedeni, emperyalizme karşı ilk sıcak savaşı vermiş bir ülke

       olmamızda aramamız gerekir. Bu nedene eklenecek bir başka öge ise, Atatürk'ün

       gerçekleştirdiği bu savaşın evrensel kuramını da üretmek çabasının yine ilk

       kez Türkiye'nin düşün ve bilim adamlarına ait olması onurudur. Kadro hareketi

       (biraz ilerde ayrıntılı bir biçimde üzerinde duracağımız gibi) bu

       --kuramlaştırma-- olayının dünyadaki ilk girişimidir.

       Merkez-çevre kuramı genellikle, yeni sol'un devrim yöntemi dışında ele

       alınır. Bu nedenle de yeni sol'un konu olduğu eleştirilerin çoğu bu kurama

       yöneltilmez.

       Siyasal devrim yöntemi ve bu yönteme ilişkin tezler dışarda bırakılınca,

       eleştiriler genellikle ekonomik modele yönelmektedir.

       Ekonomik modele yöneltilen eleştiriler, genellikle konumuz dışında

       kaldığından ve yukarıda belirttiğim kitaplarda mükemmel bir biçimde

       açıklandığından dolayı, burada, bunların üzerinde fazla durmayacağız.

       Dış Dinamiğe Verilen Önem

       Her şeyden önce belirtilmesi gereken nokta, --merkez-çevre-- kuramının ve bu

       kurama koşut bir biçimde gelişmiş olan --kurtuluş savaşı yoluyla sosyalist

       devrim-- modelinin, dış dinamiğe çok ağırlık vermesidir. Dış dinamiğe verilen

       bu ağırlık o düzeye gelmiştir ki, iç dinamik ögelerinin tümünün dış dünya

       tarafından belirlendiği gibi, toplumların kendi özgün niteliklerini bütünüyle

       yadsıyan bir tutum bile ortaya çıkmıştır: --Azgelişmiş toplumun içsel yapısı,

       bu dışsal ilişkiler sorununa kaçınılmaz oIarak bağlıdır. Azgelişmişlik basitçe

       bu tür ilişkilerin varlığı demek değildir; bu tür ilişkilerin bir ürünüdür.--

       (Gülalp, 1979:49).

       Bu görüşe göre, emperyalizm ile feodalite, --çevre-- ülkesinin sanayileşmesini

       engellemek için ittifak durumundadır. Oysa, her ne olursa olsun, pazar

       ekonomisine geçişin, er ya da geç feodaliteyi tasfiye edeceği açıktır. Bu

       nedenle, sözü edilen ittifak, ancak --geçici-- olarak düşünülebilir. Özellikle

       --yarı çevre-- ülkeleri bakımından, feodalitenin --montaj-- aşamasında bile olsa,

       sanayileşmeden etkilenmemesi ve tüm ağırlığı ile siyasal belirleyiciliğini

       sürdürmesi düşünülemez. Hele hele, aynı emperyalizmin, bir yandan işbirlikçisi

       sermaye ile, öte yandan da onun en büyük rakibi olan feodalite ile aynı

       ittifak içinde yer alması, tarım-sanayi arasındaki artı değer çekişmesinin ön

       planda olduğu bir --çevre-- ülkesi ekonomisi çerçevesinde, beş-on yıllık çok

       kısa zarnan süreleri dışında hiç düşünülemez. Bu açıdan Baran'ın (1974) ve

       Dobb'un (1937) tezleri, dış dinamik bakımdan doğru olmakla birlikte, iç

       dinamik bakımdan ancak --özel-- ve --geçici-- durumları açıklayıcıdırlar.

       İkili Yapı

       Merkez-çevre kuramında, emperyalizmin hem kapitalist, hem de feodal kesim

       ile bütünleşme içinde olduğu savı, temelde onun kurucularından olan Frank'ın,

       kapitalizmi ve feodalizmi bir üretim biçimi değil, bir sömürü ilişkisi olarak

       tanımlamasından doğmaktadır. Oysa salt sömürü, her zaman vardır ve tek başına

       ne bir üretim biçiminin ne de bir dış ilişkinin ayırt edici niteliği olabilir.

       Nitekim Laclau da aynı noktaya takılmış ve Frank'ı, tüm kuramındaki

       tanımlamalarda belirsiz olmakla eleştirmiştir (Laclau, 1975).

       İkili toplum ya da bir toplumdaki ikili yapı konusunda ise, özellikle

       Osmanlı geleneğini yaşamış olan Türk bilim adamlarının son derece dikkatli

       olması gerekir.

       Hiç kuşkusuz, toplumları kesin ve net çizgilerle, --geleneksel-çağdaş--,

       --feodal-kapitalist-- biçiminde ayırmak son derece zordur. Her toplumdaki egemen

       üretim biçiminin yanında geçmişin kalıntıları ve geleceğin filizleri olarak,

       üç üretim biçimine ilişkin ögeler birlikte görülür. Ayrıca, geleneksel

       değerlerle, çağdaş değerler de aynı anda aynı toplumlarda egemenliklerini

       sürdürür. Çünkü, toplumsal değişme, bir toplumun bütün kesim, sınıf ve

       kurumlarında, altyapısında ve üstyapısında eşit hızla oluşmaz

       (Kongar, 1979-a: 345-347). Bu nedenle de herhangi bir zaman kesitinde tüm bir

       toplumda tek bir üretim biçiminin, ya da tek bir özelliğin (geleneksellik

       gibi) saf olarak egemen bulunduğunu söylemek büyük bir yanlıştır.

       İşte bütün bu nedenlerle, toplumları --ideal tipler--e göre sınıflamak ne

       denli zorlama ise, bir toplumu, bu --ideal tipler--e göre ikiye bölmek de o

       denli, hatta ondan da sakıncalıdır. Bu açıdan, --merkez-çevre-- kuramının

       önemli bir gerçeği dile getirdiğini kabul etmeliyiz. Bir toplumun iki kesimi,

       iki ayrı nitelik ya da özellik çevresinde örgütlenmiş bile olsa (kır-kent,

       geleneksel-çağdaş, feodal-kapitalist) herhangi bir toplumun belli bir

       bütünlük içinde olduğu kesindir. Bu bütünlüğü sağlayan olay, etkileşimdir.

       Ne denli farklı örgütlenmeler içinde bulunursa bulunsun, aynı toplumun tüm

       kesimleri, aralarındaki etkileşim sürdüğü sürece (ki sürmemesi olanaksızdır)

       belli bir bütünlüğe (diyalektik biçimde de olsa) sahiptirler. Bu açıdan,

       --merkez-çevre-- kuramının, bir toplumun, hem göreli olarak çağdaş, hem de

       göreli olarak geri ya da geleneksel kesimini, aynı olgunun, emperyalizmin

       uzantısı olarak ele alması, kuramsal açıdan çok da yanlış sayılmayabilir.

       Yalnız burada iki sorun vardır: Sorunlardan biri, biraz yukarıda değindiğim,

       feodal yapı ile göreli olarak kapitalistleşmiş yapının uzun dönemde ittifak

       içinde bulunmalarının olanaksızlığı sorunudur.

       Bir toplumu, belli ideal tiplere göre ikiye bölmek ne denli sakıncalıysa,

       tüm toplumu, tek bir öge çevresinde bütünleşmiş saymak da o denli yanlış

       olabilir. Hele toplumun çeşitli kesimleri, birbirlerine rakip toplumsal,

       ekonomik ve siyasal konumdaysalar, böyle bir --ittifak benzeri bütünleşme-- hiç

       söz konusu olamaz. Yukarıda açıklamaya çalıştığım, zıt ve rakip ögelerin bile

       bütünleşmesi ancak --diyalektik bir bütünlük-- çerçevesinde olanaklıdır.

       Anadolu'da İkili Yapı

       ikinci sorun çok daha önemli ve Türkiye'ye özgü bir sorundur. Bu sorun,

       Selçuklulardan beri süregelen, Osmanlı döneminde doruk noktasına ulaşan ve

       Türkiye Cumhuriyeti'nde de varlığını kalıntılar biçiminde duyuran, gerçek bir

       --ikili yapı--nın var oluşudur. Üstelik de bu --ikili yapı-- başlangıcında,

       emperyalizmle uzaktan yakından hiçbir ilişkisi olmayan, (ya da ilişkisi, kaba

       ve özel bir emperyalizmin, sömürülen değil, sömüren ucunda olmaktan doğan)

       bir nitelik taşır.

       Bilindiği gibi, gerek Selçuklularda, gerek Osmanlılarda, devlet yapısı

       İslam inancı ve İran geleneğinden de etkilenerek, kendine özgü birtakım

       nitelikler taşır (Berkes, 1973:23-25).

       Felsefi ve geleneksel temelleri ne olursa olsun, özellikle Osmanlı devlet

       yapısı ve kültürü tümüyle --ikilin bir nitelik taşımaktadır. Hiç kuşkusuz, bu

       durum, önce devlet yapısında ortaya çıkmış, kültüre yansıması ise bir süre

       sonra olmuştur. İlmiyye ve seyfiyyeden oluşan yönetici sınıf ile halk arasında

       hem siyasal ve yasal haklar, hem de ekonomik haklar ve görevler bakımından

       önemli farklar vardı (Akdağ, 1974:119).

       Aslında dikkatle bakıldığı zaman, --ikili yapı--yı Osmanlı devlet geleneğinin

       pek çok alanında görmek olanaklıdır. Hukuk alanı, bu --ikilik--in en güzel

       örneklerinden biridir. Kur'an'a dayalı ve İmparatorluğun dinsel niteliğini

       belirleyen ve yansıtan --şeriat-- ile, devlet yönetimi gereklerinin doğurduğu

       --Örfi-- hukuk hemen hemen tümüyle --ikili-- bir hukuk sistemini yansıtır (Mumcu,

       1963:28-54).

       Bir yanda --devşirme-- sistemine dayalı yeniçeriler, öte yanda yerel

       kişilerden oluşan sipahiler, bir başka ikiliğin simgesiydiler. Bir yanda

       İmparatorluğun --merkez--i, öte yanda --çevre--si yer atmıştı sanki (Mardin,

       1973:174).

       Ayrıca bir başka nokta, yönetim savaşı içinde olan --devşirme-- vezirler ile

       --asilzade-- vezirler arasında saray entrikaları biçiminde gelişen, fakat tüm

       toplumsal yapıyı etkileyen --ikilik--ti.

       Saray kültürü ile halk kültürü arasında ortaya çıkan --ikilik-- ise çok

       ünlüdür ve buraya dek sayılan tüm siyasal, toplumsal ve ekonomik

       --ikilik--lerin bir yansıması olduğu için çok da köklü ve belirgindir.

       Mardin bu konuda şöyle diyor:

       --Gazi sisteminin ortadan kalkmasının ve bürokratlaşmasının sonucunda iki

       tip yaşantı billurlaştı. Biri Sultan'ın ve Saray'ın etrafında toplananların

       hayatı, diğeri de --çevre--nin hayatı. Burada --çevre-- kelimesi aşiret

       kalıntılarını, köylüleri ve hatta İstanbul'daki alt sınıfları bile

       kapsayabilecek bir genişlikte kullanılmıştır. Bu ikili grubun en bellibaşlı

       özelliği, birinin vergi toplayıcılarından, diğerinin de vergi ödeyicilerinden

       meydana gelmesidir. Bu temel iktisadi fark nedeniyle metropolle çevrenin

       kültürü birbirinden ayrı olarak belirginleşti. Bir yanda Saray'ın ve yönetici

       seçkinlerin kültürü, öte yanda --çevre--nin, yani kitlenin kültürü.--

       (Mardin, 1971:434).

       Osmanlı İmparatorluğu bakımından, --merkez-çevre-- kuramcılarının öne sürdüğü

       --emperyalizme bağlı ikili yapı-- işte zaten var olan böyle bir ikili yapının

       üzerine yerleşti.

       Merkezi bürokrasinin egemenliği arttıkça, ve bu grup, Batı modelini

       benimsedikçe, emperyalizmin yol açtığı ikili yapı ile Osmanlı'nın geleneksel

       ikili yapısı tam anlamıyla bir çakışma gösterdi. --İmparatorluğu kurtarma

       görevi--ni yüklenmiş oldukları duygusuyla işbaşında bulunan merkezi bürokrasi,

       bu tarihsel görevini, Batılılaşma yoluyla gerçekleştirmeye çalışıyordu.

       Bu ögelerin, yani Batılılaşma çabalarının, aslında --İmparatorluğu kurtarma--

       girişimleri olduğu düşünülürse, --merkez-çevre-- kuramının günümüzdeki yorumu

       ile, bu çabaların aslında --kurtulmaya-- değil, --batmaya-- yol açtığı (ki, hiç

       kuşkusuz bu nesnel tarihsel gerçeğe de uyan bir yorumdur) öne sürülebilir.

       Burada üzerinde duracağımız konu, --merkez-çevre-- kuramının eleştirisi

       olduğundan, Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye Cumhuriyeti'nin bu kuram

       açısından incelenmesini daha ilerideki bölüme bırakarak, şimdilik,

       --ikili-- yapının salt emperyalizme bağlı bir olgu niteliği taşıdığı savının en

       azından Osmanlı-Türk toplumsal yapısı bakımından çok doğru olmadığını

       belirtmekle yetineceğim. Osmanlının --ikili yapısı-- İmparatorluk, emperyalizmin

       pençesine düşmeden çok önce vardı. Olsa olsa, bu --ikili yapı-- emperyalizm

       olgusu ile birlikte yeni bir nitelik kazandı.

       Ulusalcılık

       Merkez-çevre kuramına yöneltilen temel eleştirilerden biri de, bu kuramın,

       ulusalcılık uğruna, uluslararası işçi dayanışması tezini ve eylemini, yani

       klasik Marxsizmi yadsıdığı biçimde, Marxçılar tarafından yapılmaktadır.

       Özellikle Emmanuel'in tezlerinde (eşitsiz mübadele) ortaya çıkan, --yüksek

       ücretli işgücüne sahip ülkenin, düşük ücretli işgücüne sahip ülkeyi

       sömürmesi-- düşüncesine Ortodoks Marxçılar şiddetle karşı çıkmakta ve sorunun

       bir --mübadele-- ve --gelir bölüşümü-- sorunu değil, bir üretim biçimi sorunu

       olduğunu söylemektedirler (Florian, 1975).

       Oysa, bu eleştiriler, en azından Marxçılık açısından çok da geçerli

       sayılmayabilir. Çünkü, gerek Marx, gerekse Lenin, kapitalist ülkelerdeki

       devrimin, kimi zaman sömürgelerdeki bağımsızlık eylemlerinden geçtiğini

       belirtmişlerdi.

       İşin ilginç yanı, sosyalizmin, emperyalizme karşı verilecek bir ulusal

       bağımsızlık savaşı ile kurulacağına ilişkin, yeni sol adına ortaya atılan

       siyasal kuramlar ve eylemler, merkez-çevre kuramının eleştirilerinin de

       dışında bırakılmışlardır. Oysa, bu kuramlar, hem uygulama açısından çok

       zengin ve anlamlı, hem de kuramsal açıdan eleştiriye çok açıktırlar.

       Örneğin, Afrika'da işçi sınıfının devrimdeki öncü rolünü yadsıyan ve ancak

       köylülerle, lumpenproleterlerin devrim yapacağına ya da ulusal bağımsızlık

       sonrası işçilerin ve partinin işe yaramayacağına ilişkin savlar, Afrika'daki

       siyasal eylemlerin incelenmesiyle çürütülmüş durumdadır

       (Woddis, 1975:163-186).

       E) Merkez-Çevre Kuramına Dayalı Karşı-Emperyalist Devrim Modeli ve Türk

       Devrimi

       Merkez-çevre kuramı açısından Türk Devrimi'ni değerlendirirken, birkaç

       noktayı anımsamak gerekmektedir:

       Birinci olarak dikkate alınması gereken nokta, merkez-çevre kuramının

       günümüzde eski Batı sömürgelerindeki ayaklanmalar ve devrimlere kuramsal

       temel yapılmış olmasıdır. Bir başka deyişle, niteliği sosyalist olsun ya da

       olmasın, hemen hemen, eski sömürgelerdeki her bağımsızlık eylemi

       --merkez-çevre-- kuramının çerçevesine oturtulmaktadır. Çünkü, merkez-çevre

       kuramının temelini, yeni emperyalizm modeli oluşturmaktadır.

       İkinci olarak dikkate alınması gereken nokta, --merkez-çevre-- kuramına

       dayalı devrimin --sosyalist-- olma niteliğinin, ancak --dünya kapitalist

       sisteminin dışında kalmak-- anlamında bir --sosyalizm-- olduğudur. Aslında bu

       devrimlerin çoğunun, kapitalist üretim aşamasının olgunlaşması sonunda ortaya

       çıkan --sosyalizm-- ile uzak, yakın bir ilişkisi yoktur. Kanımca bu tür

       --sosyalizm--ler için en iyi ve doğru terimi Türkçede Doğan Avcıoğlu

       kullanmıştır: --Kapitalist olmayan kalkınma yolu.-- (Avcıoğlu, 1971:35).

       Üçüncü bir nokta da, merkez-çevre kuramının uygulamada, emperyalizme karşı

       savaşımdan, kuramda ise sınıfsal devrim modelinden esinlenmiş olmasıdır. Bu

       nedenle, emperyalizm ile yeniemperyalizm ve Marxçılık ile yeni Marxçılık,

       sürekli bir biçimde --merkez-çevre-- kuramıyla birlikte akla gelirler.

       Türk Devriminin Karşı-Emperyalist Niteliği

       Bu kısa anımsatmalardan sonra, Türk Devrimi ile merkez-çevre kuramı

       ilişkilerine bakıldığında, son derece ilginç bir durumla karşılaşıyoruz: Türk

       Devrimi, dünya üzerinde hem uygulama, hem de kuram açısından --merkez-çevre

       kuramına dayalı devrim modeli--nin öncüsüdür. Uygulama açısından bu öncülük

       Mustafa Kemal Atatürk'ün eyleminde belirgindir. Fakat yazık ki, Türkçenin

       evrensel bir dil olmayışı, 1930'larda kuramsal olarak yapılan çalışmaların

       dünya literatüründe yer almasını ve bu konudaki kuramsal üretim onurunun

       evrensel olarak Kadro'culara verilmesini engellemiştir.

       Her şeyden önce, Türk Kurtuluş Savaşı'nın tüm Batı dünyasına karşı verilmiş

       bir karşı-emperyalist savaş olduğunu vurgulamalıyız (Örneğin, Sovyet

       araştırıcısı Şnurov, --Kemalist devrim adı ile tanınan devrim, İngiliz-Fransız

       emperyalizmine karşı yapılmıştır-- diyor (Şnurov, Rozaliyev, 1970:18).).

       Her ne kadar, Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının Batı uygarlığına olan

       inançlarından dolayı, bu savaşı, basit bir Türk-Yunan savaşı gibi gören

       yorumlar varsa da, bunların gerçeğe uymadığı açıktır. En azından,

       Yunanlıların, İngilizler tarafından desteklendiği belgelerle sabittir.

       Örneğin, Türk Kurtuluş Savaşı üzerine çalışan değerli tarihçi Jeaschke,

       Atatürk'ün kurduğu Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan kitabında --Ermeni

       ve Yunan Amaçları. İngilizler Onları Ne Dereceye Kadar Desteklemişlerdir?--

       sorusuna yine İngiliz belgelerine dayanarak şu yanıtları getiriyor:

       --Başkan Woodrow Wilson'un 18 Aralık 1916 tarihli sulh notasına Müttefikler;

       başlıca harp hedeflerinden birinin, --Türklerin kanlı zulümleri altında tutulan

       milletlerin kurtarılması-- olduğunu 10 Ocak 1917 tarihinde cevaben

       bildirmişlerdi (Cd. 8439: British Foreign State Papers CXI 603 vd.). Gerçi

       Lloyd George 5 Ocak 1918'de, --Türkiye'yi payitahtından veya Küçük Asya ve

       Trakya'daki Türk ırkının hakim bulunduğu zengin ve şöhretli topraklarından

       mahrum kılmak-- niyetinde olmadıklarını söylemişse de Lord Curzon bu beyanatın

       --Türkleri harpten geri çekmek için yapıldığını--, ancak harbin devam etmekte

       olması dolayısıyla bunun hükmü kalmadığını beyan etmişti (US V 693; Br. IV No.

       646: 4.1.1920) tarihli Memorandum). Lord Robert Cecil, 5 Kasım 1918 tarihinde

       Amerikan basını için verilen bir yemekte şunları söylemişti:

       --Boyun eğen milletler üzerindeki Türk kontrolü mutlak ve kesin bir sonuca

       ulaşmalıdır.-- (Alkışlar) (6.11.1918 tarihli Londra basını) .

       Buna uygun olarak Bolfour'un 9 Kasım tarihiyle Amiral Calthorpe'a gönderdiği

       talimatın izahnamesinde Britanya hükümetinin gayesinin --Milyonlarca zavallı

       insanın gelecekteki mutluluğu--nu barış sözleşmesinde garanti etmek olduğunu

       bildiriyordu (Br. IV No.471 n. 3; BelIeten XXX 118). (Jaeschke, 1971:36).

       Görüldüğü gibi, yukarıdaki satırlar, çok açık bir biçimde, Anadolu

       üzerindeki emperyalist oyunları sergilemektedir. Ayrıca, Sevr Antlaşması'nın

       Anadolu'yu bölüştürme biçimi ve ülkenin İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan

       askerlerince fiilen işgal edilmesi de, Kurtuluş Savaşı'nın bir Türk-Yunan

       Savaşı'nın çok ötesinde; dünyanın ilk karşı-emperyalist savaşı olduğunun açık

       kanıtlarıdır.

       Bütün bu kanıtlara karşın, yine de Bağımsızlık Savaşı'mızın, bir Türk-Yunan

       Savaşı olduğu savı öne sürülmektedir. Örneğin, Kemal Tahir Yol Ayrımı adlı

       kitabında Doktor Münir'in ağzından bu tezi şöyle belirtir: --Çünkü,

       Anadolu-Yunan Savaşı belletilmek istendiği gibi, bin yıllık tarihimizden ayrı

       bir Milli Kurtuluş Savaşı değildir. Bin yıldır süren Doğu-Batı boğuşmasının

       yüzlerce savaşlarından biri, hem de küçüklerinden biridir.-- (Tahir, 1971:437).

       Türk yazını tümüyle düşünüldüğünde, Kemal Tahir, bu görüşü bakımından

       azınlıkta kalmaktadır. Örneğin, --Türk Romanında Kurtuluş Savaşı-- adlı bir

       incelemesi de olan değerli araştırıcı Mehmet H. Doğan da Kurtuluş Savaşı'nı,

       --Çağdaş anlamda emperyalizme karşı verilen ulusal kurtuluş savaşlarının ilki--

       sayar (Doğan, 1976:7).

       Aynı konuda Yunanlıların nasıl davrandıkları hakkında Halide Edip bir köylü

       kadının söylediği son derece ilginç olan şu sözleri aktarıyor: --Nasıl

       Yunanlılara yalvardım bilsen. Biraz yaşayanların başında bir dam bırakın,

       dedim. Köylülere bizi Avrope yolladı, dediler. Bana bak kızım, o Avrope

       denilen adama söyleyin, biz ona fenalık etmedik, biz zavallı köylüleri rahat

       bıraksın--. Bu satırlardan sonra, Halide Edip kendi gözlemini aktarıyor:

       --Tuhafı şu ki Yunanlılar, Sakarya bölgesinde en ilkel köylüye kadar, bu işin

       arkasında İngilizlerin olduğunu anlatmışlardı.-- (Değerli araştırıcı Konur

       Ertop, Halide Edib'in genel tutumunu haklı olarak çelişkili görmektedir:

       --Ancak Halide Edib'in --Hükümetler düşmanımız, uluslar dostumuzdur-- gibi

       gerçekçi ve ileri bir tutum içinde olmasına karşı, saldırganın hareketine yol

       açan gerçek nedenleri nesnel bir temele oturtamadığı bu yüzden çelişkileri

       olduğu görülmektedir... İngiliz emperyalizmine karşı korunma tedbiri olarak da

       Amerikan mandasını isteyebilir. --Vurun Kahpeye--de o kadar güçlü biçimde

       işbirlikçi niteliğine dikkati çekeceği çevreleri hesaba katmadan din adamının

       ve sarayın yardımına bel bağlayabilir.-- (Ertop, tarihsiz:32).) (Adıvar,

       1919:201-202). Price da, Yunanlıların doğrudan doğruya Lloyd George tarafından

       kışkırtıldığını belirtiyor (Price, 1961:119).

       Bir başka ilginç öykü Çukurova bölgesindeki bir anıda görülür: Bölgede

       görevli Fransız işgal kuvvetlerinin Üsteğmeni Subi, Ali Saip Ursavaş'a,

       --Fransa'ya on bin lira ile dönmek istiyorum-- diye açık bir öneride bulunur.

       Bunun üzerine kendisine eşraftan Cezmi Bey'e beş yüz lira verirse, ayda üç

       beş yüz lira faiz alacağı söylenir ve böylece gerçekleştirilen ilişki sonunda

       Subi'nin Ermenilere karşı desteği sağlanır (Dalkır, 1961:46-49).

       Mustafa Kemal Atatürk'ün Olayı Görüşü

       Şimdi madalyonun öteki tarafına, Mustafa Kemal Paşa'ya bakalım: Konuyu o

       nasıl görüyor? 24 Nisan 1920 tarihinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bir

       gizli oturumunda Mustafa Kemal Atatürk şöyle diyor:

       --Gerek İtalyanlar, gerek Fransızlar memleketimizde azami menafii iktisadiye

       (iktisadi menfaatler) temin etmek için devletimizin müstakil kalmasını, diğer

       bir devleti ecnebiyenin tahtı esaretinde bulunmamasını temin etmek cihetini

       kendi menfaatleri muktaziyatından telakki etmekte ve her ikisi de bunu bize

       birçok münasebetlerle söylediler ve elyevm söylemektedirler.--

       Görüldüğü gibi, Kurtuluş Savaşımızın belli bir zamanından sonra, Anadolu

       hükümeti ile adeta bir ittifak içinde gözüken Fransız ve İtalyanlar hakkında

       bile Mustafa Kemal Paşa hiçbir hayale kapılmıyor. Emperyalizm olgusunu bir an

       bile akıldan çıkarmadan, bizim ulusal bağımsızlığımızdan yana olan yabancı

       devletlerin bu isteklerini bile, ekonomik çıkar anlayışlarına dayadıklarının

       farkında. Üstelik bunu Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne de öğretici bir

       biçimde açıklıyor.

       Bundan sonra, aynı konuşmada, Mustafa Kemal Paşa şöyle devam ediyor:

       --Yunanlılar doğrudan doğruya İngilizler tarafından himaye edilmek sureti

       ile muhafazai mevki ediyorlar (durumlarını koruyorlar) ve çıkmak niyetinde

       olmadıkları anlaşılıyor.--

       Bu satırların yazıldığı gizli oturum tutanakları açıkça gösteriyor ki,

       Yunanlılarla çarpışan Anadolu hükümeti, Yunan ordularının ardında emperyalist

       güçlerin varlığının tüm bilincindeydi. Nitekim Atatürk konuşmasını şöyle

       sürdürüyor:

       --Efendiler, muhafazai mevcudiyet için atimizi (geleceğimizi) , istiklalimizi

       temin için mevcut olan düşmanları görüyoruz ve bu düşmanların emellerini

       yakından biliyoruz ve düşmanların bu emellerini istihsal için tatbik

       edecekleri kuvvetleri de vakıfız.-- (TBMM, I:6-7).

       Mustafa Kemal Paşa, karşısındaki düşmanı bu nitelikleriyle görürken, acaba

       kendi yaptığı eylemi nasıl değerlendiriyordu? Bu eylemin ardında nasıl bir

       birlik ve ittifak düzeni arıyordu? Bu soruların yanıtlarını şu satırlarda

       bulmak olanaklıdır:

       --Türkiye'nin bugünkü mücadelesinin yalnız Türkiye'ye ait olmadığını, bütün

       arkadaşlarımız ifade etmiş iseler de, bunu bir defa daha teyit etmek

       lüzumunu hissediyorum. Türkiye'nin bugünkü mücadelesi yalnız kendi nam ve

       hesabına olsaydı belki daha kısa, daha az kanlı olur ve daha çabuk

       bitebilirdi. Türkiye, azim ve mühim bir gayret sarfediyor. Çünkü, müdafaa

       ettiği bütün mazlum milletlerin, bütün Şark'ın davasıdır ve bunu nihayete

       getirinceye kadar Türkiye, kendisiyle beraber olan Şark milletlerinin beraber

       yürüyeceğinden emindir.-- (Karal, 1969:17).

       Bu satırlar, gerek merkez-çevre kuramının, gerekse karşı-emperyalist devrim

       modelinin uygulayıcısı olan bir liderin, bilincini, eylem sırasındaki

       düşüncelerini göstermektedir. Temmuz 1922'de söylenen bu sözler, sıcak

       eylemin heyecanı içinde, geçici bir anlayışla söylenmiş bile kabul edilse,

       1933 yılı gibi, artık, gerek Kurtuluş Savaşı'nın kazanıldığı, gerekse dünya

       koşullarının çok değiştiği bir dönemde, aynı esastaki şu sözlerin daha geniş

       kapsamlı bir biçimde yinelenmiş olması Atatürk'ün bu konudaki bilincini ve

       yaklaşımını kesin olarak saptamaktadır:

       --Şark'tan şimdi doğacak olan güneşe bakınız.

       Bugün, günün ağardığını nasıl görüyorsam, uzaktan bütün Şark milletlerinin

       de uyanışlarını öyle görüyorum. İstiklal ve hürriyetine kavuşacak olan çok

       kardeş millet vardır. Onların yeniden doğuşu, şüphesiz ki terakkiye ve refaha

       müteveccih vukuu bulacaktır. Bu milletler bütün güçlüklere ve bütün manilere

       rağmen muzaffer olacaklar ve kendilerini bekleyen istikbale ulaşacaklardır.

       Müstemlekecilik ve emperyalizm yeryüzünden yok olacak ve yerlerine milletler

       arasında hiçbir renk, din ve ırk farkı gözetmeyen yeni bir ahenk ve işbirliği

       çağı hakim olacaktır.-- (Karal, 1969:17).

       Bu sözlerden de açıkça görüldüğü gibi, 1933 gibi, artık Türk Kurtuluş

       Savaşı'nın çoktan kazanılmış olduğu bir dönemde, Mustafa Kemal Atatürk,

       emperyalizmin yok olacağını söyleyerek, günümüzü (yani, 1980'leri) bile

       aşacak bir öngörüde bulunuyor.

       Bu sözler, Türk Devrimi'nin liderinin hem sınıfsal devrim kuramının

       geleceğin dünyasına ilişkin beklentilerini, hem de merkez-çevre kuramının

       devrim modelinin uygulaması sonundaki durumu paylaştığını gösteriyor.

       Gerçekten de Atatürk, Batı emperyalizmine karşı ilk başarılı sıcak savaşı

       vermiş bir lider olarak, yukarıdaki sözlerine candan inanıyordu (Nitekim,

       daha Anadolu direnişi bir İstiklal Savaşı'na bile dönüşmeden önce, yalnızca

       Sevr Antlaşması bile önemli etkiler yapmıştı. Örneğin, Hindistan'da Müslüman

       halkın İngilizlere güveni sarsılmış ve bu nüfus Gandi hareketinin destekçisi

       durumuna gelmişti (Kamal-ud-din, 1922:83).).

       Koloğlu'nun çok iyi belirttiği gibi, dış ülkelerde olup bitenleri de

       --mazlum milletler-- çerçevesinde algıladığına ilişkin çeşitli zamanlarda

       yapılmış konuşmaları, bu inancın kanıtlarından yalnızca biridir (Koloğlu,

       tarihsiz: 33-36, 39-41).

       Atatürk'ün bu anlayışına pek çok yabancı da katılmaktaydı. Nitekim, Afgan

       Kralı'nın amcası Veli Han, --Atatürk yalnız Türkiye'nin değil, bütün Doğu'nun

       Ata'sıydı.-- demiştir (Yüzbaşıoğlu, 1971:450).

       Merkez-Çevre Kuramının İlk Sahipleri:

       Kadro Hareketi

       1930'larda yayımlanan Kadro dergisindeki yazılara ve savunulan düşüncelere

       bakıldığında, günümüzdeki --merkez-çevre-- kuramının ve bu kurama dayalı,

       --ulusal kurtuluş devrimleri--nin adeta kelime kelime Kadro'dan aktarıldığını

       görüyoruz.

       Şimdi Şevket Süreyya'nın şu satırlarına bakalım ve --dünya kapitalist

       sistemi-- anlayışını belirleyen Wallerstein'in 1974'te çizdiği manzarayı ondan

       kırk yıl önce nasıl çizmiş olduğunu görelim:

       --Halbuki, bu nizam (kapitalist dünya nizamı) bugün gibi o zaman da, kendi

       bünyesinden doğan ve herbiri kendi istikametinde inkişaf edip, kendi

       istikametinde kuvvetlenen iki büyük tezat elinde mustaripti:

       1- Bir tarafta bir buçuk milyarlık bir müstemleke (çevre) ve yarı

       müstemleke (yarı-çevre) halkının yarattığı fazla kıymetlerle (artı değerlerle)

       yaşayan, dört yüz milyon başlı bir Avrupa ehramı vardı ki bu ehramı teşkil

       eden içtimai tabakalar arasında, günden güne keskinleşen bir sınıflar kavgası

       bizzat Avrupa cemiyetinin kendi nizamı aleyhine inkişaf edip duruyordu.

       2- Diğer taraftan, bütün teknik vasıtaları kendi emrinde tutan ve cihanı

       kendi fikir ve iktisat diktatörlüğü altında, kendi istediği gibi kullanan

       bütün sanayi Avrupasına karşı, bir buçuk milyarlık müstemleke ve yarı

       müstemleke halkının için için kaynayan Milli Kurtuluş Mücadeleleri vardı.--

       (Aydemir, 1932-a).

       Yukarıdaki satırlardan da açıkça görüldüğü gibi, Şevket Süreyya Aydemir,

       daha 1930'larda, bugün yeni ve özgün bir kuram olarak dünya bilim

       çevrelerinde ilgi toplayan --merkez-çevre-- kuramının ilkelerini ortaya

       koymuştu. Bunun nedeni açıktı: Çünkü Türk Devrimi, bu kurama dayalı

       --karşı-emperyalist devrim-- modelinin ilk başarılı uygulayıcısıydı. Bu olayın

       kuramcılarının da, olayı yaratan ülkeden çıkması son derece doğaldı.

       Ekonomik alanlarda, Yalçın Küçük'ün deyişiyle, --emperyalist merkezlere

       bağlı yabancı uzmanların önerileri hiçbir zaman değişmediği gibin mazlum ülke

       düşünürlerinin buna karşı çıkışlarında da fazla bir farklılık izlenmiyor

       (Küçük, 1980:161).

       Nitekim, Şevket Süreyya, yukarıdaki satırları, dünya üzerinde Türkiye'nin

       yerini saptayarak sürdürüyor:

       --Şimdi bu tezatlar (sınıflararası ve ülkelerarası çelişkiler) artık

       halledilici safhasına girmiştir. Sınıflar ve milletler herbiri kendi

       saflarında, kendi yerlerini buluyorlar. Büyük sanayi kesafetlerini toplayan

       ve bütün ıstırabı bu sanayi kesafetinden doğan Avrupa'da, cemiyetin

       mukadderatı kendi şartlarına göre istediği şekilde hallolunabilir. Fakat,

       Türkiye'nin yeri Milli Kurtuluş Hareketleri cephesindedir. Yeni Türkiye,

       geçen asrın müstemleke (çevre) ve metropol (merkez) münasebetlerine karşı,

       yeni cemiyetler muvazenesinin kaydüşartsız müstakil milletini ve geçen asrın

       tabi ve metbu milletler nizamı yerinde, siyaseten masun ve iktisaden kendine

       yeten milleti temsil ediyor.-- (Aydemir, 1932-a).

       Şevket Süreyya, Türkiye'nin dünya üzerindeki yerini saptarken, ulusal bir

       şövenizmden ya da gözü kapalı bir spekülasyondan hareket etmiyor. Elinde,

       Mustafa Kemal Atatürk'ün başarı eylemi o sırada ortaya atılan --devletçilik--

       gibi yeni uygulama yöntemleri ve sağlam bir kuram vardır. Şu satırların

       bugünkü Türkiye bakımından geçerliliği ve --merkez-çevre-- kuramına dayalı

       --karşı-emperyalist devrim-- modeli açısından doğruluğu şaşırtıcıdır:

       --Bir zamanlar müstemleke ve yarı-müstemlekelerin sefalet haddini, büyük

       sanayi memleketlerinde tekniğin terakki derecesi tayin ederdi. Şimdi

       müstemleke ve yarımüstemlekelerle iktisaden tabi memleketlerde tekniğin

       terakki derecesi, büyük sanayi memleketlerindeki sanayi dağılışının haddini

       ve şiddetini tayin edecektir.

       Metropollerin, yani başka memleketlerden çekilen fazla kıymetler hesabına

       yaşayan memleketlerin teknik temeli günden güne sarsılıyor. Müstemleke ve

       yarı-müstemlekelerin istismarına istinat eden rejim, artık tabii ömrünü

       yaşamıştır. Bize --Buhran-- diye anlatılan şey, hakikatte, eski istismar

       nizamına göre kurulmuş eski metropol hegemonyasının teknik bazının bir

       sarsıntısından başka bir şey değildir.

       Binaenaleyh buhran, bünyeleri dağılmaya yüz tutan büyük sanayi memleketleri

       için bir ıztırap, fakat kendi milli iktisat sistemlerini kurabilmeleri, ancak

       bu müesses sanayi hegemonyasının tasfiyesine bağlı olan bizim gibi

       memleketler için sadece bir --doğum ağrısı--dır. Siyaseten olduğu kadar

       iktisaden de müstakil bir Türkiye'nin teessüs edebilmesi için Garpta

       --buhran-- denilen şeyin biraz daha devamı ve biraz daha derinleşmesi lazımdır.

       Çünkü, bizim ve benzer memleketlerin iktisadi inkişafı, Garptaki sanayi

       buhranının baş amillerinden biridir.-- (Aydemir, 1932-b).

       Açıkça görüldüğü gibi, bu satırlar, --merkez-çevre-- kuramının daha önce

       aktardığım, --çevre ve yarı-çevre ülkelerinin ancak dünya kapitalizminin

       bunalım dönemlerinde gelişme olanakları bulması-- tezinin 1930'lardaki

       ifadesidir.

       Kadro'cular, edebiyat alanında da etkindirler. Örneğin, Yakup Kadri,

       Sodom ve Gomore'de, daha 1928 yılında, Yunanlıları, İngilizlerin kışkırttığı

       ve Anadolu'ya yolladığı gereğini yansıtarak, şöyle yazıyordu:

       --İstanbul'da işgal kuvvetleri fertlerinin halka reva görmediği cefa ve

       zulüm kalmamıştır. Bu memleketin aydın ve vatansever sınıfına karşı ise adeta

       ilk insanların yırtıcı mahluklara ve ilk Amerikan kolonilerinin kırmızı

       derililere uyguladıkları --kitle halinde yok etme-- sistemini kullanmıştır.--

       (Karaosmanoğlu, 1972-b:22).

       İşin ilginç yönü, --merkez-çevre kuramına dayalı karşı-emperyalizm-- tezinin,

       kökeni Marx'a dayalı olmakla birlikte, en sert eleştirileri Ortodoks

       Marxçılardan almış olmasıdır. Nasıl bugün, Emmanuel ve Wallerstein gibi

       yazarlara en sert eleştiriler, klasik Marxçılardan geliyorsa, geçmişte de

       Kadro hareketine ve Şevket Süreyya ile arkadaşlarına eleştiriler aynı

       çevrelerden gelmişti. Oysa, pek çok kişiye göre --merkez-çevre-- kuramı

       --neo-Marxist-- bir yaklaşımı içermektedir.

       Kadro Hareketi, Atatürk'ün Eylemini Evrensel Açıdan Yorumlamaya Çalışıyordu

       Merkez-çevre kuramı ve buna dayalı olan karşı-emperyalist devrim tezi,

       hiç kuşkusuz, sömürülen ülkelerin, gittikçe dünya siyaset sahnesinde önem

       kazanmasından doğmuştur. Dolayısıyla, pek çok düşünür, bu arada Marxçı

       düşünürler de olayın üzerine eğilmiş ve yeni yorumlar yapmışlardır.

       Kadro hareketi de bundan başka bir şey değildir. Çoğu eski komünist ve

       sosyalistlerden oluşan bir yazar ve düşünür kadrosu, Mustafa Kemal Atatürk'ün

       eyleminin somut başarısını, evrensel açıdan ve dünya kapitalist sistemi

       çerçevesinde irdelemişlerdir.

       Aşağıdaki satırlar da Şevket Süreyya'ya aittir:

       --Batı'da makinelerin sanayiye uygulanması makineleri, yani üretim

       vasıtalarını elinde toplayan sınıfla, bu vasıtalardan yoksun kılınan sınıf

       arasında ve sanayi yoğunluğunu elinde tutan memleketlere özgü bir çelişme

       doğurmuştur. Bu çelişme kesinleşmektedir. Fakat aynı suretle, bir kısım

       memleketlerde gene makinelerin sanayiye uygulanması ve sanayinin dünyanın

       belirli alanlarında yoğunlaşması, büyük üretim vasıtalarını elinde biriktiren

       memleketlerle, milli sanayiden mahrum kılınan memleketler arasında diğer bir

       çelişme doğurmuştur ve bu çelişme gittikçe genişlemekte ve kesinleşmekte

       bulunmuştur. Bu çelişmeler bu kitapta açık ve sık olarak tekrarlanacaktır.

       Çünkü aslında inkılabımız, dünya ölçüsünde olan bu çelişmelerin hem mahsulü,

       hem tasfiyecisidir.

       Birinci çelişme, tekniğin ileri ve yoğunlaşmış olduğu ülkelerin birbirlerine

       karşı olan iki sınıfı arasındadır. İkinci çelişme, tekniğin yoğunlaşmış ve

       sanayinin ilerlemiş olduğu ülkelerle (metropollerle) eski sanayisini kaybeden,

       fakat onu yeniden ve bugünkü şartlara göre kurmak davasını güden sömürge ve

       yarı-sömürgeler (yahut ziraatçı memleketler) arasındadır. Bu çelişmelerden

       birincisi sınıf kavgası, ikincisi Milli Kurtuluş Mücadelesi şeklinde cereyan

       ediyor.-- (Aydemir, 1968:45-46).

       Şevket Süreyya'nın yine 1932'de yazdığı (1968'de ikinci basımı yapıldı) bu

       satırlar, konunun; aynen bugün Batı'da olduğu gibi, o gün Türkiye'de de

       yeni-Marxçı bir yoruma oturtulmak istenildiğini gösteriyor.

       Daha ilerde göreceğimiz gibi, Kadro; --merkez-çevre kuramına dayalı

       karşı-emperyalist devrim--in yalnız kuramını yapmakla kalmıyor, onun, devrim

       sonrası uygulaması için de yol gösteriyordu.

       Türk Kurtuluş Savaşı'ndan önce Osmanlıların düştüğü sömürge durumu hakkında,

       yerli ve yabancı çalışmaların da aynı yıllara rastlaması, Kadro hareketinin

       belli bir ortamın ürünü olduğunu göstermektedir. Yerli araştırmalara Şanda

       (tarihsiz), yabancı araştırmalara Blaisdell (1979) örnek verilebilir.

       Kadro'cuların kökenleri için, Aydemir (1967) , Küçük (1979:37-86) ,

       Ergüder (1978) ve Tör (1976)'e bakılabilir.

       Türkiye'de Merkez-Çevre Kuramına İlişkin Çalışmalar

       Yeni Türk Devleti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemi, gerek dünya,

       gerekse Türkiye tarihi açısından bir dönüm noktası olduğundan, özellikle

       Türkiye'de kendinden sonraki tüm eylem ve düşüncelere de damgasını vurdu.

       Son yıllarda bunun en belirgin örneklerinden biri, Yön-Devrim dergileri

       çerçevesinde gelişen düşünce eylemi oldu. Özellikle yazar ve düşünür Doğan

       Avcıoğlu'nun öncülüğünü yaptığı bu akım, Türkiye'yi evrensel kuram açısından

       --merkez-çevre-- çözümlemesinin içine oturtuyor, kalkınma için de Oscar

       Lange'den aktardığı --Milli Devrimci Kalkınma Yolu--nu öneriyordu

       (Avcıoğlu, 1973:670-676).

       Temelde karşı-emperyalist bir yaklaşıma dayalı olarak önerdiği bu kalkınma

       yolu, Türk tarihi ve ideolojisi açısından da --neo-Kemalist-- diye

       nitelenebilecek bir yaklaşımdı. Tek eksiği, iktidarın ele geçirilmesinde

       sivil-asker bürokratların rolüne fazla ağırlık vermesi olan bu kuram, aslında

       bir yeni Kadro eylemi olarak da nitelenebilir. Kadro'dan farkı, onun

       savunduğu ve başta Mustafa Kemal Atatürk oturduğu halde gerçekleştirilemeyen

       pek çok önlemi, bu kez hemen aynen, üstelik de Mustafa Kemal Atatürk gibi

       birinin desteğinden yoksun bulunan ve oldukça değişmiş (sınıflaşmış) nitelik

       taşıyan bir toplumda önermesiydi. Mustafa Kemal Atatürk'ün yokluğundan doğan

       eksikliği, asker bürokratların desteği ile doldurmayı umut eden bu yaklaşım,

       gerek iç, gerekse dış konjonktür bakımından bir süre sonra Türkiye'nin

       gündeminden çıktı ve güncelliğini yitirdi.

       Fakat, bu Kadro ve Yön-Devrim çizgisinin Türkiye'nin siyasal gündeminden

       çıkması demek değildir. Çünkü, bu yaklaşımın temel belirleyiciliği, askere ya

       da tek partiye dayalı bir çözüm önermesi değil, --merkez-çevre-- kuramına

       dayalı bir dünya çözümlemesi üzerine oturtulmuş --karşı-emperyalist bir

       program-- ortaya koymasıdır. Dünyaya bu konuda öncü olmuş bir ülke olarak,

       merkez-çevre kuramı ve karşı-emperyalist devrim modeli Türkiye dışında bile

       olsa, varlığını sürdürdüğü sürece, konunun toplumumuzun gündeminden yok

       olacağını düşünmek doğru değildir.

       Nitekim, --merkez-çevre-- kuramına göre, Osmanlı-Türk toplumunun

       çözümlenmesine ilişkin çalışmaların sayıca küçümsenmeyecek kadar oluşu ve

       bundan da önemlisi, niteliklerinin yüksekliği, yukarıdaki yargımın

       doğruluğunu göstermektedir.

       Bu konudaki çalışmalar iki gruba ayrılabilir. Birinci grup, Osmanlı-Türk

       siyasal ve toplumsal yapısını --iç dinamik-- çerçevesinde bir --merkez-- ile

       --çevre--sinin ilişkileri açısından inceleyen çalışmalardır. İkinci grup

       çalışmalar ise, Türkiye'yi --dış dinamik-- açısından, dünya sistemi içerisinde

       bir --çevre-- ülkesi olarak ele alan çalışmalardır.

       Birinci tür çalışmalara Şerif Mardin öncülük etmiştir. 1973 yılında yazdığı

       bir makalede, --merkez-çevre-- kuramının, Türk siyasal çözümlemeleri için bir

       anahtar olup olmadığını sormuş ve günümüze dek getirdiği bir siyasal

       çözümleme denemesini Deadalus dergisinde yayımlamıştır (Mardin, 1973).

       Aynı grup içinde bir başka çalışmayı Metin Heper yapmış ve Kadro'culara

       sempati besleyen bir dergide, Toplum ve Bilim dergisinde yayımlamıştır.

       Heper'in başka amaçla yapılmış çalışmalarına bile --Osmanlı Siyasal Hayatında

       Merkez-Kenar İlişkisi-- adını koyması, bu kuramın Türkiye açısından

       çekiciliğini belirtir kanısındayım (Heper, 1980).

       Türkiye'yi dünya sisteminin içinde, dış dinamik açısından bir --kenar-- ya da

       --çevre-- ülkesi olarak irdeleyen çalışmaları, daha önce belirtmiştim. Özkol'un

       (1969), Gülalp'ın (1979), Keyder'in (1976-1979) ve Aksoy'un (1975) çalışmaları

       gerçekten uluslararası standartların üzerinde, Yalçın Doğan'ın çalışması

       (1980) ayrıca güncellik de taşıyor.

       Konuyu yine Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı'nın en hızlı döneminde, Ekim 1921'de

       söylediği şu düşüncelerle bağlamak, --merkez-çevre kuramına dayalı

       karşı-emperyalist devrim-- modeli açısından Türk Devrimi'nin çözümlenmesine

       tutulacak ışıklardan biri olacaktır:

       --Anadolu bu müdafaasıyla yalnız kendi hayatına ait vazifeyi ifa etmiyor,

       belki bütün Şark'a müteveccih hücumlara bir set çekiyor. Efendiler, bu

       hücumlar elbette kırılacaktır. Bütün bu tasallutlar mutlaka nihayet

       bulacaktır. İşte o zaman Garp'ta, bütün cihanda hakiki sükun, hakiki refah ve

       insaniyet hüküm sürebilecektir.-- (Karal, 1969:17).

       :::::::::::::::::::

       III

       BİR DEVRİMİN GENEL KOŞULLARI

       Kaç Türk var şu dünyada, bir o kadar susuz:

       Hepsinin gönlünde sen, bir pınar bulmak gibi:

       Ancak senin yolunda sağlıklar, esenlikler:

       Olmaya devlet cihanda Atatürk'ü duymak gibi.

       BEHÇET NECATİGİL, --Atatürk'ü Duymak--tan.

       İnsan ilişkilerindeki temel değişme biçiminde tanımladığımız --devrim-- hiç

       kuşkusuz siyasal boyutu ağır basan bir olaydır. Bir başka deyişle, siyasal

       anlamdaki iktidar değişikliği, bir devrimin en belirgin özelliği olmaktadır.

       Devrimler ne zaman ortaya çıkar? Hangi koşullar bir devrimin oluşmasına

       uygun bir ortam yaratır? Bu soruların yanıtları hiç kuşkusuz, son derece

       karmaşık bir ögeler sistemini yansıtacaktır.

       Her şeyden önce, bir devrimi ortaya çıkaran koşulları, tarihten ve

       toplumdan gelen nesnel koşullar ile, devrime özgü örgüt sel ve bireysel

       kökenli öznel koşullar oIarak ikiye ayırabiliriz.

       Bu iki grup koşul hiç kuşkusuz, birbirlerini önemli ölçüde etkiler. Nesnel

       koşulların varlığı öznel koşulları yaratacağı gibi, salt öznel koşulların

       varlığı da nesnel koşulların oluşmasını hızlandırabilir.

       Öznel ve nesnel koşulların bir devrimin ortaya çıkmasındaki göreli rolleri

       nelerdir? Hangisi daha belirleyicidir? Bu soruların yanıtları, hiç kuşkusuz,

       nesnel koşullara ağırlık tanıyan bir biçimde verilmek zorundadır. Tarihsel ve

       toplumsal koşullar, bir devrim için olgunlaşmışsa, lider, örgüt ve ideoloji

       olarak, öznel koşullar da aynı süreçlerden etkilenerek gelişir.

       Bir devrimin ortaya çıkması için gerek nesnel, gerek öznel koşulların

       hangilerinin ne miktarının gerekli olduğu, her devrim olayının kendine özgü

       ortamı içinde belirlenebilir. Bu açıdan, soyut bir --devrim modelin oluşturmak

       pek olanaklı değildir. Burada benim giriştiğim çaba, ancak bir --genel durum

       değerlendirmesi-- açısından belli ipuçlarının aranmasıdır.

       :::::::::::::::::::

       I- DEVRİME YOL AÇAN NESNEL KOŞULLAR

       Bir toplumda, tarihsel ve toplumsal süreçler sonunda zaman içinde, yapısal

       olarak ortaya çıkan koşulları nesnel koşullar adı altında sınıflıyoruz. Bu

       sınıflama içinde üç alt grup görmek olanaklıdır. Bu alt gruplar, belki de

       önem sırasına göre, ekonomik, toplumsal ve siyasal koşullardır.

       :::::::::::::::::::

       1) Devrime Yol Açan Ekonomik Koşullar

       a) Ulusal gelir dağılımının adaletsiz ve iç sömürünün yüksek olması. Bir

       toplumda, ulusal gelir, çeşitli sınıf, tabaka ve gruplar arasında ne denli

       adaletsiz dağıtılırsa, toplumsal huzursuzluklar ve düşmanlıklar o denli

       keskin olur. İç sömürü oranının yüksekliğinden doğan bu durum genellikle,

       dıştan gelir sağlayamayan (yani, sömürgesi olmayan) ve hızlı kalkınma zorunda

       olan (gelişmekte bulunan) ülkelerde daha çok görülebilir. Fakat zaman içinde,

       ileri teknoloji ülkelerinin geçirdikleri devrimler açısından, örneğin,

       İngiliz, Amerikan, Fransız ve Rus devrimlerinde, bu ögenin önemli bir ortak

       nokta olduğu saptanmıştır (Brinton, 1965:50-64).

       b) Ekonomik kalkınma ve büyüme oranı ile toplumsal gelişme hızının yetersiz

       oluşu. Gerek ulusal gelir artışının, gerekse eğitim, konut, sağlık gibi

       toplumsal gelişme göstergelerindeki büyümenin düşüklüğü, toplumdaki ekonomik

       ve sosyal beklentilerin yerine getirilmesini engeller. Bu ise, hem mevcut

       siyasal, ekonomik ve toplumsal yapının yeterliliği, hem de yöneticilerin

       başarısı hakkında önemli kuşkular yaratır.

       c) Belli bir oranda, ekonomik kalkınma ya da büyüme ile toplumsal

       gelişmenin başlamış olması. Böyle bir durum, toplumdaki beklentilerin

       yükselmesine ve gelecek için daha yüksek umutların oluşmasına yol açar. Bir

       başka deyişle, toplum, artık --mevcut durum ile yetinmemektedir.-- Böylece,

       ileriye dönük değişme arzuları daha etkin bir nitelik kazanır

       (Hoffer, 1958:33-34; Brinton, 1965:29-30).

       d) Toplumdaki üretimin arttırılmasını engelleyen yapısal darboğazların

       varlığı. Örneğin, düşük teknoloji, feodal ilişkiler, sermaye ve teknik bilgi

       yetersizliği tek yanlı dış bağımlılık gibi, yapısal nitelik taşıyan engeller,

       kısa dönemde mevcut yapı içinde sorunların çözüm umudunu ortadan kaldırabilir.

       e) Dağıtılacak ulusal gelirin doğrudan doğruya içteki emek sömürüsünün

       yüksek olmasına bağlı bulunması. Sömürgeleri yoluyla dıştan gelir

       sağlayamayan ya da büyük ve kullanılmamış doğal zenginliklere sahip olmayan

       ülkelerde, ekonomik kalkınma doğrudan doğruya içteki emek sömürüsüne bağlı

       olacağından, toplumun bir kesimi, kalkınmanın tüm yükünü çekeceğinden,

       adaletsizlik ve huzursuzluk, büyük oranda artabilir. Oysa, Birleşik Amerika,

       Sovyet Rusya ve petrol ülkeleri gibi toplumlarda, doğal kaynakların varlığı,

       içteki emek sömürüsünün düşük tutulmasına karşın, doğal kaynaklara bağlı

       olarak ulusal gelirin artışını sağlayabilir. Ya da sömürgelerinden gelir

       sağlayan ülkeler, bu geliri kullanarak, sömürü oranından daha yüksek bir

       gelir dağılımı gerçekleştirebilirler. Bu koşullar olmadığı zaman,

       memnuniyetsizlik ve huzursuzluk artar.

       f) Sürekli dış ticaret açığı ve yüksek enflasyon gibi, mevcut

       adaletsizlikleri pekiştirici ve düzeni yozlaştırıcı eğilimlerin varlığı. Bir

       toplumda, mevcut durum daha iyiye gideceğine, yapısal nedenlerle daha kötüye

       doğru değişme eğilimi gösteriyorsa, o zaman, mevcut yapıya olan güven tümüyle

       sarsılır. Bu ise köktenci bir değişim konusundaki beklenti ve inançları

       doğurur.

       :::::::::::::::::::

       2) Devrime Yol Açan Toplumsal Koşullar

       a) Toplumun temel yapısının çok hızlı değişmekte oluşu. Böyle hızlı değişme

       dönemlerinde, genellikle eski kurallar ve değerler, geçerliliklerini

       yitirdikleri gibi, yeni değer ve kurallar da henüz yerleşememişlerdir. Bu

       durum, toplumbilimde --kuralsızlık-- (anomi) dediğimiz bir özel terimle ifade

       edilir. Anomi durumunun sonuçları şöyle özetlenebilir (Merton, 1964:164-165):

       I) Toplumdaki liderlerin, halkın ve bireylerin gereksinmelerine duyarlı

       olmadığına inanılır.

       II) Düzensiz ve kuralsız bir toplumda, hiçbir şeyin başarılamayacağına

       inanılır.

       III) İnsan ve toplum yaşamındaki amaçların, gelişme yerine, gerileme

       gösterdiğine inanılır.

       IV) İnsan bir boşluk ve hiçlik duygusuna kapılır (Bu yüzden de Durkheim'e

       göre, intiharlar artar).

       V) Bireyler, toplumsal ve psikolojik destek için kişisel ilişkilerine

       güvenemezler.

       VI) Birey tam anlamıyla toplumuna yabancılaşır, dışlanır. Maddesel ve

       zihinsel yaratıcılığı engellenir. Yalnızlığı içinde çevresinin köleliğine

       mahkum olur (Tolan, 1980:181-185).

       b) Toplumun bütünleşmesine yardımcı olan ögelerin işlevlerini yitirmesi.

       Her toplumda, hukuk, meslek odaları, piyasa mekanizması, aile, siyasal

       partiler gibi insanların beraberce yaşamalarını sağlayan eşgüdümcü ve kural

       koyucu kurum ve mekanizmalar vardır. Bunlar, farklı nitelikte ve değişik

       çıkarlara sahip insanların birarada yaşamalarına yardımcı işlevler yerine

       getirirler. Bunlar yozlaştığı ve ortadan kaldırıldığı zaman, bu işlevler

       yerine getirilemez olur (Eisenstadt, 1966:37-40). Bu durum ise, hiç kuşkusuz,

       ortamı bir devrim için son derece uygun hale getirir.

       c) Toplumsal yapıdaki tutarsızlıkların çok oluşu. Değişen toplumlarda,

       özellikle hızlı değişme dönemlerinde, tüm kurum ve mekanizmalar aynı hızla

       değişmezler. Bu durum, toplumu oluşturan çeşitli ögeler arasında önemli

       tutarsızlıklar yaratır. Bu tutarsızlıkların artması oranında, devrim

       olasılığı da yükselir (Smelser, 1964).

       d) Toplumsal yapının eşcinstenliği ve basitliği. Bir toplumun yapısı ne

       denli eşcinsten (homojen) ve basit ise, toplumdaki huzursuzluk ve

       memnuniyetsizlik o denli hızlı yayılır ve toplumu etkiler. Çünkü, karmaşık

       toplum yapısında bulunan, memnuniyetsizliği emecek mekanizmalar olmadığı için,

       her kesim, huzursuzluktan hemen etkilenir (Smelser, 1964) .

       e) Toplumdaki çıkar çatışmalarının şiddeti ve bunları kanalize edecek

       mekanizmaların yokluğu. Bir toplunıda çıkar çatışmaları çok şiddetli ise ve

       bunları kanalize edecek, parlamento, toplu pazarlık gibi kuruluş ve

       mekanizmalar yoksa ya da işlemiyorlarsa, iş hemen siyasal şiddete

       dönüşecektir.

       f) Toplumsal hareketliliğin olmayışı. Bir toplumda insanların meslek ve

       gelir değiştirmelerine, yani bir sınıftan ötekine geçmelerine, toplumsal

       hareketlilik denir. İşte bir toplumda bu hareketlilik oranı düşükse, yani

       insanlar, gelir durumlarını ve toplumsal statülerini düzeltemiyorlarsa,

       siyasal şiddet olasılığı o oranda artar.

       g) Aydınların küsmeleri ve kendilerini çekmeleri. Hiçbir düzen, toplumdaki

       aydınların desteği olmadan uzun dönemde yaşayamaz. Bir düzenin uzun dönemli

       yazgısı büyük ölçüde, aydınların davranışları ile belirlenir. Aydınlar mevcut

       düzenden desteklerini çekmiş ve küsmüşlerse, uzun dönemde o düzen, barışçı

       yollarla da olsa, şiddet yoluyla da olsa, mutlaka değişecek demektir.

       h) Toplumsal beklentilerin toplumsal olanaklara oranının yüksek oluşu. Bir

       toplumda her ne nedenle olursa olsun olanaklar, beklentilerin çok gerisinde

       kaldığı zaman, memnuniyetsizlik hemen artmaya başlar. Bu oranın değişme

       olasılığı yoksa, devrim olasılığı da yükselir. Hele durumun daha kötüye

       gittiği zamanlarda, yani, olanaklar ile beklentiler arasındaki uyumsuzluk

       azalma yerine arttığı zaman, devrim kaçınılmaz olur.

       ı) Toplumun tarihten ve coğrafyadan gelen farklı grupları içerme oranı. Bir

       toplum, farklı etnik, dinsel, kültürel gruplardan oluşuyorsa, mevcut

       memnuniyetsizliklerin, hemen bu eski farklılıkların kimliğine bürünerek

       yeniden ayrılıkçı eğilimleri körüklemeleri beklenir (Nieburg, 1970:155) . Bu

       durumun, mevcut düzen içindeki bütünleşmeyi sarsması ve bu yüzden de bir

       devrime yol açması son derece olağandır.

       i) Bireylerin devrimci davranışa yönelmesi. Birey toplumdaki değer

       çatışmasını ve anomiyi algılıyor, kendini bireysel olarak güçsüz kabul ediyor

       ve sistemi de yetersiz görüyorsa toplumu düzeltme isteği, onu devrimciliğe

       iter (Ergil, 1980:183-190).

       :::::::::::::::::::

       3) Devrime Yol Açan Siyasal Koşullar

       a) Mevcut siyasal düzenin, toplumdaki en güçlü varlığı iktidara getirmemesi.

       Bir toplumda mevcut güç dengesinin gerçeğe en uygun biçimde siyasal iktidara

       yansıması gerekir. Bu yansıma, gerçeğe uygun değilse, gerçek güç dağılımına

       uygun bir siyasal iktidar mutlaka oluşur. Fakat bu süre, zorla ortaya çıkar.

       Bir başka deyişle, ister demokratik olsun, isterse olmasın, her siyasal rejim,

       mevcut dengede en güçlü olanın iktidara gelmesiyle işlevsellik kazanır. Bu

       işlevini yerine getirmeyen rejim mutlaka değişir.

       b) Siyasal iktidarın nasıl değişeceğinin belirlenmemiş olması. Bir toplumda

       mevcut siyasal rejim, yöneticilerin nasıl değişeceğini saptamamışsa, bu

       değişimin şiddet yoluyla olması en akla gelen olasılıktır.

       c) Siyasal iktidarın, toplumun tüm sınıf ve gruplarına açık olmaması.

       Siyasal iktidar, yalnızca belli bir grup ya da sınıfa dayalı ve yalnız bu

       bireylere bağımlı ise, bir süre sonra, toplumdaki öteki sınıf, grup ve

       kişilerin huzursuzlanması doğaldır. Üstelik bir süre sonra, muhalefetin

       birleşmesi ve bir --memnuniyetsizlik ittifakı-- biçiminde, güçbirliği ile

       iktidara el koyması da beklenebilir. Burada söz konusu olan, hem sınıf ya da

       grup çıkarları, hem de bu sınıf ve gruplara mensup bireylerin --iktidar

       seçkinleri-- arasında yer alıp alamamalarıdır.

       d) Yöneticilerin, temsil ettikleri sınıf, grup ve kişilerle bağlarının

       kopması. Siyasal iktidarın, kendisini iktidara getiren kişi, grup ve

       sınıflarla temasının kesilmesi ya da başka çıkarların savunucusu durumuna

       düşmesi, onları, dayandıkları toplumsal güçlere karşı yabancılaştırır. Bu

       durumun, toplumsal güçleri siyasal iktidara karşı şiddete dayalı bir

       değiştirme işlemine iteceği açıktır (Brinton, 1965:40) .

       e) Yönetim mekanizmasının yetersizliği. Siyasal iktidarı elinde tutan

       kişilerden bağımsız olarak, yönetim mekanizması (bürokrasi, yürütme organı ve

       benzeri kuruluş ve mekanizmalar) , yetersiz ise, toplum, siyasal iktidardan

       beklediklerini bulamaz. Bu ise mevcut iktidara karşı güveni sarsar.

       f) Siyasal çatışmaların, ister doğrudan çıkarlara, isterse ideolojiler

       biçiminde dolaylı çıkarlara bağlı olsun, barışçı yollara kanalize edilememesi.

       Bir siyasal sistemin birinci işlevi, bir toplumdaki farklı ve çatışan

       çıkarlara sahip kişi, grup ve sınıfları birarada tutabilmektir. Bunun da

       birinci yolu, bu farklı çıkarların doğurduğu her türlü çatışmanın barışçı

       yollarla çözümüne ilişkin mekanizma ve kurumların varlığıdır. Siyasal olarak

       başta parlamentonun geldiği bu kurumlar, her çeşit etkileşim kurumlarını

       (mahkemeler, meslek kuruluşları, işçi ve işveren kuruluşları ve bunların

       etkileşimini sağlayan toplu pazarlık mekanizması gibi mekanizmaları)

       içerirler. Bu kurumların yokluğu ya da barışçı görevlerini yerine

       getirememeleri, siyasal açıdan hemen devrime yol açar.

       g) Siyasal sistemin, kendine karşı olanlara meşru muhatefet olanağı

       tanımaması. Her düzenin içinde yalnız siyasal iktidara değil, düzene karşı

       olanlar da vardır. Bunların, mevcut siyasal iktidara karşı olanlarla birlikte,

       meşru muhalefet kanallarından yararlanıp yararlanmamaları, düzenin sürüp

       sürmemesini belirler. Muhalefete meşru kanallarla işlevini görme hakkı

       tanınmazsa, bu durum, tüm muhaliflerin, bir devrim çerçevesinde

       bütünleşmelerine yol açar.

       h) Mevcut siyasal düzenin, toplumun sorunlarına uzun dönemde yanıt

       verebilecek çözümleri oluşturamayacağına ilişkin inanç. Bir toplumdaki

       siyasal düzenin, toplumun sorunlarına alternatif çözümleri oluşturup

       oluşturamayacağı o düzenin yazgısını belirler. Mevcut düzen içinde, çeşitli

       ve özellikle çözümü güç yapısal sorunlara farklı görüş açılarına göre farklı

       çözüm önerileri oluşturulamıyorsa, toplumda umut azalır. Bunun bedeli de

       siyasal düzene ödetilir. Umut yaratmayan ve farklı çözüm önerileri üretemeyen

       siyasal düzen zor yoluyla değiştirilir.

       ı) Siyasal birliğin zorla ve yapay biçimde biraraya getirilen ögelerle

       oluşturulmuş bulunması. Özellikle İmparatorluk dönemlerinde görülen sömürgeci

       yaklaşımlar bu ögenin işlevselliği bakımından örnektir. Yirminci yüzyılda

       görülen ve önce Avusturya-Macaristan, Osmanlı gibi İmparatorlukları, sonra da

       İngiliz İmparatorluğunu yıkan olaylar bu ögeye bağlıdır. Çağını yaşamış olan

       siyasal rejim çökmeye mahkumdur.

       i) Siyasal düzenin savaş ve benzeri nedenlerle zayıflamış olması. Düzen,

       doğal ya da dış nedenlerle güçsüzleşmiş olabilir. Doğrudan siyasetle ilgili

       olmayan bu tür nedenler, siyasal düzenin güçsüzleşmesine yol açtığından

       devrim için gerekli ortamın doğmasına yol açar.

       j ) Emperyalist bir dış baskının varlığı. Bir toplum, kendisinin ekonomik

       olanaklarını sömürmek isteyen bir başka ülke tarafından siyasal olarak

       denetleniyorsa, bu denetime başkaldırması oldukça beklenen bir olaydır.

       Üstelik böyle bir dış düşmanın varlığı, ülke içindeki farklı ve hatta karşıt

       güçleri devrim için ittifaka bile sürükler.

       :::::::::::::::::::

       II- BİR DEVRİM İÇİN GEREKLİ OLAN ÖZNEL KOŞULLAR

       Bir devrimin ortaya çıkması için nesnel koşulların varlığı her zaman

       yetmeyebilir. Ancak insanoğlunun, doğrudan doğruya kısa dönemde yönlendirdiği

       ve güdümlediği birtakım ögeler nesnel koşulları hazır olan bir devrimi su

       yüzüne çıkartabilir. Ya da yine doğrudan kısa dönemli yönlendirme ve

       güdümlemelerle, bir devrim öne alınabilir ya da geciktirilebilir. Öte yandan,

       kişilerin kısa dönemli (insan yaşamına sığan) etkinlikleri, belli devrimlerin

       yönlerinin ve niteliklerinin bile bir süre değişmesine yol açabilir.

       Pek doğal olarak, bireylerin kendi yaşam dönemleriyle sınırlı olan öznel

       koşullar, tümüyle nesnel koşulların önüne geçemezler. Fakat nesnel koşullar

       olgunlaştığı zaman, devrimin gerek gerçekleşmesinde, gerek niteliklerinin

       belirlenmesinde etkili olabilirler. Fransız Devrimi'nde Napolyon'un, Rus

       Devrimi'nde Lenin'in ve Troçki'nin, Türk Devrimi'nde Mustafa Kemal'in rolleri

       hep böyle, --öznel-- koşulları simgeleyen rollerdir.

       Öznel koşulları çok kabaca, liderlik, örgüt ve ideoloji olarak üç grupta

       toplamak olanaklıdır.

       Değerli araştırıcı Doğu Ergil, benim öznel koşullar dediğim koşulları

       --inanılır bir program, onu uygulayacak örgüt(lülük) ve sürükleyici, güvenilir

       bir liderlik-- olarak sayıyor (Ergil, 1980:21). Program kavramını ben daha

       genişleterek --ideoloji-- olarak ele aldım.

       Daha çok psikoloji, sosyal-psikoloji ve örgüt sosyolojisini de ilgilendiren

       bu ögeler, toplumbilim ile bu alanlar arasında disiplinler arası sınırlarda

       incelenmek zorundadırlar.

       :::::::::::::::::::

       1) Liderlik

       a) Toplumda devrimci potansiyeli yönlendirecek simgesel bir liderliğin

       varlığı. Nesnel koşulları devrime hazır olan bir toplumda birey ya da örgüt

       olarak bu koşulları kişiliğinde ya da örgütünde simgeleştirecek bir kişinin

       ya da grubun varlığı, olgunlaşmış olan koşulları devrime dönüştürebilir.

       b) Genel devrimci güçleri bütünleştirecek, birleştirici bir liderliğin

       varlığı. Toplumun çeşitli kişi, grup ve sınıflarında, farklı kesimlerinde

       oluşmuş bulunan huzursuzluk ve memnuniyetsizlikleri belli ittifaklar içinde

       birleştirecek ve güçbirliğini kuracak bir liderliğin varlığı devrimin ortaya

       çıkışını hızlandırabilir.

       c) Liderliğin, zamanlama konusundaki becerisi. Bir toplumda çeşitli süreç

       ve oluşumları, tarih ve toplumsal güçler açısından doğru yorumlayabilecek ve

       ne erken, ne de geç eyleme geçecek bir liderliğin varlığı devrimin zamanından

       önce ortaya çıkarak bastırılmasını ya da gecikerek yozlaşmasını engeller.

       d) Grup dinamiğini iyi kullanan bir liderin varlığı. Nesnel koşullar

       olgunlaştığı zaman, bunların toplumsal ve tarihsel çözümlemelerini doğru

       yaparak, doğru ittifaklar kurmak da yetişmez. Lider kadrosu içindeki ilişkiler

       bakımından da gerçek bir liderin, kendi grubu içinde, grup dinamiği bakımından

       da liderlik niteliklerini iyi kullanması gerekir.

       e) Toplumda karizmatik bir liderin varlığı. Bir toplumda, daha önceki

       eylemleri ile, belli bir --efsane-- yaratmış olan kişilerin varlığı, bir

       eylemin başına geçtiklerinde, ona, gerek eylem, gerekse örgüt liderliği

       açısından büyük ölçüde yardımcı olurlar. Bunun en güzel örneği, --Anafartalar

       Kahramanı-- Mustafa Kemal Paşa'nın Türk Kurtuluş Savaşı'nın da liderliğini

       yüklenmiş olmasıdır.

       f) Liderin, uzmanlık, cazibe, meşru güç ve ödül ve ceza verme yetkileri

       bakımından, mevcut yapı içinde gücünün kanıtlanmış olması. Bu devrimin

       oluştuğu dönemde ortaya çıkan liderlerin, toplumdaki geleneksel güç kaynakları

       bakımından da, liderlik özellikleri taşımaları, hiç kuşkusuz kendi yerlerini

       ve liderlik işlevlerini devrim açısından daha uygun duruma getirir.

       g) Devrim koşullarının gerektirdiği somut durumlara uyum sağlayabilecek

       esnek liderliğin varlığı. Her toplumdaki devrim koşulları, hiç kuşkusuz belli

       soyut ve kuramsal modellere göre yorumlanır. Fakat, her toplumun, zaman

       içindeki gelişme düzeyi ve kendine özgü nitelikleri, somut durumların bu

       soyut modellere uygunluğunu bozar. Lider, bu somut durumlara uyum

       sağlayabildiği, kuramsal bağnazlıktan ve katılıktan kendini kurtarabildiği

       oranda, başarı oranı artar. Sosyalizm adına devrim yapılan her ülkedeki

       uygulamanın birbirinden çok farklı olması, başarılı liderlerin --kendi

       sosyalizmleri--ni kurmuş olmaları bu durumun sonucudur.

       :::::::::::::::::::

       2) Örgüt

       a) Toplumda nesnel koşulların tek amaca yönlendirilmesini sağlayacak bir

       örgütün varlığı. Nesnel koşullar oluştuğu zaman bile, bu koşulların tek

       hedefe kanalize edilmesi, bu yolla da etkin bir biçimde devrim için

       kullanılması ancak geniş kapsamlı ve tek hedefli bir örgütün varlığına

       bağlıdır.

       b) Örgütün temsil yeteneği. Toplumda, devrimci potansiyeli tek çatı altında

       toplayacak örgüt, toplumun tüm muhalif kesimlerini temsil etmekte ise,

       devrimin oluşması çok daha kolay olur. Böyle bir temsil durumunun eksikliği,

       nesnel koşullar olsa bile, durumu, bir devrimden çok bir kargaşaya, kaosa

       götürür. Bunun en güzel örneği, Fransız Devrimi'nin ilk yıllarıdır.

       c) Devrim için gerekli uzmanlık bilgisine sahip olan bir örgütün varlığı.

       Toplumdaki nesnel koşullar olgunlaşmış olsa bile, iktidarın nasıl ele

       geçirileceğine ve daha sonra neler yapılacağına ilişkin beklentileri ve

       bilgileri uygulayacak kişiler yoksa, örgüt, nesnel koşuların, somuta

       dönüşmesinde işlev yapamaz. Buna karşılık, neyi nasıl yapacağını tarihten

       gelen deneylerle de bilen uzmanlarla dolu bir örgüt, belli bir devrimi daha

       öne alabilir ya da kargaşa durumunda, iktidara el koyarak, devrimi

       gerçekleştirebilir.

       d) Örgütün gücü. Bir toplum, nesnel olarak devrim aşamasına gelmiş olsa

       bile, devrime öncülük edecek örgütün siyasal, toplumsal, ekonomik ve askeri

       gücü yeterli değilse, devrim olmaz.

       e) İç işleyişi etkin olan bir örgütün varlığı. Toplumda, nesnel koşullar

       oluşmuş olsa bile, belli bir örgüt, kendi içinde kesin bir, hiyerarşiye ve

       etkin haberleşme kanallarına sahip değilse, bu koşulları eyleme dönüştüremez.

       Ancak kargaşalığa yol açar.

       :::::::::::::::::::

       3) İdeoloji

       a) Toplumdaki muhalefeti tek hedefe kanalize edecek bir ideolojinin varlığı.

       Bir toplum, nesnel koşullar açısından devrim aşamasına gelmiş olsa bile,

       insanları (devrim olayında, muhalifleri), birarada tutan ve onlara, eylemin

       anlamını belirten bir ideoloji yoksa, devrim, bir toplumsal olay içinde

       patlak vermez.

       b) Toplumu yalnız devrim öncesi değil, devrim sonrası da seferber edebilecek

       bir ideolojinin varlığı. Bir ideolojinin yalnız devrimci güçleri seferber

       ederek, iktidara el koyma aşamasında işlevsel olması yeterli değildir.

       --Devrim sonrası-- sürekli olarak, devrimci güçlerin kafasını işgal eder. Bu

       açıdan, --yeni toplum-- modelini huzursuz kesimlere sunamayan bir ideoloji,

       nesnel koşullar hazır olsa bile, bir devrimi hızlandıramaz.

       c) Başka zaman ya da başka mekanlarda başarıya ulaşmış bir ideolojinin

       varlığı. Bir toplumun devrimci güçlerini seferber edebilecek bir ideolojinin

       bu özeliği büyük ölçüde ya başka toplumlarda ya da aynı toplumda; başka

       zamanlarda başarıya ulaşmış olmasında yatar.

       d) Muhalif grupların çıkarlarına uygun bir ideolojinin varlığı. Bir

       devrimin ortaya çıkmasının en önemli niteliği, toplumun güçlü kesimlerinin,

       maddi çıkarları açısından geleceğe (devrim sonrasına) ilişkin olumlu

       beklentilere sahip olmasıdır. Mevcut --devrimci ideoloji-- bu beklentileri

       yaratıyorsa, devrimin gerçekleşmesi çok daha kolay olur.

       :::::::::::::::::::

       4) Öznel Koşullar Arasındaki İlişki

       Buraya dek, bilimsel irdeleme amacıyla soyutlanan öznel koşullar, aslında

       birbirlerine son derece bağlı ögelerdir. Bir başka deyişle, lider, örgüt ve

       ideoloji, birbirlerinden çok zor ayrılabilirler. Çünkü, bu üçü arasındaki

       ilişki, bir karşılıklı bağımlılık, bir karşılıklı belirleme ilişkisidir.

       Lider, ideolojiyi ve örgütü, örgüt lideri ve ideolojiyi, ideoloji ise

       lideri ve örgütü belirler. Böylece, öznel koşullar bir --lider-örgüt-ideoloji--

       bütünü içinde gelişir.

       Bu açıdan burada yapılmış olan ayırımın, yalnızca, inceleme ve irdeleme

       amacıyla yapılan, gerçeğe tam uyamayan bir soyutlama olduğu hiçbir zaman

       akıldan çıkarılmamalıdır.

       :::::::::::::::::::

       III- NESNEL KOŞULLAR İLE ÖZNEL KOŞULLAR ARASINDAKİ İLİŞKİ

       Hiçbir lider, örgüt ya da ideoloji, nesnel koşullar var olmadan, tek başına

       bir devrime yol açamaz. Bunun en güzel ifadesi, --devrimciler ve devrimci

       düşünceler, her an her toplumda vardır ama; her an, her toplumda devrim

       olmaz-- sözünde görülür.

       Buna karşılık, nesnel koşullar hazır olduğu, yeterince olgunlaştığı zaman,

       mutlaka, toplumsal bir kargaşa ortaya çıkar. Bu toplumsal kargaşanın düzenli

       ve tutarlı bir devrime dönüşebilmesi ise büyük ölçüde, öznel koşulların

       varlığına bağlıdır.

       Öte yandan, son bir söz, nesnel koşullarla, öznel koşulların birlikte

       olgunlaştığı belirtilerek söylenebilir. Bir başka deyişle, birinin oluşması,

       hiç kuşkusuz, ötekini de hızlandıracaktır. Çünkü, her iki ögeler grubu da

       aynı toplumsal ve tarihsel ortam içinde ortaya çıkar.

       :::::::::::::::::::

       lV- DEVRİM AÇISlNDAN SİYASAL İKTİDAR VE ORDU

       Her devrimin, nesnel koşullar oluştuktan sonra bile, belli bir oranda,

       --hareket kuvveti--ne gereksinme duyduğu açıktır. Bu kuvvet, çağımızın modern

       devletlerinde silahlı kuvvetlerden oluşur. Bu açıdan, nesnel ve öznel

       koşullar birlikte olgunlaşsalar ve uyum içinde olsalar bile, ortada bir

       --askeri harekat-- sorunu olacaktır.

       Bu noktada, bir ülkedeki silahlı kuvvetlerin durumu ile siyasal iktidarın

       arasındaki ilişkiler büyük önem kazanmaktadır.

       Her şeyden önce, kendi içinde bölünmemiş bir silahlı kuvvetin ağırlığını

       hangi tarafa koyarsa, o tarafın kazanacağının mutlak olduğu açıktır. Bu

       durumda, nesnel ve öznel koşullar olgunlaşsa bile, son hesaplaşma, silahlı

       kuvvetler tarafından, (belki önce kendi içlerinde) yapılacaktır. Mustafa Kemal

       Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktığı zaman, bölgenin en kıdemli

       komutanı ve sivillere bile buyurma gücüne sahip bir asker olduğu

       unutulmamalıdır. Yine unutulmamalıdır ki, Atatürk'ün askeri harekatı, yalnız

       düşmana karşı değil, aynı zamanda, padişah yanlısı olanlarla kendisine askeri

       olarak başkaldıranlara karşı da yürütülmüş ve kazanılmış bir harekattır.

       Yine Mustafa Kemal'in gerek İttihatçılar zamanında, ordunun politikaya

       karışmasına karşı çıkmış, gerekse kendisinin Cumhurbaşkanlığı sırasında

       komutanları, politika ile askerlik arasında kesin bir tercih yapmaya zorlamış

       olmasının altında --orduda siyasetle alakadar unsur bulunmasındaki mahzur--

       yatmaktadır (Atatürk, tarihsiz:860). Çünkü, siyasal oyunların ve arenanın

       içine giren ordunun, siyasal partilere koşut olarak kendi içinde de

       bölüneceğini ve bu durumun, ülkenin uluslararası savunma gücünü yıpratacağını

       Mustafa Kemal çok iyi biliyordu. Bu yüzden Atatürk, gerek devrime hazırlandığı

       İttihatçılar döneminde, gerekse devrimi gerçekleştirdiği Cumhuriyet döneminde,

       özenle orduyu siyasetin dışında tuttu.

       Ordunun kendi içinde bölünmediği durumlarda, devrim açısından ordu ile

       siyasal iktidar arasında ilginç bir ilişki vardır:

       Sağlam bir iktidar ile bütünlüğünü sürdüren bir ordu, birbirlerini

       destekler. Ordu ile siyasal iktidarın uyumu bozulduğunda, siyasal iktidarın

       gücü büyük ölçüde zayıflamış olur. Bu konuda Arendt'in son derece ilginç bir

       gözlemi vardır. Tarih boyunca pek çok devrimi incelemiş olan Arendt şöyle

       diyor: Genel olarak devrimler, siyasal otoritenin gücünün ortadan

       kaldırılmasına neden olmazlar. Böyle bir güçsüzlüğün sonucu olarak ortaya

       çıkarlar (Arendt, 1965: 112).

       :::::::::::::::::::

       V) NESNEL KOŞULLAR AÇISINDAN TÜRK DEVRİMİ

       Bu çalışmanın esasını iki temel üzerine kurmaya çalıştım. Birinci temel,

       toplumbilim açısından Mustafa Kemal Atatürk'ün ve Türk Devrimi'nin

       incelenmesidir. İkinci temel ise, Atatürk'ün ve Türk Devrimi'nin devrim

       tarihi açısından ele alınmasıdır.

       Şimdiye dek Türkiye'de yapılan çalışmalar, genellikle devrim tarihi ve bir

       devrimin nesnel koşulları üzerinde çok durduğu için, irdelemelerimi daha çok

       bir devrimin öznel koşulları üzerinde odaklaştırdım. Böylece Mustafa Kemal

       Atatürk'ün Türk Devrimi'ne katkısını daha iyi belirleyebileceğimi umdum.

       Yine de kitabın bütünlüğü açısından, bir devrimin genel koşullarını aramaya

       çalıştığım bu bölümü bitirmeden, nesnel koşullar açısından Türk Devrimi'nin

       bir dökümünü yapmak gereğini duydum. Böylece, bir devrimin öznel koşullarını

       incelemeye ve Mustafa Kemal Atatürk'ü çözümlemeye çalıştığım bölüm daha

       anlamlı olur diye düşünüyorum.

       Türk Devrimi'nin nesnel koşullarını, bir devrimin nesnel koşulları adı

       altında dökümünü yapmaya çalıştığım ilkelere göre, aynı sistematik içinde

       kısaca ele alacağım. Bu çabam sırasında, Türk Devrimi'nin içinde oluştuğu

       ülke ve dünya koşullarının da daha iyi anlaşılacağını umut ediyorum.

       :::::::::::::::::::

       1) Ekonomik Koşullar

       İmparatorluk, ekonomik bakımdan bütünüyle çökmüştü. Şimdi bu koşulları

       genel kuramsal çerçevemize göre sıralayalım:

       a) Osmanlı İmparatorluğu'nda ulusal gelir dağılımı yalnızca çeşitli

       sınıflar ve gruplar açısından adaletsiz olmakla kalmıyordu. Aynı zamanda

       kapitülasyonlar yolu ile Türk-Müslüman olmayan teba, tüm Osmanlıyı

       sömürüyordu.

       Hem iç sömürü oranı çok yüksekti, hem de bu sömürü sonunda elde edilen

       gelir içerde kalmıyordu.

       b) 3'üncü Ahmet devrinden itibaren başlayan, Batı'ya yetişme çabası ve

       --reform-- arayışları, ekonomik olanakların çok önüne geçmişti.

       Bir başka deyişle, toplumun ve yönetimin siyasal, toplumsal, askeri ve

       ekonomik beklentileri, ekonominin büyüme hızını çok aşmıştı.

       c) Osmanlı yönetimi ve halkı, özellikle yabancıların ekonomik alanda

       yaptıklarını gözlemek fırsatına sahiptiler.

       Gerek tarım alanında, gerekse sanayi alanında özellikle yabancı uyruklu

       olan azınlıkların yaptıklarını tüm ülke görüyordu. Bunların bir bölümü

       Osmanlı doğumlu oldukları halde yalnızca kapitülasyonların ayrıcalıklarından

       yararlanmak için ülkedeki yabancı konsolosluklar aracılığı ile yabancı

       uyruklu olmuşlardı.

       Bu etkinlikler, Osmanlılar arasında da --niçin biz yapamıyoruz?--, sorusunun

       sorulmasına yol açmaya başlamıştı.

       d) Toplumda üretimin arttırılmasını engelleyen yapısal darboğazların tümü

       vardı. Teknoloji geriydi. İlişkiler hala feodal düzeydeydi. Gerek sermaye,

       gerekse teknik bilgi yetersizdi. Bağımlılık ise, dışa doğru tümüyle tek

       yönlüydü.

       e) Osmanlı İmparatorluğu her ne kadar önceleri İmparatorluğun çeşitli

       yerlerinden doğrudan artı ürün alan bir yapıya sahiptiyse de, sonraları bu

       gelir kaynaklarının tümünü yitirmiş ve sonunda da kendi artı ürünü dışarı

       aktarılır duruma düşmüştü.

       Bu nedenle sorunlarını, dışardan kaynak aktararak çözmesi olanağı yoktu. Dış

       kaynaklar olarak başvurduğu borçlanma mekanizmaları ise bir süre sonra tam

       bir iflas ile sonuçlanmıştı. Bu iflas sonunda, yabancı alacaklılar, ülke

       gelirlerine doğrudan doğruya el koymuşlar, bazı vergileri kendileri toplayarak

       borçlarını kapatmaya başlamışlardı. --Genel Borçlar-- anlamına gelen --Düyunu

       Umumiye-- devlet içinde ayrı bir devlet olmuştu.

       Düyunu Umumiye o denli sağlam ve güçlüydü ki, Osmanlı Devleti'nin memuru

       olmaktansa, Düyunu Umumiye memuru olmak tercih ediliyordu. Çünkü, zaman zaman

       Osmanlı Devleti maaşları ödemekte güçlük çekiyordu. Oysa, temel gıda

       maddelerinden alınanlar başta olmak üzere, en güvenli vergi gelirlerine el

       koymuş olan Düvunu Umumiye yönetiminin böyle bir sorunu yoktu.

       f) Bir yandan yabancıların tüm artı ürün ve artı değeri yurt dışına

       götürmesine yol açan ekonomik imtiyazlar, öte yandan alınan borçlar sonunda

       iflas etmiş bir ekonomi, yani bir yandan kapitülasyonlar, öte yandan

       Düyunu Umumiye, Osmanlı İmparatorluğu için hiçbir biçimde hiçbir çıkış yolu

       bırakmamıştı.

       Ekonomik koşulları genel olarak değerlendirdiğimiz zaman, İmparatorluğun

       ekonomik olarak çökmüş, bitmiş olduğunu hemen görüyoruz.

       Bu nedenle, yalnız ekonomik nedenler bile Osmanlı İmparatorluğu'nda bir

       devrimin nesnel koşulları için yeterliydi. Bir başka deyişle, yalnızca

       ekonomik koşullar, Türk Devrimi'ni zorunlu kılıyordu. Çünkü bu ekonomik

       koşulları, bir devrimden başka yolla değiştirmenin yolu yoktu.

       :::::::::::::::::::

       2) Toplumsal Koşullar

       a) Osmanlı toplumu, sahip olunan değerler ve kurallar açısından tam bir

       kargaşa, toplumbilimsel deyimi ile, tam bir anomi içinde görünüyordu.

       Bir yandan İslam değerleri yozlaşmış, öte yandan Batı değerleri topluma

       bölük pörçük bir biçimde sızmıştı.

       Yöneticiler, topluma olan egemenliklerini tümüyle yitirmişler, genel istek

       ve beklentilere yanıt veremez duruma düşmüşlerdi.

       Halk bir yandan sürekli uğranılan savaş yenilgileri sonunda büyük göçlerle

       karşı karşıya kalmış, öte yandan günlük yaşamını sürdürmek konusunda bile

       akıl almaz güçlüklerin işine düşmüştü.

       Bu durumda, ne günlük yaşam açısından, ne de gelecek açısından bir umut

       kalmıştı.

       Tüm bu belirtiler ve koşullar, anomi'nin en önemli göstergelerinden biri

       olan umutsuzluk duygusunu gerek bireysel, gerekse toplumsal açıdan son derece

       yaygınlaştırmıştı.

       b) Osmanlı toplumundaki farklı cemaat ve milletleri birarada tutan dinsel,

       toplumsal, kültürel tüm kurumlar işlevlerini yitirmişlerdi. Ne siyasal, ne

       mesleksel, ne de dinsel etkinlikler insanları birbirlerine bağlamaya

       yetiyordu.

       c) Toplumdaki tutarsızlıkların, çatışma ve çelişkilerin haddi hesabı yoktu.

       Hemen hemen her alanda çelişkiler vardı. Bir yanda en Avrupai yaşam biçimi,

       öte yanda en dinsel ve yoksul yaşam biçimi, aynı mahallede bile

       gözlenebiliyordu.

       d) Tüm bu özelliklere ek olarak, Osmanlı toplumu henüz kapitalistleşememiş

       bir toplumdu. Bu nedenle de, merkezi bir feodal yapıdan dolayı, oldukça basit

       bir ilişkiler ağına sahipti. Sonuç olarak da özellikle asker ve sivil aydınlar

       arasındaki huzursuzluklar, ortamı bir devrim için son derece elverişli duruma

       getirmişti.

       e) Toplumdaki farklı sınıf ve grupların çıkarları tam bir kargaşa içinde,

       ancak güçlü olanın ve bu gücünü kullananın elde edebildiği çıkarların

       egemenliği altındaydı.

       Farklı grup ve sınıfların çıkarlarını geleneksel ve barışçı yollarla

       biraraya getirecek mekanizmalar ya yoktu, ya da çökmüştü. Örneğin, parlamento

       fiilen hiçbir işe yaramaz hale gelmişti (Oysa aynı --parlamento--yu Mustafa

       Kemal Atatürk'ün nasıl işlevsel kıldığı hiç unutulmamalıdır).

       f) Çağdaş toplumlarda bile zor görülen toplumsal hareketlilik, Osmanlı

       İmparatorluğu'nun son günlerinde çok az sayıda kişi için (savaş vurguncuları

       için) belki geçerliydi. Fakat, Osmanlının zaten durağan bir yapıya göre

       örgütlenmiş olan ilişkiler ağı, toplumda yukarı hareketliliğe izin verecek

       nitelikte değildi.

       g) Osmanlı geleneğinde gerek asker ve sivil bürokrasinin genel olarak,

       gerekse sivil bürokrasinin bir bölümünü oluşturan --Ulema--nın özel olarak,

       önemli bir belirleyici rolü olduğu bilinen gerçeklerdendir. Zaman zaman

       --Ulema-- ile --Yeniçeri-- birleşerek Osmanlı tahtını bile denetim altına

       almışlardır.

       İşte, Tanzimat ve Islahat Fermanları ve Birinci ve İkinci Meşrutiyet ile

       daha da güçlenen --bürokrasi--, İmparatorluğun çökmekte olduğunun farkındaydı.

       O zamanlar hemen hemen --bürokrasi-- ile aynı anlamda alınabilecek olan

       aydınlar da artık İmparatorluğun elden gittiğinin bilincine, varmışlardı.

       Yalnız burada önemli olan bir nokta, --aydınlar-- denilen kesimin kendi

       içinde tutarlı bir bütün oluşturmadığıdır. Bir bölümü İslam düşüncesine

       sığınırken, başka bir bölümü, neredeyse kanımızı bile Avrupa ile

       değiştirmekten söz ediyordu. Ancak, tüm grupların ortak bir noktada

       birleştikleri görülüyordu: İmparatorluk batmaktaydı ve şöyle ya da böyle

       kurtarılması gerekliydi.

       Farklı görüş ve düşüncede olan aydınların tümü, yönetimin artık bu biçimi

       ile İmparatorluğu sürdüremeyeceği konusunda anlaşmış görünüyorlardı. Bu

       aralarda aydınlara karşı (ilerde siyasal koşullar bölümünde ayrıca da

       değinileceği gibi) büyük baskılar uygulamaya başlanmıştı. Örneğin, ünlü yazar

       ve gazeteci Şinasi, Meclis-i Maarif'teki görevinden, sakalını kestiği

       gerekçesi ile Ali Paşa tarafından alındı. Asıl neden, hükümeti eleştirmesi ve

       Ali Paşa ile arası açılmış bulunan Reşit Paşa yanlısı olmasıydı

       (Ülken, 1966:79).

       Birbirleriyle anlaşamayan aydınlar, işlerin kötü gittiği konusunda

       anlaşıyorlardı.

       h) Osmanlı aydını açısından da halk açısından da beklentiler, toplumun

       sağladığı olanakları aşmıştı. İlginç olan nokta, bunun nedeninin, Batı

       toplumlarının sergilediği örnekler, ya da dıştan gelen tüketim normları

       değil, doğrudan doğruya Osmanlı toplumunun geçmişi olmasıydı.

       Bir zamanların görkemli Osmanlı toplumu ve onun sağladığı olanaklar hiç

       kuşkusuz hala belleklerde yaşıyordu. Bu açıdan tüm toplumun, güncel olarak

       sağlanan olanaklardan daha yüksek beklentilere sahip olması tarihsel bir

       birikimin ve kültürün sonucuydu.

       --Eski güzel günlerin-- hayali, toplumun tüm kesimleri için geçerliydi. Bu

       yüzden, artan huzursuzluk mevcut düzen hakkındaki açık memnuniyetsizliğe

       dönüşmüştü.

       ı) İmparatorluk, çeşitli etnik ve dinsel grupların Türk yönetimi altında

       toplanması ile varlığını sürdürüyordu. Gerek mevcut yönetimin gücünü ve

       etkinliğini yitirmesi, gerekse genel memnuniyetsizliğin yaygınlaşması, bu

       farklı grupların İmparatorluğa olan bağını büyük ölçüde gevşetmişti.

       Merkezi otoritenin zayıflaması sonunda, farklı etnik ve dinsel grupların

       ayrılıkçı istekleri arttığı gibi, merkezle olan siyasal ve ekonomik bağları

       da son derece gevşemişti.

       Bu durumun sonunda, değişik toplumsal gruplar arasındaki farklılıklar daha

       da vurgulanmaya başlamıştı. Bir yandan siyasal ayrılık hesapları yapılıyor,

       öte yandan, Müslüman-Türk halk ile öteki kesimler arasında düşmanlık tohumları

       yeşertiliyordu.

       İlerde siyasal nedenler bölümünde görüleceği gibi, bu ayrılıkçı eğilimler

       hem Avrupa'daki ulusçuluk akımları ile destekleniyor, hem de İmparatorluk

       üzerinde belli hesapları olan büyük devletlerce körükleniyordu.

       Böylece, İmparatorluğun yapısından gelen farklı toplumların birarada

       yaşaması olayı, son dönemlerde artık bütünlüğü bozucu ve siyasal birliği

       zedeleyici bir özellik kazanmıştı.

       i) Toplumun bireyleri, gerek sade tebalar, gerekse liderler olarak,

       İmparatorluğun batışını tüm boyutları ile algılıyorlardı. Bu yüzden de herkes

       bir anlamda --başının çaresine bakmaya-- çalışırken, lider kadro da

       İmparatorluğu kurtarmak için kendi görüşleri doğrultusunda hazırlık

       yapıyordu.

       Örneğin, Mustafa Kemal Paşa da, ülkeyi kurtarmak için kendi kendini

       hazırlayan liderlerden biriydi.

       :::::::::::::::::::

       3) Siyasal Koşullar

       Türk Devrimi'ne yol açan koşullar arasında siyasal koşulların, hiç kuşkusuz,

       çok özel bir yeri vardır. Tüm ekonomik çıkmazlara ve iflasa, toplumsal olarak

       bütünüyle dağınık görünüme sahip olmasına karşın, İmparatorluğun asıl

       çöküşünü noktalayan ve dolayısıyla Türk Devrimi'ni doğuran nesnel koşullar,

       siyasal koşullardır denilebilir.

       a) İmparatorluğun son zamanlarında siyasal iktidarın oluşumu tam bir

       kargaşa içindeydi. Bir kez hemen belirtmek gerekir ki, toplumun güç dengesi

       tümüyle bozulduğu için, böyle bir dengenin siyasal iktidara da sağlıklı

       olarak yansıması son derece zorlaşmıştı. Ayrıca, toplumdaki en güçlü varlığı

       iktidara getirecek bir düzenden, ya da tümüyle sağlıklı bir düzenden söz etme

       olanağı yoktu.

       Osmanlı İmparatorluğu'nun, Sultan-Halife, yeniçeriler de dahil olmak üzere

       merkezi bürokrasi ve sipahi üzerine kurulu üçlü düzeninden ve bu düzenin

       dengesinden geriye pek bir şey kalmamıştı.

       Sivil ve asker bürokratlar bir ölçüde güçlenmiş ve padişahın gücünü

       dengeler duruma gelmişti. Yeniçeriler ortadan kaldırıldıktan sonra, merkezi

       otorite artık bürokratlar ile Sultan-Halife arasındaki güç dengesinin saray

       entrikaları çerçevesinde belirlenmesi ile varlığını sürdürüyordu.

       Birinci ve İkinci Meşrutiyetler, İttihat ve Terakki Partisi içinde bir

       sivil-asker-aydın koalisyonu doğurmuştu. Fakat bu parti de kendi içinde

       tutarlı ve homojen bir bütünlüğe sahip değildi. Ayrıca tek başına toplumun

       güç dengesini ne denli temsil ettiği de ayrı bir sorundu.

       Böylece, hem toplumdaki güç dengesi belirsiz olduğundan, hem herhangi bir

       gücü sağlıklı biçimde iktidara yansıtacak mekanizmalar bulunmadığından, hem

       de fiili iktidar, küçük darbeler, suikastler yoluyla ele geçirildiğinden,

       toplumdaki güç dağılımı ile siyasal iktidar arasında ciddi bir kopukluk vardı.

       Bu durum ise ortamı iç siyaset bakımından tümüyle bir devrim için her an açık

       tutuyordu.

       b) Siyasal iktidarın nasıl değişeceği sorunu da hem geleneksel Osmanlı

       yönteminden sapmış, hem de çağdaş kurallara henüz bağlanamamıştı. Osmanlı

       hanedanının artık gücü kalmadığından aile içi hesaplaşmada kimin padişah

       olacağı konusu önemini yitirmişti. Çünkü, padişah artık, saray içi entrikalar

       ve darbeler sonunda belirleniyordu.

       Öte yandan, Meşrutiyet ilan edilmiş olmakla birlikte, gerek seçimlerin

       oldukça baskı altında yapılması, gerekse İttihatçıların uyguladıkları

       darbesel yöntemler, siyasal iktidarın ne biçimde el değiştireceği konusunda

       meşru ve geleneksel kurallar oluşturamamıştı.

       Gerek İkinci Meşrutiyet'in ilan ediliş biçimi, gerekse İttihatçıların

       hükümete el koydukları --Bab-ı Ali Baskını-- ve daha sonra Mahmut Şevket

       Paşa'nın öldürülüşü, iktidarın el değiştirme biçimini adeta darbelere bağlı

       bir duruma getirmişti. Bunun ise, darbeye bağlı bir devrim açısından ortamı

       son derece hazırladığı açıktı.

       c) Osmanlı siyasal sistemi oldukça kapalı bir sistemdi. Her ne kadar

       devşirme sistemi ile, Ortodoks Hıristiyan tebanın çocukları eğitilerek

       İmparatorluğun en yüksek bürokratik kademelerine dek getiriliyorlardıysa da,

       bu düzen, --reaya--nın yönetime katılma şansı bakımından fazla bir anlam

       taşımıyordu. Üstelik, İmparatorluğun son zamanlarında artık herhangi bir

       --sistem--den söz etme olanağı da kalmamıştı.

       Buna karşılık, çağdaş eğitim kurumlarının kurulmuş olması, birtakım

       --halk çocuklarının-- da özellikle askeri eğitim kurumları yoluyla iktidar

       içinde yer almasına olanak sağlamıştı. Fakat yine de padişah ailesinin daha

       çocukluktan önemli mevkilere atanmaları, yönetimi bir yandan yozlaştırıyor,

       öte yandan da halka kapalı bir görünüm kazandırıyordu.

       Yine de Osmanlının son zamanları, --halk çocuklarının-- eğitim yoluyla

       yükselmelerine en çok olanak tanıyan bir niteliğe kavuşmuştu denilebilir. Ne

       var ki bu nitelik, ancak tarihsel açıdan ve yalnızca karşılaştırmalı olarak

       bir anlam taşıyordu. Yoksa güncel gerekler açısından, yine de Osmanlı

       bürokrasisi, belli sınıf ve gruplar dışındaki --teba--ya kapalı özelliğini en

       azından görüntüsel olarak sürdürüyordu. Bir başka deyişle, --halkın-- yönetime

       katılma duygusu ya da şansı yok gibi gözüküyordu. Bu durum, üyeleri bakımından

       en --halkçı-- görünüme sahip İttihat ve Terakki yönetimi döneminde de varlığını

       aynıyla sürdürmüştü. Bunun en önemli nedenlerinden biri, pek çok

       --halk çocuğunu-- bağrında barındırmasına karşın, İttihatçıların

       --tepeden inmeci-- ve seçkinci yaklaşımlarıydı. Bu açıdan, geniş kitleler,

       iktidarı kendilerinden gerek ilgi, gerekse ilişki bakımından, oldukça uzak

       görüyorlardı.

       d) Osmanlı Devleti'nin son zamanlarında yönetime gelenlerin kimleri temsil

       ettikleri pek belli değildi. Bu açıdan yöneticilerin temsil ettikleri kişi,

       grup ve sınıflarla bağlarının kopması çok önemli bir devrim nedeni oluşturur

       gibi gözükmemektedir. Bu gerçeğin temelinde, Osmanlı yönetim geleneğinin,

       genellikle --toplumdan kopuk-- olması, bir başka deyişle, yönetimin Padişah'tan

       başka kimseyi temsil etmemesi ilkesi yatmaktadır.

       Yine de özellikle İttihat ve Terakki döneminde, Parti'nin, anlamı son

       derece muğlak olan bir --aydın-- ve --bürokrat-- kesimi temsil ettiği ve

       Meşrutiyetçi düşünceleri yansıttığı düşünülebilir. Bu açıdan İttihatçı

       yönetimin yaptıkları kendisini destekleyenler açısından hiç de umut verici

       değildir. Örneğin, Meşrutiyet adına yönetime el koyan İttihatçılar, siyasal

       suikastler dönemini başlatmışlardır. Ayrıca, Meşrutiyetçiliğin bir ön koşulu

       olan meşruiyetçilik konusunda da titiz oldukları söylenemez. Bu açıdan,

       ülkede artık varlığını duyurmaya başlayan --Batıcı--, --İlerici--, --Meşrutiyetçi--

       ve --Meşrutiyetçi-- diye nitelenebilecek düşünceler açısından İttihatçıların

       temsil güçlerini yitirdiklerini söylemek çok yanlış olmaz.

       Ayrıca, bir süre sonra İttihatçıların kendi içinde de önemli bölünmeler

       olmuştur. Bu nedenle de, iktidardaki grubun, daha geniş bir tabana dayalı

       olan partinin tüm üyelerini ve destekçilerini temsil yeteneklerini

       yitirdikleri söylenebilir. Hiç kuşkusuz, devrimci ve hatta darbeci nitelik

       taşıyan bir partideki bu bölünmeler çok önemlidir. Nitekim partinin vurucu

       gücünü oluşturan gruptan Yakup Cemil'in idam edilmesi bu bölünmelerden yalnız

       bir tanesinin göstergesidir.

       e) Yönetim mekanizmasının yetersizliği, Osmanh'nın çökmesinde en önde gelen

       ögelerden biridir. İktidardaki kişi, grup ve sınıflardan bağımsız olarak,

       Osmanlı Devleti'nin yönetim mekanizması tüm etkinliğini yitirmiş

       gözükmektedir. Bürokrasi hemen hemen hiçbir alanda duruma egemen

       olamamaktadır. Siyasal iktidar ile bürokrasi arasındaki bağların gevşekliği

       bir yana, bürokrasi kendi içinde de güçsüz ve yetersizdir.

       Yönetim mekanizmasının yetersizliği Osmanlı'nın çöküşünün ve Türk

       Devrimi'nin en önemli hazırlayıcılarından biridir. Askeri yönetim başta olmak

       üzere mali yönetim ve sivil yönetimin öteki alanları tam bir kargaşa

       içindedir. Yabancıların denetiminde olan --Düyunu Umumiye--, --devlet içinde

       devlet-- özelliği kazanmıştır. Rüşvet her alanda ve her düzeyde bürokrasinin

       önemli bir ögesi durumuna gelmiştir. Memurların etkin olmaları bir yana,

       maaşları bile ödenememektedir.

       Devleti yönetenler de bu durumun farkındadırlar. Örneğin Enver Paşa, sırf

       bürokrasinin etkinliğini arttırmak için Arap alfabesinin yazılış biçiminde,

       okuma ve yazmayı kolaylaştırıcı bir reform bile düşünmüştür.

       Yönetim mekanizmasının bu yetersizliği, hangi iktidar olursa olsun, onun

       güçsüzleşmesine ve merkezi otoritenin tüm gücünü yitirmesine yol açıcı bir

       ögeydi. Bu bakımdan herhangi amaçlı bir devrimi son derece kolay ve hatta

       zorunlu kılıyordu.

       f) Siyasal çatışmaların barışçı yollara kanalize edilebilmesi de hiç

       olanaklı gözükmüyordu. Meclis gerçek işlevlerini yapmaktan çok uzaktı.

       İttihatçıların iktidara gelişlerinden kısa bir süre sonra işçi eylemlerini

       tümüyle yasaklamış olmaları ve iş yaşamını düzenleyen yasaların eksikliği bu

       alanda da (cılız da olsa hak arama çabaları açısından) sorun çözücü değil,

       sorun yaratıcı bir nitelik taşıyordu.

       Ayrıca, bu konudaki en önemli gelişme, daha önce belirtildiği gibi, siyasal

       çatışmaların barışçı yollar yerine, tam tersine darbeler ve suikastlerle

       çözülme geleneğinin gittikçe yerleşmekte oluşuydu.

       Bu açıdan, toplumdaki çeşitli çatışma ve çelişkilerin barışçı yollara

       kanalize edilmesi yerine, devrim yoluyla çözülmesinin güncel beklentilere

       daha uygun olduğu rahatlıkla söylenebilir.

       g) Bir devrime yol açan nesnel siyasal koşullar arasında, sistemin

       karşıtlarına meşru yollar tanımaması olayı, sanki Osmanlı'nın son dönemi için

       söylenmiş gibidir. Bir yanda mutlakiyetçi bir yönetimin meşrutiyet adına

       sınırlandırılması ile başa geçen İttihatçıların varlığı, öte yanda, bizzat

       İttihatçıların her türlü muhalefeti susturucu ve bastırıcı önlemleri, ortamı

       siyasal devrim açısından iyice hazır duruma getirmiştir.

       h) İmparatorluk içinde kimse artık mevcut siyasal yönetimin, uzun dönemli

       sorunlara çözüm getireceğine inanmıyordu. Bu yüzden de çözümler mevcut

       siyasal yapının dışında aranmaya başlanmıştı.

       Hemen herkes, mevcut siyasal yapıyı değiştirerek vatanı kurtarma reçeteleri

       hazırlıyordu. Birbirlerinden oldukça farklı ilkelere göre hazırlanmış olan bu

       reçetelerin tek ortak yanı, hepsinin, mevcut siyasal rejimden umut kesmiş

       olmalarıydı.

       ı) Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılış nedenleri arasında hem siyasal, hem de

       ideolojik nitelikli olanı milliyetçilik akımlarıdır. Batı Avrupa'da sanayi

       devrimi sonrası geliştirilmiş ve Osmanlı'ya bütünüyle yabancı olan

       milliyetçilik ideolojisi önce Balkanlarda etkisini gösterdi. Daha sonra Arap

       yarımadasına da atlayan milliyetçilik akımları, en sonunda, İmparatorluğun

       sahibi olan Türkleri tek başına bıraktı.

       Aslında, milliyetçilik ideolojisi, Osmanlı'yı yıkmak, ya da zayıflatmak

       için en etkili araçtı. Farklı dinsel ve etnik gruplardan oluşan İmparatorluk,

       bu gruplara milliyetçilik ruhunun aşılanması ile kaçınılmaz olarak

       çözülecekti.

       İşin ilginç yanı, Osmanlı'yı zayıflatan ve sonunda yıkılışa dek götüren

       milliyetçilik eylemlerinin hemen tümünün altında ya da arkasında İngiliz ya da

       Rus desteği gibi emperyalist ülkelerin oyunları yatıyordu. Fakat burada hemen

       belirtilmeli ki, emperyalist ülkelerin oyunları, tek başlarına, milliyetçilik

       akımlarını başlatıp, etkili duruma getiremez. Hiç kuşkusuz, asıl neden,

       sanayi devrimi sonrası Avrupa'daki toplumsal, siyasal ve ekonomik gelişmeler

       ve milliyetçiliğin bir ideoloji olarak bunların sonucunda biçimlenmiş

       olmasıdır.

       i) Siyasal düzenin savaş nedeniyle zayıflamış olması, Osmanlı Devleti'nin

       çöküş nedenlerinden biridir. Aslında tümüyle zayıflamış İmparatorluk, 1912'de

       başlayan Balkan Savaşı ile artık tam bir çöküş dönemini yaşıyordu. Balkan

       Savaşı'nda kısmi zaferlerle biraz morali düzelen İmparatorluk, Birinci Dünya

       Savaşı ile siyasal tarih sahnesinden çekilmeye hazırlandı.

       --Bizi ancak Mısır'ın pamuğu ile Baku'nun petrolü kurtarır-- sloganı ve

       hayali ile Almanların yanında savaşa giren İmparatorluk (Beyatlı, 1973:132)

       bu savaşı da kaybedince, tarih sahnesinden silinmeye mahkum oldu.

       Burada hemen, Anadolu'nun işgali sorununa da değinmek yerinde olur.

       On yılı aşkın süredir sürekli savaşta olan Anadolu halkı, İstiklal

       Savaşı'na da çok olumlu bakmıyordu. Ne zaman ki düşmanın süngüsü çoluk çocuk

       demeden tüm halkı katletmeye başladı, o zaman, başta İstiklal Savaşı'na soğuk

       davranan eşraf ve ayan olmak üzere tüm halk, Mustafa Kemal Paşa'nın ne denli

       haklı olduğunu gördü.

       Bu açıdan Türk Devrimi'ni incelerken, savaş ögesini iki biçimde dikkate

       almak gereği ortaya çıkar. Birinci olarak savaş, Osmanlı İmparatorluğu'nu

       zayıflatmış, hatta yıkmıştır. Fakat, savaşın rolü bununla bitmez. Yine aynı

       savaş, Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkarak, yerine yeni bir devlet kurmak için

       devrim yapan Mustafa Kemal Atatürk'ün de en önemli psikolojik yardımcısı

       olmuş, düşman tehdidini somut olarak halka tattırarak, yeni devleti kurmaya

       yönelik devrime, sıcak savaş içinde yoğrulmuş bir halk kitlesini taraftar

       olarak kazandırmıştır. (İşgalin devrimi engelleyici özelliğine aşağıda

       değinilecektir.)

       j) İmparatorluk, son zamanlarda artık gerek ekonomik, gerekse siyasal

       bakımdan bir sömürge durumuna dönüşmüştü. Yabancı güçler, İmparatorluğun

       maliyesine el koymuşlardı. Ayrıca ticaret ve (ne kadar varsa) sanayi ya

       yabancıların ya da ekonomik oIarak dışarı bağımlı kişilerin elindeydi. Ortaya

       adeta bir --Levanten İmparatorluğu-- çıkmıştı (Rustow, 1981:11).

       Yabancı denetimi, bu temel alanlara ek olarak Bab-ı Ali'yi de boyunduruğuna

       almıştı. Gün geçmiyordu ki bir yabancı ülkenin elçisi Osmanlı Hükümeti'ne bir

       ültimatom vermesin.

       Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, işin en acıklı tarafı, Osmanlı vezirlerinin

       de (sadrazamlar da dahil) , yabancı ülkelerden medet umar duruma gelmiş

       olmalarıydı. Bu yabancı hayranlığı ve taraftarlığı öyle boyutlara ulaşmıştı

       ki, büyük ülkeler kendi taraftarı olan kişilerin sadaret makamına gelmesi

       için nüfuzlarını kullanır olmuşlardı. Son dönemde görev almış kişiler

       arasında Mithat Paşa İngiliz, Mahmut Nedim Paşa Rus, Enver Paşa Alman

       taraftarlarına birer örnek olarak verilebilir. (Burada yalnız ülkesine ve

       halkına güvenen Mustafa Kemal Atatürk'ün önemi bir kez daha ortaya

       çıkmaktadır.)

       :::::::::::::::::::

       4) Sonuç

       Görüldüğü gibi, nesnel koşullar açısından Osmanlı İmparatorluğu'nun bir

       devrim ile yıkılması kaçınılmaz bir toplumbilimsel olgu niteliği taşıyordu.

       Gerek ekonomik, gerek toplumsal, gerekse siyasal yapı ve koşullar tümüyle bir

       devrim için hazırdı.

       Yine de Türk Devrimi olmayabilirdi. Örneğin, Sevr Antlaşması sonunda

       parçalanan ve işgal edilen Anadolu ve Osmanlılara bırakılan topraklar, yine

       bir kukla Padişah yönetiminde sanki Osmanlı'nın devamıymış gibi tarih

       sahnesindeki varlığını sürdürebilirdi.

       Aslında bu seçenek, Anadolu düşman tarafından fiili denetime alındığı, yani

       askeri güçle denetlendiği için en olası seçenek niteliği de taşıyordu. Bir

       başka deyişle, nesnel koşulların tümünün bir devrimi hazırlamasına karşılık,

       düşmanın işgali, böyle bir devrim olanağım birdenbire son derece kısıtlamıştı. -

       İşte bu noktada, bir devrimin öznel koşullarının önemi ortaya çıkmaktadır.

       Bir lider olmasaydı, bu lider bir örgüt kurmasaydı ve halkı bir ideoloji

       çevresinde birleştirmeseydi, Türk Devrimi'nden söz etmek olanaksız olurdu.

       Mustafa Kemal Atatürk'e halk desteğinin verilmesinde büyük yardımı olan

       düşman işgali, temelde, Mustafa Kemal Atatürk'ün devrimini ve bu devrimin bir

       parçası olan İstiklal Savaşı'nı son derece güçleştirici bir ögeydi.

       Savaşların ülkeleri devrime daha açık duruma getirdikleri doğrudur. Fakat

       unutmayalım ki, 1919 yılında Anadolu'daki durum bir savaş durumu değil,

       yenilmiş bir ülkenin işgal altındaki durumudur. Mustafa Kemal Atatürk, belki

       de toplumun devrime uygunluğunu sağlayan tüm nesnel koşulları olumsuz anlamda

       dengeleyen böyle bir işgale karşın (ve büyük liderliğiyle, bu işgali bile

       kendi amaçları için işlevsel kılarak) Türk Devrimi'ni gerçekleştirmiştir.

       :::::::::::::::::::

       İKİNCİ KİTAP

       Bir Devrimin Öznel Koşulları ve Türk Devrimi

       Akılla beş duyu insana rehber

       Yıldızlar içinde dünya bir nokta

       Gerçeğe susamak beterden beter

       Hayalimiz susar meçhul bir yokta

       İBRAHİM AGAH ÇUBUKÇU, --Hayalimiz Susar--dan.

       :::::::::::::::::::

       I

       LİDERLİK

       Bir vakti vardı Mustafa Kemal'in

       Aydınlık, hafif, cesur, sonsuz,

       Büıün sıkıntılı anlarda,

       Yaşamazdı onsuz.

       Bulurdu onu her zaferden.

       FAZIL HÜZNÜ DAĞLARCA, --Mustafa Kemal'in Vakti--nden.

       Her toplumsal eylemde en önemli ögelerden biri de liderliktir. Liderini

       bulamamış bir eylemin etkinliğini sürdürmesi olanaksızdır. Öte yandan, kimi

       zaman yetenekli bir lider, umutsuz gibi görülen bir eylemi hedefine

       ulaştırabilir.

       Devrim açısından da durum bütünüyle böyledir. Lidersiz bir devrim

       düşünülemez. Lider ile devrim, bir insan ile bir toplumsal eylemin

       içiçeliğini, tam anlamıyla bir bütünleşmeyi simgeler. Lider ve eylem, devrim

       süreci içinde birbirlerini tamamlayan, birbirlerinin kimliklerine kendi

       özelliklerinin damgalarını vuran iki ögedir.

       Tarihe baktığımızda gerek birçok toplumsal eylemin, gerekse pek çok

       devrimin, liderlerinin adıyla anıldığını görürüz. Roma İmparatorluğu'ndaki

       köle ayaklanmasına ismini veren Spartaküs, Osmanlı İmparatorluğu'nu sarsan pek

       çok ayaklanmalar içinde Şeyh Bedreddin, İtalyan Birliği'ni kuran Garibaldi,

       Fransız Devrimi'ne damgalarını vuran Mirabeau, Robespierre, Danton, Amerikan

       Bağımsızlık Savaşı'nı gerçekleştiren Washington, Sovyet Devrimi'nde Lenin ve

       Troçki, Çin'de Mao, Türkiye'de Mustafa Kemal Atatürk, toplumsal eylemlere

       isimlerinin damgasını vurmuş olan liderlerden yalnızca birkaç örnektir.

       Tarihçiler ve toplumbilimciler için toplumsal eylemlerle, liderler

       arasındaki ilişkinin araştırılması, ilginçliğini sürekli koruyan bir konudur.

       Toplumsal oluşumların ve tarihin mi liderleri yarattığı, yokşa liderlerin mi

       toplumsal oluşumları ve tarihi yaptığı, aslında anlamsız, fakat konunun

       ilginçliğini belirleyen bir tartışmadır. Tartışmanın anlamsızlığı, olayın tek

       yönlü bir etkileme olmamasından gelir. Toplum ve lider, birbirlerini etkiler

       ve tarihi birlikte biçimlendirirler. Hiç kuşkusuz bu etkileşimin altında,

       tarihin yadsınamaz belirleyiciliği vardır. Fakat liderler de gerek doğru

       teşhisleriyle, gerekse güçlü kişilikleriyle bu oluşumları kendi görüşleri

       çerçevesinde etkilerler.

       Bu konudaki tartışmaya şu soru ile ışık tutalım: Küçük Mustafa, 1881'de

       dünyaya geleceğine, 1781'de ya da 1931'de doğsaydı, acaba yine, Mustafa Kemal

       Atatürk olur muydu? Sorunun yanıtı hiç kuşkusuz --hayır--dır. Öte yandan bir

       başka soru, konuyu daha da açıklığa kavuşturabilir: 1918-1923 arası Anadolu'da

       bir Muştafa Kemal Paşa olmasaydı Türkiye Cumhuriyeti kurulabilir miydi? Bu

       sorunun yanıtı da, biraz daha kuşkulu olmakla birlikte, yine --hayır-- dır.

       Özellikle Mustafa Kemal Atatürk'ün 29 Ekim 1923'e dek gerek kendi grubu

       içinde, gerekse tüm toplumsal ve siyasal yapı içinde karşılaştığı düşmanlık

       ve muhalefet düşünülürse, bu --hayır-- yanıtı daha da anlam kazanır. Bırakınız

       Halife-Sultan'ı ve onun yandaşlarını; bırakınız dış güçleri ve Anadolu

       toprağını işgal etmiş olan yabancı düşmanı, Kurtuluş Savaşı'nın sivil ve

       asker lider kadrosu bile Cumhuriyet konusunda Mustafa Kemal Paşa ile aynı

       düşünmüyordu. Sivil kadroyu bir yana itsek bile, zafer kazanmış ordu

       komutanlarının ve Atatürk'ün en yakın silah arkadaşlarının tutumu açıkça,

       Cumhuriyet'e karşıdır. Üstelik bu muhalefet, Mustafa Kemal Paşa'nın varlığına,

       başarısına ve yadsınmaz liderlik yeteneklerine rağmen böylesine şiddetli ve

       etkilidir. Bütün bu tarihsel koşullar düşünüldüğünde, Mustafa Kemal

       Atatürk'süz bir Türkiye Cumhuriyeti'nin düşünülemeyeceği açığa çıkar.

       İşte bu soruya verilen yanıtlar, toplumsal ve tarihsel koşullar ile

       liderler arasındaki etkileşimi, Türkiye tarihinin somutunda da, genel tarih

       yaklaşımı içinde de belirler: Liderler ile toplumsal koşullar araşındaki

       ilişki, bir etkileşimdir. Koşulların yarattığı liderler, döner, kendilerini

       yaratan koşulları yeniden biçimlendirirler.

       Liderin devrimciliği de tam bu noktada yatar: Devrimci lider, kendini

       yaratan koşulları doğru değerlendirebilen ve onları yeniden biçimlendirebilen

       kişidir. Liderliği, kendini yaratan koşulları doğru değerlendirebilmesinde;

       devrimciliği ise, onları yeniden biçimlendirebilmesinde yatar. Bir başka

       deyişle, koşulları doğru değerlendirmek, liderlik için yeterli, devrimcilik

       için yetersizdir. Yeniden biçimlendirme işlemi için gerekli olan doğru

       değerlendirme liderliği belirleyebilir ama, devrimciliğin ancak önkoşuludur.

       Lider, ancak doğru değerlendirdiği koşulları, yeniden biçimlendirebildiği

       ölçüde devrimcilik niteliği kazanır.

       Genelde bir liderin hem başarılı bir lider, hem de başarılı bir devrimci

       olması, örgüt ve ideoloji olarak, iki temel öge dışında, doğru teşhise, doğru

       zamanlamaya, işlevsel ittifaklara ve hedeften ödün vermemeye bağlıdır. Örgüt

       ve ideoloji, devrimin liderlik yanında incelenecek olan iki temel ögesini

       oluşturduğundan, bunlar üzerinde ilerde ayrıca durulacaktır.

       :::::::::::::::::::

       I-) LİDERLİK KONUSUNDA TOPLUMBİLİMSEL YAKLAŞIMLAR

       Toplumbilim tarihine baktığımız zaman, toplumsal değişmeyi tümüyle bireye

       dayayan hemen hiçbir kuram ya da yaklaşım görmüyoruz. Ancak, bazı

       düşünürlerin, toplumsal değişme süreci içinde bireylerin rolleri üzerine

       özellikle eğildikleri çalışmalar vardır.

       Liderlerin toplumsal değişme içindeki rolünü belirleyen düşünürler,

       toplumu genellikle inançlar doğrultusunda, ideolojik planda ortaya çıkan

       birikimler sonucu değişen bir varlık olarak ele alıp, liderin bu süreç

       içindeki rolünü belirtmeye çalışırlar. Yaklaşımın bu niteliği, temelde

       ideolojik ve siyasal bir nitelik taşıyan Mustafa Kemal Atatürk'ün devrimci

       eylemine oldukça uygun bir yapı taşır. Yalnız burada hemen, Mustafa Kemal

       Atatürk'ün devrimciliğinin tek bir kuram ya da model çerçevesinde

       çözümlenmesinin olanaksız olduğunu hatırlatmak isterim. --Türk Devrimi-- ya da

       --Anadolu İhtilali-- tek bir modele sığmayacak ayrıntılarla ve çeşitlemelerle

       dolu bir eylemdir. Bu nedenle, Atatürk'ün devrimciliğinin ancak toplumsal,

       ekonomik, siyasal, örgütsel, psikolojik pek çok ögenin birarada ele

       alınmasıyla anlaşılabileceği hiç unutulmamalıdır. İncelenen her bir kuram ve

       model, Atatürk eyleminin ancak bir bölümüne ışık tutabilir.

       Karizma Kavramı

       Burada hemen, toplumsal değişmenin genelde teknoloji ve ideoloji arasında

       bir dengeye doğru gelişen bir süreç olduğu hatırlanmalıdır. Bu açıdan,

       liderlerin toplumsal değişme içindeki rolü ne denli inançlara bağlı olarak

       alınırsa alınsın, altyapısal ögelerin hiçbir zaman dışarıda bırakılamayacağı

       gerçeği hiç unutulmamalıdır.

       Toplumsal değişmede liderin rolünü açıklamaya çalışan görüşlerin en

       önemlilerinden biri, kültürel yapı-toplumsal yapı ayırımına dayalı bir model

       geliştirir. Bu modele göre, her toplumun inançları ve değerleri gibi ögeler,

       toplumun kültürel yapısını oluşturur. Buna karşılık, toplumsal kurumlar,

       bunların yapıları, işleyişleri, birbirleriyle olan ilişkileri de toplumsal

       yapı adını ahr.

       Kültürel yapı daha esnek, toplumsal yapı daha katıdır, bu görüşe göre. Bu

       yüzden, değişmenin ilk tohumları kültürel yapı alanında ortaya çıkar.

       Toplumsal yapı daha katı ve değişmez olduğu halde, kültürel yapı, doğrusal

       bir biçimde sürekli olarak akılcı bir çizgide gelişir (Weber, 1958:23-27).

       Oysa, kurumsal ve örgütsel yapı, eski değerleri ve inançları yansıtmaktadır.

       Böylece değişen kültürel yapı ile durgun toplumsal yapı arasında sürtüşme ve

       çatışmalar ortaya çıkar.

       İşte Weber, bu noktada ortaya çıkarak, kültürel değişmeler sonunda

       meşruluğunu kaybetmiş olan toplumsal yapıyı değiştiren kişiye karizmatik

       lider diyor. Karizma, Weber'e göre, lideri, öteki insanlardan ayıran

       niteliklerin tümüdür. Bu nitelikler, başka insanların lidere mal ettikleri

       doğaüstü ya da insanüstü niteliklerin toplamından oluşur (Weber, 1947:358) .

       Bir başka deyişle, karizmatik lider, kendisine doğaüstü ya da insanüstü

       nitelikler yakıştırılan kişidir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta,

       liderde gerçekten böyle nitelikler bulunmasının değil, ona böyle nitelikler

       yakıştırılmasının önemli olduğudur.

       Bir Karizmatik Lider Olarak Mustafa Kemal Atatürk

       Mustafa Kemal Atatürk'ün karizmatik liderliği iki açıdan incelenebilir:

       Birinci olarak, içinde bulunduğu toplumun toplumsal ve kültürel yapıları

       arasındaki sürtüşme ve çatışmayı çözmeşi, ikinci olarak da, kendisine

       yakıştırılan insanüstü, doğaüstü nitelikler açısından Mustafa Kemal'in

       yaptıklarının gerçekten Weber'in modeli bakımından çok ilginç sonuçlar

       vermesidir.

       Atatürk'ün yetiştiği toplumun koşullarına toplumsal yapı-kültürel yapı

       ayırımı açısından baktığımızda oldukça keskin hatlarla belirlenmiş özellikler

       görmekteyiz.

       Ondokuzuncu yüzyılın sonu, yirminci yüzyılın başı, Osmanlı'nın altı yüz

       yıllık görkemli, birikiminin iç ve dış ögeler sonundaki iflasına tanık

       olmaktadır: Toplumsal yapının tüm ögeleri geçmişin İslam Devleti'ni ya da bu

       devletin kalıntılarını yansıtmaktadır. Buna karşılık kültürel yapı bir yandan

       yüzyılların getirdiği evrimi, öte yandan Fransız Devrimi ile tüm dünyayı

       etkileyen değerleri bir ölçüde de olsa kendisine mal etmiştir. Böylece,

       İslam'ın, merkezi feodal yapıyı yansıtan devlet biçimi ile, Fransız

       Devrimi'nin kapitalist gelişmeyi yansıtan akılcı, eşitlikçi ve dayanışmacı

       değer ve inançları tam bir sürtüşme içine girmişlerdi. Bu uyumsuzluğa, bir de

       İmparatorluğun Batı karşısında önce askeri, daha sonra da mali ve ekonomik

       alanlarda algılanan güçsüzlüğü eklenince, ortaya çıkan durum toplumsal yapı

       ile kültürel yapı arasında tam bir çatışmaya dönüşmüştü. Bu çatışma içinde,

       İmparatorluğun geleneksel güçleri, eski kurumsal düzen içindeki etkili yerleri

       tutmuş olduklarından ve bu yerlere ilişkin çıkarları somut bir biçimde

       tehlikede bulunduğundan, toplumsal yapının değişmeden sürmesi yönünde çaba

       harcıyorlardı. Buna karşılık, Batı etkisine açık olan ve bu yüzden yeni

       kültürel değerleri benimseme şansı yüksek olan asker bürokrasi ve, bir kısım

       sivil aydınlar, bir yandan da tarihsel olarak kendilerine yüklenmiş olan

       --İmparatorluğu kurtarma-- görevinin baskısı altında, yeni inançların, yani

       değişmekte olan kültürel yapının temsilcisi durumundaydılar.

       İşte bu uyumsuzluk içinde Weber'in deyimiyle artık meşruluğunu kaybetmiş

       olan toplumsal yapının savunucuları, ideolojik planda ne yazık ki İslam'a

       sığındılar. Buna karşılık, yeni gelişmekte olan kültürel değerlerin

       savunucuları da ideolojik planda, eylemlerini --Batılılaşma-- çerçevesinde

       topluma sundular. Böylece günümüze dek uzanan talihsiz Batıcı-İslamcı

       çatışması İmparatorluğun yıkılış döneminde iyice billurlaştı. Çatışmanın

       talihsizliği, Batıcıların, İslam'ın günümüzde bile işlevsel olabilecek,

       barış, kardeşlik, paylaşma gibi kavramlarını dahi, tüm İslam'a karşı

       oldukları için yeterince kullanamamalarında; İslamcıların ise, Batıcılığa

       karşı oldukları için pek çok çağdaş değer ve uygulamayı yadsımalarında

       görülmektedir. Bu konudaki tartışmayı ilerdeki bölümlerde sürdüreceğimizi

       belirterek, şimdi, Mustafa Kemal Atatürk'ün karizmatik liderlik işlevini

       çözümlemeyi sürdürelim.

       Osmanlı Toplum Yapısında Durum

       Osmanlı'nın toplumsal yapısının önemli bir bölümü olan siyasal mekanizmalar

       da artık işlevselliğini kaybetmişti. Peygamber'in Halifesi olarak devlet

       başkanlığını sürdüren Padişah ve onun simgelediği siyasal erk, artık toplumun

       gereksinmelerine yanıt veremiyordu. Her ne kadar, Birinci ve İkinci Meşrutiyet

       eylemleri, siyasal erke bir ölçüde de olsa, bazı payandalar getirmişse de,

       bunlar yeterli olmaktan çok uzaktı. Bu açıdan, geleneksel yapı anlamında

       değil, fakat Weber'in terimleriyle, siyasal iktidar da yeni kültürel değerler

       karşısında meşruluğunu kaybetmişti. Fransız Devrimi ile, bütün dünyaya

       yayılan ve yeni gelişen kapitalist sınıfın siyasal bakımdan da işlevsel

       olmasını sağlayan, --kardeşlik--, --eşitlik--, --adalet--, --dayanışma-- gibi

       kavramlar, Osmanlı siyasal yapısı içinde yeterli yansıma bulamıyordu. Oysa,

       aynı kavramlar, asker bürokrasi ve sivil aydınlar arasında oldukça geniş bir

       biçimde taraftar bulmuştu.

       Toplumsal yapı ile kültürel yapı arasındaki sürtüşme eğitim alanında da

       belirginleşmişti. Bir yandan İslam'a dayalı temel eğitim egemenliğini

       sürdürürken, öte yandan birçok Batı türü yüksek eğitim kurumu topluma

       aşılanmıştı. Tüm toplumsal yapı eskiye göre örgütlenmiş olduğundan pek doğal

       olarak bu yeni eğitim kurumları ancak birer yama gibi kalmış, sürtüşmeyi

       şiddetlendirmekten başka bir işe yaramamıştı. 31 Mart olayının,

       alaylı-mektepli ekseni üzerinde odaklaşması, toplumsal yapı-kültürel yapı

       uyumsuzluğunun eğitim alanında belirginleşmiş olduğunun en güzel kanıtlarından

       biridir. Meşruluğunu kaybetmiş bir toplumsal yapının kurumu olarak eğitimin

       bir başka değerlendirilmesi de yazı konusunda görülmektedir. Arap alfabesinin

       kültürel yetersizliği belirgin bir biçimde ortaya çıkmış ve bu yetersizliği

       gidermek için çeşitli çabalara girişilmişti. Ahunzade'nin önerilerinden,

       Enver Paşa'nın ayrık yazısına, kadar pek çok girişim, toplumsal yapı-kültürel

       yapı çatışmasının görünümleri olarak ortaya çıkmıştı.

       Meşruluğunu kaybetmiş toplumsal yapının bir başka görüntüsü de, hukuktu.

       Daha İmparatorluğun güçlü dönemlerinden başlayan örfi hukuk olayı bile,

       değişen dünyanın gereklerini yerine getirmekte yetersiz kalıyordu. Dışa

       bağımlı olarak gelişmekte bulunan kapitalist filizler için bile Mecelle

       yetersiz kalmıştı. Çalışma dünyası yanında, evlilik, mülkiyet gibi kurumlar

       da, yasal yetersizlikleri yaşıyorlardı.

       İşte, Weber'in deyişiyle, karizmatik lider Mustafa Kemal Atatürk,

       meşruluğunu kaybetmiş bu toplumsal yapı ile yeni değerleri içeren kültürel

       yapı çatışmasını çözen bir kişi olarak ortaya çıktı. Yıpranmış, günün

       gereklerine yanıt veremeyen, eski değerlere göre örgütlenmiş olan, bu yüzden

       de Weber'in --meşruluğunu kaybetmiş-- olarak nitelediği toplumsal yapıyı, yeni

       oluşan kültürel yapıya uygun olarak değiştirdi. İslam'a göre kurulmuş ve

       işlevşelliğini kaybetmiş toplumşal yapının yerine, Fransız Devrimi'nin

       getirdiği düşüncelere dayalı yeni Batılı kültürel yapıya uygun toplumsal

       örgütlenme biçimlerini ve yeni kurumsal düzeni yerleştirdi. Bir yandan

       siyasal erki geleneksel kaynaktan meşru kaynağa kaydırırken, öte yandan

       --Atatürk Devrimleri-- denen reformlarla bütün toplumsal, hukuksal, kültürel

       yaşamı yeniden düzenlemişti. Sanırım, tarihte, toplumbilimsel işlev anlamında

       Weber'in --karizmatik lider-- tipine Mustafa Kemal Atatürk'ten daha uygun bir

       kişi yoktur.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün karizmatik bir lider olarak ortaya çıkması ve

       topluma egemen olması yanında yeni bir toplumsal yapı oluşturması da Weber'in

       modeline bütünüyle uymaktadır. Bilindiği gibi Weber, toplumsal yapının

       meşruluğunu kaybetmesi sonunda ortaya çıkan liderin bir süre sonra

       izleyicileriyle birlikte yeni bir yapı kuracağını söyler ve buna,

       --karizmanın kurumlaşması-- ya da --karizmanın olağanlaşması-- (routinization of

       charisma) der (Weber, 1947:358-373). İşte Mustafa Kemal Atatürk, 29 Ekim 1923

       tarihinden başlayarak yaptığı reformlarla --karizmasını olağanlaştırmış ve

       kurumlaştırmıştır--.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün Kişisel Karizması

       Bir liderin karizması, toplumsal işlevi ile birlikte, ona yakıştırılan

       insanüstü ya da doğaüstü özelliklerde kişisel olarak da belirlenir. Burada

       önemli olan nokta, herkesin lidere yakıştırdığı bu insanüstü ya da doğaüstü

       niteliklerin varlığına liderin kendisinin inanmamasıdır. Çünkü, kendinde

       insanüstü ya da doğaüstü nitelikler vehmeden bir kişinin, liderliğin önde

       gelen niteliklerinden biri olan gerçekçiliğini koruyabilmesi olanaksızdır.

       Şimdi Mustafa Kemal Atatürk'ün karizmasına kişisel açıdan bakalım.

       Önce, Mustafa Kemal Atatürk'ün gerek doğal yetenekler, gerekse kendini

       bilinçli olarak hazırladığı sıralarda kazandığı özellikler açısından

       gerçekten bir insanın sahip olabileeeği en üstün ve en seçkin niteliklere

       sahip olduğunu belirtmeliyiz. Burada, doğanın kendine verdikleriyle, kendi

       kendini hazırlarken edindikleri, tümüyle birbirini pekiştirmektedir.

       İşte gerçekten seçkin niteliklere sahip bir kişi olan Mustafa Kemal Atatürk,

       kazandığı zaferler ve başardığı işlerle de desteklenince, kolayca adeta

       mitolojik bir kişiliğe büründü. Gerek yaşarken, gerek yaşamından sonra, onun

       hakkında anlatılanlar, kişiliğinin bütünüyle --karizmatik-- bir özellik

       kazandığının kanıtıdır.

       Kişisel gelişimi sırasında, karizmasının ilk tohumları, matematik hocası

       Mustafa'nın, kendisine Kemal adını takmasıyla başlar. Olayı, Kılıç Ali şöyle

       anlatır:

       --Mustafa, Askeri Rüştiyesine devama başladıktan sonra kendisinde riyaziyeye

       karşı bir merak peyda olmuş ve bu merakı günden güne çoğalmaya başlamış.

       Sınıf arkadaşları amali erbaaya çalışırken o, cebir meselelerini halletmeye

       koyulmuş. Tesadüfen mektepteki riyaziye hocasının da ismi Mustafa imiş. Hoca,

       talebesi Mustafa'daki bu büyük istidadı gördükçe kendisine mektep usul ve

       kaidelerine uygun tarzda verdiği --Aferin-- ve --Tahsin-- gibi mükafat

       varakalarını az görmüş. Aynı zamanda onu aynı ismi taşıyan diğer talebe

       arkadaşlarından da ayırdetmeyi düşünerek Mustafa'ya bir gün, --Oğlum, senin de

       ismin Mustafa, benim de... Bu böyle olmayacak. Aramızda bir fark olmalıdır.

       Bundan sonra senin adın --Mustafa Kemal-- olsun,-- demiş. Riyaziye hocası

       Mustafa Efendi'nin bu ileri görüşü cidden şayanı hayrettir.--

       (Kılıç Ali, 1955:,11-12).

       Görüldüğü gibi, zeka gibi doğal yeteneklerle, ilgi ve çalışkanlık gibi

       sonradan kazanılan özelliklerin birlikte geliştirdiği karizma Mustafa Kemal'i

       henüz okul çağındayken yakalamıştı. Şimdi, üretilen karizmasına, mahalleden

       iki katkıyı görelim. Çocukluk arkadaşı ve Ankara eski belediye başkanlarından

       Asaf İlbay anlatıyor:

       --Evimizin bahçesi büyüktü. Sık sık mahalle arkadaşları toplanır ve o

       zamanlar Selanik'te pek moda olan --Mançık-- oyununu oynardık. Bu bir nevi

       --Birdirbir-- oyunuydu. Bir kişi eğiliyor ve diğerleri sırayla üzerinden

       atlıyorlar. Oyuna iştirak etmezdi, ama seyrine de bayılırdı. Hele içimizde

       düşenler filan olursa, keyfine payan olmazdı. Bir gün kararlaştırdık. Yaka

       paça zorla oyuna iştirak ettirdik. Sırayla hepimizin üzerinden atladı ve sıra

       kendisine gelince, eğilmeden dimdik durdu ve: --Haydi, atlayın!-- dedi. Biz

       başını yere doğru eğmesi için ısrar ettikçe, o: --Ben eğilmem! Böyle

       atlarsanız atlayın!-- diyordu.-- (Sel Yayınları, 1955:100-101).

       Aynı olay, yine İlbay'ın ağzından tekrarlandığında, --Onu eğilmeye razı

       edemediğimizi gayet iyi hatırlıyorum. Ömrünün sonuna, kadar da eğilmedi.--

       eklemeleri yapılmıştır (Gençosman, Banoğlu, 1971:36).

       Bu olayda da Mustafa Kemal Atatürk'ün doğuştan getirdiği ve sonradan

       kazandığı özelliklerin bir belirtisi olan --eğilmezlik-- bir liderlik niteliği

       olarak vurgulanmaktadır. İşin ilginç yanı, Atatürk'ün bu niteliğinin bütün

       yaşamına egemen oluşudur. Örneğin, İttihat ve Terakki ile hem liderlik, hem

       de ordunun politikada yeri konusunda çatıştığı sıralarda Enver Paşa, onun

       --dikkafalı-- oluşundan yakınmaktadır. Bir başka tipik olay, İmparatorluğun

       çöküşünü durdurmak için yaptığı girişimler sırasında İttihat ve Terakki'nin

       önemli liderlerinden, Hariciye Nazırı Halil Bey ile görüşmek istemesi

       sırasında olur. Nazır, kendisini çok bekletince kızan Mustafa Kemal, uzun bir

       süreden sonra kabul edileceği haberini alınca, Nazır'ın muavini ile

       konuşmasını bahane ederek, odacıya: --Beklesinler! -- yanıtını verir

       (Aydemir, 1963:264-265) .

       --Eğilmezlik-- simgesi, Osmanlı'nın yıkıntısı üzerine Türk ulusçuluğunu

       yaratmaya çalıştığı sıralarda, kişisellikten çok, ulusal bir nitelik olarak

       da kullanıldı. Örneğin, Banoğlu'nun Enver Behnan Şapolyo'dan aktarma olarak,

       Cemal Granda'nın ise doğrudan tanık olduğu biçimde anlattığı şu ünlü fıkrayı

       hatırlayalım: Olay, İngiltere Kralı VIII'inci Edward'ın yurdumuza gelişi

       sırasında Dolmabahçe Sarayı'nda verilen bir şölende geçer:

       --Yemek sırasında hoş mu, yoksa nahoş mu demek gerek, kestiremeyeceğim bir

       olay geçti. Garsonlardan biri, fazla heyecanlandığı için mi nedir, elindeki

       büyük porselen tabakla yere yuvarlandı. Sofradakilerin utanç içinde önlerine

       baktıkları anda Atatürk, sanki hiçbir şey olmamış gibi Kral'a doğru eğilerek:

       --Bu millete her şeyi öğrettim, fakat uşaklığı öğretemedim-- diye hem meseleyi

       kapattı, hem de ortalığı neşeye boğdu. Garsona da: --Vazifene devam et!--

       emrini verdi.-- (Granda, 1973:362-363; Banoğlu,1954-a:76).

       Kişisel karizması ile toplumsal eyleminin iç içe geçmişliği, bu

       --eğilmezlik-- ana düşüncesi çevresinde çok iyi görülebilir. --Hürriyet ve

       istiklal benim karakterimdir-- sözü yine ulusal bağımsızlığı pekiştirmek için,

       Bağımsızlık Savaşı sırasında söylenmiş bir sözdür (Hakimiyet-i Milliye,

       23 Nisan 1921).

       Kişisel Karizmanın Yaratılması

       Mustafa Kemal Atatürk'ün kişisel karizması yakınlarının anılarıyla,

       özellikle, ölümünden sonra çok daha güçlendirilmiştir. Örneğin, kağıt oyunu

       öyküleri bile bu karizmaya katkıda bulunur. Hikayenin birini Şükrü Kaya'nın

       özel kalem müdürü Nejat Saner anlatıyor:

       --Atatürk, İran Şah'ı, İsmet İnönü, İngiltere Büyükelçisi Sir Percy Lorraine,

       Şükrü Saraçoğlu poker oynuyorlardı. (Sonradan Şükrü Saraçoğlu yerini,

       Orgeneral Fahrettin Altay'a bırakacaktı.) Heyecanla seyrediyoruz. Bir kağıt

       dağılışında oyun açılmış, İsmet İnönü ve Sir Percy Lorraine ellerindeki

       kağıtlara göre oyuna girmişlerdi. Birdenbire Atatürk, kendi kağıtlarına

       bakmadan İran Şah'ına, --Ali Biraderim, müsaade ederseniz ben sizin

       kağıtlarınızla bu oyuna gireyim-- dedi. Buna karşı Şah, --Memnuniyetle Ali

       Biraderim-- diyerek kağıtlarını Atatürk'e verdi. Kağıt istenildiği zaman

       İsmet İnönü iki kağıt aldı. Sir Percy Lorraine ise hiç kağıt istemedi.

       Atatürk de iki kağıt alarak bakmadan, --Rest-- dedi. İsmet İnönü, elinde küçük

       bir üç olduğu için kaçtı. İngiliz Büyükelçisinde ise servi bir küçük ful

       varmış, --Gördüm-- diye cevap verdi. Kağıtlar açılınca, Atatürk'ün üç asına,

       iki dam gelmiş olduğu görüldü ve tabii bütün potu Şah adına Atatürk aldı ve

       gülerek İsmet Paşa'ya, --İnönü! Sefir Cenaplarına söyle, benim şansımla Şah

       Hazretlerinin şansı birleşince, işte böyle kuvvetli olur-- dedi ve ilave etti:

       --Ama kendileri de bize katılırsa cihanda kuvvetli oluruz. Değil mi?--

       (Saner, 1975:60-61).

       Görüldüğü gibi bu öyküde, Atatürk'ün şansının bile ötekilerden iyi olduğu

       ve kişisel yetenekleriyle de bu şansı politika alanında bile değerlendirdiği

       belirtiliyor. Hüsrev Gerede'nin anlattığı bir başka poker öyküsü de kişisel

       yetenekleri oldukça vurgular:

       --Atatürk, hiçbir zaman talih oyunlarını sevmez, arkadaşlarını da kumardan

       uzak görmek isterdi. Bazen vakit geçirmek için poker oynadığı olurdu. Bizzat

       bana anlattığına göre, sevdiği ve takdir ettiği bir yabancı sefir ve madam ile

       bir akşam yemeğini müteakip pokere oturmuşlar. Şakadan oynandığını sezemeyen

       sefirin madamı, Atatürk'ün kaybetmeye başladığını görünce kendi diliyle:

       --Türk liraları bizim memlekete akıyor-- diye memnuniyetini belirtmiş. Bu sözü

       güzelce anlayan Atatürk, hiç anlamamış görünerek, oyuna gayret vermiş.

       Saatler geçtikçe, fevkalbeşer mütehammil bir vücut ve kafanın ezici ve

       bunaltıcı hakimiyeti altında sefir cenapları yavaş yavaş çökmeye ve nihayet

       alabildiğine kaybetmeye başlamış. Zavallı madam, betbeniz atmış bir halde, bu

       kadar borcun altından nasıl kalkabileceklerini düşünürken, Atatürk,

       --Madam...Şimdi de sizin paracıklarınız Türkiye'ye akıyor!-- demiş. Fakat

       kadıncağızı fazla üzmemek için de, hemen oyunun, ciddi..olmadığını, bir

       şakadan ibaret olduğunu söyleyerek, misafirlerinin yüreğine kibarca su

       serpmiş...-- (Banoğlu, 1954-a:85).

       Bu hikayedeki --fevkalbeşer-- sözcüğü bilindiği gibi, doğrudan doğruya

       --insanüstü-- demektir. Bu açıdan, Anadolu'ya geçerken yanına kurmay başkanı

       olarak aldığı Hüsrev Gerede'nin bu anısını, tam --karizma yapıcı-- bir öge

       olarak ele almak olanağı vardır. İran Şah'ı ile birlikte oynanan poker ile

       birleştirildiğinde, öykünün mesajı ve önemi daha da belirginleşir.

       Hıfzı Veldet de Atatürk'ü şöyle anlatıyor:

       --Bence Meclis'in en iyi konuşan ve olayları en doyurucu biçimde anlatan

       hatibi Muştafa Kemal Paşa'ydı. Kesin ifadeli, çok etkili, kararlı, zaman

       zaman sertlik taşıyan, fakat batmayan, ürkütmeyen bir konuşma tarzı vardı

       Reis Paşa'nın.

       O, seyrek, fakat özlü konuşurdu.

       Meclis'e başkanlık ettiği günler, laf meraklısı kimi milletvekillerinin

       konu dışına çıkmalarına müsade etmez, görüşmeleri, her zaman, tartışılan

       konunun doğrultusunda yürütür ve böylece çalışmalardan daha çabuk sonuç

       alınır, işler daha çabuk yürürdü.-- (Velidedeoğlu, 1971: 201).

       :::::::::::::::::::

       II-) KARİZMATİK LİDER OLARAK MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN ÖZELLİKLERİ

       Atatürk'ün --insanüstü-- ya da --doğaüstü-- kişiliği hakkında anı, öykü, olay,

       söylenti ve yorumlar hep birlikte, onun --karizma--sını oluşturur.

       Mustafa Kemal Atatürk hakkında anlatılanları ve kendisinin anlattıklarını

       dikkatli bir gözle incelersek şu noktalarda yoğunlaşan --karizmatik ögeler--

       görürüz.

       1) Gerektiğinde adeta yemez içmez ve uyumazdı. Bunun en tipik örnekleri

       Bağımsızlık Savaşı sıralarında ve Büyük Nutuk'unu yazarken görülmüştür. Hatta

       genellikle geceleri uyumaktan hoşlanmadığı ve sofrası dağıldıktan sonra,

       odasına çekilip uyumak yerine okuduğu ve bu yüzden Mahmut Esat Bozkurt

       tarafından ona --Türk Milletinin Gece Bekçisi-- adı takıldığı söylenir.

       Bu konuda kendisine uzun yıllar hizmet etmiş olan Cemal Granda (Çelebi) şu

       öyküyü aktarıyor:

       --Atatürk için --içkiyi bırakmaz-- diyenler, acaba bir gün gelip

       aldanacaklarını hiç düşünmüşler midir? O'na içkiyi bıraktırmak isteyenler, o

       zaman kimbilir nasıl şaşırmışlardır? Evet, bu kadar içki kullanan ve ondan

       ayrılmaz görünen adam, üç ay hiç rakı içmeden de durabiliyor.

       Atatürk hiç kimsede bulunmayan büyük bir irade gücüne sahipti. Eğlenmesini

       de, içmesini de, çalışmasını da çok iyi bilirdi. Büyük Nutuk'unu yazarken ben

       bunun tanığı oldum. Akşamları yine sofra kuruluyor, herkes karşısında yiyor,

       içiyor, fakat O, ağzına bir damla bile içki koymuyordu. Hatta yemek yerken

       herkesin içkisini gülümsemeyle seyredişi hala, gözümün önündedir. Oysa ben

       içkiye alışkın insanların bir gün bile içmeden duramayacaklarını sanırdım.

       Atatürk'ün tam üç ay kendi isteğiyle içkiye boykotuna benimle birlikte tüm

       çevresindekiler de şaşıp kalmışlardı. Bu da O'nun görev aşkını ve

       sorumluluğunu, alışkanlıklarının ve beğenilerinin de üstünde tuttuğunun en

       güzel örneklerinden biridir.

       Atatürk'ün sevdiği ve güvendiği insanlardan otuzbeş yıllık arkadaşı İzmit

       Milletvekili Süreyya Yiğit, bir anısında şunları anlatmıştı: --Atatürk, büyük

       işler hazırlarken asla alkole ilgi göstermezdi. Nitekim Erzurum'dayken biz

       içerdik, o içki teklifimizi kabul etmez, kahve içmekle yetinirdi. Korkunç

       derecede irade gücü vardı. İçkiyi irade zaafından değil, düpedüz sarhoş

       olmak için içerdi.--

       Çankaya Köşkü'nde Büyük Nutuk'unu hazırlarken, hiç içki içmediği gibi,

       kırksekiz saat hiç gözünü kırpmadan yazı dikte ettirişini de hatırlarım. Öyle

       ki, yazı yazmaktan yorulan değişiyor, fakat O binlerce belge arasından

       ayırdığı notlarıyla büyük eserini tamamlamak için uykusunu bile vermekten

       çekinmiyordu. Böyle zamanlarda, yazdıklarını sofrada arkadaşlarına okutur,

       sonra yine eski köşkün çalışma odasına geçer, kah oturarak kah ayakta,

       çalışmalarını sürdürürdü. Nutuk, çalışmanın, insan gücünün nasıl üstüne

       çıkışını gösterdiği için, ayrı bir önem de taşımaktadır.

       Atatürk'ün hiç uyumadan üç gün durabildiğini de görmüş ve gözlerime

       inanamamıştım. Cephede değildik, savaş da yoktu. Uykusuzluğu gerektirecek

       önemli bir olayla da karşı karşıya bulunmuyorduk. Fakat O, bir işe, ama ciddi

       bir işe başladı mı, onun sonunun geldiğini görmeden asla rahat edemezdi.

       Atatürk, çalışmaları sırasında yer ve zaman ögeleriyle ilgili değildi.

       Nerede ve hangi şartlar altında olursa olsun, yurt çıkarlarını kapsayan bir

       görev belirdi mi, onu yerine getirmeye çalışırdı. Gezileri sırasında trende

       ya da otomobil içinde evrak açtırarak çalıştığı çoktur. En keyifli eğlence

       anında sofrada bile karşısında görevlilerden birini gördü mü sohbeti,

       konuşmayı hemen yarıda keser, --Beni mi istiyorsun ?-- diye kalkıp giderdi.

       Ülke işlerini her şeyin üstünde tutardı. Eline aldığı herhangi bir işi de

       yarım bırakmaz, bitirmeden rahat edemezdi. Bazen hiç durmadan okuduğu,

       kırksekiz saat aralıksız çalıştığı da olmuştur. Çankaya Köşkü'nde eline

       geçirdiği bir tarih kitabını bitirmek için iki gün, iki gece hiç yatağa

       girmemiş, şezlongta dinlenmekle yetinmişti. Yalnız kaldığı ya da okuduğu

       zamanlar masaya pek iltifat etmez, koltuğa babdaş kurup oturmayı daha çok

       severdi.

       Tarihle uğraştığı sıralarda, Atatürk içerde çalışıyor, ben kapıda oturmuş

       bekliyordum. Ara sıra uyumamak için banyoya gidip, yüzüme su vuruyor, sonra

       anahtar deliğine gözümü uydurup, bir post üzerinde yüzükoyun uzanıp Nutku

       hazırlayan Atatürk'ü gözetliyordum Saat sabahın beşine geliyordu. Uykumu

       dağıtmak için elime bir kitap almıştım. Adı --İzmir'in İşgali--ydi. Çok meraklı

       olan bu kitaba kendimi kaptırdığım halde, tüm uğraşım boşa gitmiş, şafak

       sökerken dayanamamış, yorgunluğun etkişiyle uyuyakalmışım.

       Bu sırada Atatürk zile basmış, fakat ben koltukta derin bir uykuya

       daldığım için uyanamamışım. Zille uyandıramayınca, kendisi çağırmak zorunda

       kalmış. Bir de baktım ki, kapıyı aralamış: --Çelebi, Çelebi!-- diye sesleniyor.

       Hemen yerimden fırladım, --Paşam. Emrediniz...-- diyebildim.

       Ama bendeki korkuyu varın siz hesap edin. Bağıracak, parlayacak diye ödüm

       kopuyordu. Ellerimi önüme kavuşturmuş, bekliyordum. Fakat nedense kızmadı.

       Gayet sakin yüzüme bakarak, --Bana bir kahve getiriniz-- dedi.

       Hemen koştum. Orta şekerli bir kahve yapıp getirdim. Daha kahveyi içmeden,

       --Senin tahammülün kalmamış, haydi git yat, arkadaşların gelsin!-- dedi.

       Söyleyecek hiçbir şey kalmamıştı. Sadece kekeleyerek, --Paşam, uyumadım.

       Kitap okurken içim geçmiş-- diyebildim. Gidip arkadaşları kaldırdım. Hizmeti

       devrettim ve yatmaya gittim.

       Akşam nöbet sırası yine bana gelmişti. Üçüncü gecedir ki, Atatürk gözünü

       kırpmıyordu. Kütüphanede yere serili bir ayı postunun üstüne uzanıyor ve

       çalışıyordu. Notların arasına gömülmüştü. Yerler tarih kitaplarıyla doluydu.

       Sadece duş yapıyor, kurulanıp tekrar odaya kapanıyordu. Yemeği bile

       kütüphaneye getiriyorduk. Yüzü hafifçe süzülmüş gibi geldi bana.--

       (Granda, 1973:72-75).

       2) Son derece cesurdu, ölümden bile korkmazdı. Özellikle savaş alanlarında

       gerek birliklerine ve ast komutanlarına, gerekse üst komutanlarına

       davranışları bunun kanıtları olarak anlatılır. Ayrıca, Bağımsızlık Savaşı'nı

       örgütlerken Ali Galip olayı ve Sivas'a gidişi, küçüklüğündeki savaş

       oyunlarında Asaf İlbay'ın anlattığı --baskın girişkenliği--

       (Gençosman, Banoğlu, 1971:36), cesaret ögesini kişisel niteliği ile birlikte,

       toplumsal ve askeri eylemlerinin bir simgesi yapmıştı. Mahmut Yesari bu

       niteliğinden dolayı onu --korku bilmeyen adam olarak tanıdım-- der. Onu tedavi

       eden ünlü hekim Mim Kemal, cesaretini kastederek, hastalığı sırasında

       --Ölüm ondan korktu-- demiştir.

       Aşağıdaki satırlar, bu konudaki karizmasının nasıl oluştuğunu çok iyi

       belirler:

       --Onu ilk defa siperde gördüm. Çanakkale'de Anafartalar grubu kumandanıydı.

       Bizim Fırka vaziyetini tetkike gelmişti.

       Kendisi miralaydı, maiyetinde, kolordu kumandanı mirlivalar vardı. --O--,

       --Paşalar--a kumanda eden bir --Bey--di.

       Siperleri ziyarete gelen başka kumandanlar da görmüştüm. Enver Paşa'nın

       cesareti, ataklığı dillere destandı.

       Ben lapacı padişaha vekalet eden başkumandan vekilinin gözlerinde, daima

       bir komiteci hilekarlığı gördüm.

       Çanakkale'de çarpışan Türk kuvvetlerinin başına hangi sakat endişelerle

       musallat edildiğine bir türlü akıl erdiremediğim Alman kumandanının, ateş

       hattına geldiği zaman, birdenbire yağmaya başlayan şarapnel yağmurlarını

       görünce, yere diz çökerek kendi dilince şahadet eder gibi saklandığını da

       gördüm.

       --O--, sipere bir salona giren bir erkanıharp zabiti gibi girdi. Ve

       sıçanyollarında, ona yol gösterdiğim oldu.

       Evet, bu yazıların başında, yıllardan beri görmeye alıştığınız imzanın

       sahibi, Çanakkale harbinde ihtiyat zabit namzedi Mahmut Esat Efendi'ydi

       (Mahmut Yesari).

       Ben, ona yol gösterirken, günlerden değil, aylardan beri siper hayatına

       alışmış olduğum halde titriyordum, fakat --O--, boyunun uzunluğuna rağmen,

       ayaklarının ucuna basarak doğrulur; siperlerin üzerinden düşman siperlerine

       bakardı.

       --Düşman siperlerine bakmak!-- Bu, hiç kolay değildi. Düşman ateşten göz

       açtırmazdı. --O--, bu --göz açtırmayan ateş--e --gözlerini kırpmadan-- bakardı.

       --O--nu ben, ilk defa, --Korku bilmeyen adam-- olarak tanıdım.--

       (Banoğlu, 1955:75) .

       3) Çok iyi bir komutandı. Cephede bulunan komutanların gözleriyle

       göremediklerini görürdü. Yunus Nadi şu öyküyü anlatıyor:

       --Sakarya muharebesinden sonraydı. Erkanıharp zabiti cepheden alınan

       malumatı Başkumandan Müşir Gazi Mustafa Kemal'e okuyordu. Malumat meyanında

       cephe kumandanlarından birinin Seyit Gazi veya Döker'in bilmem ne kadar şark

       veya şimalinde bir düşman fırkası görüldüğünden bahsediyordu. Paşa kaşlarını

       çatarak, --Hayır, orada düşman fırkası olamaz ve yoktur. Yazınız, iyi

       baksınlar!-- dedi. Erkanıharp zabiti gittikten sonra orada iki saat daha kaldı.

       Biz öğle yemeği yerken, zabit tekrar geldi.. --Haber aldım filhakika orada

       düşman fırkası yokmuş efendim-- dedi. Cephedeki kumandan gözle görülen bir

       düşman fırkasından bahsederken, Gazi Paşa, altıyüz kilometre uzaktan orada

       düşman fırkası olmadığını görüyor ve ihtar ediyordu

       (Banoğlu, 1955:59 ve 92-93). (Banoğlu bu fıkrayı aynı kitabın iki ayrı yerinde

       iki ayrı ağızdan ve iki ayrı biçimde aktarmaktadır. İkinci biçim, Muzaffer

       Kılıç tarafından anlatılmıştır ve birinciden biraz daha ayrıntılı olmakla

       birlikte esas bakımından aynıdır.)

       İyi komutanlığı yalnız üstün görüş yeteneğinden değil, cesaretinden ve

       askerlik bilgisinin yüksek oluşundan gelirdi. Kendisinin anlattığı şu öykü bu

       konudaki özelliğini daha iyi vurgular:

       --...Alay ve batarya kumandanına efradı tamamen toplayıp küçük bir istirahat

       vermelerini söyledim. Denizden mestur olarak on dakika tevakkuf edecekler,

       sonra beni takip edeceklerdi. Ben de, orada bir Aptalgeçidi vardır, o

       Aptalgeçidi'nden Conkbayırı'na gidecektim. Yanımda yaverim, emir zabitim ve

       sertabip ile oralarda tekrar bulunduğumuz fırka cebel topçu taburu kumandanı

       olduğu halde evvela atlı olarak yürümeğe teşebbüs ettik, fakat arazi müşait

       değildi. Hayvanları bıraktık, yaya olarak Conkbayırı'na vardik. Şimdi burada

       tesadüf ettiğimiz sahne en enteresan bir sahnedir. Ve vak'anın en mühim anı

       bence budur.

       ... Bu esnada Conkbayırı'nın cenubundakii 261 rakımlı tepeden sahilin

       tarassut ve teminine memuren oralarda bulunan bir müfreze efradının

       Conkbayırı'na doğru koşmakta, kaçmakta olduğunu gördüm. Size şu muhavereyi

       aynen okuyacağım: Bizzat bu efradın önüne çıkarak: --Niçin kaçıyorsunuz?--

       dedim. --Efendim düşman-- dediler. --Nerede?-- --İşte--, diye 261 rakımlı tepeyi

       gösterdiler.

       Filhakika düşmanın bir avcı hattı 261 rakımlı tepeye yaklaşmış ve kemali

       serbestiyle ileriye doğru yürüyordu. Şimdi vaziyeti düşünün: Ben kuvvetlerimi

       bırakmışım, efrat on dakika istirahat etsin diye... Düşman da bu tepeye

       gelmiş.... Demek ki düşman bana benim askerlerimden daha yakın! Ve düşman,

       benim bulunduğum yere gelse kuvvetlerim pek fena bir vaziyete düçar olacaktı.

       O zaman artık bunu bilmiyordum, bir muhakemei mantıkıye midir, yoksa sevki

       tabii ile midir, bilmiyorum, kaçan efrada: --Düşmandan kaçılmaz-- dedim.

       --Cephanemiz kalmadı-- dediler. --Cephaneniz yoksa, süngünüz var-- dedim.

       Ve bağırarak bunlara süngü taktırdım. Yere yatırdım. Aynı zamanda

       Conkbayırı'na doğru ilerlemekte olan piyade alayı ile cebel bataryasının

       yetişebilen efradının --marş marş--la benim bulunduğum yere gelmeleri için

       yanımdaki emir zabitini geriye saldırdım. Bu efrat süngü takıp yere yatınca

       düşman efradı da yere yattı. Kazandığımız an bu andır..--

       (Mustafa Kemal, 1955:13-14), Aktaran: Uluğ İğdemir).

       Ayrıca, bir komutanın liderlik niteliklerine de sahipti. Sevr'in

       umutsuzluğunu toplumsal bir savaş heyecanına dönüştürecek ölçüde toplumsal

       liderlik niteliklerine sahipti (Ansart, 1981).

       4) Çok ileri görüşlüydü. Gerek Türkiye'ye, gerekse dünyaya ilişkin yargıları

       hep doğru çıkmıştır. Birinci Dünya Savaşı'nı kaybedeceğimiz, İkinci Dünya

       Savaşı'nın çıkacağı, Kral Edward'ın Madam Simpson için tahtından ayrılacağı,

       Mussolini'nin halkı tarafından linç edileceği, Majino Hattı'nın aslında bir

       Nasreddin Hoca türbesi niteliği taşıdığı, İkinci Dünya Savaşı'nda Romanya'nın

       kaderi, Hatay konusunda Fransa'nın tutumu hep doğru tahmin ettiği olaylardır.

       Türkiye hakkındaki yargıları ise, olayları bizzat kendi iradesiyle de

       biçimlendirdiği için hemen hemen hiç yanlış çıkmamıştır.

       Özellikle uluslararası ilişkilerde belirginleşen bu ileri görüşlülük 1935

       yılında Gladys Baker'in ağzından aktarılan şu öyküde iyice vurgulanır:

       --Savaş çıktığı takdirde Amerika tarafsızlık siyasetini koruyabilecek mi?

       --Olanak yok-- dedi. --Olanak yok. Eğer savaş çıkarsa, Amerika'nın milletler

       topluluğunda işgal ettiği yüksek durumu herhalde etkili olacaktır. Coğrafi

       durumları ne olursa olsun, milletler birbirlerine birçok bağlarla

       bağlıdırlar.--

       Atatürk, dünyadaki milletleri, bir apartmanda oturanlar gibi görüyor.

       --Birleşik Amerika Cumhuriyetleri bu apartmanın en lüks dairesinde

       oturmaktadır. Eğer apartman, oturanların bazıları tarafından ateşe verilirse,

       diğerlerinin yangının etkisinden kurtulmasına olanak yoktur. Savaş için de

       aynı şey olabilir. Birleşik Amerika Cumhuriyetlerinin bundan uzak kalması

       olanaksızdır.--

       Atatürk şu sözleri ilave etti: --Bundan başka, Amerika büyük ve kuvvetli ve

       dünyanın her yerinde ilişiği olan bir devlet olduğundan, kendisinin siyaset

       ve ekonomi yönünden ikinci basamaktaki bir duruma düşmeşine hiçbir zaman izin

       veremez.-- (Arıburnu, 1976:328).

       5) İnsanları iyi tanır ve kimi nerede, nasıl görevlendireceğini bilirdi.

       Lozan Konferansı'na Rauf Bey yerine İsmet Paşa'yı seçerek yollaması, ordu

       komutanları arasında yaptığı tercih ve atamalar, Cumhuriyet döneminde seçtiği

       bakanlar ve öteki yöneticiler, sofrasının değişen konukları hep bu

       yeteneğinin belirtisidir. Örneğin, İsmet Paşa'yı Lozan'a --Başmurahhas-- olarak

       yollarken yaptığı şu değerlendirme, ondan sonra yıllarca siyaset sahnesinde

       kalan İsmet Paşa'yı ne güzel anlatır:

       --... Siz İsmet Paşa'yı tanımıyorsunuz. Çünkü, ömrü cephede geçti. Ankara'da

       pek az müddet kaldı. Tanımaya vakit ve imkan bulamadınız. Bu adam zekidir,

       müdebbirdir. Bilhassa ileriyi görüş ve tetkik hassası kuvvetlidir. Mesela

       içinizden birini şu masayı devirmeye memur etsem, iki üç, nihayet dört

       şekilde devirebilir. Halbuki İsmet Paşa, bunu sekiz on şekilde devirmek

       iktidarına maliktir.-- (Banoğlu, 1955:85).

       Bu konuda bir başka küçük fıkra durumu bir başka açıdan, olumsuz kişiler

       yönünden daha iyi değerlendirmemize de yardımcı olacaktır. Osmanzade Hamdi'nin

       ağzından Banoğlu aktarıyor:

       --İsmi lazım değil, böylelerinden biri, bir gün tesadüfen sofrasında

       bulunuyordu. Onu göstererek, sofradakilere dedi ki: --Bu zatı tanır mısınız?

       Devri Hamidi'de Padişahın meddahıydı. ..Meşrutiyet olunca, onun aleyhinde

       bulunarak, İttihat ve Terakki'ye sokuldu. Onlar da düşünce, aleyhlerinde

       demediğini, yazmadığını bırakmadı. Şimdi bizden görünüyor. Fakat bizim de

       arkamızdan kimbilir neler söyleyecek!-- Biz bu sözlere sanki kendimiz muhatap

       oluyormuşuz gibi, renkten renge girerken, asıl muhatap olan zatı şerif ise:

       --Allah ömürler versin Paşam...-- diye yaltaklana yaltaklana yılışıyordu.

       Atatürk'ün --kötü-- bilerek, sevmediklerini de bazen kullanmakta müamahakar

       davranışının, herhalde, bizce meçhul, bir sebep ve hikmet vardı.--

       (Banoğlu, 1954-b:94).

       İnsanları değerlendirmesi hem olumlu, hem de olumsuz kişiler için nesnel ve

       başarılıydı. Şu örnek de başka bir olumlu değerlendirmenin öyküsüdür:

       --Birinci Meclis'in kuruluşundan kısa bir zaman sonra asilerin Nallıhan'da,

       kaymakamı balta ile kestikten sonra, Ankara üzerine yürüyecekleri şayi

       olmuştu. Meclis azaları, Mustafa Kemal Paşa'ya başvurdular. O da bilatereddüt,

       --Refet Bey'i (Paşa) gönderelim. Başka çaremiz yok... Bu işin hakkından ancak

       o gelebilir-- dedi.

       Hiç unutmam, Refet Bey, atına binerek arkasında Bursalı Hüsnü Başçavuş

       isminde askerle, Nallıhan istikametine yollandı.

       Hepimiz müthiş bir heyecan ve korku içinde büyük tereddütlerle Refet Bey'i

       uğurladık:

       Gitti... Hayret edilecek bir süratle isyanı bastırdı ve arkasında muhtelif

       topçu ve süvari kuvvetleriyle Ankara'ya döndü.-- (Banoğlu, 1955:85).

       6) İlkeleri açısından sert, kişisel açıdan hoşgörülü ve bağışlayıcıydı.

       Atatürk , hakkında anlatılanların vurguladığı bir başka gerçek, ilkelerinden

       ve özellikle devrimlerinden hiç ödün vermediği, buna karşılık, kişisel

       bakımdan hoşgörülü ve bağışlayıcı olduğuydu. Şu öykü gerek ilkeler, gerekse

       kişisel bağışlayıcılığı açısından ilginçtir:

       --Florya köşkünde mutad akademik toplantıların yapıldığı bir gecedir.

       Atatürk'ün huzurunda birçok ilim adamı vardır. Vali ve belediye reisi

       Muhittin Üstündağ da sofrada hazır bulunanlar arasındadır. Mevzu, dil

       devriminin gittikçe ilerlemekte ve inkişaf etmekte olan araştırmalarına

       intikal etmiştir . Muhittin Üstündağ, ilmine ve fazlına çok inandığı Osman

       Ergin'den bahsediyor, şahsi olmamakla beraber zirai terimler üzerinde çok

       orijinal bir tetkik yapmış olduğunu söylüyor. Atatürk bundan çok memnun

       oluyor ve --Çağıralım buraya-- buyuruyor. Osman Ergin o zaman Büyükada'da

       oturmaktadır. Florya köşkünden kalkan bir motör Osman Ergin'i getirmek için

       yola çıkıyor. Muhittin Üstündağ, --Son hazırladığı ziraat makalesini de

       beraberinde getirsin-- haberini gönderiyor. Büyük bilgin Osman Ergin, gece

       yarısı Muhittin Bey'in haberini alınca, telaşlanıyor. Nereye, niçin davet

       edildiğini anlamıştır. Atatürk'ün huzuruna davet edilmesini, hayatında bir

       fali-hayır addediyor. Ömrü boyunca, mütevazi köşesinde sadece ilim aşkıyla

       çalışmanın mükafatını ancak bugün görecektir. Kendisini yakından tanıyan ve

       hürmet eden Muhittin Üstündağ'a da böyle bir zemin hazırladığı için minnet

       duymaktadır. Osman Ergin'in motöre binerek Florya köşküne gelinceye kadar

       geçirdiği zaman, büyük ilim adamına sonsuz bir inşirah vermiştir. Ilık bir

       rüzgar esmekte, motör denizi yara yara mesafeleri yutmaktadır. Motör, köşkün

       iskelesine yanaştığı vakit memurlar, polisler koşuyorlar, iskeleye çıkan

       Osman Ergin'i hürmet ve tazimle selamlıyorlar. Haber veriliyor ve Osman Ergin

       derhal içeri alınıyor. Atatürk'ün gözlerinde neşeli pırıltılar yanıp

       sönmektedir. Muhittin Üstündağ, Osman Ergin'i Büyük Ata'ya takdim ediyor.

       Atatürk, --Muhittin'i bunun için severim. İlim adamlarını buluyor, onları

       himaye ediyor...-- Ve Osman Ergin'i yanındaki koltuğa davet ediyor. Hazırladığı

       makaleyi okumasını emrediyor. Osman Ergin, makalesini çıkarıyor. Bütün ömrünü

       bu milletin ve bu memleketin irfan hayatına hizmette harcamış olan büyük

       bilgin okudukça Ata takdirlerini saklamıyor, arada bir, bir kelime, bir buluş

       hakkında bizzat izahat vererek Osman Ergin'in isabetli fikirlerini alkışlıyor.

       Makalenin okunması bittiği zaman herkes memnundur. Herkesin yüzünde Ata'nın

       memnuniyetinden duyulan hazzın izleri titreşmektedir. Osman Ergin, derin bir

       nefes aldıktan sonra, makalesini katlayıp cebine koymak üzeredir. Birden bir

       hadise... Hiç beklenmeyen bir hadise... Ata'nın kaşları çatılmış, biraz

       evvelki tatlı, mültefit sesi çelik gibi şertleşmiştir. --Ver bakalım Osman Bey

       şu makale müsveddelerini!-- Bu ses salonda hazır bulunanların hepsini birden

       irkiltmişti. Osman Ergin, cebine koymak üzere bulunduğu makaleyi Atatürk'e

       uzatmadan önce, hazır bulunanlardan bazılarının yüzlerine şöyle seri bir

       nazar atfediyor. Okuduğu mana, kendisini büsbütün şaşırtıyor ve gayriihtiyari

       elindeki müsveddeleri Atatürk'e uzatıyor. Şimdi Ata'nın kalın kaşları

       çatılmış, açık alnı kırışıklıklarla dolmuştu. Hiç kimsede ne ses, ne küçük bir

       hareket vardır. Muhittin Üstündağ başını önüne eğmiş, Ata'nın sofrasında daha

       fazla imtiyazı olanlar, daha bir dakika evvel bizzat Atatürk'ün içten

       takdirlerini toplayan Osman Ergin'e acır gibi bakıyorlar. Bu derin sükutu,

       ruhları ürperten, sert, ordusuna ölüm dirim komutasını veren bir askerin gür

       sesi, Atatürk'ün asabi olduğu kadar heyecanlı sesi ihlal ediyor. --Siz Bay

       Osman Ergin, benim bu memlekette bir harf inkılabı yaptığımı bilmiyor

       musunuz?-- Bu derin şükutun muamması artık çözülmüştü. Fakat hakikaten özlü,

       büyük bir çalışma neticesinde hazırlanmış ve üstelik, birçok ilim adamlarına ve

       profesörlere nasip olmayan takdirleri kazanmış bulunan bu makalenin en büyük,

       hatta affedilmez hatası, Arap harfleri ile yazılmış olmasıydı. Atatürk'ün bu

       husustaki sonsuz hassasiyetini çok iyi bilenlerden biri de Muhittin Üstündağ

       olduğu halde, nasıl olmuş da hatırlayamamış ve Osman Ergin'e bu noktayı

       bildirmemişti. Fakat artık iş işten geçmiş bulunuyordu. Şimdi Ata'nın bu

       asabiyetini kim ve nasıl teskin edecekti? Buna kimse cesaret edemiyor, hazır

       bulunanlardan bir tanesi, ara bulma ve şefaat dileme yoluna gidemiyordu.

       Atatürk, elindeki müsveddeleri buruşturuyor, sonra Osman Ergin'e soruyor:

       --Sizin memuriyetiniz ne idi?-- Vak'anın bundan sonraki kısmını, Osman Ergin'in

       ağzından nakledelim. Osman Ergin diyor ki Atatürk, --Benim bu memlekette bir

       harf inkılabı yaptığımı bilmiyor musunuz?-- dediği vakit, beynimden vurulmuşa

       dönmüştüm. Gözlerim kararmış, kulaklarım uğuldamaya başlamıştı. Davanın

       tamamiyle kaybedilmiş olduğunu anlıyor ve buradan nasıl kurtulacağımı

       düşünüyordum. İkinci suali sebebini anlayamadığım bir hisle beni ümide

       düşürdü, memuriyetimi soruyordu. Belki bunda bir necat yolu vardı. Derhal,

       --Mektupçuyum Atam...-- diye cevap verdim. Bu cevabım Ata'yı teskin edecek

       miydi? Bu ümidim de ancak birkaç saniye sürdü. Atatürk biraz evvelki şiddetle,

       --Bu mektupçuluğu tamamiyle lağvetmeli!..-- diye gürledi. Önce söylenen sözleri

       kendi kendime bir daha tekrarladım. Sesin kulaklarımdaki aksini içimde

       duymağa çalıştım. Evet, Atatürk, yurttaki bütün mektupçuları azledeceğini

       söylemişti. O zaman gözümün önüne tanıdığım birçok mektupçu dostlarım

       geldiler. Ve büyük bir ateş içimi kapladı. Benim yüzümden bunca günahsız

       mektupçular, birden azledilecekler, aç, perişan kalacaklardı. Ve zavallı

       meslekdaşlarıma ben sebep olacaktım. Nasıl oldu, ani bir ilham geldi, bunu

       hala bilmiyorum. Salonda bulunanların hepsini sindiren ve herkesi titreten

       Ata'nın bu hiddeti karşısında ben birden cesaretlenmiştim. Kelimeler

       kendiliğinden ağzımdan döküldü: --Atam, dedim, mahvedecekseniz beni mahvediniz,

       diğer meslekdaşların bunda ne günahları vardır... Atatürk'ün birden bana doğru

       döndüğünü ve şert bakışlarını bana tevcih ettiğini gördüm. Asabiyeti

       eksiltmemiş, artmıştı. Elindeki kalemi şiddette yere çarptı ve: --Ben kimseyi

       mahvetmem!..-- dedi. Ruhumda tatlı bir rüzgar esmeye başlamıştı. Demek,

       meslekdaşlarım mahvolmaktan kurtulmuşlardı. Oh!.. Bu, benim için ne büyük

       saadetti. Fakat hala, orada hazır bulunanların sesi çıkmıyor, hala hepsi

       susuyordu. Biraz evvel boynunu büken Muhittin Üstündağ'a diğerleri de imtisal

       etmişlerdi. Onlar da önlerine bakıyorlar, kimse imdadıma yetişmiyordu. Bu hal,

       maneviyatımı büsbütün bozuyor, yıkıyordu. Artık, fazla bir şey ne

       düşünebiliyor, ne de düşünsem söyleyebilecek takate sahip bulunuyordum. Bu

       derin, sinir bozucu sükutu yine Atatürk bozdu, kulaklarda değil, kalpte

       duyulan bir sesle, sadece: --Vasıta!-- dedi. İnsan kafasında ne kadar olgun

       fikir yuva yapmış olursa olsun, hadiseler, çok defa insanı çocuklaştırır,

       çocukça düşündürür. Bu mecliste bir suçluydum. Ata'nın inkılaplarına cephe

       alan bir suçlu ve suçum en yakın dostlarım tarafından bile kabul ediliyordu.

       O kadar ki, beni müdafaaya bile kimse cesaret edemiyordu. O halde --vasıta--

       neydi? Böyle zamanlarda şeytan da vazifesini bütün kudretiyle yapar. --Vasıta--

       bana Abdülhamit devrini hatırlatmıştı. Yoksa ayaklarıma taş bağlayarak beni

       denizin dibine mi göndereceklerdi? Bu ıstıraplı hal fazla devam etmedi. Bir

       sivil nezaketle dışarı davet etti. Yerimden güçlükle kalkarak yürüdüm.

       Kapının önündeki polisler, yine içeri girerken olduğu gibi tazim ile

       selamlıyorlardı. İskelenin yanına geldik. Beni en büyük ümitlerle buraya

       getiren motör, iskeleye yanaşmış, duruyordu. Polis doğru oraya gitti ve

       kenara çekilerek yol gösterdi. Motöre, boş bir çuval gibi dönmüştüm. Derin

       derin nefes alıyor ve birkaç dakika içinde geçen vukuatı kafamda toplamaya

       çalışıyordum. Bir aralık aynı polis yaklaştı: --Paşa da gelecek, onun için

       biraz bekleyeceksiniz-- dedi. Paşa niçin gelecekti, ben ne kadar daha

       bekleyecektim? Bunlardan bir netice çıkaracak halde değildim. Kımıldamadan

       uzanmış, yıldızlara dalmıştım. Bu halde ne kadar bekledim, ne kadar zaman

       geçti, bilmiyorum. Bir aralık bir ayak sesi duydum. Gayri ihtiyari başım o

       tarafa döndü. Bakar bakmaz da, kelimelerle izahı mümkün olmayan ani ve müthiş

       bir sarsıntı geçirdim. Çünkü köşkün iskelesinde bana doğru ilerleyen bizzat

       Atatürk'tü ve yalnızdı. Bir hayal görmekte olduğum zehabına kapıldım. Korkunç

       derecede ağırlaşmış olan elimi güçlükle kaldırarak gözlerimi oğuşturdum.

       Hayır, gördüğüm hayal değildi. Atatürk, kısa, kollu bir gömlek giymişti ve

       ağır adımlarla bana doğru geliyordu. Benim için yapacak en küçük bir hareket

       yoktu. Esasen bir şey düşünemiyordum. Belki hava almaya çıkmıştı, beni

       görmeden dönebilirdi. Görülmeyi istemiyordum, fakat kendimi gizlemeye de

       imkan yoktu. Atatürk, istikametini bana tevcih etmişti. Birkaç adım sonra

       motörün yanında durdu ve elini bana uzattı. Sert, fakat, tatlı, müşfik bir

       sesle: --Osman Bey-- dedi, --sizi biraz kırdım.-- Cevap veremedim. Elimi sıkmıştı,

       iltifat ediyordu. Ben yerimden kalkmıyordum. --Böyle yapmaya mecburdum.

       Yazınız beni cidden memnun etti, çok çalışmışsınız, çok güzel buluşlarınız

       vardır. Yalnız, bilmelisiniz ki, bu millet için yaptığımız inkılapları, her

       türlü manii yıkarak yaşatmaya mecburuz. Bu inkılabın esaslarını tatbik

       etmekle mükellef olan kimseler de bunu böylece bilmelidirler. Binaenaleyh,

       içerideki vak'a, daha fazla onlara, orada hazır bulunanlara bir ders olsun

       diye vukua gelmiştir, Senin şahsına istemeyerek yapılan bu hareketi hoş

       görmeniz lazımdır.-- (Banoğlu, 1954-a:20-23).

       Görüldüğü gibi, bir kısmı doğrudan doğruya onu yaşayan Osman Ergin'in

       ağzından olmak üzere, Banoğlu tarafından aktarılan bu fıkra, yalnız

       Atatürk'ün birkaç karizmatik özelliğini birden belirtmekle kalmıyor, aynı

       zamanda bu karizmatik lider karşısında, bir insanın iç dünyasını ve onun

       karizmasını nasıl gördüğünü de yansıtıyor. Ayrıca, fıkranın bir özelliği de

       Atatürk'ün kimi zaman bütünüyle, çevresine belli bildirileri aktarmak için

       planlı ve programlı bir tutum içinde olduğunu ortaya koymasıdır. İlerde

       üzerinde ayrıca duracağım bu konuya, yani Atatürk'ün kendi liderliğini

       bilinçli bir biçimde kullanma konusuna, şimdilik yalnız işaret etmekle

       yetiniyorum. Fıkranın buradaki önemi, ilkelerdeki ödünsüzlüğü ve kişisel

       hoşgörüyü vurgulaması ve karizmanın bir başkası tarafından nasıl

       algılandığını belirtmesidir.

       Biraz farklı, fakat benzer bir olay kendisine verilen çiçeği, veren

       öğretmen peçeli diye almamasıdır. Sonuçta peçe açılmış, çiçek alınmıştır

       (Aslan, 1981:159-163).

       7) Duruma göre esnek davranmasını bilirdi. Onun her durumun üstesinden

       geleceğine, bütün karşıtlarıyla şu ya da bu biçimde başa çıkacağına olan

       inanç her zaman Mustafa Kemal'in cesaretine ve atılganlığına da bağlı değildi.

       Kimi zamanlar onun, uygun durumu beklediği ve bu bekleyiş sırasında boyun

       eğmiş göründüğü anlatılanlar arasındadır. Onun bu tutumunu, bütün Bağımsızlık

       Savaşı süresince Padişah'a açıkça karşı çıkmamasında, Çerkes Etem'e son

       dakikaya dek tahammül etmesinde ve benzeri pek çok genel stratejik olayda

       görmek olanağı vardır. Şu hikaye durumu çok daha açık olarak belirleyecektir:

       Birinci Meclis zamanında, İkinci Grup, Trabzon'a vali vekili olarak atanan

       bir komutan dolayısıyla, zamanın Dahiliye Vekili Fethi Bey'i sorguya

       çekmektedir. Sorguyu sonradan Atatürk'ün fedaisi Topal Osman tarafından

       öldürülen Trabzon Mebusu Ali Şükrü yönetmektedir. Olayı İsmail Habib Sevük

       anlatır:

       --Fethi Bey kimbilir kaçıncı defa kürsüye çıkmaya hazırlanırken ve Ali Şükrü

       henüz kürsüdeyken, Birdenbire bir lav patlamış gibi Gazi'nin sesi duyuldu:

       --Reis Bey, söz isterim!-- Gazi, Meclis'te çok defa, kapıdan girince sol

       tarafta bulunan Diyap Ağa'nın yanında otururdu. Diyap Ağa seksenlik, uzun ve

       süt gibi beyaz sakallı, okuma yazması olmayan, fakat Gazi'ye hep --Kurban olam

       Paşam!-- diye hitabı itiyat edinmiş, iyi yürekli bir Şark mebusuydu. Şef şimdi

       gene onun yanında apansız ayağa kalkmış, --Reis Bey, söz isterim!-- diyor.

       Belli, saatlerdir, mes'uliyeti kendinden atıp Şef'e kadar götürmemek için

       arkadaşı Fethi Bey'in gösterdiği tahammüle artık kendisi tahammül edemez hale

       gelmiştir. Onun ani bir infilakla, --Söz isterim!-- diye ayağa kalkması üzerine

       bütün Meclis darabanı durmuş bir kalp gibi sustu. Çıt yok. Baktım, kürsüde

       duran Ali Şükrü'nün yüzü sapsarı. --Söz isterim!-- diyen ses infilakinde devam

       ediyor. --Dahiliye Vekili yenidir, onu neye sıkıştırıp duruyorlar? Meseleyi

       ben bilirim, eğer mes'uliyet varsa bana sorsunlar, ben cevap vereceğim.-- Ali

       Şükrü yumuşak ve sakin cevap veriyor: --Meclis Reisimizden istizah hakkımız

       olduğunu bilmiyordum ve sanıyordum ki, böyle bir hakkımız yoktur!-- Doğru,

       Meclis Reisi demek, fiilen devlet reisi demekti. Devlet reisinden istizah

       olunur mu? Aniden bunun farkına varan Şef, o şaklar gibi çıkan sesiyle devam

       ediyor: --Yalnız Meclis Reisi değil, aynı zamanda Başkumandanım; o sıfatla

       istizah edebilirler!-- Yoo... Bu hiç olmadı. Baktım Ali Şükrü'nün benzi yerine

       gelmişti. Mantığın kendisinde olduğunu bilen bir insan emniyetiyle cevap

       veriyor. --Mesele askerliğe ait bir iş değil ki Başkumandandan istizah edelim!--

       Şefteki infilak yeniden hıza gelmiş bir hamleyle gürledi: --Ne demek! İstihzaha

       mevzu olan zat yüksek rütbeli askerdir. Ordunun şerefli bir uzvu hakkında

       söylenmedik söz kalmadı. Bu kürsüden bunları mı işitecektir?-- Bu sefer

       verilecek cevap daha kolay, nitekim Ali Şükrü de kolayca cevap veriyor: --Biz

       onun harekatı hakkındaki istizahı asker olduğu için değil, sırf vali vekili

       olduğu için yapıyoruz.-- A... Şef oturuverdi- Sanki hiçbir şey olmamış gibi

       Diyap Ağa'yla sakin sakin konuşuyordu. Lavını fırlatıp duran volkan, bak,

       birdenbire lavını içine çekivermiş. Şef, Meclis'i hangi silahlarla idare

       ediyordu? Teshir, ikna, ilzam, tehdit, ikaz, ifşa, teşhir ... Şimdi yeni bir

       silahını daha görüyoruz: --Hazım--. Bu hazım . bize en haşmetli gürleyişinden

       daha heybetli geldi.-- (Banoğlu, 1955:63).

       Bu öykünün başına ve sonuna baktığımızda liderin --esnek davranış--ına kanıt

       olarak söylenen şu sözleri de görüyoruz:

       --Saklı karar'ın yarısı saltanatın ilgasıyla, tamamı da Cumhuriyet'in

       ilanıyla meydana çıkacak. Şefle muhaliflerini yıllarca çarpıştıran bu esas

       davada Şef sonuna kadar nasıl muvaffak oldu? Kullandığı silahlar çok

       çeşitliydi: --Biz bize benzeriz-- dediği zaman silahı --teshir--dir. --Vazife ve

       selahiyet-- nutkunu beş saat söylediği zaman o silah --ikna--dır. Başkumandanlık

       meselesinde --Bırakmadım, bırakmıyorum, bırakmayacağım-- dediği zaman o silah

       --ilzam-- ve --tehdit--, --Ey Meclis, içinizde casus da var!-- diye bağırdığı zaman

       silahı hem --ikaz--, hem --ifşa-- ve... Şefi mebusluktan tecrit için hazırlanan o

       sinsi layihaya karşı bütün millete müracaat ettiği zaman da o silah ibretli

       bir --teşhir--di.--

       İşte öyküsüne bu sözlerle giren İsmail Habib Sevük, öyküden sonra, --Cesur,

       atak, çetin, bütün selahiyeti kendinde toplamış gümbürtülü bir Meclis--i

       Atatürk'ün nasıl yönetmiş olduğunu kendine sorarak şu yanıtı veriyor:

       --İlzam--dan --hazm--a, --teshir--den --teşhir--e kadar her türlü silahı

       kulanarak.-- (Banoğlu, 1955:63).

       8) İçinde bulunduğu küçük gruba her zaman ve her koşulda egemen olurdu.

       Atatürk için etrafına egemen olmayla ilgili olarak anlatılan öykülerin önemli

       bir kısmı savaş anılarına, geri kalanları da sofrasına ilişkindir. Bütün

       anlatılanlara baktığımızda, --O--nun her koşulda, en heyecanlı ve gergin savaş

       anlarından, en gevşek, yumuşak şohbet anlarına kadar, çevresine egemen

       olduğunu görüyoruz. Bunu kimi zaman baskın biçimindeki eylem, düşünce, öneri

       ve sorularıyla yapar, kimi zaman da müthiş bir hazırlık gerektiren konularda

       o hazırlığa sahip bir uzman niteliği ile herkesi şaşırtırdı.

       Savaş anlarında çevre ile olan ilişkileri genellikle bir ast-üst hiyerarşisi

       içinde oluştuğundan, Osmanlı Ordusundan istifa ettiği ve Ulusal Bağımsızlık

       Eylemi'nin hukuksal lideri niteliği kazanmadığı kısa bir dönem dışında; bu

       ilişkiler genellikle, cesareti, uzak görüşlülüğü, kavrayış gücünü simgeler.

       Oysa, Cumhurbaşkanı olmasına karşın, sofrası çok daha esnek ilişki ve

       etkileşimlere tanık olur. Şimdi bu esneklik içindeki liderliği Reşit Galip ile

       olan ilişki ve etkileşiminde görelim. En yakın hizmetkarının ağzından

       aktarılan bu öykü, Atatürk'ün liderliği hakkında çok önemli ipuçları

       vermektedir:

       --Dr. Reşit Galip, Atatürk'ün çok sevdiği ve nazını çektiği arkadaşlarından

       biriydi. Sevdiklerinin nazını çekmek, zaten Atatürk'ün başlıca iyi huylarından

       biriydi. Reşit Galip'in zekasını, çalışkanlığını, enerjisini, doğru

       sözlülüğünü, devrimciliğini, yurtseverliğini, kendisine bağlılığını çok

       beğenirdi.

       İşte Atatürk'le Reşit Galip arasında geçen oldukça ilginç bir tartışma

       vardır ki, birçokları tarafından yanlış bilinmektedir. Bir akşam sofrasında

       geçen bu tartışmayı; Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Cumhuriyet gazetesinde

       yayınlanan bir yazısında yazmış, sonunu da bilenler tamamlasın demişti.

       Bilenlerden biri olarak üstadın bu makalesini tamamlamaya çalışacağım.

       Atatürk asla kin tutmazdı. Bir kimseye ne kadar kızarsa kızsın, bir zaman

       sonra onu affeder, olanları unuturdu. Bu yüzden çevresinden birçokları zaman

       zaman gözden düşer, sonra yeniden affedilir, eski yerlerini alırlardı.

       Atatürk'e karşı gelen ve meydan okuyan Dr. Reşit Galip de işte gözden düşüp,

       sonra itibara kavuşanlardandı.

       Dolmabahçe Sarayı'nın harem kısmında (hususi daire) akşam sofrasını yeni

       kurmuştum. Mevsimlerden yazdı. Konuklar birer ikişer geldiler. Ruşen Eşref

       Ünaydın, Recep Zühtü, Şükrü Kaya, Tevfik Rüştü Aras, Dr. Reşit Galip, Celal

       Sahir, Hasan Cemil Çambel ve bayanlar vardı.

       Yemek süresince herkes, her konuda konuştu. Gece yarısına dek süren

       toplantının sonuna doğru, halkın eğitilmesiyle ilgili konular tartışılmaya

       başladı. Milli Eğitim sorunları eleştirilirken Reşit Galip'in ayağa

       kalktığını gördüm. Doktorun pek tabii sayılmayan bir hali vardı. Coşkuyla

       konuşuyordu. İçi içine sığmıyordu. O tarihte Halkevlerinin denetimi, C.H.P.

       Parti Meclisinde bulunan Reşit Galip'in elindeydi (Metni okuyan İbrahim

       Cüceoğlu, o dönemde Parti Meclisi olmadığını sözü edilen Kurulun ya Parti

       Divanı ya da Parti Genel İdare Kurulu olduğunu söyledi. Granda yanılıyor

       herhalde. E.K.). Reşit Galip söze, o zamanın Milli Eğitim Bakanı Esat Hoca'dan

       yakınmayla başladı. Halkevlerinin temsil kollarında oynanacak piyeslerdeki

       kadın rolleri içim Kız Lisesi'nden kendi istekleriyle seçilecek amatör ruhlu

       kadın öğretmenlere, Esat Hoca'nın izin vermediğini söyledi. Tiyatronun eski

       Yunan'dan beri insanlık için bir sanat ve kültür kaynağı olduğunu, Halkevleri

       temsil kollarının da bu amaçla kurulduğunu, kadının bu kültür hareketinin

       dışında bırakılamayacağını, böyle bir düşüncenin devrimlerin ruhuna aykırı

       düşeceğini belirttikten sonra, sesini perde perde yükselterek: --Yaşlı

       insanlara Vekillik yaptırılmamalı. Memlekete fayda yerine zarar getiriyor!--

       diye sert bir dille konuşmaya başladı.

       Atatürk biraz şaşkınlık, fakat büyük bir sabır ve durgunlukla dinlediği bu

       sözlerden sonra, --Merak etmeyin, hepsi düzelecek-- diye doktoru yatıştırmaya

       çalıştı.

       Atatürk'ün geceki sabrına şaşıyordum doğrusu. Eyüp Peygamber'de bile böyle

       sabır yoktu belki. Benim gibi herkeste de aynı şaşkınlık vardı. Atatürk,

       doktoru bir kez daha sabır ve durgunluğa çağırdıktan sonra, --Siz böyle

       konuşmakta devam ederseniz, ben size muhatap olmamakta mazurum.-- dedi.

       Fakat, doktor öylesine doluydu ki, giderek sesinin tonunu yükseltiyor,

       sözlerine gem vuramayarak daha tiz perdeden saldırılarını arttırıyordu.

       --Kabahat hep sizde. Hocadır diye cahilleri başımıza koydunuz ! --

       Sofrada bir bomba etkisi yapan bu konuşma üzerine Atatürk, --Memlekette

       Maarif Vekili yok mu?..-- --Var ya, Esat Hoca mükemmeldir-- deyince Reşit Galip,

       --Hayır-- anlamında başını sallayarak, --Çok iyi ama çok da ihtiyar. Artık ondan

       geçmiştir: Bu memleketin Maarif Vekili o adam değildir. Bu memlekete daha

       dinç bir Vekil gerektir.-- dedi.

       Bunun üzerine Atatürk'le Reşit Galip arasında şu tartışma geçti: --Yahu

       nasıl olur? Bu adam beni okutmuştur. Kültürü yerinde, ilme vukufu vardır.

       Soframda hocam hakkında böyle konuşmanı istemem. Beni okutan adam nasıl

       Maarif Vekili olamazmış?-- --Değil seni okutmak; senin Allahını okutsa yine bu

       adam Maarif Vekili olamaz!--

       O devirde dalkavukların yanında böyle medeni cesaret sahibi, sözünü sakınmaz

       cinsten kimseler de vardı. Fakat bu derece ileri gideceği, bir hükümet üyesi

       hakkında, hem de Atatürk'ün önünde bu derece şert konuşacağı kimsenin aklından

       bile geçmezdi.

       Hepimizin rengi sararmıştı. Korkudan titriyorduk; konuklar donup

       kalmışlardı. Hiç beklemediğimiz bu konuşma herkesi şaşkına çevirmişti.

       Ortalıkta çıt çıkmıyordu. Hareketsiz, bu patlak veren olayın nereye

       varacağını düşünüyordu. Sinirden titrediğini ve ellerini masaya dayadığını

       gördüğüm Atatürk, tarifsiz bir şekilde kızmıştı. Fakat duygularını belli

       etmeden şu buyruğu verdi: --Lütfen sofrayı terkediniz!--

       O an biraz ferahladık. Reşit Galip kalkıp gider olay da burada kapanır,

       ertesi gün unutulur, diye umutlandık. Ne yazık ki, sevincimiz bir iki saniye

       sürdü. Reşit Galip coşmuştu bir kez. Ne karşılık verdi dersiniz? . --Burası

       sizin değil, milletin sofrasıdır. Burada oturmaya benim de sizin kadar hakkım

       vardır. Gerçi biz Saraydayız ama, hocanız Hace-i Sultani değildir.

       Cumhuriyette tenkit serbesttir...-- diye başlayınca, Atatürk yavaşça yerinden

       kalktı. Kucağındaki peçeteyi masaya bıraktıktan sonra: --Öyleyse müsaade

       ederseniz ben terkedeyim-- dedi ve dünyada eşi, benzeri görülmemiş bir

       efendilik ve büyüklük örneği göstererek ayağa kalkıp salondan çıkıp, gitti.

       Hemen arkasından koştum. Doğru harem kısmındaki yatak odasına girmişti. Ben

       de arkasından girdim. Her zaman olduğu gibi kapıları kilitledim. Atatürk,

       soyunana kadar bir kellme konuşmadı. Sinirleri henüz yatışmamıştı. Yüzü

       sapsarıydı. Cumhurbaşkanı olduktan sonra belki de hiç kimse O'nunla böyle

       konuşmamıştı. --Çelebi Efendi, desene ki, yılanı koynumuzda büyütüyormuşuz--

       dedi. Karşılık vermeyerek yavaşça kapıyı açıp dışarıya çıktım. Oradaki

       görevim bitmişti.

       O sırada yaver, dağılmaya hazırlanan sofradakilere şu emri getirmişti:

       --Reisicumhur Hazretleri kendileri varmış gibi sofranın devamını arzu

       ediyorlar.--

       Yemek salonuna dönünce bir de ne göreyim. Reşit Galip rakı kadehini

       dişlerinin arasına almış, kemiriyor. Başucunda da Recep Zühtü ve Kılıç Ali

       duruyorlar. Öbür davetliler gitmişler. Reşit Galip başını kaldırıp beni

       görünce: --Çelebi, bana bir kadeh rakı ver!-- diye bağırdı. Nasıl verebilirdim

       bu durumda? --Efendim, kilerci uyumuş-- diye atlatmaya çalıştım. --Demek bana

       verecek bir kadeh rakın bile kalmadı, desene. Öyleyse kalkıp gidelim-- diye

       acı acı söylendi. Sonra, Recep Zühtü ile Kılıç Ali'nin koluna girerek

       salondan çıktı.

       Ne yalan söyleyeyim olaydan çok üzüldüm. Çünkü Reşit Galip'i gerçekten çok

       seviyordum. Aralarının açılmasına gönlüm razı değildi. Fazla içip de daha kötü

       bir olaya meydan verilmemesini istemiş, bu yüzden --rakı yok-- demiştim.

       Rahmetliye bir kadeh rakıyı esirgeyişim içimde eziklik olarak kaldı.

       Ertesi gün Reşit Galip, Atatürk'e ve İstanbul'a küserek Ankara'nın yolunu

       tuttu. Hatta cebinde on lirası bile olmadığı için tren parasını umumi katip

       Tevfik Bey'den borç aldığını hatırlarım.

       Aradan bir ay geçmişti. Biz yine İstanbul'daydık. Saat onbeş sularında

       yemek salonuna gelen Atatürk bir ara bana, --Çelebi Efendi, şimdi Ankara'da

       Reşit Galip Bey bir konferans verecek. Onu dinleyelim-- dedi.

       Daha şaşkınlığım geçmeden koşup radyoyu açtım. O zaman önemli konferanslar

       radyoda verilirdi. Reşit Galip'in Türkocağı salonunda verdiği bir saatten

       fazla süren konferansı sessizce dinledi. Radyoyu kapattıktan sonra, gözlerinde

       bir sevinç pırıltısı yanıp söndü. --Kendisini affettirdi-- dedi.

       Onbeş gün kadar sonra güzel bir sonbahar günü biz Ankara'ya gittik. Ertesi

       akşam Reşit Galip'i sofraya çağırılmış gördüm. Sanki aralarında hiçbir şey

       geçmemiş gibi hareket ediyorlardı.

       Atatürk bir ara Reşit Galip'e doğru eğildi, sadece onun işitebileceği bir

       sesle, --Yarmdan itibaren Maarif Vekilisiniz-- dedi. Birkaç gün sonra da

       Anadolu Ajansı, Reşit Galip'in Milli Eğitim Bakanı olduğunu haber veriyordu.

       O gece sofra oldukça kalabalıktı. Reşit Galip'in üzerinden sevinç akıyordu.

       Toplantının en kıvamlı anında Atatürk, kapıda duran askerlerden ikisini

       çağırdı ve güreştirmeye başladı. Çoğunluk böyle yapar, gezilerinde olsun,

       köşkte olsun yiğit Mehmetçiklerden birkaçını yanına çağırarak güreştirir,

       Türk gücünün nelere yettiğini gözleriyle görmek isterdi. Hatta yanında bulunan

       çok sevdiklerini, bu Mehmetçiklerle -istemeseler bile- güreş tutuşturur,

       onların hırpalanışını hazla seyrederdi. Birkaç keresinde Mehmetçikleri

       kendisiyle güreşe davet etmiş, fakat hiçbiri, --Senin sırtını yedi düvel yere

       getiremedi, biz mi getireceğiz-- diye güreşe yanaşmamışlardı.

       Güreş çok zevkliydi. Hepimiz büyük bir dikkat ve merakla sonunun nasıl

       geleceğini bekliyorduk. Reşit Galip'in işe merakı son haddini bulduğu bir

       sıra, Atatürk, askerlere işaret ederek yeni Bakanı --altı okka-- yapmalarını

       emretti.

       Hepimiz şaşırmıştık. Bakan da öyle. Daha şaşkınlığımız geçmeden o babayani

       iki asker, Reşit Galip'i karga tulumba kucaklayıverdiler. Havaya kalkan Bakan,

       önce bir iki çırpınmayı denedi; fakat ne haddine. Dev gibi muhafızların birer

       çelik pençeyi andıran elleri arasında kıpırdamak ne mümkün.

       Toplantıda bulunanlarda heyecan son haddini bulmuştu. Sonunun ne olacağını

       merak ediyorlar, adeta nefes bile almaktan korkuyorlardı. Atatürk ise

       soğukkanlı ve tabii görünüyordu.

       Askerler, Reşit Galip'i iki üç kez havaya kaldırdılar. Tam yere vuracakları

       sırada Atatürk'ün bir işaretiyle vurmaktan vazgeçiyorlar, tekrar

       vargüçleriyle havaya sallıyorlardı.

       Birkaç kez tekrarlanan bu hoş oyundan şonra (biz çocukluğumuzda çok

       oynardık) Atatürk, Mehmetçiklere: --Yeter !-- dedi. Sonra sofradakilere döndü.

       Gülerek, --Biz istersek böyle de hareket edebiliriz-- dedi.

       Acaba Atatürk, bu oyunla; vaktiyle kendisine hakaret eden Reşit Galip'e

       centilmence bir ders mi vermek istemişti? Ama ben, bunun şaka çerçevesini

       hiçbir zaman aşmadığını sanıyorum. Atatürk, Reşit Galip'i sevmeseydi, o

       olaydan sonra onu ne Bakan yapardı, ne altı okka ettirirdi. Atatürk, vaktiyle

       kalk dediği halde sofradan kalkmayan Reşit Galip'i isterse böyle

       kaldırabileceğini mi ima etmişti acaba?-- (Bu öykü Atatürk hakkında

       anlatılanlar arasında en değişik aktarılanlardan biridir. Olay, aralarında

       Afet İnan ve Hasan Rıza Soyak da bulunan çeşitli kişiler tarafından farklı

       anlatılmıştır. Aslında olayın içinde bir de Madam Vera ve --Rose et Noire--

       kulübüne ilişkin olup bitenler vardır (Bozdağ, 1975:77-93).)

       (Granda, 1973:76-82).

       Bu öyküde Atatürk'e ilişkin çok önemli ipuçları vardır: İnsanına göre

       muamele etmesini bilmektedir. Zamana ve koşullara uygun bir davranış

       içindedir. En önemlisi, çevresini sürekli olarak kendi egemenliğinde

       tutmaktadır. Fakat bu işi yaparken. kişisel davranışlara göre kendi tutumunu

       ayarlamakta, bu arada devlet işlerini ve adam seçmeyi planlamaktadır. Üstelik,

       gerektiğinde, bir saatten fazla bir süre ile radyodan bir konferansı

       dinlemekte, genel değerlendirmelerini sürekli yeniden gözden geçirmektedir.

       Askerlere yaptırdığı oyuna gelince, bunu önceden planlamamış olması

       düşünülemez. Yoksa kaş göz işareti ile, iki askerin sofradaki bir konuğu altı

       okka yapmaları olanaklı değildir. Burada da görüldüğü gibi, çevreye ve

       kişilere egemen olmakta en küçük ayrıntıyı dahi planlamaktadır.

       9) Gözleri, olağanüstü kişiliğinin simgesiydi. Karizmatik liderin, doğaüstü,

       insanüstü nitelikleri, genellikle, yetenekleri çerçevesinde algılanabilir.

       Yine de bazı durumlarda, bu insanüstü niteliklerin fizik belirtilerinden söz

       edilebilir. Yalnız burada önemli olan nokta, bu olağanüstü özelliklerin lider

       hayattayken vurgulanması ve bunlara, eylem sürerken inanılmasıdır. Çünkü,

       liderin, özellikle bir bağımsızlık savaşı kazanmış ve yeni bir toplum kurmuş

       olan bir liderin ölümünden sonra efsaneleşmesi beklenen bir olaydır.

       Karizmanın anlamı ve önemi, liderin eylemine yardımcı olmasıdır. Bu nedenle

       de izleyicileri tarafından eylem sırasında inanılan özellikler biçiminde

       ortaya çıkması gerekir.

       İşte Mustafa Kemal Atatürk'ün Türk Ulusu tarafından inanılan insanüstü

       niteliklerinin gözlerinde odaklaştığına ilişkin pek çok anı vardır. Genellikle

       söylenen öykü, O'nun gözlerine bakılamadığıdır. Özellikle Cumhurbaşkanlığı

       sırasında yaygınlaşan bu --karizmatik nitelik-- pek çok kişi tarafından pek çok

       olayda anlatılmıştır. Hamdi Varoğlu'nun Ressam Muazzez'in ağzından aktardığı

       şu öykü, hem söylentileri özetlemesi bakımından hem de olayı kendisi de

       yaşayan bir aydının izlenimleri açısından ilginçtir.

       Olay Bursa'da kabul töreni sırasında geçer:

       --Koca bir salona girdik. İçerisi dolu. Atatürk, salonun orta yerinde,

       ayakta duruyor. Tabur tabur mektepli çocuklar, kafile kafile gençler, orta

       yaşlılar, ihtiyarlar, kadın, erkek, herkes orada... Atatürk'ün önünden

       geçiyorlar. Geçerlerken hepsinin elini sıkıyor. Sıra bana gelinceye kadar onu

       uzaktan doya doya seyrettim. Mavi gözleri insanı ipnotizma ediyor, derler ya,

       hakikaten öyleydi. Mamafih uzaktan bana bir şey yapmadı. Demek ki herkesin

       üzerinde tesiri aynı değil, diye düşündüm. Büyük söylemişim. Benim de

       bulunduğum saf, ilerleye ilerleye el sıkma sırası bana geldiği zaman bir

       acayip şaşkınlığa uğradım. Pot kıracağım diye içime kurtlar girdi. Korktuğum

       da başıma geldi. Atatürk elini uzattı. Ben de uzattım. Elimi sıktı. İş bitti

       değil mi? Ne gezer.

       Atatürk elimi bırakmıyor. Bir daha sıkıyor. Herkesin elini bir defa sıkan

       Büyük Adamın benim elimi üst üste iki defa sıkması ne sebep Yarabbi. İçim

       gururla doldu. Ayrılacağım sırada Atatürk elimi üçüncü defa, sonra dördüncü

       defa sıkmaz mı? Alimallah Mongolfiye balonuna doldurulan gaz, benim içimi

       dolduran gurur ve iftihar hissinin hacmi yanında bir nefeslik hava kalırdı.

       Başımı kaldırıp Atatürk'ün yüzüne baktım. İnce dudaklarında hafif, bir

       tebessüm, mavi gözlerinin içinde istihzaya benzer bir belirti gördüm. Elimi

       bir kere daha sıktı. İşte o zaman kafama dank etti. Meğer ben, onun elini

       sıkıp ileriye doğru yürüyeceğim yerde, geri gitmeye hazırlanıyormuşum. O da

       her seferinde beni elimden çekip doğru yola sevketmek istiyormuş.--

       (Banoğlu, 1954-b:92-93).

       Öykünün --yanılma-- bölümü (ki karizmanın gerçeğe dönüşünü anlatıyor bu bölüm)

       bir yana bırakılırsa, --İpnotizma eden gözler-- kavramının, liderdeki karizmayı

       vurgulayan bir fizik ve manevi özellik olarak ortaya çıktığı çok açık olarak

       görülmektedir.

       Şimdi çok daha ilginç bir anıya bakalım. Anlatan, Irak Başbakanı Nuri Sait

       Paşa'nın oğlu Sabah Sait'tir. Olayı Burhan Göksel dinlemiş ve Zafer

       gazetesinin 10 Kasım 1956'da yayınlanan sayısında yazmıştır

       (Arıburnu, 1976:24-417). Anı Dicle Nehri üzerinde bir motorda Irak'ta

       anlatılmaktadır:

       --Bir vakitler Hava Kuvvetlerimizde genç bir pilot subaydım. Bir gün fena

       bir kaza geçirdim. Ayaklarım birkaç yerinden kırılmıştı. Irak'taki tedavi

       yeter gelmemişti. Doktorlar, İngiltere'de tedavime lüzum gösterdiler. Sedye

       içerisinde gittiğim Londra'dan babam, annem ve nişanlımla beraber ancak

       koltuk değnekleriyle dönüyordum.. Dönüşte çoğu defa olduğu gibi yine

       İstanbul'a uğramıştık. Bir akşam ailece Taksim'de bir gece kulübüne gitmiştik.

       Hazırlanan masada dans edenleri seyrediyorduk. Neşe içerisindeki salonda

       birden dans durdu. İçeri Büyük Atatürk girmişti. Herkes gibi biz de sevindik.

       Ayağa kalktık, babamla her zamanki gibi dostane selamlaştı. Masamıza oturmak

       şerefine eriştirdi. Caz tekrar başladığı zaman Atatürk, nişanlımla dans etmek

       arzusunu belirtti. Birkaç tur yaptıktan sonra masaya döndüler. Nişanlım

       yerine oturmamıştı. Atatürk bana döndü, sihirli ve kuvvetli gözleriyle

       bakıyordu: --Haydi bakalım havacı, nişanlınla dans et!--

       Şaşırmıştım. Koltuk değneklerim yanımda ve gözükmekteydi. Halimi arzettim.

       Henüz yürüyemediğim için emirlerini yerine getiremeyeceğime üzüldüğümü

       söyledim. Bu sözleri sanki duymamıştı. --Nişanlını dansa kaldırmanı

       istiyorum!-- diye tekrarladı.

       Bu sert sözler karşısında ağzımdan bir kelime çıktığını hatırlamıyorum.

       Hatırladığım tek şey, yerimden kalktığım ve aylardır taşıdığım ve belki de

       yıllardır taşıyacağım koltuk değneklerine el sürmeden nişanlımı aldığım ve

       gayet tabii bir yürüyüşle salonun ortasına ilerleyip dans ettiğimdir. İşte o

       andan itibaren koltuk değneksiz yürüyorum ve çalışıyorum.--

       Öyküyü aktaran Burhan Göksel, anısını şöyle sürdürüyor: --Dinleyicilerden

       biri söze karıştı: --Ne kuvvetli bir emir değil mi?-- Çok eski anılara dönen ve

       adeta onu tekrar yaşayan Sabah Sait Bey cevap verdi: --Hayır efendim, o emir

       değildi. O, Atatürk'ün büyüleme kuvvetiydi.--

       Bu öyküde de gözler yine ön plandadır. Üstelik, karizmanın ya da kerametin

       doğaüstülüğü, --büyüleme kuvveti-- deyimi ile iyice vurgulanmıştır. Aslında,

       Atatürk gibi, Japon Veliahtı ile buluşmadan önce, Japonya'yı inceleyen; Afgan

       Kralı ile buluşmadan önce, Bayur'a Afganistan'ı inceletip rapor hazırlatan

       bir büyük liderin , Irak'ın önemli bir yöneticisi olan Nuri Sait ile oğlunun

       sorununu konuşmamış olması düşünülemez. Çok büyük bir olasılıkla, Sabah

       Sait'in artık iyileşmiş olduğu ve yürüyememesinin psikolojik nedenlere bağlı

       bulunduğu kendisine anlatılmıştı. O da büyük liderliğini ve etkileyici

       kişiliğini bu psikolojik engeli ortadan kaldırmak için kullanmış ve başarıya

       ulaşmıştı. Zaten Sabah Sait'in sözleri onun, Atatürk'ün kerametine inandığını

       açıkça ortaya koymuyor mu? Bu inancın, psikolojik etkişi hiç kuşkusuz, bir

       kişiyi yeniden yaşama kavuşturabilir.

       Bu öykünün önemli yanı, liderin karizmasına yaşarken inanılması ve bu

       inancın yabancılarca bile paylaşılmış olmasıdır.

       Şimdi aynı karizmatik özelliklerin fizik görünümüne ilişkin olanları çok

       daha etkili bir biçimde bir ozanın, Ahmet Haşim'in ağzından dinleyelim. 1928

       yılında şöyle yazıyor Ahmet Haşim:

       --Fotoğraf adesesine zerre kadar itimadım yoktur. Binaenaleyh, fotoğraf

       aletinin keşfiyle portre ressamının vazifesine nihayet bulmuş nazarıyla

       bakanlara hak vermek bence müşküldür. Şekil ve madde, ziya'nın inikaslarına

       göre anbean tahavvül eder. Bu itibarla hiçbir çehrenin, evsafı muayyen bir

       tek tecellisi yoktur. Fırça sanatkarı, tersim edeceği çevre üzerinde uzun

       müddet hayatın cezir ve meddini tarassut etmek, onu birçok tahavvüllerinde

       zapteylemek suretiyle nihayet hakiki hüviyetinin gizli tatlarını sezmeye ve

       görmeye muvaffak olur. Fotoğraf, bu dimağı tahlil ve terkip kudretine malik

       değildir. Onun için hassas cam üzerinde teressüm eden şekle bir vesika kıymeti

       izafe edilemez.

       Gördüğüm fotoğraflara nazaran biraz şişman, biraz yorgun, biraz hututu

       kalınlaşmış bir vücutla karşılaşacağımı zannederken, kapıdan bir ziya dalgası

       halinde giren mütekasif bir kuvvet ve hayat tecellisi ile birden gözlerim

       kamaştı. Hadekaları en garip ve esrarengiz maddelerden masnu bir çift gözün

       mavi, sarı, yeşil ışıklarla aydınlatıldığı asabi bir çehre; yüzde, alında,

       ellerde bir sıhhat ve bahar rengi... Muntazam taranmış noksansız, sarı genç

       saçlar... Bütün zemberekleri çelikten önce, yumuşak, toplu, gerilmiş, terütaze

       bir uzviyet. Altıyüz senelik bir devri bir anda ihtiyarlatan adamın çehresi

       eski ilahlardaki gibi iğrenç yaşın hiçbir izini taşımıyor. Alevden coşkun bir

       nehir halinde, köhne tarihin bütün enkazını süpüren ve yeni bir alemin

       tekevvühüne yol açan fikirler kaynağı bir baş, bir yanardağ zirvesi gibi,

       taşıdığı ateşe lakayit, mavi sema altında samit ve mütebessim duruyor.--

       Ahmet Haşim, bu şiirsel, fakat liderin karizmasını açıkça yansıtan

       satırlarını şöyle bitiriyor: --Kendi yarattığı şimşekli bulutlardan,

       fırtınalardan ve etrafa döktüğü feyizli seylabelerden yegane müteessir

       olmayan meğer onun genç başı imiş.-- (Ahmet Haşim, 1966:13-14).

       İşte karizma budur: Yalnız yetenekler açısından değil, fizik görünüş

       açısından bile insanüstü, doğaüstü nitelikleri kendinde taşıyan bir lider.

       10) Kişisel bakımdan son derece dürüsttü. Kendi malvarlığını bile ülkesine

       bağışlamış olması, onun kişisel dürüstlüğünün bir simgesi olarak düşünülür.

       Örneğin, Atatürk Orman Çiftliği'ni hazineye devrettiği gün Meclis

       koridorlarında şu sözler konuşulmaktadır:

       --Atatürk, İsmet'in muvaffakiyetini ister. Ona yardım için bunu yapmıştır.--

       --Ahlak bakımından emsalsiz verilmiş bir ders karşısında bulunuyoruz.

       Hükümete diyor ki, yolunuz budur. Ziraat yoludur. Benim tecrübelerimden

       istifade ediniz.--

       --Zaten Atatürk'ün çiftlikleri denilen şeyler Türk'ündü. Çünkü Atatürk

       Türk'tü. O, bütün varlığını Türklüğe veren eşsiz bir insandı. --

       --Atatürk, birçok çorak yerlerde mamureler vücuda getirdi. Kimse evvelden

       buna inanmazdı. Bu, Türk'e, senin önünde halledemeyeceğin hiçbir şey yoktur

       demek içindi.--

       --Büyük taarruz sırasında zaferden sonra yeni mücadele. Türk iktisadını

       yükseltme, Türk köylüsünün iktisadiyatını yükseltmeden bahsetmişti. Şimdi

       yine aynı işareti veriyor.--

       --Ne mutlu ki Türk Milletine ki, kendini kurtaran Ata'sı kendisine sevgisini

       bütün varlıklarını vermekle ispat ediyor. İstiklalini veren Atatürk, şimdi

       kendi varlıklarını da vererek onun refahını temin etmek istediğini tebarüz

       ettiriyor.--

       Bütün bu konuşmaları aktaran Us, sözlerine şöyle son veriyor: --Saltanat

       hanedanı hala milletten gaspedilmiş malları muhafaza için avukatlar tutarak

       mahkemelerde uğraşırken Atatürk'ün bu teberruu ne kadar manalıdır.--

       (Us, 1966:145-146).

       Mustafa Kemal Atatürk, hem başarıları ile, hem bu başarılara hazırlanışı

       ile, hem de bütün bunları toplum içindeki değerlendirişiyle, karizmaya ya da

       keramete gerçekten hak kazanmış bir liderdi. Şimdi, bu özelliklerini daha

       yakından görelim. O zaman, kendi karizmasını, kendi kerametini nasıl

       hazırladığını ve nasıl değerlendirdiğini daha iyi anlayabileceğiz.

       :::::::::::::::::::

       III-) ATATÜRK'ÜN KENDİ KARİZMASI KARŞISINDAKİ TUTUMU

       Gerçek bir lider olmanın birinci koşulu, hiç kuşkusuz, insanın kendi

       karizmasına inanmamasıdır. Bunu kendi kültürümüzün deyimiyle söylersek,

       --kerametine-- inanılan lider, kendi --kerametine-- kendisi inanmamalıdır.

       Aslında, --karizma-- ve --keramet-- terimleri hemen hemen aynı anlama gelir.

       Bilindiği gibi, --karizma-- bir insanda var olduğu sanılan insanüstü, doğaüstü

       niteliklerdir. --Keramet-- ise, ermişlerin velilerin gerektiği zaman

       gösterdikleri olağanüstü yetenekler ya da ermişçesine yapılan iş, yahut

       söylenen söz anlamına gelir. Türkçede --Keramet sahibi insan-- ermiş demektir.

       Hızır Aleyhisselam'ın kerametlerinden söz edilir. Ya da ikinci anlamında,

       dalkavukların bir söz karşısında, --Keramet buyurdunuz efendimiz-- diye yanıt

       vermelerinde görüldüğü gibi kullanılır. Hiç kuşkusuz, keramet de, bütün

       doğaüstü anlamlı sözcükler gibi dinsel kökenlidir.

       İşte bir liderin birinci niteliği gerçekçilik olduğuna göre, gerçekçi bir

       kişinin, kendisinin doğaüstü yeteneklere sahip olduğuna inanması beklenmez.

       Üstelik, kendisinde insanüstü yeteneklerin ve niteliklerin bulunduğuna inanan

       bir insanın uzun süre kendisini ve çevresini buna inandırması olanaksızdır.

       Ancak gerçekçi bir liderin, gerçekçi değerlendirmelerinde ve eylemlerinde

       görülen isabet, ona, çevresi tarafından --yanılmazlık-- gibi, insanüstü

       niteliklerin efsanevi bir biçimde yakıştırılmasına yol açabilir.

       Gerçekten de tarihe baktığımızda, deliler ya da sapıklar dışında hiçbir

       liderin kendi --keramet--ine ya da kendi --karizma--sına inanmadığını görürüz.

       Fakat, büyük liderlik için bu da yeterli değildir. Çünkü, insanın kendi

       karizmasına inanmaması, onu bir büyüklük kompleksinden (megalomani)

       kurtaramayabilir. Bir liderin açısından düşünüldüğünde büyüklük kompleksi ile

       kendi kerametine inanmak arasında, sonuçları bakımından pek de büyük bir fark

       yoktur. Her iki nitelik de, insanın kendi gücünü abartmasına ve sonuç olarak

       yanılmasına yol açar.

       Öte yandan, kendi yeteneklerini ve gücünü küçümsemek de bir lider için

       bağışlanmaz bir yanlış olarak ortaya çıkar. Bir başka deyişle, büyüklük

       kompleksi bir lider için ne denli zararlıysa, dozu kaçırılmış bir tevazu da o

       denli engelleyici olur. Çünkü o zaman, yapılabilecek işler başarılamaz,

       ulaşılabilecek hedeflere varılamaz.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliği, devrim toplumbilimi açısından

       değerlendirirken, hiç kuşkusuz, kendisinin bu liderliği nasıl gördüğü, nasıl

       ürettiği ve nasıl kullandığı çok önemli ögeler olarak ortaya çıkar. Bir

       liderin kendisini nasıl gördüğünü bilmeden, onun liderlik eylemini

       değerlendirmek olanaksızdır.

       Atatürk'ün yaşamı dikkatle incelendiğinde, liderlikle ilgili tutum ve

       davranışları üç ayrı bölümde insanın gözüne çarpar. Birinci bölüm, hazırlık

       aşamasıdır. İkinci bölüm, kendisinin kendi bireysel niteliklerini nasıl

       gördüğü ve değerlendirdiğidir. Üçüncü bölüm ise, topluma mal etmek, ulusal

       niteliğe büründürmek istediği değerlerle ilgili davranışlarıdır.

       :::::::::::::::::::

       1) Hazırlık Aşaması

       Mustafa Kemal Atatürk, her durumda ve her fırsattan yararlanarak, kendisini

       liderliğe hazırlamıştır.

       Mustafa Kemal'in ilk şansı Selanik'te eski usul mahalle mektebine gitmek

       yerine, o zamanki koşullara göre devrimci bir eğitim uygulayan Şemsi

       Efendi'nin okuluna gitmesidir. Ezbercilik yerine aktif metodu uygulayan Şemsi

       Efendi, okulun bir de kız bölümünü açmış aydın bir eğitimciydi. 1873 yılında

       Selanik'te valiliğe başlayan Mithat Paşa, başarılarından dolayı, kendisine

       Padişah nişanı bile verdirmişti.

       İşte Atatürk'ün 10 Ocak 1922 tarihli Vakit'de yayınlanan kendi anılarına

       göre, evde annesiyle babası arasında bir tartışma konusu olan okul seçimi,

       sonunda, böyle bir okula gitmesiyle noktalanmıştı (Baydar, 1967:30) .

       Bu şansını iyi değerlendiren Mustafa Kemal, ilkokuldan sonra, annesinin

       karşı koymasına bakmaksızın, kendi girişkenliği ile subay olmaya karar

       veriyor. Bu da, subay seven bir çocuğun bilinçsiz bir taklitçiliği sonucudur.

       Mustafa Kemal, kendi anlatışına göre, komşusu bir binbaşının Askeri Rüştiye'ye

       giden çocuğunun okul elbisesine özendiği için Askeri Rüştiye'ye gider

       (Gençosman, Banoğlu 1971:33).

       Buraya dek şans ögesinin etkileri görülmüştür. Askeri Rüştiye'den

       başlayarak, şansın azaldığını, bilinçli hazırlığın arttığını görüyoruz.

       Aslında, Askeri Rüştiye'ye giriş de çok bilinçsiz bir seçim değildir. Hiç

       kuşkusuz bu olay, Mustafa Kemal'in kişilik niteliği olarak buyruk vermekten

       hoşlanmasının ve buyurma gücünü simgeleyen üniformaya karşı duyduğu arzunun

       bir sonucudur. Aslında Mustafa Kemal konusunda psikolojik ve psikiyatrik

       ögelere ağırlık veren bir çalışmanın, muhakkak ki Gandi ve Luther gibi

       kişiler için yapılmış olan çalışmalar kadar aydınlatıcı ve ilginç sonuçlar

       vermesi beklenir. Babasının çocuk yaşta ölmesi, annesinin yeniden evlenmesi ve

       Mustafa Kemal'in buna karşı tepkisi, kız, kardeşleriyle ve mahalle

       arkadaşlarıyla ilişkileri, hep, onun biçimlenmekte olan kişiliğinin önemli

       ipuçlarını veren olaylardır. Biz bu noktaları, başka bir çalışma alanı

       oluşturdukları için bir yana bırakarak, onun kendi liderlik rolüne bilinçli

       olarak nasıl hazırladığını incelemeyi sürdürelim.

       Alışılmamış Uğraşlar

       Mustafa Kemal'in bütün askeri eğitimi boyunca, yabancı dil, dans, şiir,

       hitabet gibi o zamanın bir askeri öğrencisi için pek de olağan sayılmayacak

       konularla uğraştığını görüyoruz. Örneğin, çocukluk arkadaşı Asaf İlbay onun,

       zamanının moda dansları olan valsi, polkayı, mazurkayı, kadrili çok iyi

       yaptığını belirtiyor (Gençosman, Banoğlu, 1971:37).

       Rüştiye'den sonra, idadi eğitimini İstanbul Kuleli Askeri Lisesi'nde

       sürdürmek isteyen Mustafa Kemal'e bir hocası, daha sonra ona başka biçimde de

       yardım eden Kurmay Subay Hasan Bey, Manastır'a gitmesini, orada daha iyi

       yetişeceğini söyler.

       Manastır İdadisi'nde İttihatçıların ünlü hatibi Ömer Naci ile tanışır. Şiir,

       edebiyat ve hitabet ile ilişkisi böyle başlar (Kılıç Ali,1955:20) . Manastır

       Askeri İdadisi'nde ilk devrimci düşünceleri ve eylemleri filizlenmeye başlar.

       Burada hem sonradan sürekli işbirliği yapacağı Nuri Conker, Salih Bozok,

       Fuat Bulca gibi arkadaşlarıyla dostluğunu pekiştirir, hem de Ömer Naci'nin de

       etkisiyle, Tevfik Fikret, Namık Kemal gibi ozanların devrimci şiirleriyle

       düşünce yaşamı biçimlenmeye başlar. Yine buradayken Fransızcasını ilerletmek

       için iki üç ay, Frerler okulunun özel sınıfına gider. Kendisi bu çabasını

       Fransızca hocasının sert sistemlerine bağlamakla birlikte asıl inancın, iyi

       bir kurmay subayın yabancı dil bilmesi olduğu açıktır (Baydar, 1967:32;

       Gençosman, Banoğlu, 1971: 38-39) .

       Manastır'da Askeri İdadi bittikten sonra, İstanbul'da Harbiye yılları

       başlar. Mustafa Kemal Atatürk, Ahmet Emin'le yaptığı konuşmada bu yıllardaki

       tutum ve davranışlarını şöyle anlatır:

       --Şiir yazmak hakkında idadi hocasının vazettiği memnuiyeti unutmuyordum.

       Fakat, güzel söylemek ve yazmak hevesi bakiydi. Teneffüs zamanlarında hitabet

       talimleri yapıyorduk. Saati ellerimize alıyor, --Bu kadar dakika sen, bu kadar

       dakika ben söyleyeceğim-- diye müsabaka ve münakaşalar tertip ediyorduk.--

       Görüldüğü gibi, lider, kendisini son derece bilinçli olarak geleceğe

       hazırlamaktadır. Atatürk, siyasal düşüncelerinin yavaş yavaş Harbiye

       yıllarında olgunlaştığını söylüyor. --Memleketin idaresinde ve siyasetinde

       fenalıklar olduğunu keşfetmeye başlamasını-- ise erkan-ı harp sınıflarına

       geçtiği döneme bağlıyor. Bu dönem aslında onun artık devrimci eyleme

       başladığı sıralardır. Yine kendisi bu eylemi ve eylemin örgütlü niteliğini

       şöyle anlatıyor:

       --Binlerce kişiden ibaret olan Harbiye talebesine bu keşfimizi (memleketin

       idaresinde ve siyasetinde fenalıklar olduğu konusundaki keşfi) anlatmak

       hevesine düştük. Mektepte el yazısıyla bir gazete tesis ettik.

       Sınıf dahilinde ufak teşkilatımız vardı. Ben heyet-i idareye dahildim.

       Gazetenin yazılarını ekseriyetle ben yazıyordum.-- (Baydar, 1967:33).

       Sonradan, Mustafa Kemal ve arkadaşları okul yönetimince yakalanırlar. Fakat

       eylemlerine ara vermezler. Dışarda bir ev tutarak aynı işleri sürdürürler ve

       sonunda bir muhbir tarafından ele verilerek, tutuklanırlar. Birkaç ay sonra

       salıverilirler ve Mustafa Kemal, Suriye'de bir göreve sürgün olarak atanır.

       Gerillacılık Hazırlığı

       Harp Akademisi yıllarını, yabancı dilini geliştirerek, Namık Kemal'in

       düşüncelerini izleyerek ve bunları, okul içinde de yayarak geçiren Mustafa

       Kemal Atatürk, bu arada, sonradan çok işine yarayacak başka bir hazırlığın

       içine de girmişti: Gerilla savaşı. Gerilla savaşını, azınlıklarla Osmanlı

       İmparatorluğu'nun hesaplaşması çerçevesinde, Yıldız Sarayı'nın basılarak

       Padişah'ın tahtından indirilmesi eylemine dek, hemen her niteliği ile

       incelemişti (Abadan,1964:15-17). Bu konuda hocası Nuri Bey'i Mustafa Kemal'in

       tahrik ettiği ve konuyu enine boyuna tartışmaya açtırdığı anlaşılmaktadır

       (Gündüz, 1973:21-22; Afetinan, 1968:35-36) . Üstelik, bu tartışmalar sırasında

       bir --aydın kişiler komitesi-- gibi örgütsel ve doğrudan doğruya devrimci

       eyleme yönelik düşünce ve önerilerin de ortaya atıldığını anlıyoruz.

       Sonradan, bu hazırlıklarından yararlanarak, henüz düzenli ordunun güçsüz

       olduğu 1920 yılında, --Uzun müddet çarpışabilmek ve halkın savaş şevkini

       ayakta tutmak için, Harb-ı Sagir yapacağız. Buna başladık. Hedefimiz düşman

       maneviyatını kırmak; kendi maneviyatımızı ayakta tutmaktır.-- demişti

       (Atay, 1969:242).

       Yarının Adamı Olmak

       Hapisten çıktıktan sonra, Suriye'ye sürgün olarak atanan Mustafa Kemal

       Atatürk, staj için 30'uncu süvari alayında bölük komutanı olarak göreve

       başlar. Okul arkadaşı olan ve Şam'a birlikte atandığı Lütfü Müfit Bey de

       29'uncu süvari alayında bölük komutanlığına verilir. İki arkadaş Şam'da

       tuttukları bir evde yaşamaya koyulurlar. Bundan sonrasını Kılıç Ali şöyle

       anlatıyor (Öykü, Mustafa Kemal'in hem kişilik niteliklerini, hem de

       liderlikle ilgili beklentilerini belirler. Bu açıdan aynen aktarıyorum.) :

       --Aradan bir müddet geçtikten sonra, günün birinde kumanda etmekte oldukları

       bölüklerinin alaylarıyla birlikte vazife alarak Havran havalisine hareket

       etmek üzere olduklarını haber alınca her ikisi de hayretler içinde kalmışlar.

       Kendilerine haber vermeksizin kıtalarının hareket etmiş olmalarına hiçbir

       mana verememişler. Bu vaziyet karşısında Mustafa Kemal fena halde

       sinirlenmiş. Kendilerine karşı lakaydi gösteren kıtalarının kumandanına

       yaptığı şikayetten bir netice alamayınca doğrudan doğruya ordu kumandanına

       şikayete karar vermiş. Fakat bu sefer de ordu kumandanından beklediği

       hassasiyeti görememiş. Bunun üzerine işi enerjisiyle halletmeye karar vererek

       harekete geçmiş ve arkadaşı Lütfü Müfit Bey'e de kendisini takip etmesini

       tavsiye etmiş. Kumandanların istihfaf ve istememelerine rağmen onlar da bu

       harekata iştirak etmişler.

       Meğer süvari kıtasının aldığı vazife aynı zamanda on senelik verginin

       tahsiliymiş. Atatürk, bu vergi tahsilatı esnasında köylülerin çektiği

       zahmetleri, uğradıkları mezalimi ve o sırada yapılan suiistimalleri nefretle,

       hırsla anlatırlar ve kıtanın aldığı vazifeyi --haydutluk-- diye tavsif

       buyururlardı.

       Bir gün alay zabitlerinden biri Lütfü Müfit Bey'e de yapılan yolsuzluklara

       göz yumması için altın para teklif etmiş. Müfit Bey bu teklifi reddetmekle

       beraber Mustafa Kemal Bey'i de haberdar etmiş.--

       İşte öykünün bu noktasında Mustafa Kemal Atatürk'ün geleceğe ilişkin

       beklentileri bütün çıplaklığı ile ortaya çıkıyor:

       --Mustafa Kemal, Müfit Bey'e sormuş: --Müfit, sen bugünün adamı mı olmak

       istiyorsun, yoksa yarının mı?-- Müfit Bey derhal bu suale: --Elbette yarının

       adamı olmak isterim-- demiş.

       Müfit Bey'in bu cevabı o zaman Atatürk'ün o kadar hoşuna gitmiş ki, bunu

       daima anlatırlar ve: --Elbette o teklif edilen parayı alamazdı ve almadı.

       Çünkü o, bugünün adamı olmak istiyordu-- diye Müfit Bey'e iltifatta

       bulunurlardı (Kılıç Ali, 1955:24-25).

       Bu öyküden de açıkça anlaşılıyor ki, Mustafa Kemal Atatürk'ün kafası

       gelecek düşüncesiyle doludur. Bir rüşvet olayını bile, namustan önce, tarih

       ve gelecek bilinci içinde değerlendirmektedir.

       Çok Önceden Hedeflenen Tek Adam Liderliği

       Nasıl bir gelecek? Gelecekte nasıl bir rol? Bu sorunun yanıtı ünlü öyküde

       vardır. Yer: Selanik. Sahne: Olimpos birahanesi. Başkahraman: Kolağası

       Mustafa Kemal. Yine Kılıç Ali anlatıyor:

       --Mustafa Kemal, Selanik'te yine bir akşam o zaman sıhhiye müfettişi olan

       eski Hariciye Vekili Dr. Tevfik Rüştü Aras, Nuri Conker, Salih Bozok Beylerle

       birlikte Olimpos birahanesinde oturmuşlar, içerlerken devletin dış siyaseti

       bahis mevzuu oIuyormuş. Bu arada Mustafa Kemal Bey birtakım acı tenkitler

       yaptıktan sonra işi latifeye dökmüş ve Tevfik Rüştü Bey'i göstererek:

       --Bu sakim siyaseti bir gün doktor vasıtasıyla düzelttireceğim!-- deyince,

       yakın ve teklifsiz arkadaşı olan Nuri Conker: --Ne?.. Ne?.. Sen mi

       düzelttireceksin?-- diye istihfafla sormuş. Bunun üzerine Nuri Bey'le

       aralarında şöyle bir muhavere geçmiş:

       --Evet, ben doktoru Hariciye Nazırı yapacağım, bütün falsoları ona tamir

       ettireceğim.-- Nuri Bey latife ederek sormuş:

       --Demek sen, doktoru Hariciye Vekili yapacaksın, o halde ya beni?--

       --Seni de Vali ve kumandan, yaparım!--

       Bu muhavereye hazır bulunan Salih Bozok da karışıyor:

       --Herhalde bu arada beni de bir şey yaparsınız?--

       Mustafa Kemal Bey, Salih'in bu sualine, biraz düşündükten sonra:

       --Salih seni yaver yapacağım ve yanımdan ayırmayacağım.-- cevabını verince,

       Nuri Bey yine dayanamamış, tekrar atılarak:

       --Allahını seversen sen ne olacaksın ki hepimize şimdiden böyle birtakım

       mansıplar veriyorsun?-- demiş.

       Mustafa Kemal, Nuri Bey'in sorduğu bu suale gülerek:

       --Bu memuriyetleri, bu mansıpları veren ne olursa işte ben o olacağım-- diye

       cevap vermiş-- (Afetinan, bu konuşmanın 1908 yılında Selanik Askeri kulübünde

       geçmiş olduğunu söylüyor (Afetinan, 1968:77).) (Kılıç Ali, 1955-a:32-33).

       Gerçekten son derece şaşırtıcı bir biçimde geleceği yansıtan bu konuşma

       aslında gerek toplumbilimsel, gerekse psikolojik bakımdan hiç de olağan dışı

       değildir. O dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun bir çöküş ve bu çöküşe bağlı

       olarak bir arayış içinde olduğu hemen anımsanmalıdır. Ayrıca, yine iki önemli

       öge bu çöküşün ve yılların getirdiği arayışın şiddetini iyice arttırmıştır:

       Birinci öge, İmparatorluğun Birinci Dünya Savaşı'na girmiş olması ve bu

       durumun yeni çözümleri hem daha olanaklı, hem de daha gerekli duruma getirmiş

       bulunmasıdır. İkinci öge ise, Batılaşma eylem ve düşüncelerinin özellikle

       Batı etkilerine ve bu tür düşüncelere açık olan orduda ve ordunun çekirdeği

       olan Harbiye'de etkin bulunmasıdır. Bütün bu etkenler sonunda, her Harbiye

       öğrencisi, kendini bir kurtarıcı gibi algılıyordu. Örneğin, gerilla savaşına

       hazırlık bölümünde aktardığım öykü, bu eğilimin hocalar arasında bile egemen

       olduğunu gösterir.

       Psikolojik ögelere gelince, bunlar, Mustafa Kemal'in kişiliğine bağlı olan

       niteliklerdir. Buraya dek aktardığıin kişilik özellikleri düşünüldüğünde,

       O'nun bu uygun siyasal ortam içinde, kendi liderliğinde bir eylemi

       planlamaması ya da hiç olmazsa düşlemiş olmaması düşünülemez. Karizmatik

       liderlik bölümünde anlattığım özellikleri, --keramet--inden soyutladığımız

       zaman, bu gerçek açıkça ortaya çıkar. Ayrıca, gerek Vahdettin'e Veliaht iken

       yaptığı komutanlık önerileri, gerek Padişah olduktan sonra, Başkomutanlığı

       doğrudan doğruya üzerine alarak, kendisini kurmay başkanı yapmasını istemesi,

       gerekse çeşitli defalar yinelediği siyasal girişimleri de bu özlem ve

       isteklerinin birer kanıtıdır.

       Bütün bu noktalar birlikte düşünüldüğü zaman, Olimpos birahanesi konuşması

       son derece doğallaşmakta, olağanlaşmaktadır. Burada önemli olan nokta,

       Mustafa Kemal Atatürk'ün adeta gökten zembille inme bir liderlik psikozu

       yerine, toplumsal, tarihsel ve siyasal koşulları doğru değerlendiren bir

       liderlik hazırlanışı içinde olmasıdır. Bir başka deyişle, Mustafa Kemal,

       çevre koşullarını gerçekçi bir tutumla değerlendirmiş ve bu koşulların

       kendisine tanıdığı olanakları bilinçli bir hazırlık içinde değerlendirmiştir.

       Kazım Nami Duru, 1908 yılında aralarında geçen şu ilginç konuşmayı

       anlatıyor:

       --Meşrutiyet ilan edildi. Aradan biraz zaman geçti. Bir gün ikimiz Olimpos

       meydanından kalktık, rıhtım üzerinde beyaz kuleye doğru yürüdük. Yolda bana:

       --Kazım Nami (Duru) senden bir şey soracağım; bana düşündüğün gibi doğru cevap

       ver.-- dedi. --Kendimde askerlikten çok yönetim ve siyaset işlerinde bir

       yetenek görüyorum. Askerlikten çekilmek istiyorum, ne dersin?-- --

       (Arıburnu, 1976:182).

       Bu öyküden de açıkça anlaşılacağı gibi, Mustafa Kemal, toplumun

       biçimlendirilmesi bakımından çok önceden kendi rolü hakkında karar vermiştir.

       Anafartalar Kahramanlığına Hazırlık

       İtalyanlara karşı savaşmak için Trablusgarp'a giden Mustafa Kemal, Balkan

       Savaşı'nın başlaması üzerine yurda döner. Daha Kuzey Afrika'ya gitmeden önce

       Asım Gündüz'e: --Asım,-- demiş, --biz gidiyoruz, ama korkarım ki dönüşte

       Rumeli'yi bile elimizden çıkmış bulacağız.-- (Gündüz, 1973:24). Nitekim,

       gerçekten de bu yargı doğru çıkar. İşte Balkan Savaşı başlar başlamaz yurda

       dönmeye çalışan Mustafa Kemal, ancak savaşın ikinci bölümüne yetişir ve

       Bulgarlarla yapılan savaş için özel olarak hazırlanan Kuvayi Mürettebe

       Harekat Şubesi Müdürlüğüne atanır. Aynı kuvvetin kurmaybaşkanı, yakın arkadaşı

       Fethi Bey'dir.

       İşte bu görevinde, Mustafa Kemal, Gelibolu'nun savunmasını ayrıntılı bir

       biçimde inceleme ve Türkiye'nin genel durumuna ek olarak Bulgar ordusunun

       eylemini de dikkate alarak önerilerde bulunma olanağına erişti. 17-18 Şubat

       1913 tarihinde Fethi Bey ile birlikte hazırlayıp, Harbiye Nezareti'ne

       yolladıkları raporda, ordunun genel tutumunun bir değerlendirmesi yapılarak,

       özelde de --evvelemirde Çatalca'daki Bulgar kuvveti külliyesini duçarı inhizam

       eylemek, saniyen muhasarayı cebren refetmek, salisen dört aydan beri

       mahsurinin tahribatını izale için külliyetli erzakı serıan şehre yetiştirmek--

       öneriliyordu (Türkiye Ansiklopedisi, 1:243) .

       Anafartalar kahramanlığı hiç kuşkusuz, onun genel askerlik yeteneklerine

       bağlı olduğu kadar, yaptığı ön hazırlıkların da bir sonucuydu. Daha önce

       Gelibolu yarımadasının savunmasına çalışmış olması, ona mutlaka çok zaman

       kazandırmış ve kendine güvenini pekiştirmişti. İlerde değineceğim Anafartalar

       savaşı sırasındaki komutanlığı ile ilgili beklentisi ve isteği hiç kuşkusuz,

       bu tür hazırlıklarına ve bu hazırlıkların ona verdiği kendine güvene bağlıydı.

       Toplumsal Devrimlere Hazırlık

       Batı'dan aktarılan Fransız Devrimi düşünceleriyle beslenen ve devrim

       eylemiyle yoğrulan bir kurumdan, Harbiye'den, mezun olduktan ve başarılı

       komutanlığını gerçek savaş alanlarında kanıtladıktan sonra Mustafa Kemal

       Atatürk'ün liderlik özlemleri daha bir gerçeklik kazanır. O, artık yalnız

       Abdülhamit'e karşı özgürlükçülük ve devrimcilik düşüncelerini Fransız Devrimi

       modeline göre biçimlendirmiş romantik bir prototip Harbiye mezunu değil,

       başarısı hem savaş, hem siyaset alanlarında kanıtlanmış biridir. Fakat,

       siyaset onu geri plana itmiş, savaş alanlarındaki başarı ise, henüz göz

       kamaştırıcı boyutlara erişmemiştir. Anafartalar kahramanlığına daha birkaç

       sene vardır. İttihat ve Terakki içinde sürekli olarak Enver Paşa ile

       çatışmaktadır. İşte bu hava içinde tasfiyesi düşünülürken, yakın dostu Fethi

       Bey imdada yetişir. Fethi Bey o sırada Bulgaristan'da Büyükelçidir ve İttihat

       ve Terakki'nin egemen çevrelerinde sözü geçer. Mustafa Kemal'in kendi yanına

       verilmesini ister. Böylece Atatürk, Sofya'ya Ataşemiliter olarak atanır. Bu,

       onun, Batı uygarlığı ile ilk somut temasıdır. Örneğin, burada gördüğü

       operadan ve Bulgarların başarısından çok etkilenir. Toplum ile sanat

       ilişkileri üzerinde düşünmeye başlar (Paruşev, 1971:78-81) . Nitekim, 1930

       yılında 11 Nisan Cuma akşamı Türk Ocağı Tiyatrosu'nun açılışından sonra

       Muhsin Ertuğrul'a: --Siz, benim ta ataşemiliterlik çağımdan beri, memleketimde

       görmeyi candan özlediğim bir hayali gerçekleştirdiniz.-- demiştir

       (Arıburnu, 1976:224).

       İşte bu arada evlerinde pansiyoner kaldıği Christianus'larla ilginç

       konuşmalar yapar. Bunlardan birinde, --Peçeyi hemen kaldırmalı. Sonra bir

       erkek birden fazla kadınla evlenmemeli. Erkekler, Avrupalılar gibi şapka

       giymeli. Erkekler ve kadınlar eşit haklara sahip olmalı, Avrupalılar gibi

       yaşamalı.-- der (Borak, 1970:70).

       Daha sonra, Atatürk'ün toplumsal devrim konusundaki düşüncelerinin Viyana

       ve Karlsbad'da iyice billurlaştığını görüyoruz. O, artık, hem başarılı bir

       komutan, hem Veliaht ile yaptığı Almanya yolculuğunda Alman İmparatoru dahil,

       pek çok general ve politikacıyla görüşme ve tartışma olanağı bulmuş bir

       devlet adamıdır. İşte bu psikoloji içinde kendisini gelecek için artık hazır

       hisseder. Bu çerçevede bol bol okur ve düşünür. Kafasında tam bir toplumsal

       devrim oluşmaktadır. Örneğin, hatıra defterinde tuttuğu notların bir yerinde,

       yönteme bile ilişkin kararları yer almakta, Türk kadınının çağdaşlaşmasını,

       iktidara geldiği zaman bir darbede (coup) çözeceğini söylemekte ve şöyle

       devam etmektedir:

       --Zira ben, bazıları gibi efkarı ulemayı yavaş yavaş benim tasavvuratımın

       derecesinde tasavvur ve tefekkür etmeye alıştırmak suretiyle bu işin

       yapılabileceğini kabul etmiyor ve böyle harekete karşı ruhum isyan ediyor.

       Neden ben bu kadar senelik tahsili ali gördükten, hayatı medeniye ve

       içtimaiyeyi tetkik ve hürriyeti tezevvuk için sarfı hayat ve evkat ettikten

       sonra avam mertebesine ineyim? Onları kendi mertebeme çıkarırım.--

       (Afetinan, 1970:22).

       Görüldüğü gibi Mustafa Kemal Atatürk, artık bütünüyle toplumsal devrim

       üzerinde düşünmektedir. 30 Haziran 1918 Pazar gününden 27 Temmuz 1918

       Cumartesi gününe kadar tuttuğu (ve yakında tümü Afetinan tarafından

       yayımlanacak olan) hatıra defterlerinden, genellikle siyasal bilim kitapları

       okuduğunu ve devrim üzerine düşündüğünü öğreniyoruz. İktidar, artık kendisine

       bile yakın gözükmektedir. Bu nedenle, düşünce düzeyindeki hazırlığını

       hızlandırmıştır .

       :::::::::::::::::::

       2) Karizmasını Yaratmaya Yardım Ediyor

       Mustafa Kemal Atatürk, hiç kuşkusuz, liderlik olayının önemini biliyordu.

       Bu nedenle de kendisini yalnızca liderliğe hazırlamakla kalmamış, sürekli

       lider gibi davranmış, bu liderliği kendi bilinçli davranışlarıyla da

       desteklemiştir. En tipik olarak yaptığı davranışlar, çevresindekilere

       armağanlar vermek, haklı olduğu anları yakaladığı zaman, kimsenin düşünmediği

       özgün buluşlarını sonuna dek savunmak ve en önemlisi, ileriyi herkesten iyi

       gördüğünü ve biçimlendirdiğini çeşitli kanıtlarla sergilemektir.

       Ayrıca, çevresindekileri etkilemek için önceden hazırlık yaptığı da bilinen

       gerçekler arasındadır. Örneğin, Rıza Şah Pehlevi, Türkiye'ye geleceği zaman

       Ankara Halkevi binasının bir bölümünü onun için özel olarak hazırlatmış,

       eşyayı bizzat seçmiş ve bahçeye büyük ağaçlar getirtip diktirmiş, bütün

       bunlarla bile yetinmeyerek, özel olarak Türk-İran dostluğunu simgeleyen bir

       opera bile yazdırmıştı (Banoğlu, 1954:34) .

       Bir de şu öyküye bakalım:

       --Japon Veliahdı gelmişti. Muazzam ve mükellef bir ziyafet sofrasındaydılar.

       Atatürk bir aralık Japon tarihinden söz açtı ve bir meydan muharebesini

       anlattı.

       Japon Veliahdı hayret etmişti.

       Atatürk, tarihten mitolojiye geçti. Ve yine Japon mitolojisinden konuştu.

       Veliahdın ağzı açık kalmıştı.

       Söz edebiyata intikal etti. Gazi, --Japon şiirinin dünya edebiyatında çok

       büyük yeri vardır-- diyerek meşhur Japon şairlerinden mısralar okudu.

       Veliaht, o gece Gazi'nin söylediklerini bilmiyordu, ilk defa ondan duyuyor

       ve öğreniyordu. --Bunları nereden biliyorsunuz?-- diye soramazdı. Fakat

       Atatürk'ün bilgi ve hafızasına hayran kalmış, onun esiri olmuştu.

       Atatürk hep böyleydi. Herkesi kendine esir ederdi. Her şeyi planlıydı. O,

       bütün bunları, Veliaht gelmeden on gün önce tercümeler yaptırarak öğrenmiş,

       Japon Veliahdına bu dersi vermeyi ve kendine hayran bırakmayı kurmuştu.--

       (Banoğlu, 1954-a:48-49).

       Atatürk, aynı özeni bütün yabancı devlet adamlarına göstermiştir. Çünkü,

       uluslararası politikada, kişisel etkileşimin önemini görmüş ve kendi

       kişiliğinde yarattığı imgelerin, Türkiye Cumhuriyeti'ni etkileyeceğini çok

       iyi algılamıştı. Örneğin, Afgan Kralı da gelmeden, günlerce Afgan tarih ve

       coğrafyasını tetkik ettiğini ve Hikmet Bayur'u görevlendirerek özel biçimde

       Afganistan konusunda hazırlandığını M.Kemal (Öke) söylüyor

       (Sel Yayınları, 1955:105). Böylece, kendi kurduğu Cumhuriyeti yüceltmek adına,

       bir yandan da kendi karizmasını güçlendiriyordu.

       Bu konudaki bilinçli çabalarından birinin, haklı olduğunu hissettiği zaman,

       özgün düşüncelerini sonuna dek savunmak olduğunu söylemiştim. Genellikle

       savaş alanlarında ve savaş oyunları sırasında görülen bu niteliği, toplumsal

       ve siyasal konularda da pek çok örnekle anlatılabilir. Tam bu noktada şu

       sözlerine dikkati çekmek istiyorum. Acaba --dahi--yi tanımlarken, kendi

       kişiliği aklında hiç mi yoktu? Kendisine sorulan: --Dahi kime derler?-- sorusuna

       yanıt olarak: --Dahi odur ki, ilerde herkesin takdir ve kabul edeceği şeyleri

       ile ortaya koyduğu vakit herkes onlara delilik der.-- demiştir

       (Banoğlu, 1955:25).

       İşte bu çerçeve içinde Mustafa Kemal Atatürk, sürekli olarak, düşüncelerini

       ve beklentilerini çevresindekilere not ettirmiş, sonradan da çıkartıp

       okutturarak, ne denli doğru ve ileri görüşlü olduğunu tanıklar ve tarih

       önünde kanıtlamıştır. Hiç kuşkusuz, yaşarken, kendi çevresi içindeki

       --keramet--ini yaratan en önemli ögelerden biri budur.

       Dostları Etkileyen Davranışlar

       Bu öngörü ve planlı ileri görüşlülük niteliğini hem kısa vadeli, hem de

       uzun vadeli işler için kanıtlamıştır. Kısa vadeli bir olay için Tevfik

       Rüştü'yü (Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras) dinleyelim:

       --1920 yılı ilkbaharının sonlarına doğru bir gün Mustafa Kemal, beni Ankara

       istasyonunun bitişiğinde ikamet etmekte olduğu evciğe çağırdı. Bir yaverinin

       kendisine haber verilmeksizin --Yeşil Ordu-- teşkilatına alındığından şikayet

       etti. Birinci Büyük Millet Meclisi kurulalı sekiz, on hafta olmuştu.

       Memleketimizin kurtarılması için başvurulan, yer yer ve türlü tedbirler

       arasında bir de --Yeşil Ordu-- namı verilen gizli teşkilat yapılmıştı. Fakat

       birinci Büyük Millet Meclisi her manasıyla ve bütün kuvvetiyle işlemeye

       başladığı için, artık her türlü dağınık tedbirlerin kaldırılması ve her

       faaliyetin Büyük Millet Meclisi selahiyeti içine alınması zamanı da gelmişti.

       --Yeşil Ordu-- teşkilatına da lüzum kalmamıştı.

       Mustafa Kemal o gece bazı arkadaşların davet edilerek, nezdinde

       toplanmaklığımızı istedi. Öylece de yapıldı. Hatırımda kaldığına göre, o gece

       dokuz, on kişi kadar vardık. Bulunanlar arasında sayın Cumhurreisimizi

       (Celal Bayar) , merhum Muhtar Bey'i, merhum Yunus Nadi Bey'i ve Kılıç Ali

       Bey'i iyi hatırlıyorum. Ciddi işler konuşulduğu zaman, Atatürk'ün yanında

       kahveden başka bir şey içilmezdi. Hele alkol asla bulundurmazdı. O geceki

       müzakere uzunca sürdü. Bittiği zaman gece yarısını geçeli iki saat olmuştu.

       Toplantıya mutad mucibince, kendisi riyaset ediyor ve müzakereyi o idare

       ediyordu.

       Memleketimizin haricinden ve dahilinden muhtelif yerlerden ve zatlardan

       gelen raporlar okunmuş, kurtuluş etrafında muhtelif mevzular konuşulmuş ve

       aramızda çetin müzakerelerden sonra üzerinde mutabık olduğumuz görüşler, hatta

       bazı kararlar sırasıyla yazılmıştı. Müzakere tamamiyle nihayetlendikten sonra,

       o gece için son kahve içilirken Mustafa Kemal, bana hitap ederek:

       --Bugün öğleden sonra bu mevzular etrafında bir arkadaşla görüşmüş, bazı

       notlar almıştım. Tevfik Rüştü, lütfen köşedeki saksının içinde duran o

       notları alıp okur musunuz?-- dedi. Tabiatıyla, istediği kağıdı bulup okumaya

       koyuldum.

       Hepimiz hayretler içinde kalmıştık. Saatlerle üzerlerinde konuşularak

       vardığımız ve kendimizin zannettiğimiz kararların hepsinin tamamiyle aynı

       olmak üzere o not kağıdında yazılmış olduğunu gördük.--

       (Sel Yayınları, 1955:32-33).

       Bu öyküde de açıkça görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, umutsuz görülen bir

       Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nın liderliğini yüklenirken, çevresindekileri tam

       anlamıyla kendine benzetmek zorunda olduğunun farkındaydı ve bu amaçla her

       yöntemi kullanıyordu. Pek doğal olarak ilk akla gelen yöntem de,

       izleyicilerin kendi yeteneklerine, öngörüşlülüğüne, yani

       --karizma--(keramet)sına inandırmaktı. Bunu sağlamak için Mustafa Kemal

       Paşa'nın hemen hemen hiçbir fırsatı kaçırmadığını görüyoruz. Örneğin,

       muzaffer orduların komutanı olarak İzmir'e girdiğinde kendinden konuşma

       isteyen Falih Rıfkı'ya da benzer bir --etkileyici-- davranışta bulunur. Falih

       Rıfkı, İzmir'e girişin ilk günlerinde Latife Hanım'ın Göztepe'deki konağında

       Atatürk'le ilk yakın temasını şöyle anlatıyor:

       --Mustafa Kemal'in ilk sofrasında bulunacaktık. Holde toplandıktan biraz

       sonra, arkasında beyaz bir Kafkas gömleği ile merdivenden indi. Bu kemerli

       gömlek, pek ahenkli bir endam ister. Mustafa Kemal, ince, zarif ve güzel bir

       erkekti. Kahramanlık şanının o günlerde, bu güzelliği nasıl cazibelendirmiş

       olduğu da kolay anlaşılabilir.

       Şimdi onun şahsiyeti ile tanışmak fırsatıydı. Derin bir merakla bütün

       sözlerini ve jestlerini izliyordum. İlk öğrendiğim şey, kuvvetli ve yanılmaz

       hafızası oldu. Bir aralık, --Müsaade eder misiniz sizi ilk önce nerede görmüş

       olduğumu anlatayım-- dedim. Hemen bakışı şehlaya kayarak:

       --Hacı Adil denen Vali Dimetoka'da biz, onu karşılamaya geldiğimiz vakit,

       arabasına Fethi Bey'i almalıydı. Siz nihayet bir gazete muhabiriydiniz...--

       dedi. Şaşakaldım.-- (Atay, 1969:326).

       Aslında bu öyküde Atatürk'ün --yönlendirmesi-- oldukça düşüktür. Fakat yine

       de kendisi ile ilk kez karşılaşan ve İstanbul'dan gelen bir gazeteciyi

       etkileme fırsatını hemencecik ve çok etkili bir biçimde kullandığı açıkça

       görülmektedir. Nitekim, Falih Rıfkı'nın bundan çok etkilendiği ve bu etkinin

       yıllarca sürdüğü; kitabının birçok yerinde aynı öyküyü yinelemesinden

       bellidir.

       Kehanetlerin Not Ettirilmesi

       Atatürk'ün uzun dönemli --kehanet--lerini özenle not ettirdiği iyi bilinen

       gerçekler arasındadır. Bunun en güzel örneklerinden biri, Mazhar Müfit

       Kansu'ya not ettirdiği düşünceleridir. Bunun kadar iyi bilinmeyen, Atatürk'ün

       bunları nasıl değerlendirdiği ve kendi karizmasını üretmekte ne denli bilinçli

       kullandığıdır. Mazhar Müfit'in ağzından önce öngörüsünün ve planlılığının

       kanıtını dinleyelim. Kansu'nun aktardığı konuşma, Erzurum Kongresi'nin

       bittiği gece geçer. Mustafa Kemal, Süreyya Bey (Yiğit) ile otururken,

       çağırttığı Mazhar Müfit'le de dertleşmesini sürdürür ve bir süre sonra

       aralarında şu konuşma geçer:

       --Mazhar, not defterin yanında mı?..-- diye sordu.

       --Hayır Paşam...-- dedim.

       --Zahmet olacak ama, bir merdiveni inip çıkacaksın. Al gel! -- dedi.

       Nerede ise sabah olacaktı. Fakat, onun yanındayken dünya, gecesi gündüzü

       olmayan bir alemden ibaretti. Binaenaleyh, uyku ihtiyacı da yoktu. Hemen

       aşağıya indim. Not defterimi alıp geldim.

       O, hatıra defterime ve günü gününe her hadiseyi not edişime hem memnun olur,

       hem de bazen latife etmekten kendisini alıkoyamazdı.

       --Hafızalarımız zayıfladığı zaman Mazhar Müfit'in defteri çok işimize

       yarayacak.-- derdi. Defteri getirdiğimi görünce, sigarasını birkaç nefes üst

       üste çektikten sonra:

       --Ama, bu defterin bu yaprağını kimseye göstermeyeceksin. Sonuna kadar

       mahrem kalacak. Bir ben, bir Süreyya, bir de sen bileceksin. Şartım bu... --

       dedi.

       Süreyya da, ben de: --Buna emin olabilirsiniz Paşam...-- dedik. Paşa bundan

       sonra:

       --Öyle ise önce tarih koy!-- dedi. Koydum: 7-8 Temmuz 1919. Sabaha karşı.

       Tarihi sayfanın üzerine yazdığımı görünce: --Pekala, yaz!..-- diyerek devam

       etti: --Zaferden sonra şekli hükümet Cumhuriyet olacaktır. Bunu size daha önce

       bir sualiniz münasebetiyle söylemiştim. Bu bir.--

       --İki: Padişah ve hanedan hakkında zaman gelince icap eden muamele

       yapılacaktır.--

       --Üç: Tesettür kalkacaktır.--

       --Dört: Fes kalkacak, medeni milletler gibi şapka giyilecektir.--

       Bu anda gayri ihtiyari kalem elimden düştü: Yüzüne baktım. O da benim yüzüme

       baktı. Bu gözlerin bir takılışta birbirlerine çok şey anlatan konuşuşuydu.

       Paşa ile zaman zaman senli benli konuşmaktan çekinmezdim.

       --Neden durakladın?-- deyince, --Darılma ama Paşam, sizin de hayalperest

       taraflarınız var.-- dedim. Gülerek:

       --Bunu zaman tayin eder. Sen yaz!..-- dedi. Yazmaya devam ettim:

       --Beş: Latin hurufu kabul edilecek.--

       --Paşam, kafi, kafi...-- dedim ve biraz da hayal ile uğraşmaktan bıkmış bir

       insan edasıyla, --Cumhuriyet'in ilanına muvaffak olalım da üst tarafı yeter! --

       diyerek defterimi kapadım ve koltuğumun altına sıkıştırdım. İnanmayan bir

       adam tavrı ile:

       --Paşam, sabah oldu. Siz oturmaya devam edecekseniz hoşça kalın!-- diyerek

       yanından ayrıldım (Kansu, 196G:131-132) .

       Buraya dek anlatılanlar, Atatürk'ün planlılığını, öngörüsünü ve

       kararlılığını yansıtır. Bu niteliklerini, etrafına nasıl kabul ettirdiğine

       gelince; hiç kuşkusuz; bu, liderlik yeteneklerinin bir göstergesi olarak

       düşünülebilir: Çevresine kendini kanıtlarıyla kabul ettiren bir liderlik.

       Atatürk, bu yazılı notları çeşitli defalar ortaya getirmiş ve haklılığını

       herkese hatırlatmıştı. Mazhar Müfit bu süreci şöyle anlatıyor:

       --Çankaya'da akşam yemeklerinde , birkaç defa, --Bu Mazhar Müfit yok mu,

       kendisine; Erzurum'da tesettür kalkacak, şapka giyilecek, Latin hurufu kabul

       edilecek dediğim ve bunları not etmesini söylediğim zaman, defterini

       koltuğunun altına almış ve bana hayalperest olduğumu söylemişti.-- demekle

       kalmadı, bir gün mühim bir ders de verdi.

       Şapka inkılabını ilan etmiş olarak Kastamonu'dan dönüyordu. Ankara'ya avdet

       ettiği anda otomobille eski Meclis binası önünden geçiyor, ben de kapı önünde

       bulunuyordum. Manzarayı görünce gözlerime inanamadım. Kendisinin ve yanında

       oturan Diyanet İşleri Reisi'nin başında birer şapka vardı. Kendisi neyse ne?

       Fakat, kendisini karşılamaya gelenler arasında bulunan Diyanet İşleri Reisi'ne

       de şapkayı giydirmişti. Ben hayretle bu manzarayı seyrederken, otomobili

       durdurttu, beni yanına çağırdı ve birden:

       --Azizim Mazhar Müfit Bey, kaçıncı maddedeyiz? Notlarına bakıyor musun?--

       deyiverdi. Bu bir latifeydi, fakat, mahçup eden bir latife.--

       Atatürk, liderliğini zamanı aşarak, öngörüsünü kanıtlayarak, Mazhar Müfit'e

       şu yorumu yaptırmıştı: --Ve hakikaten bu büyük adam, geceleri gündüzlere

       katarak düşünmeyi, milli bünyenin tahammülünü bilmiş, her şeyin zamanını

       hesaplamış ve zamanı iradesine ram edebilmişti.-- (Kansu, 1966:132).

       Atatürk'ün Çankaya sofralarında birçok kez, Mazhar Müfit'in not defterini

       hatırlatarak, öngörüsünü onaylattığı pek çok başka kaynak tarafından da

       belirtilmektedir. İşte liderin bilinçli bir biçimde liderliğini çevresine

       onaylattıran davranışı budur. Atatürk, bütün konularda olduğu gibi liderliği

       konusunda da olayları yalnız tarihin akışına bırakmamış, onu, bizzat kendi

       hazırlıkları, yönlendirmeleri, kısacası kendi iradesiyle pekiştirmesini çok

       iyi bilmiştir.

       Kendi yaptığı ve yukarıda verdiği --dahi-- tanımı düşünüldüğünde bu

       yaptıklarının ne denli bilinçli olduğu bir kez daha ortaya çıkmaktadır.

       Kişilik Gücü

       Kendi karizmasını üretmekte kullandığı yöntemin 1923 yılındaki bir başka

       görüntüsünü İsmail Habip Sevük anlatıyor:

       --Muhtar Bey (şakacı bir adam olan İngiliz Muhtar) kadehini kaldırıyor:

       --Yaşasın Başkomutan!--

       --Niye Mustafa Kemal demiyorsun da, Başkomutan diyorsun?--

       Muhtar Bey, üstü kapalı bir davranışla: --Hele,-- diyor, --ne olur ne olmaz,

       daha uzun süre şu Başkomutanlık üzerinde kalsın!-- Şakalaşıp duran Gazi,

       kartallaşıveriyor:

       --Vay, sen beni Başkomutanlıktan mı kuvvet alır zannediyorsun? (Sesini

       tabiileştirerek) Dinle bak öyleyse, sana bir hatıra anlatayım: Hani ben

       Erzurum'da ordu müfettişliği nişanlarını yakamdan atarak --ferdi millet--

       kalmıştım ya? O zamana kadar emirlerimi dinleyen komutan (ismini söyleyecekti,

       söylemedi) ondan sonra verdiğim emirleri dinlememeye başlamasın mı? Makamına

       gittim:

       --Paşa, paşa,-- dedim, --size o emirleri bu yakadaki yıldızlar vermiyor,

       Mustafa Kemal veriyordu, o yine karşınızdadır, yazınız!--

       Yazdı. Emir gideceği yere gitti. Fakat çıktıktan sonra aklıma gelmişti. Ya

       komutan düğmeye basıp da, --Posta, bunu dışarı çıkarınız!-- deseydi?..

       Sesi yine heybetleşerek: --Fakat diyemezdi. Muhtar, karşısında Mustafa Kemal

       vardı, diyemezdi.--

       Muhtar Bey kadehini kaldırarak yürekten bağırıyor: --Yaşasın Mustafa Kemal!----

       (Arıburnu, 1976:19).

       Bu öyküden de açıkça görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Atatürk'ün verdiği mesaj

       açıkça şudur: Keramet Başkomutanlık yetkisinde, üniformada ya da omuzlardaki

       yıldızlarda değil, kendi kişiliğindedir. Kişisel karizmasını yaratmakta ne

       denli titiz olduğu bu ve benzeri anılarda çarpıcı bir biçimde ortaya

       çıkmaktadır.

       Dikkat edilirse, karizmatik niteliklerini özellikle yazarlara, ya da not

       tutanlara ve yabancı devlet adamlarına karşı özenle sunar. Hiç kuşkusuz bu

       tutum, onun gününe ve toplumuna olduğu kadar, uluslararası ilişkilerde

       ülkesine ve tarihe karşı olan sorumluluğunu belirtir.

       :::::::::::::::::::

       3) Karizmasını Ulusa Mal Etmesi

       Mustafa Kemal Atatürk'ün kendi karizması konusundaki tutumu çok ilginçtir.

       İlk olarak, önceki bölümde gösterdiğim gibi, hiç kuşkusuz bu karizmayı yalnız

       eylemleri ve başarılarıyla değil, kendi özenli çabalarıyla da üretmiş ve

       canlı tutmuştur. Bu tutumu içindeki en önemli öge, her şeyden önce, kendine

       olan güveninde yatar. Bu güvenin ardında da, kişisel yeteneklerini pekiştiren

       ve bu yeteneklerin kullanılabileceği toplumsal ortamın ona sağladığı eylemini

       gerçekleştirme olanağını işlevsel duruma getiren, uzun bir hazırlık dönemi

       vardır.

       Mustafa Kemal'in içinde bulunduğu koşulları, kendi yetenekleri açısından

       çok gerçekçi değerlendirdiğini görüyoruz. Koşullar uygun olduğu anda hiç

       duraksamadan, liderliğini ortaya koyabilmekte, gerçek bir liderden beklenen

       girişkenliği ele alabilmektedir. Kendisinin bizzat anlattığı şu olay,

       liderliğinin en önemli özelliklerinden olan cesaretinin ve girişkenliğinin

       tipik bir örneğidir:

       --Arıburnu kumandanıydım. İngilizler, Anafartalar'a çıkmıştı. Vaziyet

       buhranlı ve çok tehlikeliydi. Başkumandan Vekili Enver Paşa'ya kadar doğrudan

       doğruya müracaat mecburiyetinde kaldım. Şafi cevap gelmedi. Karargahı

       Yalova'da bulunan ordu kumandanı Leyman Fon Sanders Paşa telefonla beni aradı,

       mükalememizde delalet eden, yine Erkanıharbiye Reisi Kazım Bey'di, sorduğu

       sual şuydu:

       --Vaziyeti nasıl görüyorsunuz, nasıl bir tedbir tasavvur ediyorsunuz?..--

       Vaziyeti nasıl gördüğümü ve kademe kademe nasıl tedbirler almak lazım

       geldiğini çoktan, bütün alakalılara bildirmiştim. Bütün bu müracaatlarımın

       cevapsız kalmasından hasıl olan bir teessür içinde alelfevr şu cevabı verdim:

       --Vaziyeti nasıl gördüğümü çoktan size iblağ etmiştim. Tedbire gelince: Bu

       dakikaya kadar çok müsait tedbirler vardı, fakat bu dakikada tek bir tedbir

       kalmıştır...--

       --O tedbir nedir?--

       --Bütün kumanda ettiğiniz kuvvetleri tahtı emrime veriniz, tedbir budur.--

       Müstehzi bir cevap aldım: --Çok gelmez mi?--

       --Az gelir!-- dedim. Telefon kapandı. Bundan sonra da uzun hikayeler var, en

       nihayet Anafartalar grubu kumandanlığının bana tevdii ve saire...--

       (Altay, 1955:66-67).

       Bu ünlü öyküde dikkati çeken ögelerin başında, Mustafa Kemal'in

       girişkenliği ve sorumluluktan çekinmeyişi vardır. Onun ardından, zaten

       hoşlanmadığı yabancı komutanlar sorununa bir olumsuz yaklaşım görüyoruz.

       Bunlardan başka, Enver Paşa ile olan çekişmesinin izlerini de görmemek

       olanaksız. Son olarak da öyküyü bizzat anlatmasına dikkati çekmek isterim:

       Kendi karizmasını pekiştirmenin öğelerinden biridir bu olayı anlatması. Falih

       Rıfkı'ya bu anlattıkları Nutuk dışında kendi ağzından, kendi yaşamına ilişkin

       ikinci belgedir ve 1926 yılında, o yılların koşulları içinde

       değerlendirilmelidir.

       Ulusla Bütünleşen Lider

       Buraya dek, Mustafa Kemal Atatürk'ün kendi liderliği konusunda, önce çok

       dikkatle hazırlandığını, sonra, toplumsal ve çevresel koşulları çok iyi

       değerlendirdiğini, bu arada kendi karizmasının yaratılmasına özenle katkıda

       bulunduğunu gördük. Şimdi bu karizmayı nasıl kullandığını irdeleyelim.

       Burada hemen iki noktayı vurgulamak gerekiyor: Birinci olarak, Mustafa

       Kemal Atatürk'ün bütün yeteneklerine ve kendisinin bunları özenle çevresine

       sunmasına karşın, sürekli olarak, doğaüstü, insanüstü gösterilmesine karşı

       çıktığını belirtmeliyim. İkinci olarak da, hem kendisinin, hem de çevresinin

       kanıtladığı ve tüm topluma sunduğu (doğaüstü ya da insanüstü olmamakla

       birlikte) --olağanüstü-- kişiliğini ve özelliklerini Türk toplumuna mal etmek

       istediğini kaydetmeliyim. Şimdi, Atatürk'ün kendi --keramet-- ine karşı

       tutumunu belirleyen bu iki ögeye daha yakından bakalım.

       Her şeyden önce, bu iki niteliğin, yani kendisinin de herkes gibi bir insan

       olduğunu vurgulamasının ve özelliklerini tepluma (daha doğru bir deyişle,

       Türk Ulusu'na) mal etmek istemesinin, aynı ilkenin iki ayrı yansıması olduğu

       belirtilmelidir. Bu ilke, liderliği dahil olmak üzere, bütün eylemini yeni bir

       toplum yaratmaya yöneltmiş olması ve bu yöneltme içinde Türk ulusçuluğunu

       işlevsel bir araç olarak kullanmakta bulunmasıdır. Bir başka deyişle, Mustafa

       Kemal Atatürk için, liderliği dahil tüm nitelikleri, ancak, yaratmak için

       çaba harcadığı yeni toplumun üretilmesinde işlevsel olduğu oranda anlam

       taşımaktadır. Çünkü, bir açıdan, kendisiyle yeni Türk toplumu tam bir

       özdeşlik içindedir. Böylece, kendisinin yüceltici nitelikleriyle, toplumun

       yüceltici nitelikleri tam bir bütünleşme gösterir. Lider ile toplum ve bu

       toplumun tam bir simgesi olan Ulus, birbiri içinde erimişler, tarihe birlikte

       geçmişlerdir. Atatürk, bu işi başaran kişi olarak, olayın tam bilincindedir.

       Bu nedenle de, kişisel nitelikleriyle, ulusal nitelikleri bütünleştirmeye

       özel bir özen göstermiştir. Bu özenin altında, yeniden güçlendirmeye çalıştığı

       Türk Ulusçuluğu'nu pekiştirnıek arzusunun bulunduğu gözden kaçmamalıdır. Bir

       yandan --olağanüstü-- niteliklerini vurgularken, öte yandan, en önemli

       niteliğinin --Türk Ulusunun bir bireyi olmak-- biçiminde ortaya konulacağını

       öne sürmesinin başka nedeni olabilir mi? .

       Son derece bilinçli ve yetenekli bir --toplum yaratıcısı-- olan Mustafa Kemal

       Atatürk'ün kendi karizması karşısındaki; (1) gerçekçi ve (2) ulusuyla

       bütünleşici tutumunu sergileyen pek çok olay vardır. Gerçekçiliğini ve

       ulusuyla bütünleşme yönelimini aynı anda yansıtan bir öykü şöyledir:

       --Yıllar sonra, bir akşam Çankaya sofrasında hayatının çocukluk günleri

       konuşuluyordu. Bir misafiri Atatürk'e, --Paşam,-- dedi, --çocukluğunuzda

       kimbilir ne müstesna bir insandınız. Ne güzel harikulade anılarınız vardır!--

       Atatürk bu çeşit övünmelerden, kendisine insanüstülük veren abartmalardan

       hiç hoşlanmazdı. Ama buna güldü: --Nuri anlatsın-- dedi.

       Nuri, Atatürk'ün çocukluktan beri en yakın arkadaşı, mahallelisi, asker

       olarak da çok yerde beraber bulunmuş meslekdaşı, sofranın devamlılarından

       Nuri Conker'di.

       Conker, Atatürk'e yakınlığına sığınarak, biraz da mizacı öyle olduğundan,

       Mustafa Kemal'e ağır şakalar yapar, kimsenin söyleyemediğini o rahatça

       söylerdi.

       --Mustafa o zaman dayısının çiftliğinde bakla tarlasında karga çobanlığı

       ederdi-- dedi.

       Konuyu açan misafir, sorusunun böyle bir mecraya dökülmesinden çok üzülmüş,

       hatta ürkmüş, Atatürk'ün şimdi kimbilir nasıl kızacağını düşünerek bin kere

       pişman olmuştu. Bu hizmeti ona hiç yakıştırmayarak:

       --Aman Efendimiz...-- diye durumu kurtarmaya çalışırken, Atatürk, son derece

       sakin:

       --Doğrudur, öyle yapardık,-- dedi ve ilave etti: --Bana insanlar üstünde bir

       doğuş atfetmeye kalkışmayımz. Benim doğuşumdaki tek fevkaladelik, Türk olarak

       dünyaya gelmiş olmamdır.-- -- (Gençosman, Banoğlu, 1971:32-33).

       Görüldüğü gibi, bu öyküde karizmatik liderin kendi kerametini yadsıması ve

       olumlu niteliklerini ulusuyla bütünleştirmesi, tam bilimsel terimlerle

       yapılmaktadır. Hiç kuşkusuz, Atatürk, Weber'in --Karizmatik Liderlik-- kuramını

       incelememişti, ama kendisi böyle bir lider olarak, karizmatik liderin

       davranışlarını, Weber'in tanımladığından da iyi yerine getiriyordu.

       Bu konuda daha renkli ve daha duygusal bir anı, üstelik de kendi

       karizmasını pekiştirme ögesini de içine alarak, öteki iki öge (kendi

       karizmasını kendisinin yadsıması ve olumlu niteliklerini ulusuna bağlaması)

       ile birlikte Behçet Kemal Çağlar'ın Şiirsel diliyle şöyle anlatılmıştır:

       --Ankara'ya ayak basışının yıldönümünü kutlamaya, Halkevinde ilk defa karar

       vermiştik. Reşit Galip nutuklarının en güzelini söylemiş, ben de --Ergenekon--

       ismindeki manzum bir perdelik piyesi bir arkadaşımla oynamıştım. Birinci

       efsane Ergenekon'la ikinci gerçek Ankara Ergenekon'u birbirine birleştiren bu

       piyeste dağlar, demircinin çekici ile parçalanınca Turan illeri yerine Ankara

       görünüyor ve kaybolan Bozkurt'un yerine Ata'nın silueti ufukta güneş gibi

       parlıyordu...

       Ankara dekorunun önünde seymenler türkülerine ve rakslarına başlıyorlardı.

       Ankaralıların gönülden kopan değerbilirliği ile gündüzden beri heyecan içinde

       olan Atatürk, bu geceki gösteride duygulanmış, bizi sofrasına davet etmek

       lütfunda bulunmuştu.

       Piyesten okuttuğu parçalarla memnun, perde sonunda oyuna koyulan

       seymenlerin de çağrılmasını emretmişti. Biraz sonra kapıdan --Efeler geldiler--

       haberi verildi. --Ne efeleri?-- diye bir an irkildi, deyimi beğenmediğini belli

       etti. --Şimdi,-- dedi, --size soframdakileri tanıtayım...--; karşı baştan işaret

       ederek tanıtmaya başladı.

       --Bu, büyük bir bilgindir, tarih yazar ve okutur.--

       --Bu, büyük yazardır, olanı ve olacağı dile getirir.--

       Dikkat ediyorduk; sofrasındakilerin hepsi için özel iltifat ve abartma dolu

       nitelikler buluyor, keskin, özlü övgüler sıralıyordu.

       Sıra seymenlere geldi; onlara döndü ve onları bize tanıttı:

       --Bunlar da,-- dedi, --dünyanın en kahraman milletinin en yiğit insanları.--

       Birden durdu, o herkesin birden ta ruhunun içine bakıyor görünen gözleriyle

       hepimizi birden süzdü ve biraz kısılan bir sesle şöyle devam etti:

       --Bana gelince: Eğer bundan daha iyi tarihimizi bilmesem, bundan daha iyi

       dertlerimizi dile getirmesem, bundan daha iyi asker, bundan daha iyi

       konuşmacı... Ve sizden daha çok yiğit olmasam bu milletin başı olamazdım...--

       Hepimiz O'nunla dolu olduğumuzu, hepimiz O'ndan bir parça olduğumuzu,

       güneşe kavuşmuş zerreler olduğumuzu duyuyor ve ürpererek susuyorduk...

       Bir an başını önüne eğdi, bir an yüzünde koyu bir pembelik dolaştı; ilah

       gururu, yerini insan alçakgönülülüğüne terkediyordu. Gülümseyerek seymenin

       birine seslendi:

       --Bırak şunu bunu... Ne Mustafa Kemal, ne Cumhurbaşkanı...İkimiz de Türk;

       ikimiz de efe. Sen beni bilmiyorsun, ben seni...Dağda karşılaştık; benden

       korkar mısın, korkmaz mısın?--

       Seymen karşılık verdi:

       --Sayende düşmandan korkmadık ki, senden korkalım...--

       Hepimiz karşılığı beğenmiştik; karşılık Atatürk'ün hoşuna gitmemişti.

       --Düşmandan tabii korkmayacaksın. Düşman bir başka Türk değil ki, korkasın.

       Gel bakalım, tam efe misin?--

       Başını dizine doğru çekti: --Gel bana desteklik et bakalım-- dedi ve onun

       boynuna namlusunu dayadığı tabancadan duvarın bir yerine nişan almaya başladı.

       Kurşun boynunun tüylerini yalayarak geçen seymende hiçbir kımıldama yoktu;

       bizler korkudan bayıldı sanıyorduk; kurşunlar bitmişti; seymen doğruldu,

       yüzünde ne bir pembelik, ne bir sarılık vardı; hiç titremeyen, belki biraz

       gürleyen ve gülen bir sesle:

       --Kurşunlar bitti mi Paşam?-- diye sordu.

       Bu yüzdeki rahatlık ve hayranlığı bir anlık bakışla sezen Atatürk, seymenin

       --Ata kurşunu insana zarar vermez-- imanıyla öyle dimdik ve sessiz kalabildiğini

       anlamıştı; birden tabancayı yere attı; hıçkırıktan omuzları sarsılıyordu:

       --Yanlış, büyük yanlış... Asılsız, yalan!-- diye haykırıyordu; biz şaşkın,

       susuyorduk. O, aydınlattı:

       --Demin söylediklerim yalandı, yanlıştı. Ben her şey değilim, ben hiçim. Ben

       hiç olurdum, eğer bu millet bana böyle inanmasaydı...--

       --Bu millet kılı kıpırdamadan dava uğruna ve benim uğruma, canını vermeye

       hazır olmasaydı, ben hiçbir şey yapamazdım.--

       Hepimizin ve demin dimdik gülümseyen seymenin bile gözleri doluyordu.--

       (Arıburnu, 1976:115-117) .

       Gerek kendi karizmatik liderliğini vurgulaması, gerekse kerametin kendinde

       değil, ulusunda ve ona inananlarda olduğunu belirtmesi bu öyküde çok açık bir

       biçimde görülmektedir. Ayrıca, dikkat edilmesi gereken bir nokta da, Behçet

       Kemal'in olayı anlatış biçimi ve daha da önemlisi, olayın onun gibi yetenekli

       bir şair-yazarın önünde geçmiş oluşudur.

       Atatürk Bizden Biridir

       Ulusuyla bütünleşme yöneliminin en tipik göstergelerinden biri de şu kısa

       öyküde belirlenir:

       --Cumhuriyetin onikinci yıldönümü için bir sıra dövizler hazırlanmıştı.

       Bunlar içinde şöyleleri vardı: --Atatürk bizim en büyüğümüzdür--, --Atatürk bu

       milletin en yücesidir--, --Türk Milleti asırlardır bağrından bir Mustafa Kemal

       çıkardı--.

       Listeyi dikkatle gözden geçirdi. Bunlar ve bunlara benzeyenleri çizdi.

       Hepsinin yerine şunu yazdı: --Atatürk bizden biridir..-- -- (Banoğlu, 1954-b:11).

       Mustafa Kemal Atatürk gerek liderlik niteliklerini, gerekse bu niteliklerle

       ulusal özelliklerin bütünleşme gerekliliğini çok iyi biliyordu. Bandırma

       vapuru Karadeniz'e çıkmadan önce son kez durdurulduğunda, Mustafa Kemal

       sorar: --Bu herifler niçin gelmişler?-- Kaptan bu soruya işgal devleti

       subaylarının silah ve cephane aradığını söyleyince şu yanıtı verir: --Sersem

       herifler, cephane ve silah değil, biz kafa götürüyoruz! --

       (Banoğlu, 1954-a:87). Bu yanıtta bütün bir plan, program, bütün beklentiler

       ve ihtiraslar yatmaktadır.

       İhtiras, bir lider için en gerekli ögelerden biridir. Mustafa Kemal kendi

       ihtiraslarının tümüyle bilincindedir. Bunları 1914 yılı Ocak'ında Sofya'dan

       Madam Corinne'e yazdığı bir mektupta şöyle tanımlıyor:

       --Benim ihtiraslarım var, hem de pek büyükleri, fakat bu ihtiraslar, yüksek

       mevkiler işgal etmek veya büyük paralar elde etmek gibi maddi emellerin

       tatminine taalluk etmiyor.

       Ben bu ihtiraslarımın gerçekleşmesini vatanıma , büyük faydaları dokunacak,

       bana da liyakatle ifa edilmiş bir vazifenin canlı iç rahatlığını verecek

       büyük bir fikrin başarısında arıyorum. Bütün hayatımın prensibi bu olmuştur.

       Ona çok genç yaşımda sahip oldum ve son nefesime kadar da onu muhafaza

       edeceğim.-- (Borak,1970:74).

       Sofya'daki Mustafa Kemal, henüz Anafartalar Kahramanı bile olmamıştır.

       Üstelik de İttihatçılar tarafından bir anlamda sürgüne yollanmıştır Sofya'ya.

       Buna karşılık, --hazırlık-- bölümünde de anlattığım gibi, en azından ruhsal

       olarak hazırdır tarihsel görevine. Bu açıdan da attığı her adımın hesaplı,

       ölçülü, biçili olması çok doğaldır. Nitekim, bu hesaplılık, hemen hemen hiçbir

       ögeyi şansa bırakmak istemeyişi, onu hem keramet sahibi bir lider yapabilmiş,

       hem de ulusuyla bütünleşmesini sağlamıştır.

       Aslında bu yargımın ne denli doğru olduğu yine kendi bilinçliliğine

       bakılarak anlaşılabilir. Mustafa Kemal Atatürk, kişisel nitelikleriyle,

       ulusal liderliğini farklı olarak kullanan ve ancak gerektiğinde ve yararlı

       olduğunda bunları birleştiren bir davranış içindeydi. Kendisi bu

       farklılaşmayı şöyle özetliyor:

       --İki Mustafa Kemal vardır. Biri ben; fani Mustafa Kemal. Öteki; milletin

       daima içinde yaşattığı Mustafa Kemal. Ben onu temsil ediyorum. Herhangi

       tehlike anında ben zuhur ettimse, beni de bir Türk anası doğurmadı mı? Türk

       anaları daha Mustafa Kemaller doğurmayacaklar mı? Feyiz milletindir, benim

       değil.-- (Binyazar, 19?3:129).

       Bilinçli liderliğini, kendi elleriyle ürettiği liderliğini, yeni kurmakta

       olduğu toplumun ulusal nitelikleriyle bütünleştirme çabasının bundan daha

       kesin kanıtı olabilir mi?

       :::::::::::::::::::

       IV-) ATATÜRK'ÜN LİDERLİĞİNİN SOSYAL PSİKOLOJİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

       Bilindiği gibi, insanların grup içindeki davranışları son yıllarda yeni bir

       bilimin, sosyal-psikoloji biliminin konusunu oluşturur. Bireyin grup içindeki

       davranışları, onun yalnız bireysel değil, aynı zamanda toplumsal niteliklerini

       de sergiler. Ayrıca, her birey, grup içinde, öteki bireylerin varlıklarından

       ve niteliklerinden de etkilenir. İşte küçük grupların incelenmesi, bireyin

       gerek bireysel, gerekse toplumsal nitelikleri hakkında çağımızda yeni

       bilgilerin elde edilmesine yol açan bir bilim dalını oluşturmuştur.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün liderlik özellikleri toplumsal açıdan olduğu kadar,

       sosyal-psikoloji açısından da son derece ilginç sonuçlar ortaya koymaktadır.

       Bilindiği gibi gerek insan, gerekse toplum karmaşık varlıklardır. Bu

       karmaşık varlıkların bir bütün oluşturan özellikleri, birbirlerine bağımlı ve

       ancak öteki ögelerle birlikte bir anlam taşıyan niteliktedir. Bu nedenle,

       soyutlama ve tek tek özellikleri ele alma, büyük ölçüde insanı yanılgılara

       götürebilir. Yine de bilim, gerek insanı, gerekse toplumu, belli soyutlamalar

       ve alt konular biçiminde parçalara ayırarak inceler. Çünkü, gerek toplum,

       gerekse insan, tek başına tümüyle ele alındığında, kolay sonuca ulaşmayı

       engelleyecek ölçüde karmaşık yapı sahibidirler.

       İşte bu gerçekleri akılda tutarak, önce liderlik konusundaki bilimsel

       tanımlara, sınıflamalara ve özelliklere bakmak, Atatürk'ün liderliğini tam

       anlamıyla değerlendirebilmek için son derece gereklidir.

       :::::::::::::::::::

       1) Liderliğin Kaynağına İlişkin Görüşler

       Lider nereden gelir? Onu yaratan etkenler nelerdir? Bu kişinin liderliği

       hangi ögeler sonucunda ortaya çıkar? Sosyal-psikoloji bilimi bu soruların

       yanıtları üzerinde uzun uzun durmuştur. Araştırma ve incelemelerini grup içi

       liderlik kavramı üzerinde odaklaştıran sosyal-psikolojinin bulguları hiç

       kuşkusuz toplumsal çaptaki liderlik olayına da ışık tutucu niteliktedir.

       Sosyal-psikoloji bilimi, liderlik konusunda bize önce iki kaynak gösteriyor.

       Kağıtçıbaşı bunları kişisel liderlik ve ortamsal liderlik olarak ayırıyor

       (Kağıtçıbaşı, 1976:229-232).

       Kişisel Liderlik Modeli

       Kişisel liderlik modeline göre, liderin nitelikleri, kendi kişiliğinden

       gelmektedir. Bu niteliklerin bir kısmı doğuştandır. Bir kısmı ise sonradan

       kazanılmış olabilir. Fakat, kesin olarak, kişisel liderlik modelinde, lider

       olan bireyin belli nitelikleri öteki insanlardan farklıdır. Daha aşağıda

       ayrıntılı olarak göreceğimiz bu nitelikleri kısaca --öteki insanları etkileme--

       yeteneği diye adlandırabiliriz.

       İşte, kişisel liderlik modeline göre; ayrıntıları ne olursa olsun, bazı

       kişisel --liderlik yeteneklerine-- sahiptirler. Bu kişiler, ister grup içinde

       olsunlar, ister olmasınlar, hep --lider kişiler--dir. Çünkü, özellikleri

       çevrelerinden değil, kendilerinden gelir.

       Ortamsal Liderlik Modeli

       Ortamsal liderlik modeli, kişisel liderlik modelinin karşıtıdır. Bu

       yaklaşıma göre, lideri yaratan, ortaya çıkaran koşullar, ortamın koşullarıdır.

       Bir grubun lidere gereksinme duyması, bir kişinin iletişim ve etkileşim

       kanalları bakımından liderin bulunması gereken yerde olması, yani, bütün

       kanalların merkezinde yer alması, bu anlayışa göre, lideri yaratan

       özelliklerdir. Bir başka deyişle, bu modelde, bireyin kişilik nitelikleri

       önemli değildir. Çevrenin gereksinmeleri ve bireylerin iletişim ve etkileşim

       kanalları karşısındaki durumları, herhangi bir kişiyi lider yapabilir. Bu

       görüşü kanıtlayıcı bazı deneyler de vardır. Örneğin, içine kapanık bir

       kişinin, iletişim ve etkileşim kanallarının ortasına konduğunda dışadönük

       davranışlar yaptığı saptanmıştır.

       Görüldüğü gibi, ortamsal model, liderlik konusunda, bireyin niteliklerini

       bir yana bırakarak, bütün ağırlığı ortama, çevrenin gereksinme ve koşullarına

       vermektedir.

       Etkileşim Modeli

       Sosyal-psikoloji bilimi, bize, bu iki modelin arasında yer alan ve gerçeğe

       daha yakın bir başka model de veriyor: Etkileşim modeli.

       Etkileşim modeline göre, lideri yaratan ögeler, hem ortamın gereksinme ve

       koşulları, hem de bireyin özellikleridir. Örneğin, bir işin başarılması

       gerektiği zaman, o işin başarılmasını sağlayıcı özelliklere sahip olan kişi

       lider olur. Bu model, gerek ortamı, gerekse bireyi dikkate aldığı ve daha

       önemlisi, ortam ile bireyin etkileşimine dayalı olduğu için, hiç kuşkusuz,

       gerçeğe en yakın olan modeldir.

       :::::::::::::::::::

       2) Atatürk'ün Liderlik Kaynaklarına Göre Değerlendirilmesi

       Atatürk'ü ve küçük Mustafa'yı Atatürk yapan koşulları yakından incelediğimiz

       zaman, kişisel, ortamsal ve etkileşim liderlik modellerine göre son derece

       ilginç sonuçlarla karşılaşıyoruz: Her üç model de Atatürk'ün liderliğinin

       kaynağını açıklamakta işlevsel olmaktadır.

       Daha önce, Mustafa Kemal'in gerek kişisel nitelikleri, gerekse, kendisini

       hazırladığı sıralarda edindiği bilinçli özellikler açısından hemen hemen

       tümüyle kişisel liderlik modeline tam oturduğunu görmekteyiz. Üstelik, gerek

       Trablusgarp, gerekse Şam gibi yerlerde, yabancı ve düşman bir ortamda, henüz

       çok daha gençken, aldığı tutumlar ve yaptığı davranışları tam bir liderin

       resmini çizmektedir (Özellikle Şam olayları için bkz: Atay, 1955).

       Bu niteliklerine bir de kendi liderliğini (kendini bilinçli olarak

       hazırlamasına ek olarak) bilinçli kullanma ve yaratma konusundaki çabaları

       eklenirse --kişisel liderlik--, modelinin adeta Mustafa Kemal Atatürk için

       kurulmuş olduğu izlenimi bile edinebilir insan. Ya da tam tersi, sanki

       Mustafa Kemal Atatürk, kendi liderliğinin kişisel ögelerini adeta --bilimsel--

       bir biçimde üretmiştir denilebilir. --Kişisel liderlik-- modeli ile Mustafa

       Kemal Atatürk'ün öyküsü tam bir çakışma içindedir.

       Öte yandan, --ortamsal liderlik-- açısından da Atatürk ile model arasında tam

       bir uyum görülmektedir. Gerek içinde bulunduğu toplumsal ortam, gerekse kendi

       grubu içindeki ilişkiler, tam bir lider arayışını simgeler.

       İmparatorluğun çöküşü sırasında geleneksel liderliği temsil eden Padişah,

       düşmana teslim olmuştur. Askeri güçle de desteklenen siyasal liderlik ise,

       İttihat ve Terakki Partisi'nin liderlerinin kişiliklerinde yurt dışına

       kaçmıştır. Böylece, Padişah'ın Halife kişiliğinin temsil ettiği dinsel

       liderlik dışında, toplumdaki bütün kurumsal liderlik görevleri boşalmıştır.

       Zaten Alman komutanların varlığıyla ulusal denetimden çıkmış olan askeri

       liderlik, Başkomutan Vekili Enver Paşa'nın yurt dışına kaçmasıyla, tümden

       dağınık bir niteliğe bürünmüş, teslim olan İmparatorluk içinde, işlevsel bir

       görevi bile kalmamıştı.

       Tarihsel açıdan olaya bakıldığında, Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u

       fethiyle başlayan Batılılaşma çabaları, Tanzimat ile, Batı denetimine

       girdikten sonra bile sürmüş, fakat, savaşın yenilgiyle bitmesi sonunda, havada

       kalmış bir süreç durumuna gelmişti. Böylece, İmparatorluğun ya da onu

       oluşturan toplum katmanlarının kültürel kimliği de sonu getirilmeyen bir

       serüven içinde belirsiz kalmıştı. Hiç kuşkusuz, düşmana boyun eğmiş bir

       Padişah'ın simgelediği İslam bu kimliği sürdürecek güçte değildi.

       Uluslararası ilişkiler ve dünyadaki güç dengesi bakımından da hem denizleri,

       hem petrol bölgelerini denetleyen bir Anadolu. Ortadoğu'da sahipsiz ya da

       yalnız İngiliz ya da Rus (Sovyet) nüfuz bölgesi olarak gelişemezdi. Böylece

       yalnız Osmanlı'nın iç dinamiği açısından değil, dünyadaki güç dengesinin

       belirlediği dış dinamik açısından da, çöken İmparatorluğun enkazı üzerinde

       bir liderlik boşluğu, mutlaka doldurulması gereken bir boşluk ortaya

       çıkmıştır.

       Mustafa Kemal'in Grubu

       Grup içi ilişkilere bakıldığında, bu grup Osmanlı generalleri olarak

       algılanmak zorundadır. Osmanlı generalleri arasında ise, Enver Paşa'nın

       otoriter tutumu ve İttihatçıların siyasal baskısı, ordudaki Alman varlığı,

       çok çeşitli cephelerde savaşılması, bu savaşların genellikle yenilgiyle son

       bulması, Enver Paşa'nın kaçışıyla simgelenen siyasal ve askeri liderlik

       boşluğunu tam anlamıyla toplumsal gerçeğin bir parçası durumuna getirmiştir.

       Bir kısım generallerin işgal kuvvetlerince tutuklanması ve Malta'ya

       sürülmesi de bu gerçeğe daha acıklı bir durum kazandırmıştı. Yenik Osmanlı

       İmparatorluğu'nun generalleri arasında gerek hiyerarşik açıdan, gerekse doğal

       açıdan işlevsel olarak --lider boşluğu-- vardı. İşte --Anafartalar

       Kahramanlığı--nın doğal, --Üçüncü Ordu Müfettişliği--nin ise hiyerarşik açıdan,

       bir ölçüde de olsa çözdüğü --liderlik-- sorunu, Osmanlı generalleri bir grup

       olarak düşünüldüğünde, gruba bağlı ortamsal ögelerin gereksinme belirlediği

       bir durumdaydı.

       Bütün bu iç toplumsal, siyasal, askeri ve grupsal ögelere ek olarak, dış,

       uluslararası denge ögeleri de --Anadolu'da bir lider-- arıyordu. Tarihin tüm

       koşulları, böyle bir liderin yaratılması konusundaki gereksinmeyi en belirgin

       ve vurucu bir biçimde Anadolu toprağı üzerinde odaklaştırmıştı. Bu ortamsal

       ögeler o denli güçlüydü ki, Şevket Süreyya Aydemir: Mustafa Kemal olmasaydı,

       Ali Fuat Paşa (Cebesoy) bir lider olabilirdi, der (Aydemir, 1966:43) .

       Etkileşim modeli, ortamsal ve kişisel liderlik modellerine göre (niteliği

       gereği) hem Mustafa Kemal Atatürk olayını en iyi çözümleyen, hem de gerçeği

       en iyi yansıtan modeldir. Çünkü, hem Mustafa Kemal'in kişisel niteliklerini,

       hem de onu yaratan toplumsal ve grupsal koşulları, kendi başlarına olduğu

       kadar birbirleriyle olan etkileşimleri açısından da ele alır.

       Gerçekten de Mustafa Kemal Atatürk ile çağının dünya ve toplum koşulları

       mensubu bulunduğu grubun koşullarıyla tam bir çakışma ve uyum içinde

       görünmektedir. Bu koşullar onun kişisel liderlik niteliklerini verimli bir

       biçimde ortaya çıkaran ve işlevsel kılan ögelerdir.

       Bu konudaki en güzel yargılardan biri yine Şevket Süreyya tarafından

       verilmiştir:

       --... Mustafa Kemal, hem toplumumuzun ve devrimizin bir eseri'dir, hem

       kendini yaratan bu toplumun ve çağın hayat ve kaderine tesir ederek onlara

       yön ve şekil vermiştir.-- (Aydemir, 1963:II).

       Sonuç olarak, Atatürk gerçeğinin, liderlik konusunda, her üç modele de

       bütünüyle uyduğunu söyleyebiliriz. Pek doğal olarak, bu modellerden,

       toplumsal gerçeğe en uygun olan --etkileşim modeli-- Atatürk olayını da daha

       kapsamlı ve eksiksiz açıklamaktadır.

       :::::::::::::::::::

       3) Liderlik Türleri

       Bir grubun içindeki liderlik çeşitli ölçütlere göre sınıflandırılmıştır.

       Gerek karar alma mekanizmaları, gerekse grubun işlevleri, bu

       sınıflandırmalarda kullanılan ölçütlerdir.

       Bir grubun içinde kararların nasıl alındığı, grubun niteliklerine bağlı

       olduğu kadar, liderin kişilik niteliklerini de yansıtan bir olgudur. Grubun

       nitelikleri ile, liderin kişisel özellikleri birbirleriyle çakıştığı ve

       uyuştuğu zaman karar alma mekanizması çok daha etkin çalışır. Liderlik de çok

       daha güçlü olur. Grubun karar mekanizmalarına göre genel olarak üç tür

       liderlik görülür (Kongar, 1978:90).

       Otokratik Liderlik

       Grubun yapısına göre, karar alma mekanizmalarınca belirlenen birinci

       liderlik tipi --otokratik liderlik--tir. Bu yapı içinde, kararlar, liderin

       kendisi tarafından alınır. Grubun öteki üyelerine danışma, liderin istek ve

       hiyetlerine bağlıdır. Bu liderlik türünde, kararların belirleyicisi liderdir.

       Öteki üyelerin rolü, bu kararlara uymak biçiminde ortaya çıkar.

       Demokratik Liderlik

       Kararların grubun kendisi tarafından alındığı yapı içindeki liderlik

       --demokratik liderlik--tir. Bu tür liderlikte, kararlar, liderle birlikte,

       grubun bütün öteki üyelerinin de katılmasıyla alınır. Her üyenin karar

       mekanizmasına katılımı, liderinkine eşittir.

       --Bırakınız Yapsın!-- Türü Lider

       Karar mekanizmalarının belirlediği son liderlik türü, --Bırakınız yapsın--cı

       (Laissez-Faire'ci) liderlik tipidir. Bu yapıda, kararlar, tek tek üyelere

       bağlıdır. Bir başka deyişle, adeta, ortak bir karar yapısı yoktur bu tür

       grupların içinde. Böylece liderlik de özellikle karar alma bakımından

       önemini yitirmiş gözükmektedir.

       Toplumsal-Duygusal Liderlik ve Görev Liderliği

       Karar mekanizmaları dışında bir başka liderlik türü ölçütü, grubun içindeki

       rollere ilişkin olarak yapılmıştır. Buna göre, her grup içinde iki tür rol ve

       dolayısıyla iki tür liderlik vardır: Bunlar, grubun bütünlüğünü ve grup olarak

       varlığını sürdürmesine yönelik --toplumsal-duygusal-- roller ve grubun bir işi

       gerçekleştirmesine yönelik olan --görev-- rolleridir. Böylece, her grup içinde

       biri grubun varlığını korumaya, biri de grubun iş yapmasına yönelik iki ayrı

       tür rol ve dolayısıyla iki ayrı tür liderlik ortaya çıkmaktadır (Bales,1958).

       --Birlikte ne güzel çalışıyoruz--, ya da --Bizim gibi anlaşan insanların bir

       arada bulunması insanı rahatlatıyor.-- gibi yargıların belirlediği

       toplumsal-duygusal roller, bu rolleri üstlenen kişileri toplumsal-duygusal

       lider yapar. Buna karşılık, --Hadi arkadaşlar, şu işi de bitiriverelim--, ya da

       --Çoğu gitti, azı kaldı-- gibi ifadelerin ardındaki roller de, görev liderliğini

       yaratır.

       Burada gerek karar mekanizmalarıyla, gerekse roller ile ilgili liderlik

       tiplerinin her zaman farklı kişilerde odaklaşmak zorunluluğunun bulunmadığını

       da belirtmeliyim. Kimi zaman, aynı kişi hem toplumsal-duygusal liderliği, hem

       de görev liderliğini yüklenebileceği gibi, aynı lider, zaman zaman otokratik,

       zaman zaman da demokratik usullerle karar alabilir.

       Bilimsel soyut modellerin, karmaşık toplumsal ve insani gerçeği algılamak

       için soyutlamalara ve sınıflamalara gittiği hiçbir zaman akıldan

       çıkarılmamalıdır. Bu nedenle de bilimsel modeller çoğu zaman gerçeğin ancak

       bir bölümünü yansıtır. Bunun sonucu olarak, gerçeğin tümden algılanması kimi

       zaman birkaç soyut modelin birlikte kullanılmasıyla da gerçekleştirilebilir.

       Mustafa Kemal Atatürk, genel eyleminin süresi ve çeşitliliği dolayısıyla,

       liderliğin hemen hemen tüm çeşitlemelerini başarıyla kullanmıştır. Biraz

       aşağıda göreceğimiz bu durumdan önce, hangi durumlarda hangi tür liderliğin

       geçerli olduğuna bakalım.

       Grup amacını gerçekleştirmeye yönelik görev rollerine, yani iş yapmaya,

       grup üyelerinin katılımı yüksek olduğu zaman, toplumsal-duygusal liderliğin

       büyük ölçüde önemini yitirdiği, yapılan gözlemler arasındadır. Buna karşılık,

       grubun görevi üyelerce pek benimsenmediği zaman, toplumsal-duygusal roller ve

       bu konudaki liderlik daha büyük bir önem kazanmaktadır (Burke, 1968). Örneğin,

       görevlerin meşruluğu tartışmalı olduğunda ya da görev erişilmez, yerine

       getirilemez bir biçimde algılandığında, grubun devamını sağlayıcı liderlik

       birdenbire büyük önem kazanmaktadır. (Biraz aşağıda, Atatürk'ün sofrasının,

       bu işlevi yerine getirmekten kaynaklandığını göreceğiz.) Yalnız burada,

       toplumsal-duygusal liderlik ile, görev liderliğinin aynı kişide

       birleşebileceği gerçeği unutulmamalıdır.

       Atatürk'ün Liderlik Türlerine Göre Değerlendirilmesi

       Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılış dönemindeki ordu

       komutanlıklarından, Kurtuluş Savaşı'nın ilk yıllarındaki Kongre

       başkanlıklarına, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı ve Başkomutanlıktan

       yeni devletin Cumhurbaşkanlığına dek, çeşitli resmi liderlik görevlerinde

       bulunmuştur. Bu görevlerinin çoğunda kendisine düşen işlevler farklı

       farklıdır. Kimi zaman meşru otoriteye başkaldıran bir asi komutan

       durumundadır. Bir başka deyişle, çevresiyle ilişkiler açısından Mustafa

       Kemal'in durumu farklı zamanlarda farklı nitelikler taşır. Bu nedenle de

       gerçekleştirmek istediği amaçların, toplumun siyasal ve kültürel yapısı

       bakımından --meşruluğu-- ve gerçekleştirilebilirliği farklı aşamalarda değişik

       görünümler kazanır.

       Örneğin, Samsun'a gittiği sıralarda ve Erzurum Kongresi öncesindeki durumu

       ile; Sivas Kongresi Heyet-i Temsiliye Başkanı olarak durumu farklıdır.

       Birinci Büyük Millet Meclisi Başkanı ile, Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurreisi

       sıfatları arasında bile önemli farklar vardır. Anafartalar Grup

       Komutanlığından; --Fahri Yaver-i Hazret-i Şehriyari--liğe, Üçüncü Ordu

       Müfettişliğinden, Türkiye Büyük MilIet Meclisi Ordularının Başkomutanlığına

       ve Cumhurbaşkanlığına kadar, çevresiyle olan ilişkileri, sürekli bir

       niteliksel değişim içindedir.

       Bütün bu ilişkiler içinde Mustafa Kemal Atatürk, grup içindeki otoritesini

       kimi zaman ödül ve ceza verme gücüne, kimi zaman meşruiyetine, kimi zaman

       cazibesine, kimi zaman da uzmanlığına dayamıştır. Bilindiği gibi bunlar,

       sosyal-psikoloji biliminin dört güç kaynağı, yani bir grubun içindeki buyurma

       erkinin temelleri olarak belirlediği ögelerdir (French ve Raven, 1960).

       Böylece, değişen durumuna göre, karar alma biçimleri de farklılıklar gösterir.

       Mustafa Kemal'in Liderliği ve TBMM

       Öyle durumlar vardır ki, karar alma biçimi son derece otokratik, hatta

       diktatörcedir. Örneğin, Başkomutanlık yetki yasası Meclis'te uzatılmadığı

       zaman bakın nasıl bir tutum takınıyor:

       --Meclisi Alinin, Başkumandanlığın lüzumuna kani bulunduğuna şüphe olmamakla

       beraber, muhalefetin hiçbir esasa müstenit olmayan tezahüratı, Meclis

       kararını, şayanı arzu olmayan noktada tezahür ettirdi. Bunun neticesi ne oldu,

       Efendiler, biliyor musunuz? Başkumandanlık iki gündür, muğlak ve muallak

       bulunuyor. Bu dakikada ordu, kumandansızdır.. Eğer ben, orduya kumanda

       etmekte devam ediyorsam, gayrıkanuni kumanda ediyorum. Mecliste tecelli eden

       reye göre, derhal kumandadan keffiyedetmek isterim ve Başkumandanlığımın

       hitam bulunduğunu hükütmete iblağ ettim. Fakat gayrikabili telafi bir fenalığa

       meydan bırakmamak mecburiyeti karşısında bulundum. Düşman karşısında bulunan

       ordumuz, başsız bırakılamazdı. Binaenaleyh, bırakmadım, bırakamam ve

       bırakmayacağım.-- (Atatürk, tarihsiz:662).

       Bu tutum karşısında Meclis, yeni bir oylamaya gider ve 11 red, 15 çekimsere

       karşı, 177 oy ile, Mustafa Kemal Paşa'nın Meclis'in bütün yetkilerini

       kendinde toplamasına olanak veren Başkumandanlık kanunu uzatılır.

       Atatürk için amaç, ülkenin bağımsızlığı ve o aşamada, düşmana karşı

       yürütülen savaşın kazanılmasıdır. Liderliğinin otoriter mi, demokratik mi

       olduğu, bunalım anlarında onu hiç ilgilendirmez. İlgilendiği nokta, amacın

       gerçekleşmesidir. Kendisini amaçtan saptıran biçim ve üslup çeşitlemeleri

       kimi zaman onun içinde bulunduğu koşullarda bir lüks niteliği kazanmış, o da

       duraksamadan, amacına en çabuk vardıracak yolu seçivermiştir. Aslında, henüz

       safların sıkılaşmadığı, toplumda --meşru-- otoritenin kim olduğu tartışmalarının

       sürdüğü zafer öncesi Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi sırasındaki Mustafa

       Kemal Atatürk'ün genellikle --otokratik-- lider rolünü benimsediğini rahatça

       söyleyebiliriz. Bu konudaki tutumunu en açık biçimde hep onun yanında

       bulunmuş olan Falih Rıfkı şöyle anlatıyor:

       --Kendine has bir reisliği vardı. O zamanlar takrirlerin oya konmadan önce

       reis tarafından açıklama yapılması adetti. Mustafa Kemal'in açıklaması öyle

       olurdu ki, takririn kabul mü, yoksa red mi edilmesini istediği anlaşılırdı.

       Bir defa böyle takrirlerden birini oya koydu, beklediğinin aksi çıkınca:

       --Lütfen ellerinizi indirir misiniz? Galiba iyi izah edemedim...-- dedi ve

       yeniden red kararı istediğini hissettirerek izah etti. Büyük devrim

       başlangıcında hiçbir şeyi oluruna ve tesadüfe bırakmak niyetinde olmadığı

       belliydi.--(Atay, 1969:362-363).

       Bu satırlar, Mustafa Kemal Paşa'nın --amacı-- hiçbir zaman gözden

       kaçırmadığını olduğu kadar, kişisel ve ortamsal liderliğinin keskin

       özelliklerini de vurguluyor. Aslında Meclis'in oluşumuna baktığımız zaman,

       Atatürk'ün bu davranışının nedenlerini de bütün açıklığıyla görüyoruz. Bu

       Meclis, tutarlı ve eşcinsten düşünceleri temsil eden bir Meclis değildi. Bu

       nitelik Atatürk döneminin --mütefekkir--lerinden Ahmet Ağaoğlu'nun sonradan

       siyasete atılan oğlu Samet Ağaoğlu tarafından şöyle anlatılıyor:

       --Bu Meclisi teşkil eden meb'usların ekserisi esaslı bir tahsilden mahrum,

       görünüşü basit ve mütevazi, bir çocuk kadar saf insanlardı. Bu insanlardan

       yine birçoğu fala, mucizeye, rüyaya inanıyordu. Bir kısmı temsil ettikleri

       vilayetin bir polis komiseriyken seçilmişti. Bazısı ilk mektep muallimi, bir

       kısmı henüz terhis edilmiş ihtiyat zabitleriydi. İçlerinde kabilelerinin ve

       dağlarının başında mutlak bir şekilde hükümran olan aşiret ve yolları kesen

       eski eşkiya reisleri vardı.-- (Ağaoğlu, 1945:39) .

       Aslında bu görünümün ardında yatan --seçim-- süreci de bugünlerdeki

       demokratik sistem içinde alıştığımız seçimden oldukça farklıydı. Bakın bu

       seçim, Mustafa Kemal Paşa'nın kendi sunduğu --tamim--ine göre nasıl yapıldı:

       --Vilayetlere ve müstakil Livalara ve Kolordu Kumandanlarına, Merkezi

       devletin dahi, Düveli İtilafiye tarafından resmen işgali, kuvvei teşriiye ve

       adliye ve icraiyeden ibaret olan Kuvayi Milliye devleti muhtel etmiş ve bu

       vaziyet karşısında ifayı vazifeye imkan göremediğini hükümete resmen tebliğ

       ederek, Meclis-i Mebusan dağılmıştır. Şu halde, makarrı devletin masuniyetini,

       milletin istiklalini ve devletin tahlisini temin edecek tedbiri teemmül ve

       tatbik etmek üzere millet tarafından, selahiyeti fevkaladeyi haiz bir

       Meclisin, Ankara'da içtimaa daveti ve dağılmış olan mebusandan Ankara'ya

       gelebileceklerin dahi bu Meclise iştirak ettirilmesi zaruri görülmüştür.

       Binaenaleyh, zirde dercedilen talimat mucibince, intihabatın icrası, hamiyet

       ve reviyeti vatanperveranelerinden muntazırdır :

       1- Ankara'da salahiyeti fevkaladeye malik bir meclis, umuru milleti tedvir

       ve murakabe etmek üzere içtima edecektir.

       2- Bu meclise aza olarak intihab olunacak zevat, mebusan hakkındaki

       şeraiti kanuniyeye tabidir.

       3- İntihabatta livalar esas ittihaz edilecektir.

       4- Her livadan beş aza intihab olunacaktır.

       5- Her liva, kazalarından celbedeceği müntehibi sanilerinden ve merkezi

       liva müntehibi sanilerinden ve liva idare ve belediye meclisleriyle liva

       Müdafaa-i Hukuk Heyeti İdarelerinin ve vilayetlerde merkezi vilayet heyeti

       merkeziyelerinden ve vilayet idare meclisiyle merkezi vilayet belediye

       meclisinden ve merkezi vilayet ile merkez kazası ve merkeze merbut kaza

       müntehibi sanilerinden mürekkep bir meclis tarafından aynı günde ve aynı

       celsede icra edilecektir.

       6- Bu meclis azalığına, her fırka, zümre ve cemiyet tarafından namzet

       gösterilmesi caiz olduğu gibi, her ferdin de bu mücahedei mukaddeseye fiilen

       iştiraki için müstakilen namzetliğini istediği mahalde ilana hakkı vardır.

       7- İntihabata, her mahallin en büyük mülkiye memuru riyaset edecek ve

       selameti intihaptan mesul olacaktır.

       8- İntihap, reyi hafi ve ekseriyeti mutlaka ile icra ve tasnifi ara,

       meclisin içlerinden intihap edeceği iki zat tarafından, fakat huzuru mecliste

       ifa edilecektir.

       9- İntihap neticesinde, bilumum azanın imza veya zat mühürlerini muhtevi

       üç nüsha mazbata tanzim olunacak. Bir nüshası mahallinde alıkonularak diğer

       iki nüshasının biri intihap olunan zata tevdi ve diğeri meclise irsal

       olunacaktır.

       10- Azaların alacakları tahsisat, bilahare Meclisce takarrür

       ettirilecektir. Ancak azimet harcırahları intihap meclislerinin masarifi

       zaruriye hesabiyle takdir edeceği miktar üzerinden, mahalleri hükümetlerince

       temin olunacaktır.

       11- İntihabat, nihayet onbeş gün zarfında ekseriyetle Ankara'da içtimaı

       temin edebilmek üzere itmam olunarak azalar tahrik ve netice azanın

       isimleriyle birlikte derhal işar edilecektir.

       12- Telgrafın saati vusulü bildirilecektir.

       Haşiye: Kolordu kumandanlarına, vilayete, müstakil livalara tebliğ

       olunmuştur.-- Mustafa Kemal bu tamimi, Heyet-i Temsiliye namına imzalamıştır

       (Atatürk, tarihsiz:421-422).

       Görüldüğü gibi, bir seçimden çok, güvenilir kişilerden oluşan yerel

       liderlerin bir bir toplantıda atayacağı kişilerin belirlenmesini istiyor bu

       tamim. Aslında, o günün koşulları altında başka olanak da yoktur. İIerde,

       --örgüt-- bölümünde göreceğimiz gibi, bu tamim, gerçekten Atatürk'ün

       --örgütçülüğü--nün tam bir kanıtıdır. Burada dikkate almamın nedeni, nasıl bir

       meclisle çalışmak zorunda kaldığını ve böylece, bu dönemdeki otokratik

       liderliğinin kaynaklarını belirlemektir.

       İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi de birinciden pek farklı değildir. Her

       ne kadar, Mustafa Kemal Paşa'nın muhaliflerinden oluşan --İkinci Grup--

       üyelerinin çoğu bu Meclis'te büyük ölçüde temizlenmişse de bakınız Falih

       Rıfkı, İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni nasıl anlatıyor:

       --1923 Ağustos'unda yan locaya çıkıp da salonda toplananlara bakanlar, yarı

       Asyalı bir teokratik Devletten tam Avrupalı bir laik devlet çıkarmak için bir

       sürü nizamlar koymağa hazırlanan devrimciler karşısında bulunduklarına

       şüphesiz inanamazlardı. Bunlar, eski müesseseleri yıkmak ve yeni müesseseler

       kurmak için açık programlı bir partiye söz vererek seçilmiş kimseler değildi.

       Vatanseverce işler görmeye gelen, fakat 10 kişisi ikinci onuna uymayan,

       yetişmece farklı, kafaca farklı, anlayışça, görüşçe, isteyişçe, çok defa

       taban tabana denecek kadar farklı bir --kalabalık--tı.--

       Falih Rıfkı bu yargıları verdikten sonra, bu --kalabalık-- içinde Mustafa

       Kemal'in liderlik rolüne de çok isabetli bir biçimde işaret ediyor:

       --Mustafa Kemal'i liderlikten alınız. Yerine sağa doğru herhangi bir

       Şahsiyet koyunuz. Bu --kalabalık-- arasında böyle bir liderin bilakis eski

       müesseseleri ayakta tutmak ve kuvvetlendirmek için kolayca çoğunluk

       bulacağına şüphe yoktu. Mustafa Kemal kendi çoğunluğunu, yavaş yavaş ve

       yerine göre, ya sevilmesine ya sayılmasına ya korkulmasına, inanılmasına ve

       arkasından gidilmekten başka çare olmayacağı kaderciliğine dayanarak

       yaratacaktı. Bu çoğunluk yine de çok uzun yıllar suni ve eğreti olmaktan

       çıkmayacaktı.-- (Atay, 1969:359-360) .

       Atatürk'te Değişik Liderlik Rolleri

       Aslında, Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliği yalnız zaman kesimlerine ve

       sahip olduğu resmi sıfatlara göre değişiklik göstermekle de kalmaz. O, her

       büyük taktisyen gibi, kimlerle birlikte olduğuna, çevrenin ve durumun

       koşullarına göre tutum değiştirebilen, farklı karar mekanizmaları ve

       biçimleri kullanabilen bir liderdir. Bazen saltanatın kaldırılmasının ortak

       komisyondaki tartışması sırasında olduğu gibi kükrer ve --bazı kellelerin

       düşeceğinden-- söz eder, bazen de, Ali Şükrü'nün karşısında olduğu gibi

       (tuttuğu tarafı belli edip, hedefine ulaştıktan sonra) susar, yerine, oturur.

       Liderlik tipleri açısından Atatürk'e yakından bakıldığı zaman, otokratik

       liderlik ile demokratik liderlik mekanizmalarını değişik koşullarda

       kullandığını görüyoruz. Onun hiçbir zaman başvurmadığı yöntem, --Bırakınız

       yapsıncı-- liderlik tipidir. Zaten ciddi bir devrimcinin bu mekanizmaya

       başvurması gerçekten düşünülemez.

       Büyük gruplarla çalıştığı zaman, görüntü olarak demokratik liderliğe önem

       vermekle birlikte, yöntem olarak, bu görüntünün altında otokratik liderlik

       modelini uyguladığı açıktır. Buna karşılık, inandığı ve güvendiği, yani

       temelde --devrimcilik--lerine (devrimciliği kendi anladığı biçimde) inandığı ve

       güvendiği arkadaşlarıyla birlikte iş yaparken, görüntüde olduğu kadar, esasta

       da demokratik liderliğe kaydığı olmuştur . Özellikle büyük ikna gücünü

       demokratik liderliğinin önemli bir aracı olarak kullanması, demokratik

       usullerle alınan kararların bile onun çizgisine uygun olmasını sağlamıştır.

       Zorunlu olmadıkça, yakın çevresinde demokratik liderliğin çok dışına çıkmak

       istemediği, tarihsel bir gerçektir. Sanırım, Kılıç Ali'nin anlattığı şu olay

       bunun tipik bir örneği olarak alınabilir:

       --Dil ve güneş teorisi üzerinde çalıştıkları günlerdeydi. Dolmabahçe

       Sarayı'nda bir gece özel dairelerindeki çalışma salonlarında Hikmet Bayur ile

       başbaşa kalmışlardı. Bu dil ve güneş teorisi üzerinde Hükmet Bey'e birtakım

       açıklamalar yapıyorlardı. Atatürk'ü Hikmet Bayur'la çalışmaya bırakarak,

       bütün arkadaşlar; yanlarından ayrılmış, odalarımıza çekilmiş, yatmıştık.

       Ertesi sabah uykudan kalktığımız vakit Atatürk'ün hala yatmadığını ve

       Hikmet Bayur'la başbaşa akşamki gibi aynı durumda çalışmayı sürdürmekte

       olduklarını öğrenince, arkadaşım Salih (Bozok) Bey'le beraber, derhal

       yanlarına gittik. Yüzleri kıpkırmızı olmuş, hala Hikmet Bayur'u inandırmaya

       çalışıyordu. Bir süre sonra çalışmaları bitti. Hikmet Bey de müsaadelerini

       aldı, çekildi. Yalnız kaldığımız zaman, arkadaşım Salih Bozok: --Paşam, niçin

       bu kadar yoruldunuz? Hikmet Bey yabancınız mı? Size bağlı bir arkadaşımız!

       --Böyle olacaktır!-- demeniz yeterli değil mi? Sabahlara kadar onu inandırmak

       için kendinizi niçin üzüyorsunuz?--

       --Ha... İşte bu çok yanlış bir düşünçe. Bilirsiniz ki, Hikmet Bayur

       inatçıdır. Onu inandırmak lazımdır. O, bir kere inandı mı işi benimser!-- diye

       karşılık vermişlerdi.-- (Arıburnu, 1976:67-68) .

       Gerçekçi bir değerlendirme, Atatürk'ün liderlik mekanizmaları arasındaki

       seçiminin iki ögeye bağlı olduğunu gösterir: Birinci öge, yakın hedefine ve

       uzak amacına en uygun kararı aldıracak olan mekanizmanın seçimidir. İkinci

       öge ise, kendisine karşı savaşını verdiği Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasal

       yapısına karşı meşru temellere dayalı bir güç oluşturabilecek ve bu meşruiyeti

       yeni kuracağı yapının temeli yapabilecek mekanizmalardır. Birinci öge onu

       esasta otokratik liderliğe, ikinci mekanizma ise, görünüşte demokratik

       liderliğe itmiştir. Çünkü, çabuk ve kesin kararlar almak gerekliliğine karşı,

       gerek Batı'nın gözünde, gerek kendi ideolojisi içinde, gerekse yeniden

       biçimlendirmekte olduğu toplum içinde --kabul edilebilir--, yani --meşru-- bir

       mekanizma oluşturmak zorundaydı. Onun için ta işin başından beri belli

       ölçülerde temsil yetkisi olan --örgütler-- kurmuş ve onlarla çalışmıştı. Çünkü,

       yalnız fiilen değil, kuramsal olarak da gücünü bu --örgütler--den alıyordu.

       Büyük Millet Meclisi de bu örgütlerden biriydi (Bu konuda, --örgüt-- bölümünde

       daha derinliğine çözümleme yapılmaya çalışılacaktır) .

       Görev liderliği ile toplumsal-duygusal liderlik rolleri karşısındaki durumu

       da, aynen karar mekanizmaları karşısındaki durumu gibidir: Zamana ve

       koşullara göre bu işlevleri, bazen birini öne alarak, bazen ikisine de aynı

       ağırlığı ve önemi vererek, kendi kişiliğinde bütünleştirmiştir.

       Atatürk'ün Sofrasının İşlevi

       Mustafa Kemal Atatürk'ün en önemli özelliklerinden biri, çevresiyle olan

       insan ilişkilerini hep yumuşak, sıcak ve içten tutmuş olmasıdır. Harbiye

       yıllarından beri, arkadaşlarıyla sürekli tartışmakta, onlarla birlikte gizli

       örgütler kurmakta, eylemine sürekli ortak ve destek aramaktadır. Bütün bu

       etkinlikleri sırasında yemek ve içki sofraları, bir eğlence ve rahatlama

       değil, bir dertleşme ve planlama toplantıları niteliğindedir. Bu olguyu

       Harbiye'den beri onunla temas etmiş olan arkadaşlarının sonradan yayımlanmış

       olan anılarından kesinlikle anlıyoruz.

       İşte bu tür --sofra-- ilişkileri, onun toplumsal-duygusal liderlik işlevini

       en belirgin bir biçimde yerine getirdiği ortamı simgeler.

       Aslında Atatürk, hep bir --görev-- lideri olmuştur. Önce, İmparatorluğu ıslah

       etmek, sonra düşmana karşı savaşmak, daha sonra işgalci düşmanı ülkeden

       kovmak, Cumhuriyet'i ilan ederek, yeni bir devlet üretmek, en sonunda da yeni

       bir toplum yaratmak hep onun belli bir sıra içinde ve gerçekçiliğine uygun

       olarak yüklendiği --görev--lerdi. Bu açıdan bakıldığında, onun liderlik

       işlevinin daha çok --görev liderliği-- modeline uygun olduğu sanılabilir. Fakat

       bu izlenim doğru değildir. Çünkü, yaşamının her aşamasında gerek siyasal ve

       toplumsal ittifakı açısından yaptığı --toplayıcılık-- işlevi, gerekse her

       dönemde içinde bulunduğu farklı grupların moralini yüksek tutmaya çalışması,

       --toplumsal-duygusal-- liderlik rolünü hiçbir zaman göz ardı etmediğinin

       kanıtlarıdır.

       Nesnel tarihsel verilere baktığımızda, Mustafa Kemal Atatürk'ün o zamanki

       dağınık ve bütünleşmiş olmaktan uzak Osmanlı toplumsal ve siyasal yapısı

       içinde her türlü dinsel ve etnik grubu, her türlü siyasal grubu, her sınıfı

       --Ulusal Bağımsızlık-- temel düşüncesi ve savaşımı çevresinde

       birleştirebildiğini görüyoruz.

       Yüz Yüze Temas

       Ayrıca, gerek kendi anılarından, gerekse yakınında bulunmuş kişilerin

       anlattıklarından öğrendiğimize göre yakın çevresiyle --yüz yüze-- temasını her

       zaman sürdürmüştür. Çağdaş sosyal-psikolojinin --küçük grup-- kuramında en

       önemli öge olan --yüz yüze temas-- Mustafa Kemal Atatürk'ün sürekli bir biçimde

       kullandığı bir yöntemdir. Bu yöntem, hem iş başarmaya, yani --görev

       liderliği--ne yönelik bir amaca, hem de kendi liderliğini, küçük grubu içinde

       üretmeye ve pekiştirmeye, böylece de --toplumsal-duygusal-- liderliğe yönelik

       bir hedefe hizmet ediyordu.

       Toplumsal işlev açısından liderliğinin türüne baktığımızda da --görev--

       liderliği ile --toplumsal-duygusal-- liderliğinin birlikte gittiğini görüyoruz.

       Atatürk'ün görev liderliğini çok kabaca iki döneme ayırmak olanağı vardır:

       Birinci dönem, 1919-1923 arasıdır. Bu dönemin görevi düşmanı kovmak, ülkeyi

       bağımsızlığına kavuşturmak ve yeni devleti kurmaktır. İkinci dönem, 1923-1938

       arasıdır. Bu dönemdeki görev de, yeni bir toplum yaratmaktır.

       Başarı Ögesi

       Biri siyasal-askeri, öteki toplumsal-ideolojik olan bu iki dönemli görev

       liderliğine baktığımızda, kişisel liderliğinin toparlayıcı ve birleştirici

       işlevinin her iki dönemde de son derece geçerli olduğunu görüyoruz. Birinci

       dönemde, Anafartalar Kahramanlığı'ndan aldığı güçle işe başlayarak, Müdafaa-i

       Hukuk Cemiyetleri ve Meclisler aracılığıyla, Ulusal Bağımsızlık eyleminin

       simgesi olmuştur. Bileğinin gücü, zekasının ve atılganlığının kararlılık ile

       birleşmesi ve ileri görüşlülüğü, stratejik ve taktik alanda, onu eylemin

       simgesi durumuna getirmiştir. Bir başka deyişle, birinci görev dönemindeki

       --simge olarak lider-- niteliği, yani --toplumsal-duygusal-- liderlik işlevi, ne

       karizmasına, ne geleneksel otoritesine, ne meşru ve yasal liderliğine

       dayalıdır. Bu dönemdeki simgesel liderliği doğrudan doğruya --başarı-- ögesine

       bağlıdır. Bir başka deyişle, --simgesel liderliği--ni belirleyen öge, Mustafa

       Kemal Paşa'nın başarılarıdır. Başarısızlık durumunda, liderliğini de

       yitirecek, eylemin simgesi olmaktan ve toplayıcı bir işlevi yerine

       getirmekten yoksun kalacaktı. Bu açıdan, birinci dönem için --görev

       liderliği--nin, --toplumsal-duygusal liderliği--ni beslediğini söylemek çok da

       yanlış olmaz.

       Oysa, ikinci dönem için artık durum değişmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin

       Reis-i Cumhur'u Mareşal, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, hem karizmasını; kendi

       ürettiği karizmasını peşinden getirmektedir, hem de yeni devletin, yasal ve

       meşru lideridir. Bu açıdan, artık, ismi, yalnızca, çıplak olarak ismi, bir

       simge olmuştur. Bu aşamada, birinci aşamanın tersine, --toplumsal-duygusal

       liderliği--, --görev liderliği--ni beslemektedir. Dedikleri, bir --keramet

       sahibi--nin sözleri olarak değerlendirilmektedir. Başarı ölçütü, liderliğinin

       bir mihenk taşı değildir artık. Çünkü, bu liderlik zaten --tarihsel başarı--

       üzerine inşa edilmiştir.

       Yalnız bu ayırım, okuyucuyu aldatmamalı: Değişik iki dönemde, ağırlıkları

       biraz farklı olmakla birlikte, Mustafa Kemal Atatürk, hiçbir zaman her iki

       liderlik işlevini de ihmal etmemiştir. Sürekli olarak, değişen durumların

       değişen koşullarına göre, birinin işlevini (o sırada hangisi başat ise)

       ötekisinin desteğine vermiştir.

       Sonuç olarak, Mustafa Kemal Atatürk'ün gerek karar mekanizmaları, gerekse

       liderlik işlevleri bakımından, değişen koşullara en uygun olan seçenekleri

       kullandığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

       Bu noktada karar mekanizmalarını kullanma biçimiyle, işlevleri arasında

       küçük bir fark gözükmektedir: Karar mekanizmaları açısından temelde otokratik,

       görünüşte demokratiktir. Yani, bir tercih, bir eğilim, bir davranış kalıbı,

       bir tür karar mekanizması lehine gözlenmektedir. Buna karşılık, liderlik

       işlevleri açısından, --toplumsal-duygusal-- liderlik ile --görev-- liderliğinin

       tümüyle iç içe geçmiş olduğunu görüyoruz. Bu iki liderlik tipi arasındaki

       tercih, ancak, toplumsal koşullara ve görevin genel anlamdaki gereklerine

       göre pek de belirgin olmayan bir biçimde yapılmıştır. Ancak, toplumsal işlev

       bakımından, bilimsel soyutlama ile bir --işlev başatlığı-- gözlenebilir.

       Çoğulcu Toplum İçin Tekilci Yaklaşım

       Bu konuda son bir nokta, karar mekanizmaları arasında otokratik liderliği

       tercih etmiş olmakla birlikte, en azından görünüşte hiç olmazsa görünüşte,

       liderliğin demokratik gereklerine önem vermesi ve daha önemlisi, bu otokratik

       karar yapısı içinde, demokratik bir toplum hedeflemiş olmasıdır. Bir başka

       deyişle, Atatürk, model aldığı toplum tipi gereği, kendi yaşam süresini aşsa

       bile, sonuç olarak, zorunlu olarak çoğulcu bir topluma gidiyordu. Nitekim,

       öyle de olmuştur. Bu açıdan Atatürk'ün çoğulcu bir topluma gidiş yolunda,

       otokratik karar mekanizmasını kullandığını söyleyebiliriz. Atatürk'ün bu

       konudaki tutumu, çoğulcu bir toplum yaratma yolunda, tekilci bir yöntem

       olarak özetlenebilir.

       :::::::::::::::::::

       V-) ATATÜRK'ÜN BİREYSEL LİDERLİK NİTELİKLERİNE GÖRE DEĞERLENDİRİLMESİ

       Özelikle sosyal-psikologların üzerinde durduğu noktalardan biri, lider olan

       kişinin özellikleridir. Yapılan araştırmalar, bir liderde kişisel olarak şu

       niteliklerin bulunması gerektiğini ortaya koymuştur (Kongar, 1978:91) :

       1- Yetenek (zeka, dikkat, rahat konuşma, özgün olma, karar verme gücü) .

       2- Başarı (bilimsellik, bilgi, fizik başarılar, siyasal başarılar) .

       3- Sorumluluk (güvenilirlik, girişkenlik, sebat, atılganlık, kendine güven,

       mükemmelleşme arzusu) .

       4- Katılma (etkinlik, sosyallik, işbirliği, uyum yeteneği, espri gücü).

       Bu özelliklere bakıldığı zaman, bunların adeta Mustafa Kemal Atatürk için

       hazırlanmış olduğu düşünülebilir. Birinci özellik olan yetenek konusunda,

       gerek doğuştan gelen, gerekse sonradan, bilinçli hazırlık döneminde elde

       ettiği liderlik yeteneklerinin gücü tartışılmazdır.

       Başarı, Atatürk'ün liderliğini sürekli besleyen bir ögedir. Hatta bir

       anlamda, toplumsal liderliğini başarılarına borçludur, diyebiliriz. Arkasında

       tüm cephelerde kazanılmış zaferlerin Anafartalar'da simgelenmiş kahramanlığı

       ile Kurtuluş Savaşı'na girmiştir. Bağımsızlık Savaşı'nda elde ettiği

       başarıdır ki, O'na altı yüzyıllık bir İmparatorluğu ve geleneksel toplumsal

       düzeni tarih sahnesinden silmek olanağını vermiştir.

       Sorumluluk sözcüğü ise, yaşamının bütün aşamalarında Mustafa Kemal

       Atatürk'ün hemen hemen ayrılmaz bir özelliğidir. Her an, sahip olduğu yetki

       ve sorumluluk alanlarını genişletme çabası, O'nun ihtiraslı liderliğinin bir

       parçasıdır. Anafartalar komutanlığından tutun da, Türkiye Büyük Millet Meclisi

       adına yürüttüğü Başkomutanlık olayına dek, hemen her an, sorumluluklarını

       arttırma çabasına tanık oluyoruz. Hiç kuşkusuz bu çabanın ardında birinci

       olarak kendine güveni, ikinci olarak yetkilerinin de sorumlulukları oranında

       artacağının bilinci yatmaktadır. Yine sorumluluk özelliğinin ardında yatan

       girişkenlik, sebat, atılım gibi nitelikler, hep Mustafa Kemal'in ayrılmaz

       parçalarıdır.

       Katılma, Atatürk'ün ömrü boyunca ihmal etmediği --sofrası--nın simgelediği

       bir ilkedir aslında. Çevresindeki grup için işlevsel olan sofrasının yanında

       hemen hemen bütün devrimleri geniş halk kitleleriyle diyalog kurarak

       gerçekleştirmiş olması, onun, katılma ilkesine verdiği toplumsal önemi

       gösterir. Aslında, siyasal ideolojisinin kuramsal temelleri de

       dinsel-geleneksel erke karşı, halk katılımına önem vererek, bu özelliğe aynı

       zamanda siyasal bir içerik de kazandırmıştır. Kendi yaşamı süresince kuramda

       kalan bu siyasal ilke, sonradan çok partili demokrasiye kadar gelişen

       sistemin soyut, fakat temel niteliklerinden biri olmuştur. Ayrıca, katılmanın

       sosyal-psikolojik bütün gereklerini sürekli olarak yerine getiren bir

       liderdir Atatürk. Sürekli olarak yakın çevresinde büyük gruplar tutmuş,

       bunlarla yüz yüze ilişkilerini sürdürmüş ve gerek siyasal, gerekse toplumsal

       eylemlerini bunlarla birlikte gerçekleştirmiştir.

       Görüldüğü gibi, sosyal-psikolojinin saptamış olduğu liderlik özellikleri

       Mustafa Kemal'in nitelikleriyle büyük bir uyum içindedir.

       Devrimci Liderlik-Uyumcu Liderlik

       Şimdi, konuya bir başka açıdan bakmaya çalışalım. Bilindiği gibi,

       Atatürk'ün en önemli niteliği, liderliğinin --devrimci-- bir çizgide

       oluşmasıdır. Bir başka deyişle, Atatürk, toplumuna ve çevresine uyum sağlayan

       bir lider değil, tam tersine, onların yıllar boyunca içinde yoğruldukları

       değerler sistemine karşı çıkan bir liderdi. Sosyal-psikoloji bilimi, özellikle

       toplumsal-duygusal liderlik rollerinin, ancak grubun kural ve değerlerine

       uygun olduğu oranda yerine getirilebileceğini bize bildirmiştir. Burada açık

       bir çelişki ile karşılaşıyoruz: Nasıl oluyor da, tüm değerler sistemini

       altüst eden bir lideri toplumsal-duygusal açıdan da, toparlayıcı ve

       birleştirici olarak niteliyoruz?

       Lider ve Yalkın Çevresi

       İşte bu noktada bazı saptamalar yapmak gerekmektedir. Birinci olarak,

       Atatürk'ün yakın çevresinin zaman ve eylem içinde; somut hedeflerin

       belirlenmesiyle değişmiş olduğunu belirtmeliyiz. Düşmanı ülkeden kovma eylemi,

       yeni bir devlet, yeni bir toplum kurma eylemine dönüştükçe çevre de değişir.

       Ali Fuat Cebesoy, Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele hep böyle değişen

       çevre sonunda, dışlanmış kişilerdir. Buna karşılık İsmet İnönü, Kılıç Ali,

       Nuri Conker, Salih Bozok gibi eski arkadaşlarıyla Falih Rıfkı Atay, Eşref

       Ünaydın, Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi yazarlar yakın çevrenin değişmez

       kişileridir. Bu kişilere yakından baktığımızda, bunların hem Mustafa Kemal

       Atatürk'ün kişiliğine, yani kişisel liderliğine iman ettiklerini, hem de onun

       amacını ve hedeflerini benimsediğini görüyoruz.

       Aslında yakın çevrenin değişmesi, yakın hedefini gerçekleştirmek için genel

       bir ittifak cephesi kuran bütün liderlerin ortak eylemi ve yazgısı gibi

       gözükmektedir. Çünkü; yakın hedef, büyük devrimcilerde hemen hemen her zaman,

       doğrudan doğruya siyasal iktidarı ele geçirmek amacını belirler. Fransız

       Devrimi'nde de bu böyle olmuştur; Rus Devrimi'nde de, Çin Devrimi'nde de.

       Genellikle ya iç ya da dış bir düşmana karşı oluşturulan cephe, düşman, lider

       siyasal iktidara el koyunca, dağılır. Çünkü artık yeni siyasal iktidar ile

       nereye gidileceği sorusu ortak düşmana karşı cephe oluşturmuş olan liderler

       arasındaki görüş ve yaklaşım farklarını ortaya çıkarır. Bu farklar üzerine

       kurulan iç iktidar savaşımını da genellikle en gerçekçi, dolayısıyla en güçlü

       lider kazanır.

       İşte Mustafa Kemal eyleminde de aynen böyle olmuştur. Düşmanı vatandan

       kovmak için oluşturulan cephe, iş, Osmanlı İmparatorluğu'nun yerine geçmek

       biçimine dönüşünce, farklılıklar ortaya çıkmıştır. Bu savaşı da gerek

       gerçekçiliğinden, gerekse bilinçliliğinden ve kararlılığından dolayı Mustafa

       Kemal Paşa'nın kazanması hiçbir anlamda sürpriz değildir.

       Böylece yakın çevresiyle sürekli bir etkileşim içinde bulunan ve bundan

       dolayı da birleştirici ve toplayıcı nitelik sahibi görünen Atatürk'ün aslında,

       devrimci niteliğiyle yakın çevresini kendine ayak uyduramayanlardan

       temizlediği birinci gerçektir. Bir başka deyişle, devrimci lider, yakın

       çevre içindeki toplayıcılık ve bütünleştiriciliği, ancak kendisine ters düşen

       grup üyelerinin tasfiyesi ile olanaklı duruma getirmiştir. Bunun en belirgin

       kanıtı, Atatürk'ün yakın çevresiyle hesaplaştığı Büyük Nutuk'udur

       (Kongar, 1977-b ). Daha ileriki bölümlerde göreceğimiz gibi, Büyük Nutuk,

       hem bir tarih belgesi, hem de Atatürk'ün yakın çevresiyle bir hesaplaşmasıdır.

       Mustafa Kemal ve Aydınlar

       İkinci olarak dikkate alınması gereken nokta, Mustafa Kemal'in yola

       çıkarken, toplumun geniş halk kitlelerine ve siyasal-toplumsal düzenine ters

       de gelse, --alt grup kültürü--nden etkilenmiş ve bu grubun temsilcisi olarak

       davranmış bulunmasıdır: Bu --alt grup kültürü-- o dönemde, tarihsel bir

       birikimi yansıtan bir biçimde --münevverler--in ve ordunun, İmparatorluğu

       kurtarmak için bulduğu --Batılılık-- reçetesi ile simgeleniyordu. Her ne kadar,

       Mustafa Kemal'in --Batılılığı-- kendisinden önceki Batıcılardan; 1) Batı

       kuyrukçusu olmamak, ve 2) Toptancı olmak, konularında farklılıklar

       gösteriyorduysa da, yine de sosyal-psikolojik desteği, İmparatorluğun içindeki

       Batıcı gruptan aldığı bir gerçektir. Üstelik de Batıcı düşüncelerin, Batı

       etkisine en açık olan Harbiye'de odaklaştığı düşünülür ve Mustafa Kemal

       olayının, ordunun başat rol oynadığı bir Kurtuluş Savaşı biçiminde geliştiği

       hatırlanırsa, bu desteğin anlamı ve önemi açıkça ortaya çıkar.

       Üçüncü olarak dikkate alınması gereken nokta, Mustafa Kemal Atatürk'ün

       eylemi için yaptığımız çözümlemelerin, onun tüm yaşam ve eylemini

       kapsamasıdır. Oysa, bütün bu eylem süreci içinde Atatürk çeşitli görevler,

       işlevler ve roller yüklenmiştir. Üstelik bu eylemin belki vurucu niteliği

       1919-1923 arasıdır ama, asıl uzun zaman 1923-1938 arasında geçirilmiştir. Bu

       açıdan düşünüldüğünde de çözümlemelerin, Cumhurbaşkanlığı dönemindeki tutum

       ve davranışlara (sınırlı bir ölçüde de olsa) ağırlık vermesi olağandır.

       İşte bu üç öge birlikte düşünüldüğünde, Mustafa Kemal Atatürk'ün devrimci

       niteliğiyle birleştirici, toplayıcı, toplumsal-duygusal liderlik işlevinin

       nasıl uzlaştığı daha iyi anlaşılabilir. Şimdi sosyal-psikoloji açısından,

       toplumsal-duygusal liderlik işlevinin yerine getirilmesindeki ilkeleri,

       Atatürk'ün eylemiyle karşılaştırmak ilginç olabilir.

       :::::::::::::::::::

       1) Grup Liderliği İlkeleri ve Atatürk

       Homans, bir grubun bütünlüğünü ve niteliklerini koruyucu liderliğin

       kuralları olarak onbir ilke saptamıştır (Homans, 1950:423-440).

       Lider Durumunu (yani liderliğini) Korumalıdır

       Mustafa Kemal Atatürk'e bu ilke açısından baktığımızda, sürekli olarak, bir

       lider gibi davrandığını ve tüm ilişkilerini liderliğini koruyacak biçimde

       düzenlediğini görüyoruz. Aslında kendisine, --Şef; asker mi, sivil mi olmalı?--

       diye sorulan bir soruya: --Şef; şef olmalı. İster sivil, ister asker.-- yanıtını

       vermesi, bu konudaki bilincini yeterince vurgular sanırım (Banoğlu, 1955:42).

       Üstelik, kendisinin de Büyük Nutuk'ta vurguladığı gerçek, yakın çevresiyle

       hesaplaşması ve onları hem mantığın, hem de tarihin önünde, kendi liderliğiyle

       yargılaması değil midir?

       Lider, Grubun Kurallarına Uymalıdır. Böylece Daha Etkili Olur.

       Homans'ın saptadığı bu ilke, Mustafa Kemal'in liderliği açısından son

       derece ilginç bir denektaşı niteliğindedir. Her şeyden önce, --küçük grup

       dinamiği-- bakımından, Atatürk'ün kendi kurallarını kendisinin koyduğuna

       işaret etmeliyim. Bir başka deyişle, Atatürk, kendi grubu içinde kendi

       uyacağı kuralları kendisi saptayan bir liderdi. Grubun öteki üyeleri, ister

       istemez bu kurallar uyarlardı. Buna karşılık, toplumsal açıdan özellikle,

       toplumsal devrimleri birer birer uygulamaya aktarırken, toplumun nabzını

       sürekli elinde tutmuş, yerleşmiş gelenek ve görenekleri temsil edenlerle

       işbirliği yapmıştır. Böylece, bir yandan --devrimci kuralları-- kendi grubu

       içinde dikte ederken, öte yandan, büyük grubun kurallarını dikkate almış ve

       toplumsal boyutta kural değişikliğine giderken yine mevcut güç dengesinden

       yararlanmıştır. Bu tutumun örnekleri, Dürrizade'nin fetvasına karşılık,

       Anadolu ulemasından aldığı karşı fetva, şapka devriminde Diyanet İşleri

       Başkanı'nı ikna ederek, ilk şapkayı ona da giydirmesi, Padişah'ın mutemet

       adamı Fevzi Paşa'yı ikna ederek, sürekli yanında tutması gibi olaylardır. Bu

       konuda çok aydınlatıcı bir bilgiyi yine Falih Rıfkı'da görüyoruz:

       --Fevzi Çakmak, devletin ve görevinin adamıydı. Muhafazakardı: Devrimlerden

       hiçbirinin taraflısı olmadığını bilirdik. Genelkurmay Başkanlığı'ndan

       ayrılıncaya kadar eski yazıyı kullanmıştır. Atatürk, bellibaşlı devrim

       kararlarını verdikten sonra bir defa pek sevdiği Diyanet İşleri Reisi Hoca

       Rıfat Ffendi'yi çağırıp, onu tatlı dille kandırır, sonra: --Şimdi Mareşal'e

       gidelim-- derdi. Biri camilerin ve hocaların, biri ordunun başıydı.--

       (Atay, 1969:208-209).

       Açıkça görüldüğü gibi, mevcut kurallar açısından, küçük gruba tam egemen,

       büyük grubu ise yönlendirmekte pek ustaydı. Sanırım, devrimcilik ile mevcut

       yapının değerler sistemini, kendi doğrultusunda en iyi uzlaştıran tarihsel

       kişiliği son derece özgündür.

       Lider, Liderliğinin Sorumluluklarını Yerine Getirmelidir.

       Grup, kendisinden lider olarak ne gibi roller bekliyorsa, onların tümüne

       uymalıdır. Yoksa, grubun güvenini, dolayısıyla liderliğini yitirir.

       Bu ilke, Mustafa Kemal için tartışılmaz bir gerçeği vurgular. Daha önceki

       bölümlerde de belirttiğim gibi, Atatürk, bırakınız mevcut sorumluluklarını,

       sürekli olarak, sorumluluk alanını genişletmek için çaba harcamış bir liderdi.

       Pek doğal olarak, bu davranışını --küçük grup-- içinde de görüyoruz. Sofrasında

       olup bitenlerin ciltler dolusu anı yaratmış olması bile, bu ilkenin nasıl

       uygulandığının küçük bir belirtisidir. Bu anılarda göze çarpan ortak nokta,

       hangi işin sorumlusu bulunuyorsa, (örneğin, Kurtuluş Savaşı ya da Cumhuriyet

       Türkiye'sinin yeni atılımları) o sorumlulukla ilgili tartışma ve konuşmaların

       sofraya egemen olmasıdır.

       Lider, Emir Verirken, Kurulmuş Olan İletişim Kanallarını Kullanmalıdır.

       Böylece Daha Etkili Olur.

       Bu ilke açısından da kendi çevresi bakımından farklı, toplum açısından

       farklı değerlendirmeler yapmak olanaklıdır. Bir kez, kendi yakın çevresini

       kendi yapan, dolayısıyla ona egemen bir lider olarak, hiç kuşkusuz, iletişim

       kanallarını da Atatürk kurmuş ve kullanmıştır. Toplum açısından ise, devrimci

       eylemi sırasında da, topluma egemen olduktan sonra da geleneksel, yasal ve

       meşru kanalları kullanmaya özen gösterdiğini söyleyebiliriz. Örneğin, Samsun'a

       ayak basarken, cebinde yöredeki sivil ve asker bütün görevlilere emir verme

       yetkisini taşıyan bir belge vardı. Bu belge, sonradan kendisine başkaldıracağı

       (ve hiç kuşkusuz, daha o zaman başkaldırmaya karar verdiği) Padişah'ın

       bürokrasisinden alınmıştır. Olaylara yakından baktığımızda, bu belgeyi almak

       için oldukça uğraştığını ve birçok yakın arkadaşından bu konuda yardım

       aldığını görüyoruz. Çok sonraları, gerek Meclisle çalışmaya başladıktan,

       gerekse Cumhuriyet'i kurup başına geçtikten sonra da hep yasal ve meşru

       kanalları kullandığı bilinen gerçekler arasındadır. Niçin böyle yapmasın ki?

       Padişah'ın hükümetinin yetkilerini bile kendi eylemi için kullanan bir büyük

       taktisyen, kendi kurduğu düzenin kanallarını zorlayarak, onu güçsüzleştirir

       mi? Mustafa Kemal Atatürk, kendi ürünlerine, herkesten çok özen göstermesi,

       Meclis olsun, Cumhuriyet olsun, hükümet olsun, onların üstüne herkesten çok

       titremesi gerektiğini bilen bir liderdi. Çünkü, liderliği ile, ürünleri iç içe

       geçmişti. Bu anlamda, toplumsal olarak da hem gücünü geleneksel yapıdan almış,

       hem de sonra, kendi kurduğu yapı ile bütünleşerek, gerek kendini, gerekse

       yapıyı daha sağlam temellere oturtmuştu.

       Lider, Boyun Eğilmeyecek Emirler Vermemelidir. Yoksa Liderliği Sarsılır.

       Homans'ın saptadığı bu beşinci ilkeyi ne denli bilinçle uygulamış olduğu

       insanı gerçekten şaşırtır. Bilindiği gibi, Atatürk'ün en önemli niteliği,

       gerçekçiliğidir. Bu gerçekçilik, yalnız toplumsal ve siyasal koşulların

       değerlendirilmesinde değil, kendi rolü açısından da son derece çarpıcıdır.

       Eski arkadaşlarından Asaf İlbay'ın aktardığı şu anı, durumu bütün çarpıcılığı

       ile ortaya koyar:

       --Ankara'da bir şölende; çok güzel düzenlenmiş olan köşkün salonlarında ve

       iyi düzenlenmiş bahçede çok güzel bir gece geçirdik. Cumhurbaşkanı, Nevzat

       (Tandoğan) Bey'e iltifat ediyor, bol ölçüde içki sunuyordu. Nevzat (Tandoğan)

       Bey içkiye karşı koyuyor ve Gazi'nin iltifatları ile kendinden geçmiş

       görünüyordu. Bir ara Gazi, İsmet Paşa'ya seslendi: --Vali olgun adama benziyor.

       İçki ya içilir ya hiç içilmez. Dimağı alkole dayanıklılık göstermeyenler,

       içkiden kaçınmalıdır.-- Ve hemen Nevzat (Tandoğan) Bey'e şu soruyu sordular:

       --Normal veya alkollü kafa ile verilen emirler hemen yapılmalı mıdır?--

       --Emirleriniz koşula bağlı olmadan uygulanır Paşam..-- --Neden böyle oluyor?--

       --Milletin temsilcisi, Devletin Başkanısınız, amiri mutlaksınız Paşam.--

       --Hayır. Benim her emrim yapılır, çünkü benden yapılmayacak emirler çıkmaz.--

       (Arıburnu, 1976:48-49) .

       Emrinin yapılabilirliğini, Devlet Başkanlığından da, millet temsilciliğinden

       de üstün tutan bir lider, hiç kuşkusuz, gerçekçilik bakımından tarihte eşi

       ender görülen bir kişidir. Üstelik aynı lider, zamanında askerlerine:

       --Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!-- (Mustafa Kemal, 1955:17)

       diye emir verebilen bir komutandır.

       Lider, Toplumsal İlişkilerinde de, İzleyicilerine Liderlik Etmelidir.

       Böylece Liderliği Pekişir.

       Bütün toplumsal-duygusal ağırlıklı ilkelerde olduğu gibi, bu ilkede de

       --sofra-- yine işlevini görmek üzere ön plandadır. O dönemin Ankara'sı zaten

       toplumsal yaşamı olmayan bir kenttir (Nadi, 1955). Falih Rıfkı da uzun uzun,

       zaferden sonra, Ankara'nın sefaletini anlatır (Atay, 1969:349-370) .Durum o

       kadar acıklı, toplumsal yaşam o denli sönüktür ki, sefaretlerin yemeklerine

       çağrılanlarla, Çankaya'ya çağrılanlar çoğu zaman aynı kişiler olur ve çağrı

       tarihleri çakışınca, sefaretlerin masaları boş kalır.

       İşte bu ortam içinde, Atatürk'ün sofrası hemen hemen tek canlı merkezdir.

       Yine aynı dönemde, yıldızı parlayan Karpiç gibi yerlere uğramayı ise Atatürk

       ihmal etmez.

       Aslında bu ilke Atatürk'ün devrimciliğiyle en iyi çakışan ilkedir. Çünkü

       Atatürk, toplumsal ve kültürel devrimlerinin pek çoğunu, kendi güçlü

       liderliğine dayanarak yaptığından, zaten öncülük etmek zorunda kalmıştır.

       Bunun en tipik örneği, kadınlı erkekli, danslı, --alafranga-- balolar ve

       toplantılardır. Sürekli olarak, bu toplantılara öncülük etmiş, bu

       toplantılarda, karı-koca arasını bulmaktan tutun da, çift evlendirmeye dek

       hemen her etkinliği göstermiştir. Bu konuda şu satırlara bir bakmak, insana

       durumu hemen anlatabilir:

       --Gülcemal vapurunda verilen ilk deniz balosunda Gazi hiç fasıla vermeksizin

       bir saat onbeş dakika muhtelif bayanlarla dans etmek suretiyle o günün

       mukavemet rekorunu kırmıştı.-- (Banoğlu, 1954-b:79). Toplumsal ilişkilerde

       liderlik, onun devrim strateji ve taktiği içinde önemli bir yere sahipti.

       Hatta evlenmesi bile bu nedene bağlanabilir: Kadına toplumda layık olduğu

       yeri vermek, ulusal liderliğini bir kadınla paylaşarak, Batı türü toplum

       yaratırken, cinsler arası eşitliği de sağlamak (Ergin, 1978:31-33).

       Lider, Genel Olarak Bir Üyeyi Öteki Üyelerin Yanında Suçlamamalı, ya da

       Övmemelidir. Çünkü, Bu Yolla Grubun İç Dengesi Bozulabilir.

       İşte Atatürk'ün açık ve seçik, hiç uymadığı, hatta tam tersine davrandığı

       bir toplumsal-duygusal liderlik ilkesidir bu. Aslında, Homans'ın belirlediği

       toparlayıcı ve grubun bütünlüğünü sürdürücü ilkelerle Mustafa Kemal Atatürk'ün

       eylemi arasındaki fark, bu ilkenin çözümlenmesinde bütün çıplaklığıyla ortaya

       çıkmaktadır: Homans'ın saptadığı ilkeler, --genel doğrular--dır. Bir başka

       deyişle, küçük grup dinamiğinin evrensel kurallarını belirtir. Oysa, Atatürk,

       olağanüstü bir eylemin olağanüstü bir lideridir. Bu yüzden, insanları

       yönlendirmek açısından ne denli yetenekli olursa olsun, kurallarını kendi

       koyan bir liderin tutum ve davranışı içindedir. Buraya dek incelenen ilkeler,

       hep onun işine geldiği için ve işine geldiği biçimde uygulanmıştır. Mustafa

       Kemal'in uygulaması ile sosyal-psikolojik ilkelerin çakışması, onun liderlik

       yetenekleri yoluyla, eylem içinde el yordamıyla bulduğu taktiklerin

       gerçekçiliğinden doğar. İşte aynı gerçekçilik, devrimci bir lidere, yakın

       çevresine (genel olarak) boyun eğmek yerine, ona egemen olmak seçeneğini

       sunmuştur. --Genel olarak-- diye ayraç içinde belirttim, çünkü, Menemen

       olayında olduğu gibi, kimi olaylarda, özellikle Reisicumhur olduktan sonra,

       yakın çevresine boyun eğdiği de çok görülür. Yine de, özellikle insan sınama

       yeri olan --sofra--da özellikle belli düşünceleri ve eylemleri topluma şırınga

       etmeye hazırlanırken tümüyle devrimci bir liderdir. Tüm kişileri kendi

       eyleminde sınayan ve kullanmaya hazırlanan bir devrimci lider. Bu nedenle de

       yukarıdaki ilkenin tam tersini hemen hemen bütün yaşamı boyunca uygulamıştır.

       Çünkü amaç, kendi ezici gücünü de ortaya koyarak, yani insanları övüp

       yücelterek, ya da yerip eleştirerek --devrimci uygulamaları-- pekiştirmektir.

       Bu amaç, O'nun için o denli önemlidir ki, daha önce aktardığım Mektupçu Osman

       Ergin olayında olduğu gibi, sırf çevresine gösteri olsun diye, aslında

       beğendiği bir kişiyi bile sofrasından kovabilmekte, böylece örneğin, yazı

       devriminin önemini belirtmektedir.

       Lider, Bütün Durumu Dikkate Almalıdır. Grubun Bütünlüğü ve Uzlaşmaya

       Dayalı Dengesi Ancak Böyle Sağlanır.

       Atatürk, bütün eylemi boyunca kendi yakın hedefine inanmış ve bağlanmış

       kişiler arasındaki dengelere çok dikkat etmiş bir liderdir. Bir yandan yakın

       hedefine (ki bu hedefler çok ince bir hesap ve zamanlama ile saptanmıştır)

       karşı çıkanlarla amansız bir biçimde savaşırken, öte yandan buna katılanlar

       arasındaki sürtüşmeler ve uyuşmazlıklar açısından, hem iş görebilme ölçütüne

       göre değerlendirdiği insanlara görev vererek, hem de onlar arasındaki

       sorunları çözerek, aslında tam bir toparlayıcı rol oynuyordu; Örneğin, Rauf

       Bey ile İsmet Paşa arasındaki sürtüşmelerde, suikast sonrası İstiklal

       Mahkemesi ile, İsmet Paşa ve Falih Rıfkı arasındaki gerginliklerde, hep

       birleştirici ve sorun çözücü bir tutum içinde olmuş, fakat sorunları ve

       sürtüşmeleri çözmek uğruna, kafasına koyduğu işleri kendine göre uygun

       bulduğu kişilere yine de duraksamaksızın yaptırmıştır. Gerek küçük grubu,

       gerekse genel dengeleri içindeki Türk toplumu çerçevesinde nasıl davrandığını

       yine Falih Rıfkı'nın gözlemlerinden dinleyelim:

       --Metodu; halka daima iyimser görünmek, şevk vermek, onu her şeyin iyi

       gittiğine inandırmak, hükümet arkadaşlarına karşı ise en acı tenkitlerle

       kusurlarımızı ve zaaflarımızı sayıp dökmekti. Onun için her şeyi bilmek ister,

       meclisine gelenleri, söylediklerinden hoşlanmasa bile, eğer açıkça bir kötü

       niyet görmezse, dilediği gibi konuşturmak isterdi, dedikodu hapsine girmemek

       için bir usul de bulmuştu. Mesela hususi olarak kulağına ben sizin veya siz

       benim hakkımda şüphe uyandırıcı bir şey söylemişiz. Bir akşam ikimizi sanki

       tesadüf olarak buluşturur; mesela size: --Böyle duydum-- diye benim

       anlattıklarımı tekrar eder, sonra bana dönerek --Galiba siz söylemiştiniz--

       derdi.-- (Atay, 1969:543).

       Yine de --grubun bütünlüğü-- kavramından, Atatürk'ün atılımlarını

       gerçekleştirmek için kendi oluşturduğu ve yönlendirdiği grubun yönetimini

       anlamamız gerektiğini belirtmeliyiz. O, olağan bir grup liderinin üstünde

       yetenek ve niteliklere sahip olmasının yanında, tüm topluma yönelik eylemler

       içinde olduğundan, --küçük grup-- hiçbir zaman bir araç niteliğinden daha önemli

       bir yere sahip olmamıştı Atatürk'ün yaşamında.

       Lider, Disiplin Sağlamak için, Disiplini Bozanlara Ceza Vermekten Çok,

       Grubun Kendini Disipline Edebileceği Ortamı Yaratmalıdır. Ödül ve Ceza Olarak,

       Grup Kurallarına Uygun Davranışlarda Bulunmalıdır.

       Bu ilke, Atatürk'ün liderliği açısından gereksizdir. Bu gereksizlik iki

       açıdan ortaya çıkar: Birinci olarak Atatürk, keramet sahibi bir lider

       (karizmatik lider) olarak o denli güçlüdür ki, kişisel varlığı bir küçük grup

       için başlı başına bir disiplin ögesidir. Bu yargı, hiç kuşkusuz,

       Cumhurbaşkanlığı dönemi için geçerlidir. Daha önceki dönemlerde ise, sürekli

       yer ve çevre değiştirdiği için, bu nitelik çok önemli değildir. Ancak,

       Olimpos birahanesindeki konuşma gibi, geleceğe yönelik düşleriyle

       arkadaşlarını etkileme çabası içinde, hiç kuşkusuz belli bir --sofra--

       disiplinine ek olarak, --küçük grup-- disiplini de kurmuştur. Bu gerçeği,

       ilerde --örgüt-- bölümünde daha ayrıntılı olarak göreceğiz. Çünkü, ilk devrimci

       atılımları dönemi genellikle gizli örgütler oluşturmakla geçtiğinden, grup

       disiplini de en katı biçimiyle, kaçınılmaz olarak gündeme gelmiştir. Fakat

       burada, artık --gönüllü küçük grup-- kavramının ötesinde en sert kurallarla

       belirlenen --resmi örgütlenme--nin nitelikleri işin içine girmektedir.

       Lider, Dinlemesini Bilmelidir. Yalnızca Dinleyerek Bile Bazı Sorunların

       Çözüleceğini Unutmamalıdır.

       Sürekli kendini anlatarak çevresindekileri inandırmaya çalışan bir lider

       görünümüyle, dinleme, Mustafa Kemal Atatürk için çok kullanılan bir yöntem

       değil sanılabilir. Oysa, o, konuştuğu kadar dinler de. Çünkü dinlemenin

       erdemini, işlevini anlamıştır. Pek doğal olarak buradaki --dinleme-- salt grup

       dinamiği açısından bir işlev sahibi olarak düşünülemez. Bir başka deyişle,

       Mustafa Kemal'in dinleme yeteneği, küçük grup dinamiği içinde olmaktan çok,

       (bütün öteki yeteneklerinde de olduğu gibi) devrimci eylem içinde toplum

       bağlamında geçerli bir özelliktir.

       Şimdi, bu yargıyı akılda tutarak aşağıdaki şu küçük alıntıya bakalım:

       28 Kasım 1938'de, ölümünden kısa bir zaman sonra Noell Roger, Cumuhuriyet

       gazetesinde şöyle diyor: --Bir gün Atatürk'e kuvvetinin sırrını sordum: --Durur,

       dinlerim-- dedi. Sonra tekrar etti: --Dinlerim...-- Ve sustu.--

       (Arıburnu, 1976:69). Buradaki --dinleme-- olayı hiç kuskusuz, geniş halk

       kesimlerini olduğu kadar, çevresindeki --küçük grubu-- da kapsayan bir yanıttır.

       Sonunda kendi bildiğini de yapsa, Atatürk, --dinleyen-- bir liderdi kuşkusuz.

       Hemen hemen bütün yakınları, her fırsatta herkesi dinlediği konusunda söz

       birliği etmektedirler. Aslında zaman zaman, nasıl olsa kendi bildiğini

       yapacağı kendisine anımsatılarak, niçin herkesi dinlediği ve zaman yitirdiği

       sorulduğunda, herkesten bir şeyler öğrendiğini söylemiştir. Fakat, buradaki

       yanıtın çok alçakgönüllü nitelik taşıdığı, asıl amacın, halkın nabzını elinde

       tutmak isteği olduğu düşünülebilir.

       Lider, Kendisini Tanımalıdır.

       Atatürk'ün en büyük özelliklerinden biri, kendi yetenek ve nitelikleri

       kadar, liderliğinin sınırlarını da bilmesidir. Bu ilkede sözü edilen --kendini

       tanıma-- hiç kuşkusuz, kendi özelliklerini bilme olduğu kadar, gücünü tartma

       ve kişisel özellikleriyle, çevresi arasındaki uyumu sağlama anlamına

       gelmektedir. Çağdaş sosyal-psikoloji, çok daha psikolojik anlamda olmakla

       birlikte, kendini, başkalarına göre daha iyi tanıyan bir insanın, ötekilere

       göre, bir üstünlük elde ettiğini bile söyler -- (Cüceloğlu, 1979:26-27). İşte

       bu konuda Mustafa Kemal'in gerçekçiliği hiç kuşkusuz, en önemli ögedir. Daha

       önce kendi karizmasını kendi ürettiği halde nasıl, bu keramet anlayışının

       dışında kaldığını belirtmiştim.

       Şimdi bütün liderlik özelliklerine karşın, yine de ne denli --kendini

       tanıdığını-- iki örnekle göstermek istiyorum: Birinci olayı Münir Hayri Egeli

       anlatmıştır:

       --Cumhuriyet paraları için bir müsabaka açılmıştı. Müsabakanın neticesinde,

       beğenilen para basılmış ve bir koleksiyon da Atatürk'e verilmişti. Fakat, bir

       liralık paraların arkasında ay-yıldız üzerine 100 rakamı gelmesine Atatürk

       fevkalade sinirlenmiş ve Maarif Müsteşarı rahmetli İhsan Sungu'ya emir

       vererek bu işi benim yapmamı istemişti. Acele iki örnek yaptım. Çankaya'ya

       götürdüm. Atatürk gördü, kısaca: --Muvafık-- emrini verdi. Ben, --Paşam biraz

       daha üzerinde çalışsam-- diyecek oldum. Sözümü kesti: --Kumandanlarla

       san'atkarlar zamanında ve yerinde durmasını bilmelidirler. Beni, istiklal

       mücadelesinden sonra büyük istilalara teşvik eden sesleri dinleseydim, netice

       hüsran olurdu. Bir sanatkar da bir kumandan gibidir. Bir eserinde muvaffakıyet

       derecesine ulaştığını hissettiği anda durmalıdır. Çünkü, o andan sonraki

       çalışmalar eserin aleyhine işler:-- -- (Banoğlu, 1954:31 ) .

       Belki de, para basımını bir an önce sağlamak için bulunmuş bir gerekçe

       içine yerleştirilmiş de olsa, Atatürk'ün söyledikleri, kendisini, yani çevre

       ile karşılaştırmalı olarak kendi yeteneklerini ne denli iyi bildiğini

       göstermektedir.

       Aslında, --kendini tanıma-- ilkesi hiç kuşkusuz, --kendi kişisel nitelik ve

       yeteneklerini bilme ve çevre ile ilişkilerde buna göre davranma-- biçiminde

       algılanabilir. Bu noktada, Atatürk'ün içkiye karşı tutumu ve kendi gerçekçi

       davranışı, yani olayı saklamaya çalışmak yerine, tam tersine, toplumsal ve

       kurumsal bir niteliğe dönüştürmek başarısı, Homans'ın onbirinci ilkesinin

       kişisel açıdan ele alınışındaki başarıyı gösterebilir.

       Burada ikinci olarak belirtmek istediğim , --kişisel niteliklerin, çevre

       koşullarıyla karşılıklı değerlendirilmesi-- ilkesini daha iyi açıklayacak bir

       olaydır. Olayı, O'nun çevresinde tuttuğu İsmail Habip Sevük anlatmaktadır.

       Her ne kadar, ancak son --millet-- --milletim-- bölümü, benim belirtmek

       istediğim örnek ise de, özellikle evliliğine ilişkin verilerden dolayı, tüm

       öyküyü; kısaltmadan aktarıyorum. Böylece, o dönemin ve liderin havası da daha

       gerçekçi olarak algılanabilir. Öykünün adı --Birinci Büyük Millet Meclisinde

       Mustafa Kemal --Milletim-- Diyemiyor.-- :

       --Konya'dayken; Mevlevihanede verilen akşam ziyafetinde --Postnişin--in büyük

       kızı da sofradaydı. Gazi'nin refikasıyla beraber haremsiz ve selamlıksız bir

       sofra. Latife Hanım Avrupalı büyük isimlere istinaden kadınlık hakkında güzel

       sözler söylüyordu. --Kant demiş ki: Kadının en büyük süsü, fazilettir--,

       --Dekart demiş ki...-- Ben de Fırsattan istifade, Gazi'ye bakarak dedim ki:

       --Hanımefendinin bu gibi fikirlerini millete de bildirmek için bir mülakat

       yapmak ne kadar faydalı olacak.--

       Seyahatte refikasının meziyetlerini meydana çıkaracak fırsatlar zuhurundan

       çok memnun kaldığına müteaddit kereler şahit olmuştuk. Herhangi bir vesile

       ile mesela, --Bayron'dan bir şiir okusana Latife, manasını anlamıyoruz ama,

       ahengi hoşa gidiyor-- der ve tannan bir sesle ezbere okunan şiirden sonra

       ilave eder: --Bir de Hügo'dan oku da, bari manasını da anlayalım.-- Bir

       gazinoda Yunan esirleriyle konuşmasına dahi refikası tercümanlık yapınca:

       --Bizim hanım nasılmış?-- der gibi gözlerinin öğünüşlü ışıklarıyla bize

       bakmıştı!

       Benim şimdi mülakat hakkındaki arzuma da derhal müspet cevap verdi: --Ben

       razıyım, eğer kendisi de razı ise...-- Latife Hanım: --Şimdiye kadar-- diyor,

       --hiçbir gazeteciye mülakat vermedim, fakat...-- Nazikane bir cemile yaparak:

       --Fakat İsmail Habib başka.-- Mülakatın zamanı da takarrür etti. Ankara'ya,

       döndükten iki gün sonra Çankaya Köşkü'nde çaya davet edileceğim. --Hem çay

       içer, hem konuşuruz-- diyor ve ilave ediyor : --Siz ayrıca zahmet etmeyin, ben

       size otomobil de gönderirim.--

       Hakikaten Ankara'ya geldiğimizin ikinci günü ve ikindi üstüydü, ben

       Meclisteydim, bir iki saat evvel, küçük mesaj odasında Gazi'ye nutuklarından

       birini okumuştum. Koridorda dolaşırken şoför yanıma geldi, bir gün evvel de

       Çankaya'ya götürdüğü için beni tanıyor: --Buyrun, Hanımefendi otomobili

       gönderdi.-- --Peki, geliyorum.-- Gazi'den tekrar izin istemeye hacet yoktur,

       izin dört beş gün evvel Konya'dayken verilmişti. Öyleyken madem ki şimdi

       buradadır , kendisine ihtiyaten haber vereyim dedim. İyi ki haber vermişim,

       iyi ki...

       İçeri girip de meseleyi söyleyince masadaki evrakın yanında duran kalınca

       bir zarfı, sanki ben onun içinde ne olduğunu biliyormuşum gibi, eliyle işaret

       ederek: --Bırak be çocuğum,-- dedi, --baksana ne propagandalar yapıyorlar;

       seyahatte alınmış fotoğraflarımızı büyülterek, karısını açık gezdiriyor diye

       en ücra yerlere kadar dağıtmışlar. Her şeyden evvel kız gibi bir Meclis

       yapalım da ondan sonra istediğiniz gibi yazınız.--

       --Demek Meclis feshediliyor?-- dedim. --Nerden biliyorsun?-- der gibi yüzüme

       baktı. --Kız gibi bir Meclis yapalım buyurdunuz da.--O sözü ağzından

       kaçırdığına hiç pişman olmamış görünen bir tavırla: --Hayır,-- diyor, --Meclis

       fesholunmuyor. Olunamaz. Yalnız kendi kendine tecdidi intihaba karar

       verecek!-- Ve arkasından tembih ediyor: --Şimdilik bunu kimseye söylemeyeceksin

       ha.--

       Vakıa hanımefendiye mülakat suya düşmüştü, fakat ona mukabil kazancım kat

       kat fazla. İçimde kendisine büyük bir sır tevdi edilmiş insanların kendini

       başkalaşmış gibi gören uğultulu dolgunluğu var. Sokakta dudaklarımı

       kapıyorum!

       Şef'in Meclis'e karşı kırgınlığı!.. Bunu gösteren o hadiseye demin bir iki

       saat önce kendisine nutku okurken geçen şu hazin hadiseciği de ilave ediniz:

       Yanında Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun Umumi Katipliğini yapan Recep Bey (Peker)

       de vardı. Okuduğum nutukta birkaç kere --milletim, milletimiz-- kelimeleri

       geçiyor. O kelimelerin her tekerrüründe Gazi'yle Pecep Bey birbirlerine

       bakıyorlar. Nihayet nutuk bitince, dedi ki: --Hepsi iyi, yalnız --milletim--

       kelimelerini --millet-- diye düzeltiniz!-- Benim hayretle baktığımı görünce

       sebebini izah ediyor: --Sen bu Meclis'i bilmezsin; --milletim-- kelimesinden

       --millet onun mu?-- manasını çıkarırlar!-- --İyi ama,-- diyorum, --bizler bile

       --ah milletim; vah milletim-- der, dururuz!-- --Sizler dersiniz, herkes der,

       ben diyemem!--

       Ajansla neşredilen nutukta, o --milletimin, milletimiz-- kelimeleri hep

       --millet-- diye çıktı. Bütün bir milleti kurtaran, --milletim-- diyemiyor! --

       (Banoğlu, 1954-b:14-15) .

       Bu anıda iki nokta dikkati çekmektedir: Birincisi, eşi ile birlikteki

       davranışlarına bile dikkat etmekte, kamuoyunun ters tepkisinden dolayı, bu

       davranışlara sınırlamalar getirmektedir. İkinci olarak da, yenilemeye karar

       verdiği Meclis karşısında bile, bir nutuktaki kelimelere gelecek tepkileri

       dahi hesaba katıyor ve buna göre düzeltmeler yaptırıyor.

       Aslında, --kendini bilmek ve tanımak-- grup bağlamından toplum bağlamına

       kaydırıldığı zaman, belki de en iyi biçimde --kendi kerametine kendisinin

       inanmaması ve gücünü gerçekçi olarak kullanması-- biçiminde yeniden

       söylenebilir.

       :::::::::::::::::::

       2) Grup Dinamiği Çözümlemelerinin Katkıları ve Sınırlılıkları

       Grup içi liderlik ilkelerinin çözümlenmesini bitirirken, daha önce

       değindiğim bir sakıncayı bir kez daha belirtmek istiyorum. Bilindiği gibi,

       Mustafa Kemal Atatürk, bir toplumsal liderdir. Ayrıca, devrimlerini de tüm

       toplumsal bağlam içinde gerçekleştirmiştir. Üstelik de gerçekten --olağanüstü--

       denilebilecek niteliklere sahiptir. İşte bütün bu nedenlerden dolayı, onun

       eylemini salt sosyal-psikolojik açıdan irdelemek çok anlamlı değildir.

       Burada bu çözümlemelere gitmemin iki nedeni var: Birinci neden, toplumsal

       bağlamda, konuyu yeterince irdelemiş olmak. Bir başka deyişle, grup bağlamı

       içinde ele alınan olayın, toplumsal niteliğini dışarıda bırakmamış, tam

       tersine olayı önce toplumsal çerçeveye oturtmuş olmak. İkinci olarak da,

       Atatürk'ün liderlik davranışlarını, çağdaş bir bilim dalının,

       sosyal-psikolojinin bulgularına göre de denektaşına vurmanın ve sonuçlarını

       görmenin çekiciliğinden kurtulamamak.

       Görüldüğü gibi, bu irdelemelerim, bize gerek Mustafa Kemal Atatürk, gerekse

       onun eylemi hakkında, bilimin nesnel ilkelerine göre, önemli ipuçları

       vermiştir: Bir büyük devrimcinin birçok yeteneği yanında, grup dinamiğini,

       grup psikolojisini ve toplum psikolojisini de en iyi kullanma özelliğinin

       bulunduğunu, bu çözümlemelerimiz sonunda anlamış bulunuyoruz.

       Sanırım, bu noktada, onun gerçekçilik ve mükemmel zamanlama diye

       adlandırılabilecek niteliklerine ek olarak, --taktik-- açıdan bir başka

       niteliğini daha vurgulamak gerekmektedir: Bu da, çevresindeki insanları yakın

       hedeflere ve uzak amaca göre en mükemmel biçimde yönlendirme yeteneğidir.

       --İnsan kullanma-- ya da --insanlardan en verimli yerlerde ve en etkin biçimde

       yararlanma-- diye niteleyebileceğimiz bu yetenek, hiç kuşkusuz, onun en önemli

       liderlik özelliklerinden biridir ve devrimci eylemindeki başarısını önemli

       ölçüde etkilemiştir.

       Tam bu noktada, okuyucuyu, sosyal-psikolojinin makro-toplumbilim bakımından

       hazırladığı tuzaklardan korumak isterim. Sanılmasın ki, Mustafa Kemal

       Atatürk'ün başarısı, insan ilişkilerinin becerikliliğinden ya da grup

       dinamiğine göre başarılı liderlik özellikleri olmasından gelir. Hayır, onun

       başarısı, genel toplumsal ve siyasal koşulları, hem ülke, hem de dünya

       çerçevesinde doğru değerlendirmesinden ve tarihsel olarak, kafasındaki

       çözümlerin gerçekleştiriimesine uygun olan bir ortamda ve zamanda ortaya

       çıkmış olmasından gelir. Bir başka deyişle, Atatürk'ün ortaya çıkması, siyasal

       ve toplumbilimsel koşullara bağlıdır. Mustafa Kemal'in, Atatürk'e dönüşmesi

       ise, önemli ölçüde sosyal-psikolojik ögelerden etkilenir.

       İşte bu açıdan, sosyal-psikolojik ögelerle, siyasal ve toplumsal ögelerin

       çözümleme düzeylerindeki farka bir kez daha dikkati çekmek isterim. Siyasal

       ve toplumsal ögeler, toplumsal liderliği, toplumsal değişmeyi açıklamakta

       işlevsel olur. Buna karşılık, sosyal-psikolojik ögeler, ancak grup içi

       etkileşimler ve kişilerarası ilişkilerde aydınlatıcıdır. Bu nedenle diyorum

       ki: 1920'lerde bir Atatürk'ün çıkması siyasal ve toplumsal, Selanik'te

       1881'de doğan küçük Mustafa'nın bu görevi ve işlevi yüklenmesi ise

       sosyal-psikolojik biçimde açıklanabilir. Yine bu nedenledir ki, siyasal ve

       toplumbilimsel çözümlemeler olmadan, Atatürk'ü sosyal-psikolojik ögeler

       çerçevesinde açıklamak eksik, bu yüzden de yanlış olur.

       Sosyal-psikolojik ögelere göre yapılan irdelemelerin, stratejisi tarihe ve

       topluma uygun düşen bir liderin, taktikler açısından da güçlü olmasının

       zorunluluğunu vurgulamanın ötesinde bir anlamı yoktur.

       :::::::::::::::::::

       II

       ÖRGÜT

       Bağlantısız bir düzende ordan oraya

       Koştukça artıyordu yalnızlığım

       Bir dinothorium'un gözünden baktım

       Kendime-Ne çılgınlık!- yabancı ve uzak

       MELİH CEVDET ANDAY, --Kolları Bağlı Odyseus--dan.

       Örgüt; devrimci için, vazgeçilmez bir araçtır. Düşünceler, onunla

       yaygınlaştırılır. Eylem, onunla gerçekleştirilir. Gerek düşünce, gerekse

       eylem planında insanlar onunla kazanılır. Hatta lider, onunla lider olur.

       Düşünce etkinliği düzeyinde örgüt, --stratejik-- bir anlam ve önem kazanır.

       Eylem planında ise, örgütün önemi --taktik-- açıdan ortaya çıkar. Aslında gerek

       insan yapısı, gerekse bir devrimin uygulanışında --strateji ve taktik-- makro

       planda ne ölçüde birbirinden soyutlanamaz ve ayrılamazsa, mikro açıdan da

       ayrı düşünülmeleri o denli gereklidir. Bir başka deyişle, devrim de aynen

       insan ve toplum gibi karmaşık bir bütündür. Bu nedenle, --strateji ve taktik--

       devrimin bütün öteki ögeleri gibi birbirinden ayrılamaz. Öte yandan her

       uygulama gibi devrim de bir süreçtir. Bütün süreçler gibi, ard arda belli bir

       mantıkla ve belli bir zamanlamayla sıralanmış olan eylemlerden oluşur. Süreci

       oluşturan bu eylemler açısından insan ögesi de, strateji ve taktik olarak

       uygulama ögeleri de tek tek, birbirine karşılıklı bağımlı olmakla birlikte,

       zamanlama ve uygulama mantığı içinde ayrı ayrı düşünülmek zorundadır. İnsan

       vardır, düşünce üretir, kaba kuvvetten nefret eder. İnsan vardır, kaba

       kuvvetten başka bir şey bilmez. Eylem vardır, parlamenter taktiklerin en ince

       hesaplarına dayanır. Eylem vardır, kaba kuvvete dayalıdır. Kimi zaman,

       yaşamın karmaşıklığı içinde, bu ayrı ayrı ele alınan ögeler birleşirler de.

       Ama yine de, mantık ve eylem düzeyinde soyut biçimde ele alınmaları, ince

       zamanlamaya dayalı çözümlemelere konu olmaları bakımından zorunludur.

       Strateji ve Taktik

       Örneğin, ünlü yazar Malaparte, kesinlikle strateji ve taktik ayırımı yapar:

       --Bu belki tehlikeli bir görüştür ama, yalnız ihtilal konusunda stratejinin

       önemini mübalağa edenler tarafından keyfi sayılacaktır. Asıl önemli olan,

       ihtilal taktiği, hükümet darbesi tekniğidir. Komünist ihtilalinde Lenin'in

       stratejisi, ihtilal taktiğinin uygulanması için elzem bir hazırlık teşkil

       etmez. Kendi başına devletin ele geçirilmesi sonucuna götürülemez. İtalya'da

       1919 ve 1920 yılları zarfında Lenin stratejisi tam olarak uygulanmıştı ve

       İtalya bu devirde gerçekten Avrupa'nın komünist ihtilali için en olgun

       ülkesiydi. Hükümet darbesi için her şey hazırdı. Fakat İtalyan komünistleri,

       ülkenin ihtilale elverişli durumunun, proleter kitlelerindeki ayaklanma

       ateşinin, genel grev salgınının, ekonomik ve politik hayatın felce uğramış

       olmasının, fabrikaların işçiler ve toprakların köylüler tarafından işgal

       edilmiş bulunmasının, ordunun ve polis teşkilatının düzensizliğinin,

       kırtasiyeciliğin, adliyenin gevşekliğinin, burjuvazinin gösterdiği tevekkülün

       ve hükümetin içinde bulunduğu çaresizliğin, iktidarı işçilerin eline

       geçirmeye yeteceğini sanıyorlardı. Parlamento solcu partilerin elindeydi.

       Faaliyeti, sendika teşekküllerinin ihtilalci faaliyetini destekliyordu. Eksik

       olan iktidarı ele geçirme iradesi değil, ihtilal taktiği bilgisiydi. İhtilal

       strateji içinde yıpranıyordu. Bu strateji nihai saldırının hazırlanmasıydı;

       fakat hiç kimse saldırının nasıl başlayacağını, nasıl yürütüleceğini

       bilmiyordu. Neticede monarşi (o devirde sosyalist monarşi adı verilmişti)

       ihtilalci saldırı için ciddi bir engel olarak görüldü. Parlamentodaki solcu

       çoğunluk parlamento dışında ve hatta parlamentoya karşı bir iktidar gasbı

       tehlikesi yaratan sendika faaliyetinden endişe duyuyordu. Sendika

       teşekkülleri, proleter ihtilalini küçük burjuvazi lehine bir kabine

       değişikliği haline getirmek eğilimini gösteren parlamenter faaliyetten

       çekinmekteydi. Hükümet darbesini nasıl düzenlemeli? 1919 ve 1920 yılları

       zarfında mesele buydu; ve yalnız İtalya'da değil, hemen hemen bütün Batı

       Avrupa ülkelerinde, komünistler diyordu Troçki, Ekim 1917 dersinden

       faydalanmasını bilmiyorlar ki, bu, bir ihtilal stratejisi dersi değil, bir

       ayaklanma taktiği dersidir.-- (Malaparte, 1966:29-30).

       Hem Türkiye'de Mustafa Kemal Paşa'nın Kurtuluş Savaşı'nı örgütlediği

       yıllarda İtalya'da neler olup bittiğini anlatması, hem de 1970'li yıllarda

       Türkiye'nin içinde bulunduğu koşullarla 1920 İtalya'sının karşılaştırılmasına

       ve İtalya'nın bugün vardığı sonuçla, Türkiye'nin nereye varacağının bir

       açıdan irdelenmesine olanak sağlaması bakımından çok ilginç satırlar bunlar.

       Öyle sanıyorum ki, arada bir faşist kazaya uğramasına karşın, İtalya'nın bugün

       hala çözümlerini demokrasi içinde oluşturmaya çalışması -ki betimlenen

       durumdan altmış yıl geçmiştir- Türkiye açısından önemli dersleri içermektedir.

       Üstelik, tarihsel birikimin doğal evrimi sonunda 1920'lerde bu noktaya gelen

       İtalya'ya karşılık, Anadolu, Mustafa Kemal Atatürk'ün elinde önemli tarihsel

       sıçramalar da yapmıştır. Konumuz, Türkiye ile İtalya'nın karşılaştırılması

       olmayıp, örgüt ögesinin strateji ve taktik içindeki yerinin saptanmasıdır. Bu

       nedenle bu çok verimli ve aydınlatıcı olabilecek tartışmayı burada kesiyorum.

       Malaparte, bütün modelini, strateji ile taktiğin ayırımı üzerine kurmuştur.

       Bu nedenle de Rusya'daki komünist devrimin uygulamasını Lenin ile Troçki

       arasındaki görev ve işlev farklılığı açısından inceler. Malaparte'a göre,

       --Lenin ihtilalin stratejisti, ideoloğu, kışkırtıcısı, --gökten inmiş

       tanrısı--dır, fakat bolşevik hükümet darbesi tekniğinin yaratıcısı,

       Troçki'dir.-- (1966:27).

       Bir Strateji ve Taktik Ustası Olarak Mustafa Kemal

       Şimdi bu açıdan, Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemini ve örgüt ögesini nasıl

       kullandığına bakarsak, ortaya çok ilginç bir görünüm çıkmaktadır: Mustafa

       Kemal Atatürk, kendi devriminin hem --strateji-- yani stratejiyi saptayan ve

       uygulayan lideri, hem de --taktisyen--i, yani devlet aygıtına el koyma

       --harekat--ını planlayan ve uygulayan kişisidir. Bu anlamda onun Türk Devrimi

       içindeki yerini ve rolünü, Rus Devrimi içinde Lenin ve Troçki tarafından ayrı

       ayrı paylaşılan işlev ve rollerin bütünü ve toplamı olarak tanımlayabiliriz.

       Mustafa Kemal'in örgütleri kullanması da, bu ikili rolüne ve işlevine uygun

       olmuştur. Her ne kadar, taktik sorunlar ön planda ise de, açıkça göreceğimiz

       gibi, Atatürk, birlikte çalıştığı örgütleri, genel stratejisi içinde de

       başarıyla kullanmıştır.

       Aslında, strateji ve taktik, Malaparte'ın yaptığı gibi, kolaylıkla

       birbirinden ayrılabilecek ögeler değildir. Özellikle bir devrim süreci içinde

       hangi olayın taktik, hangi olayın strateji gereği olduğu çok kolay saptanamaz.

       Bu yüzden, yapılan çözümlemelerin sağlığı açısından kullanılan terimlerin iyi

       belirlenmeleri gerekmektedir. Duverger, konuya ilginç bir biçimde yaklaşıyor :

       --Bütün karmaşık savaşlarda olduğu gibi, politika savaşında da her bir taraf

       az-çok önceden tasarlayıp tertiplediği bir plana göre hareket eder. Bunda da

       yalnız kendi hücumlarını değil, hasmın karşılıklarını ve bunların nasıl

       önleneceklerini de öngörür. Bu savaş planı bir strateji teşkil eder: Bunu

       meydana getiren (hasmın üzerindeki hareket ve faaliyetlerle onun tepkilerine

       karşılıklar gibi) çeşitli unsurlar, taktiklerdir.-- (Duverger, 1971:167).

       Aynı konuda, Atatürk'ün bir soruya yanıt olarak söylediği şu sözlerle

       Duverger'nin tanımı arasındaki benzerlik çok şaşırtıcıdır:

       --Ben bir işte nasıl muvaffak olacağımı düşünmem. O işe neler mani olur,

       diye düşünürüm. Engelleri kaldırdım mı iş kendi kendine yürür.--

       (Banoğlu, 1954:43).

       Bu açıdan Mustafa Kemal Atatürk'ün yaşamına baktığımızda, örgüt açısından

       beş dönem görürüz: Birinci dönem --Vatan ve Hürriyet--, ikinci dönem --İttihat ve

       Terakki-- dönemidir. Üçüncü dönem --Müdafaa-i Hukuk-- dönemidir. Dördüncü dönem

       --Türkiye Büyük Millet Meclisi-- dönemi, beşinci dönem ise --Cumhuriyet Halk

       Partisi (Halk Fırkası) -- dönemidir.

       :::::::::::::::::::

       I-) BİRİNCİ DÖNEM: --VATAN VE HÜRRİYET--

       Atatürk'ün ilk dönem örgütçülüğü tam bir arayışı simgeler: İmparatorluk

       batmakta, kendisinin de içinde bulunduğu bir gruba, asker bürokratlara, bu

       batışı durdurma görevi düşmektedir. Bu görev nasıl yerine getirilecektir?

       Hem lider niteliklerinden, hem de Harbiye'de ve Erkanıharbiye'de gördüğü

       eğitimden dolayı yapılacak ilk işin bir örgüt kurmak olduğunu bilmektedir

       Mustafa Kemal. Bu örgütün amaçlarını ise, Suriye'de attığı temeli,

       Makedonya'da geliştirmek için yakın arkadaşlarıyla yaptığı bir toplantıda

       şöyle özetlediğini, üzerine yemin edilen tabancanın sahibi Hüsrev Sami

       Kızıldoğan aşağıdaki satırlarla anlatıyor:

       --Arkadaşlar! Bu gece sizleri burada toplamaktan amacım şudur: Memleketin

       yaşadığı korkunç anları size söylemeye gerek görmüyorum. Bunu hepiniz

       biliyorsunuz. Bu mutsuz memlekete karşı önemli görevlerimiz vardır. Onu

       kurtarmak tek amacımızdır. Makedonya'yı ve bütün Rumeli yöresini vatan

       topluluğundan ayırmak istiyorlar. Memlekete yabancının söz geçirme egemenliği

       kısmen ve fiilen girmiştir. Padişah, zevk ve saltanatına düşkün, her aşağılığa

       katlanabilecek iğrenç bir kişidir. Millet, kıyıcılık ve zorbalık altında yok

       oluyor. Hürriyet olmayan bir memlekette ölüm ve çökme vardır. Her ilerlemenin

       ve kuruluşun anası hürriyettir. Tarih bugün biz evlatlarına bazı büyük

       görevler yüklüyor. Ben Suriye'de bir dernek kurdum. Zorbalıkla savaşmaya

       başladık. Buraya da bu derneğin temelini atmaya geldim. Şimdilik gizli

       çalışmak ve örgütü genişletmek zorunludur. Sizden fedakarlık bekliyorum.

       Ezici bir zorbalığa karşı ancak ihtilal ile karşılık vermek ve köhneleşmiş

       olan çürük yönetimi yıkmak, milleti egemen kılmak, özet olarak vatanı

       kurtarmak için sizi göreve davet ediyorum.-- (Arıburnu, 1976:287) .

       Hüsrev Sami Kızıldoğan tarafından ve olaydan yıllar sonra aktarılan bu

       sözlerin tam bir kesinlikten çok, ancak konuşmanın havasını ve genel anlamını

       yansıttığı kuşkusuzdur. Bu sözlere baktığımızda --hürriyet için devrimci--

       örgüt kurulduğu ve bunun düşmanla birlikte, Padişah'a karşı savaşacağı

       anlaşılmaktadır. Böylece, Mustafa Kemal daha kendini savaş alanlarında bile

       kanıtlamadan, profesyonel devrimciliğe başlamış oluyor. Bu arada, okulda,

       çıkardıkları gazete ve bunun için bir yönetim kurulu oluşturmuş oldukları da

       hatırlanırsa, devrimciliğin birinci koşulunun --örgüt-- kurmak olduğu

       konusundaki inancı ortaya çıkar.

       İlk Devrimci Örgütün Kuruluşu

       Örgütün kuruluşu da çok ilginçtir. Kendi yazdırdığına göre öykü şöyle

       gelişir: --Bir gece Mustafa Kemal, Müfit ve Lütfi, Tüccar Mustafa'nın evine

       gidiyorlar. Şam'ın çıkmaz karanlık bir sokağında, bir evin kapısını

       çalıyorlar. Tüccar Mustafa, elinde bir lamba ile kapıyı açıyor, --Buyurunuz--

       diyor.

       Şam'da dünya karanlıktır; bu ev de karanlıktır. O gece yalnız Doktor veya

       Tüccar Mustafa'nın elindeki lamba ışık vermektedir. Toplantı, Doktor veya

       Tüccar Mustafa'nın evinin bir odasında oluyor.

       --İhtilal yapmalı, inkılap yapmalı.--

       Bunu söyleyen Doktor veya Tüccar Mustafa'dır; devam ediyor: --Ben Tıbbiye'nin

       son sınıfındayken bu emeli takip ettiğim için, evvela Mehterhane'de yattım,

       sonra sürüldüm. Çok kıymetli arkadaşlarımız vardır, inkılabı yapmalıyız.--

       Müfit ayağa kalkarak bağırıyor: --Behemehal yapmalıyız!--

       Bu kadar ciddiyet ve kat'iyet karşısında Lütfi Bey: --Ben,-- diyor, --çoluk

       çocuk sahibiyim, size tabi olurum, fakat benden bir şey beklemeyiniz.--

       O dakikaya kadar, arkadaşlarını sadece dinleyen Mustafa Kemal: --O halde--

       diyor, --siz buradan derhal gidiniz; bizim bundan sonra konuşacağımız şeyleri

       sizin dinlemeniz caiz değildir.-- (Afetinan, 1968:51).

       Böylece --örgüt!-- kuruluyor ve adı da konuvor: Vatan ve Hürriyet. Aslında,

       Mustafa Kemal'den başka iki dostu ve bir yabancı ile kurulan ve dostlardan

       birinin de daha işin başında toplantıyı bırakıp gittiği bu üç kişilik örgüt

       ne denli etkin ve önemlidir, ciddi bir biçimde düşünülmek gerekir. Fakat

       önemli olan, sonunda başarıya ulaşmış bir devrimcinin attığı ilk adımlardır.

       Nitekim, bu öyküyü, devrimci eyleminin çekirdeği olarak, bizzat Mustafa

       Kemal yazdırmıştır. Hiç kuşkusuz, başarılı bir devrimci olmasaydı, bu olay,

       tarihteki binlerce sonuçsuz devrim girişimi gibi, üç kişinin rüya aleminde

       yitip gidecekti.

       İşin ilginç yanı, Mustafa Kemal'in işi o zamandan da çok ciddiye almış

       olmasıdır. Sonradan Afetinan'a bunları yazdırırken, --Vatan ve Hürriyet--

       terimlerini de açıklamak gereğini duymuş ve şunları söylemiştir: --Ancak hür

       fikirlere sahip olan insanlar vatanlarına faydalı olabilirler ve onlardır ki

       vatanlarını kurtarıp muhafaza etme kudretine malik olurlar.--

       (Afetinan, 1968:51 ) . Kurucular az da olsa, Mustafa Kemal açısından önemli

       olanın işe başlamak ve bunu kendi liderliğinde gerçekleştirmek olduğu

       anlaşılmaktadır. Nitekim, Şam'daki çok cılız ve pek de cesaret verici olmayan

       başlangıçtan sonra, Mustafa Kemal, örgütü genişletme ve geliştirme çabalarına

       başlar. Örneğin, gizlice Selanik'e geçer ve oradaki arkadaşlarıyla ilişki

       kurarak (gizli örgütün bir şubesini orada oluşturmaya çalışır. Yukarıda

       anlattığım konuşmayı yaptığı toplantıda kurar da.

       Mustafa Kemal'in bu --gizli devrimci örgüt-- işini çok ciddiye aldığını

       gösteren bir başka olay, Selanik'e gelmek için kaçak ve gizli bir biçimde

       yola çıkmış olması, Selanik'te kalabilmek için gerekli izni ise, çok zor

       alabilmesine karşın, --örgüt--ü uğruna bütün bunlara katlanmasıdır.

       Devrimde Örgütün Önemi

       Selanik'te yapılan toplantıda da çok kalabalık yoktur . Ev sahibi Hakkı

       Baha, eski sınıf arkadaşı hatip Ömer Naci, Mustafa Necip ve Hüsrev Sami

       Kızıldoğan. Bu kişiler belki küçük, fakat nitelikli bir çekirdek

       oluşturmaktadırlar. Örneğin, Ömer Naci, o büyük hitabet gücü ile kalkar ve

       Mustafa Kemal'e güzel bir yanıt verir. İşte Mustafa Kemal'in --örgüt-- anlayışı

       ve devrim stratejisi içinde --örgüt--e verdiği önem, Ömer Naci'nin konuşması

       üzerine yeniden söz aldığı zaman iyice belirlenir:

       --... Gerçi bundan evvel birçok girişimler yapılmıştır. Fakat onlar başarılı

       olamadılar. Çünkü, örgütsüz işe başladılar. Kuracağımız örgüt ile bir gün

       kesin olarak ve ne olursa olsun başaracağız. Vatanı, milleti kurtaracağız! --

       (Arıburnu, 1976:288) .

       İşin ilginç yanı, bir süre sonra, --gizli örgüt--ün kurucularından olan, hatta

       kurucular arasında en ateşli görünen Tüccar ya da Doktor Mustafa da örgütten

       ayrılmak istiyor. --Ben bu işe devam edemeyeceğim. Namusum üzerine söz veririm

       ki, sırrınızı kimseye söylemem-- diyor.

       Mustafa Kemal'in buna yanıtı oldukça ilginçtir: --Söz para etmez. Bir kağıda

       senin de bu partinin kurucularından olduğunu yaz, imzala, bize ver, seni

       serbest bırakalım.-- (Gençosman,Banoğlu, 1971:150) . Görüldüğü gibi, Mustafa

       Kemal için, iş başka, dostluk başkadır. Hele hele, --devrim için gizli örgüt--

       konusu başlı başına ciddi bir konudur. Bu yüzden, örgütü bırakıp gidenlere

       güvenilmez. Ancak sağlam güvencelerle ayrılmaya izin verilir.

       --Vatan ve Hürriyet-- serüveni, örgütün öneminden ve tarih içinde oynadığı

       rolden çok, Mustafa Kemal Atatürk'ün devrimciliğine ve örgütçülüğüne ışık

       tutması bakımından ilginçtir. Yoksa bu örgüt, örneğin Hüsrev Sami

       Kızıldoğan'ın öne sürdüğü gibi, Ahmet Rıza'nın Osmanlı Terakki ve İttihat

       Cemiyeti'ne gerçek bir rakip olmamıştır (Mustafa Kemal'in --Vatan ve

       Hürriyet--i Selanik'te birlikte genişlettiği ve tabancası üzerine yemin

       edilen, Hüsrev Sami Kızıldoğan. Belleten'de çıkan ve Afetinan'ın aynı konulu

       bir yazısına ek olarak yolladığı anılarda. 1907 yılında, Talat'ın (Paşa)

       kendilerini Paris'e Ahmet Rıza ile ilişki kurmak için yolladığını anlatıyor ve

       Talat için --örgüt arkadaşlarından-- diyerek, sanki bu temasın --Vatan ve

       Hürriyet-- adına yapılmasını istediği izlenimini veriyor. Oysa, o sırada sözü

       edilen örgüt İsmail Canpolat, Midhat Şükrü, Talat, Ömer Naci gibi kişiler

       tarafından 1906'da Selanik'te kurulmuş olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti olmalı.

       Nitekim bu Cemiyet, sonra, Ahmet Rıza'nın cemiyeti ile de birleşerek, İttihat

       ve Terakki adını alıyor.).

       Aslında, Osmanlı İmparatorluğu içinde devrimci örgütler ve özgürlükçü

       savaşım, Mustafa Kemal'den çok önce başlamıştır. Mustafa Kemal Atatürk, hiç

       kuşkusuz, bu oluşumların varlığını bilmektedir. Fakat, lider kişiliği ve o

       güne dek sonuç alınmamış olması, onun da kendi örgütünü kurmasına yol açar.

       Bu girişimde, Harbiye'de ve Erkanıharbiye'de aldığı eğitimin ve bu okulların

       geleneklerinin etkilerini de kolaylıkla görebiliriz.

       --Vatan ve Hürriyet-- dönemini, bir devrimcinin çıraklık yılları olarak

       nitelemek çok da yanlış olmaz. Henüz Harp Akademisi'nden mezun, üstelik,

       mezun olurken, --devrimci etkinlikleri--nden dolayı tevkif edilmiş bir genç

       subaydır Mustafa Kemal. Heyecanı ön plandadır. Genel stratejisini de,

       taktiklerini de tam saptamamıştır. Zaten o yaşta, o deneyim birikiminde

       saptaması da beklenemez.

       İmparatorluğun koşulları da, dünya da çok hızlı bir değişim içindedir. Bu

       değişmelerin kime ne getireceği çok da iyi bilinemez. Bu çerçevede yapılan iş

       ancak, geleneksel değerlere uygun --kurtarıcılık-- görevidir. Böyle bir görev

       için --örgüt-- gereklidir. İşte Mustafa Kemal'in yaptığı da budur.

       :::::::::::::::::::

       II-) İKİNCİ DÖNEM: --İTTİHAT VE TERAKKİ--

       Mustafa Kemal, kendi --Vatan ve Hürriyet-- derneğini genişletme çabasındayken,

       gerek zaman, gerekse taban olarak ondan çok ilerde olan, düşünce ve eylem

       kökleri ta Genç Osmanlılar'a dayanan --İttihatçılar-- çeşitli çekirdekler

       çevresinde oluşumlarını tamamlamaktaydılar.

       Mustafa Kemal, Kolağası olduktan sonra Selanik'e atanmış, burada, örgüt

       etkinliklerini rahatça sürdürmeye başlamıştır. Fakat, Selanik'teki manzara,

       --Vatan ve Hürriyet-- bakımından hiç de iç açıcı değildir. Gerek Makedonya'nın

       geleneksel devrimci niteliği, gerek coğrafi olarak uygunluğu, gerekse oradaki

       kişilerin nitelikleri, Selanik'te kurulmuş olan gizli derneklerin çok

       gelişmiş olması sonucunu getiriyordu (Selanik bu dönemlerde sosyalist

       eylemlerde bile bir merkez durumundadır (Haupt ve Dumont, 1977).).

       Mustafa Kemal, Selanik'e gelince, pek çok yakın arkadaşının böyle

       cemiyetlerde üye olduğunu görmüştü. Bu arkadaşları arasında, Ömer Naci, Ali

       Fuat Cebesoy gibi çok eskiden ve yakından tanıdığı kişiler de vardı. Bunun

       üzerine çaresiz kalan Mustafa Kemal de, liderliği kaptırmak bahasına,

       29 Ekim 1907'de bu örgüte girdi. Çünkü, bu arada örgüt, dışardaki kollarla da

       birleşerek oldukça güçlü bir nitelik kazanmıştı.

       Mustafa Kemal, Ordunun Siyasete Karışmasına Karşıydı

       Mustafa Kemal'in İttihatçılar'a katılmasıyla, lider kadro ile arasındaki

       çekişme de başlamıştı. Mustafa Kemal, iki açıdan İttihatçı liderlere ters

       düşüyordu. Birinci olarak, İmparatorluğu Türklerin bulunduğu sınırlara çekmek,

       bu sınırları savunmak düşüncesindeydi. İkinci olarak da, ordunun siyasete

       karışmasını istemiyordu. Çünkü, bu yolla, siyasetin bağımsızlığına gölge

       düşeceğini, ordunun ise siyasal bölünmeler karşısında bu bölünmelerden

       etkilenerek güçsüzleşeceğini düşünüyordu.

       Bütün bunlara ek olarak da, örgütün yönetimi kendi elinde değildi. Her şey

       bir yana, Mustafa Kemal'in denetimini elinde tutmadığı bir örgütte, uyum

       sağlaması çok zordu. Ayrıca, bir de gerek strateji, gerekse taktik olarak

       önemli ayrılıklar vardı İttihatçılarla kendisi arasında.

       İttihatçıların bir bölümünün dağa çekilmesi, Saray adına yollanan

       komutanların öldürülmesi sonunda, İkinci Meşrutiyet ilan edildikten sonra

       İttihatçılarla Mustafa Kemal arasındaki liderlik sürtüşmesi ve görüş

       ayrılıkları daha büyüdü. Çünkü artık, --örgüt-- yönetimi ele geçirmişti! Bunun

       gerekleri yerine getirilmeli, devrimin gerekleri yapılmalıydı. Oysa yapılacak

       işler konusunda da, bunları kimlerin yapacağı hakkında da görüş ayrılıkları

       büyüktü. Mustafa Kemal, --örgüt--ün asker denetiminden arındırılmasından

       yanaydı. Çünkü, asker denetimi sürdüğü sürece, --örgüt--ün yeterince özgür bir

       karar mekanizmasını çalıştıramayacağını biliyordu. Üstelik, kendisi asker

       olarak henüz çok küçük bir rütbedeydi. Bir ordu denetimi olayında, kendisinin

       sözünün geçmesi olanaksızdı.

       Öte yandan, gerek kişilik gereği, gerekse kafasında biçimlenmekte olan

       düşüncelerin sonucu, birtakım giderici önlemlerden çok, temel yeniliklerin

       yapılmasından yanaydı. Oysa, İttihatçılar, henüz hükümeti bile denetim altına

       alamamışlardı.

       İşte Mustafa Kemal'in İttihatçılarla illşkileri, bu çerçevede oldukça

       bozuktu. Üstelik, Mustafa Kemal, İttihat ve Terakki içinde de yeterince etkin

       bir duruma getirilmiyordu. Örneğin, Hüseyin Hilmi Paşa'nın önerisiyle,

       Sadrazam Sait Paşa'ya İttihatçıların düşüncelerini anlatmak için kurulan

       heyete, Mustafa Kemal dahil edilmemişti.

       Gerek yapılan işleri beğenmeyişi, gerek cemiyet ve genel durum hakkındaki

       sert tutumu aslında, çok emek verdiği bu --örgüt-- içinde yeterli bir etki

       alanına sahip olamamasına da bağlıydı. Örneğin, 31 Mart karşı devrimci

       eylemini bastırmak için kurulan ordunun kurmay heyetinde olan ve isim babası

       bulunan Mustafa Kemal, Almanya'dan gelen Enver'in kurmay başkanı olmasıyla,

       geri plana itilivermişti.

       Enver Paşa ile birlikte ordunun komutanlığına atanan Mahmut Şevket Paşa'dan

       önce komutayı yürüten Hüseyin Hüsnü Paşa adına yayımladığı bildirilerde,

       ordunun bağımsız bir biçimde davrandığını vurguluyordu. Sonradan bu tutumu

       Mahmut Şevket Paşa da benimseyerek, daha açık bir biçimde, ordunun, İttihat

       ve Terakki'nin bir uzantısı olmadığını söylemişti.

       Mustafa Kemal, özellikle bir savaş durumunda kullanılması gerekli olan

       ordunun, siyasete karışmasını, ordu gücünü zayıflatıcı ve siyaseti saptırıcı

       bir öge olarak gördüğü gibi, Enver ve arkadaşlarını ordu içinde bir hizip

       olarak algıladığı için de sivil politikacı ve asker görevli ayırımından

       yanaydı.

       İttihatçılarla Çatışma

       Meşrutiyetin ilanından sonra 1908'de, İttihat ve Terakki'nin birinci

       kongresi Selanik'te toplanır. Siyasal bir parti örgütlenmesi açısından fazla

       bir aşamanın kaydedilmediği bu kongreden sonra, 1909'da, yine Selanik'te

       ikinci kongre yapılır. Bu kongrede Mustafa Kemal aşağıdaki önerileri öne

       sürer: 1 ) Cemiyetin bir siyasal partiye dönüştürülmesi. 2) Ordunun siyaset

       dışı bırakılması. 3) Cemiyetin Masonlukla olan ilişkilerinin kesilmesi.

       4) Cemiyetin üyeleri arasında eşitlik ilkesine dikkat etmesi. 5) Hükümet

       işleriyle din işlerinin birbirinden ayırdedilmesi (Aydemir, 1963:147-148) .

       İttihatçıların bu kongresine Trablusgarp murahhası olarak katılan Mustafa

       Kemal'in hemen hemen bütün istekleri sürüncemede bırakılmış, önerdiği

       konularda hiçbir ciddi önlem alınmamıştı.

       Bu noktada Mustafa Kemal'in önemli iç çatışmalar geçirdiği tahmin

       edilebilir. Kendisinin adeta --amatörce-- kurduğu Vatan ve Hürriyet'i kapatarak,

       --profesyoneller--in kurduğu İttihat ve Terakki'ye katılması, ne yazık ki,

       --örgüt-- hiyerarşisinde çok geride kalmasına yol açmıştı. Oysa, o, hem

       --örgüt--ün devrim için zorunlu olduğunu biliyor, hem de --örgüt--ü lider olarak,

       kendisi denetlemek istiyordu. Üstelik pek çok temel konuda da --örgüt--

       yöneticileriyle aynı düşüncede değildi.

       Bu çerçeve içinde İttihatçı liderlerle ve örgüt yöneticileriyle arası pek

       iyi gelişmedi. Buna karşın yine de Bağımsızlık Savaşı sırasında pek çok eski

       --İttihatçı-- arkadaşıyla çok yakından çalıştı. Örneğin, bunlardan Mazhar Müfit

       Kansu, Bağımsızlık Savaşı'na katılan İttihatçıların ettiği, İttihatçılığı

       yeniden canlandırmayacaklarına ilişkin yemini bile etmeyecek denli, dürüst

       bir --örgüt-- üyesiydi.

       Trablusgarp'a Gidiş

       Ülkenin içinde bulunduğu koşulIar, tam bir dağılmayı simgeliyordu. Bu arada

       Trablusgarp da işgal edilmişti. İmparatorluk'ta gerek İttihatçıların

       çekirdeği, gerek ordunun etken subayları, hep aynı kişilerden oluşuyordu. Bu

       nedenle, İtalyanlara karşı savaşmak için göreve koşan subaylarla, İttihatçılar

       aynı kişilerdi.

       Mustafa Kemal'in Trablus'a gönderilmesi üzerinde çeşitli yorumlar vardır.

       Örneğin, bir gün, İttihat ve Terakki'nin merkez toplantısına gittiği ve

       eklenmedik bir biçimde karatahtada gündemin birinci maddesi olarak,

       kendisinin Trablus'a gönderileceği ile karşılaştığı bunlar arasında en yaygın

       olarak anlatılanıdır.

       Öyle sanıyorum ki, gerek İttihatçılarla sürekli çatışmaları, gerekse

       sonradan İttihat ve Terakki'nin acıklı sonu. Bağımsızlık Savaşı'nı kazanan ve

       yeni devleti kuran Mustafa Kemal Paşa'nın İttihatçılarla olan ilişkilerini

       sonradan hafifçe, değişik yorumlara bağlamıştır. Bu Trablusgarp'a yollama

       sorunu da öyledir. Kaynaklara göre, izlenim, bunun istenmeyen üye Mustafa

       Kemal'den kurtulmak için tertip edilmiş bir oyun olduğudur (Bütün bu kaynaklar

       aslında Atatürk'ün Afetinan'a yazdırdığı anılara dayanmaktadır. Büyük bir

       olasılıkla. Atatürk, Trablusgarp işini biraz da mevcut çekişmeler çerçevesinde

       aşırı bir duyarlılıkla irdelemiş. Ayrıntılı öykü için Afetinan, 1968:57-59'a

       bakılabilir. Öykünün genel görünümü ve Enver Paşa'nın (o zaman binbaşı)

       anıları için Koloğlu'nun kitabına bakılabilir. Ayrıca, Atatürk Falih Rıfkı'ya

       --Enver ve arkadaşları gideceklerdi. Halk gitmeyenleri vatanseverlik görevini

       yapmamış sayacaktı-- diye Trablusgarp'a gidiş gerekçesini açıklarken gerçek

       durumun benim yorumuma uygun olduğunu vurgulamıştır sanırım

       (Atay, 1969:66-67).). Oysa, işin gerek ele alınış biçimi, gerek olayların

       gelişimi, gerekse başta Enver olmak üzere daha pek çok önemli İttihatçının

       Trablus'a gitmiş olması, durumun hiç de böyle olmadığını göstermektedir

       (Koloğlu, 1979) . Yine de Trablusgarp olayının, bir süre için bile olsa,

       Mustafa Kemal'in ülkesinden ayrılmasına ve --örgüt-- içi eylemlerine son

       vermesine yol açtığı açıktır.

       Mustafa Kemal, Trablus'a giderken, Balkanların da elden çıkacağından

       kaygılıydı. Nitekim, Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşı'nın çıkması üzerine,

       önemini yitirdi ve İttihatçı subaylar ülkeye döndüler (Yüzbaşı Selahattin'in

       Romanı'nı okuyanlar, Balkan Savaşı'nın yitirilmesine değil, Bağımsızlık

       Savaşı'nın kazanılmasına şaşacaklardır. Ordu öylesine yokluk, insanlar

       öylesine cehalet içindeydi ki... (Selçuk,1973).).

       Balkan Savaşı sırasında, Mustafa Kemal ile Enver arasındaki sürtüşme iyice

       büyüdü. Her iki taraf da savaş içinde birbirlerini beceriksizlikle suçladılar.

       Savaş sonrası, birlikte savaşan Fethi Bey'i ve Mustafa Kemal'i daha yakın bir

       dostluk içinde buldu. Bu arada Fethi Bey belki de, Mustafa Kemal'in de

       etkisiyle, askerlikten ayrılmış, Bab-ı Ali baskınından sonra gittikçe güçlenen

       İttihat ve Terakki içinde sivil olarak üst düzey yöneticiliğine başlamıştı.

       İttihatçılar artık Enver'in denetimine girmiş görünüyorlardı. Özellikle

       Bab-ı Ali baskını, ülkede gerek İttihat ve Terakki'nin gerekse İttihatçıların

       arasında Enver'in nüfuzunu arttırmıştı.

       Sofya'da Görev

       İşte bu hava içinde, --örgüt-- bu muhalif üyesini şu ya da bu biçimde tasfiye

       edecektir. Çünkü artık, fırtına durulmuş, gerek örgüt yönetimi, gerekse ülke

       içinde örgütün izleyeceği program belli kişilerin eline geçmiştir. Bu belli

       kişiler ise Mustafa Kemal ile eylem ve düşünce birliği içinde olmayan

       kimselerdir. Mustafa Kemal ile hesaplaşılmayacağını düşünmek, en azından

       --örgüt--ü hafife almak demektir.

       Nitekim, katib-i umumi olduktan sonra, fedailerin maaşlarını keserek örgütü

       kızdırmış olan Fethi Bey ile birlikte Sofya'ya yollanarak sorun çözülür.

       Bulgaristan yolculuğu, onun paşam döneminde --İttihatçılık--ının kapanışını da

       simgeler. Artık kendisi yurt dışında bir anlamda sürgündeyken, ülkede ipler

       başkalarının elindedir. İttihat ve Terakki örgütünün ona verdiği sonuç olarak

       bir yarbay rütbesi ve Sofya'da ateşemiliterliktir. Oysa onunla aynı yaşta olan

       Enver, hem general, hem damattır. Üstelik Mustafa Kemal'i rakip görmekte, onun

       yükselmesini de engellemektedir.

       Mustafa Kemal, Sofya'ya atandıktan sonra artık kendisine --örgüt--ten bir

       hayır gelmeyeceğini anlamıştır. Birinci Dünya Savaşı başlayıp, yurda dönünce

       kendini tümüyle askerliğe verir. Savaşın yitirilmesine doğru, birtakım

       doğrudan siyasete karışma girişimleri dışında, --örgüt-- ten uzak durur.

       Birinci Dünya Savaşı boyunca da İttihatçılarla arasındaki soğukluk artarak

       sürer. Örneğin, kendisini sevmeyen İttihatçılar, Anafartalar'dan sonra, hemen

       generalliğe yükseltilmemesini şu yakıştırma öykü ile karikatürize

       etmektedirler:

       --Doktor Nazım ve bir nüfuzlu İttihatçı, aralarında konuşmakta imişler.

       Enver Paşa birden içeri girince susmuşlar. Başkumandan (Enver) merakla:

       --Herhalde bana dair bir şeyden bahsediyordunuz. Söyleyin bana!-- demiş.

       --Mustafa Kemal'in niçin terfi ettirilmediğini konuşuyorduk-- cevabını

       vermişler. Enver: --İşte-- demiş ve cebinden Çanakkale kahramanını generallik

       rütbesine çıkaran tezkeresini göstermiş, sonra şunu ilave etnıiş: --Ama

       biliniz ki, onu paşa yapsanız padişah, padişah yapsanız Allah olmak ister.--

       (İşin ilginç yönü, bu yakıştırma öykünün sonradan Mustafa Kemalciler

       tarafından, onun lehine yorumlanarak kullanılmasıdır. Örneğin, Şevket Süreyya,

       Enver'in --O hiçbir şeyle memnun olmaz. General olur, korgenerallik ister.

       Korgeneral olur, orgenerallik ister. Orgeneral olur, müşirlik ister. Müşir

       yapsanız bununla da yetinmez padişahlık ister-- dediğini anlattıktan sonra,

       şöyle devam eder: --Mustafa Kemal'e Enver Paşa'nın bu sözlerini naklettikleri

       zaman cevabı şu olmuştur: --Ben, Enver'in bu kadar zeki ve ileri görüşlü

       olduğunu bilmezdim-- -- (Aydemir, 1963:2171). Görüldüğü gibi, Atatürk'ün

       yaşamındaki pek çok şey gibi bu öyküde de gerçek ile efsane, hem de Şevket

       Süreyya gibi ciddi bir araştırmacının kaleminde bile birbirine karışmış.).

       (Atay,1969:79).

       Mustafa Kemal'in İttihatçılara Karşı Tutumu

       Bütün bu örgüt ilişkileri içinde, Mustafa Kemal, sonradan, hep İttihatçılara

       kuşkuyla bakmayı öğrenmiştir. Bunun dört nedeni vardır: Birinci neden

       İttihatçıların Mustafa Kemal'i hiçbir zaman benimsememiş olmalarıdır. İkinci

       neden bir İmparatorluğun batışından sorumlu tutulmalarıdır. Üçüncü neden ise,

       toplumu İttihatçı-İtilafçı diye bölmüş olduklarından, Bağımsızlık Savaşı

       sırasında gereksinme duyulan dayanışma ve birliği zedeleyici etki

       yapabilecekleri kaygısıdır. Dördüncü neden de Mustafa Kemal'in kendisinin

       denetimi dışına kayabilecek herhangi bir örgütsel ilişkiye izin vermeyecek

       denli gerçekçi ve devrimci bir lider olmasıdır (Selek, Mustafa Kemal'e karşı

       olan İttihatçıları iki gruba ayırır: --Bazıları memleket kurtuluncaya kadar

       Mustafa Kemal Paşa'yı desteklemenin lüzumuna inanıyorlardı. Sonra ilk fırsatta

       onu devirip İttihatçıları memlekete hakim kılmak niyetindeydiler. Daha

       aceleci olanları ise memleket dışındaki İttihatçı liderlerle, ezcümle Enver

       Paşa ile temastaydılar ve bir an önce Enver Paşa'nın memlekete gelerek işin

       başına geçmesi için gizlice çalışıyorlardı.-- (Selek, 1973:575).).

       Bütün bu gerçeklere karşın, yine de, ilerde göreceğimiz gibi, Ulusal

       Kurtuluş Savaşı büyük ölçüde eski İttihatçıların da desteğiyle

       gerçekleştirilmiştir. Çünkü, ülkenin özellikle sivil ve aydın kesiminin büyük

       bir kısmı İttihatçıydı. Düşmana karşı yürütülen savaşta, bu insan gücünden

       yararlanmamak, (hele Atatürk gibi geniş cepheci bir lider için) düşünülemezdi.

       :::::::::::::::::::

       III-) ÜÇÜNCÜ DÖNEM: --REDD-İ İLHAK VE MÜDAFAA-İ HUKUK CEMİYETLERİ--

       Mustafa Kemal Atatürk'ün en büyük şanslarından biri hiç kuşkusuz, Birinci

       Dünya Savaşı yenilgisi kadar, ülkenin düşman tarafından işgal edilmesiydi. Bu

       eylem, ona, kafasındaki bütün planı gerçekleştirmesine yardımcı olacak bir

       toplum desteği sağlamıştı. İttihatçısıyla, İtilafçısıyla, eşrafı, ayanı ve

       halkıyla, bütün bir Anadolu, ancak düşman tehdidi karşısında onun liderliği

       altında birleşebilmiştir.

       Aslında bu dönemin --örgüt-- sorunu, önceki iki dönemden çok farklıdır. Çünkü,

       artık temsil ilkesine dayalı bir --üst örgütlenme-- sorunu olarak ele

       alınmaktadır. Temeldeki --örgütlenme--; düşmanın işgali dolayısıyla

       kendiliğinden oluşmuştur. Yapılacak iş, bu tepkileri bütünleştirmek ve kendi

       devrimci eylemine destek olacak toplumsal, siyasal ve hukuksal temellerin

       oluşturulmasında kullanmaktı.

       Oysa, daha önce --örgüt-- sorunu, devrimi gerçekleştirecek bir çekirdek

       oluşturmak ya da böyle bir çekirdeği geliştirerek devleti denetim altına

       almak biçiminde algılanıyordu.

       Kendiliğinden Gelişen Örgütler

       Birinci Dünya Savaşı'nı noktalayan Mondros'dan sonra, yurt topraklarını

       savunmak için hemen birtakım örgütler kurulmaya başlanır. Örneğin, Mondros'dan

       hemen iki gün sonra, 2 Kasım 1918'de Trakya-Paşaeli Müdafaa Heyeti Osmaniyesi

       adlı bir örgüt kurulmuştu bile (Bu arada Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Sahnenin

       Dışındakiler adlı yapıtında anlattığı aydınlar da İstanbul'da boş

       durmuyorlardı. (Tanpınar, 1973).Örneğin, İzmir'in işgali üzerine İstanbul

       Darülfünun'unda, Fatih'te Üsküdar'da, Sultanahmet Camii'nde, Kadıköy'de,

       Sultanahmet'te (iki kez) yedi büyük toplantı ve miting yapılmıştı. Bu miting

       ve toplantılarda, Halide Edip'ten, Rıza Nur'a kadar hemen hemen o dönemin

       bütün aydınları rol ve söz almışlardı (Arıburnu, 1975).). (Karaçam, 1970:145).

       Bu örgütün 22 Ocak 1919'da İstanbul'da yapılan toplantısında: 1) Trakyalılara

       birlik ruhunun, içinde bulunulan durumdan çıkmak için tek yol olduğunu

       anlatmak, 2) Trakya'nın toprak bütünlüğünü ve nüfusunun yüzde 75 Türk

       olmasından dolayı, bölgenin Türklere ait olduğunu dünyaya duyurmak, 3) Doğu

       Trakya'ya (Edirne, Kırklareli, Tekirdağ) gelen Yunan askerinin

       topraklarımızdan çıkarılması için gerekli girişimlerde bulunmak gibi önemli

       kararlar alınıyordu.

       Fakat, yurdun her yerindeki tepkiler aynı değildi. Örneğin, İzmir'deki

       Redd-i İlhak örgütünün kurucularının aktardıklarına göre, Ege bölgesinin pek

       çok yerinde, İzmir'in işgalinden sonra bile, düşmana karşı ancak Padişah

       hükümetinin önlem alabileceği, Redd-i İlhak üyelerinin geldikleri yerlere

       geri dönmeleri ve milletin başını belaya sokmamaları gerektiği söylenmiştir

       (Ülkenin pek çok yerindeki durum İzmir'den çok farklı değildi. Örneğin,

       Kocagöz'ün bir romancı olarak Gerede için çizdiği resim de aynı görüntüyü

       verir (Kocagöz, 1962:267).) (Aydemir, 1964:146).

       Atatürk, bu girişimleri yakından izliyor ve onları belli bir çerçevede

       toparlamayı düşünüyordu. Örneğin, yukarıda sözünü ettiğim Trakya-Paşaeli

       örgütünün ileri gelenleri ile İstanbul'da görüşmüş olduğu anlaşılıyor. Kendi

       ifadesine göre bunlar, --Osmanlı Devleti'nin izmihlalini çok kuvvetli bir

       ihtimal dahilinde görüyorlardı. Vatanı Osmani'nin inkısama uğrayacağı

       tehlikesi karşısında, Trakya'yı, mümkün olursa Garbi Trakya'yı da zaptederek,

       bir kül olarak İslam ve Türk camiası halinde kurtarmayı düşünüyorlardı. Fakat

       bu maksadın temini için o zaman varidi hatırları olan yegane çare

       İngiltere'nin, bu mümkün olmazsa Fransa'nın muavenetini temin etmekti. Bu

       maksatla bazı ecnebi rical ile temas ve mülakatlar da aramışlardı.

       Hedeflerinin bir Trakya Cumhuriyeti teşkili olduğu anlaşılıyordu.--

       (Atatürk, tarihsiz:3-4).

       Bu arada, bir üyesine, --geldiği yere dönüp, başlarını belaya sokmamasının

       söylendiği-- İzmir Redd-i İlhak örgütü de, hemen İzmir'in işgali üzerine

       kurulmuştu. Atatürk'ün belirttiğine göre, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda,

       kurulan örgütler arasında genel merkezi İstanbul'da olan --Vilayatı Şarkiye

       Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti-- de vardı. Ayrıca, Trabzon'da da

       --Muhafaza-i Hukuk-- adıyla bir örgüt kurulmuş ve İstanbul'da --Trabzon ve

       Havalisi Ademi Merkeziyet Cemiyeti-- diye bir başka dernek oluşturulmuştu.

       Örgütsel Yapının Güçlendirilmesi

       Mustafa Kemal, Anadolu'ya geçer geçmez, ilk iş olarak; halkın kendi içinden

       geliştirdiği tepki ile kurduğu bu --örgütsel yapı--yı yaygınlaştırmaya ve

       güçlendirmeye çalışmıştır (Örneğin, Mut Müdafaa-i Hukuk Teşkilatı, 12'nci

       kolordu topçu komutanı Yarbay İzzet'in girişkenliği ile örgütlenmişti. Bu

       teşkilatın 2 Ocak 1920'de aldığı bir kararla subaylara ve erlere verilecek

       maaşları saptadığı anlaşılıyor. İlginç olduğu için belirtiyorum : Bölük

       komutanı 31.50 lira. takım subayları 30 lira, başçavuş 24 lira, çavuş 21 lira,

       onbaşı 18 lira, piyade sabit erat 15 lira, piyade seyyar erat ve postalar 25

       lira, katip ve veznedarlar 20 lira (Kurtuluş Savaşı'nda İçel Tarihini Yazma

       Komitesi,1971:124).).

       Burada hem taktik, hem stratejik amaç vardır. Taktik olarak, Rumların ve

       Ermenilerin kurdukları ayrılıkçı örgütlerin dengelenmesi, strateji olarak ise,

       --ulusal egemenlik-- kavramının geliştirilmesi, bu --örgütçülük--ün ardında yatan

       nedenlerdir.

       Mustafa Kemal, Havza'ya gelir gelmez hemen --örgütlenme-- ile uğraşmaya

       başlar. Hem Havzalılara örgütlenmenin gereğinden söz eder, hem de Diyarbakır,

       Erzurum, Van, Bitlis, Mamuretülaziz, Sivas Vilayetleri ile Erzincan ve Kayseri

       Müstakil Mutasarrıflıkları'na şu telgrafı çeker:

       --Vilayatı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin vilayet merkezleriyle

       livalarında ve mülhakatında teşkilatı var mıdır? Belli başlı müessis ve

       mümessilleri kimlerdir? Civar vilayetlerdeki teşkilatı ile haizi irtibat ve

       muhabere midir? Başka cemiyet var mıdır? Bitahkik iş'arına inayetlerini rica

       ederim. Mustafa Kemal.-- (Atatürk,tarihsiz: 901) .

       Görüldüğü gibi, --örgütçü lider-- hemen örgüt durumunu saptamak üzere eyleme

       geçmiştir. Soruları da oldukça ilginçtir. Hem bütün örgütlenmeyi öğrenmek

       istemekte, hem örgütün merkezi ile şubeleri arasındaki ilişkiye dikkat

       etmekte, hem de olayı kişileştirerek, isim sormaktadır. Hiç kuşkusuz,

       girişeceği ölüm-kalım savaşında, bireylerin kişilikleri de, içinde

       bulunacakları örgütsel yapı denli önemlidir. Bunu en iyi bilenlerden biri ise,

       daha öğrencilik yıllarında ihbar edilmiş olmanın acısını yaşayan Mustafa

       Kemal'dir.

       Aslında, Anadolu'ya geçer geçmez, İstanbul'da edindiği bilgilere göre

       örgütlenmeyi yaymak peşinde olan Mustafa Kemal, Trabzon'a da şu telgrafı

       çeker:

       1- Trabzon'da müteşekkil Ademi Merkeziyet Cemiyeti'nin tarihi teesüsü ve

       programı nedir? Hükümetin müsaadesine mazhar mıdır? Müessisleri kimlerdir?

       Şimdiye kadar hükümetçe mazbut olan ef'aliyle hattı hareketleri nedir?

       2- Vilayatı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Trabzon'daki merkez ve

       mümessilleri kimlerdir?

       3- Her iki cemiyetin merkez ve mülhakatı vilayetteki teşkilatı ne

       derecededir? Bu iki cemiyetten başka cemiyet var mıdır? Müsaraaten inba

       buyurulmasını rica ederim.-- (Atatürk, tarihsiz: 902).

       Yanlış Anlaşmalar

       İşin ilginç yanı, hemen Haziran başında giriştiği bu çabalara son derece

       duyarlı yanıtlar almış olmasıdır. Aslında, İttihatçıların çoğunlukta olduğu

       yöneticiler, --örgüt--ün öneminin çok iyi farkındaydılar. Bakın o sırada Bitlis

       Valisi olan Mazhar Müfit, 44 sayı ve 1 Haziran 1335 tarihini ve --Üçüncü Ordu

       Müfettişi Fahri Yaver-i Hazret-i Şehriyari Mustafa Kemal-- imzasını taşıyan

       telgrafı aldıktan sonra nasıl düşünüyor:

       --Damat Paşa'nın Şark vilayetlerinin Ermenistan'a terki hakkındaki yumuşak

       ve mütemayil hareket tavrı sezilir sezilmez, teşekkül eden --Vilayatı Şarkiye

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti-- anlaşılan Mustafa Kemal Paşa'nın eli ile tasfiye

       edilecek. Paşa telgrafında başka cemiyetlerden bahsederken de herhalde

       --İttihat ve Terakki--yi kastediyor. Anlaşılan, hem Müdafaa-i Hukuk'u, hem de

       --İttihatçı-- diye hepimizi ortadan yok edecek.-- (Kansu, 1966:12).

       Görüldüğü gibi Mustafa Kemal'in İttihatçılarla arasının iyi olmadığı bilinen

       bir gerçektir. Ayrıca liderleri yurt dışına kaçmış olmakla birlikte, İttihat

       ve Terakki'nin --örgüt-- olarak gücünü hala sürdürdüğü de Mazhar Müfit'in

       anılarından açıkça anlaşılmaktadır.

       Mustafa Kemal'in çektiği telgraflara ilginç yanıtlar gelir. Örneğin,

       Trabzon'dan gelen yanıt oldukça umut vericidir (Erdaha, 1975:179):

       --Trabzon'da Ademi Merkeziyet Cemiyeti yoktur. Dersaadette müteşekkil Trabzon

       ve Havalisi Ademi Merkeziyet Cemiyeti tarafından birkaç ay evvel gelip,

       geçenlerde avdet eden Nazmi Efendi isminde bir murahhasın teşebbüsü üzerine

       Of kazasıyla Lazistan livası dahilinde Ademi Merkeziyet şubeleri açılmıştır.

       Trabzon Muhafaza-i Hukuku Milliye Cemiyeti memleketin ileri gelen eşraf ve

       mütehayyizanı meyanından müntehap ve Murathanzade Ziya ve Nemlizade Sabri ve

       Çulhazade Kadri ve Hacı Ali, Hafızzade Mehmet Salih ve Kazazzade Hüseyin ve

       Abanozzade Hüseyin ve Hatipzade Emin Efendilerden mürekkeptir ve bu heyetin

       ikdamatı, rabıtai Osmaniye'nin muhafazası gibi bir hissi vatanperveraneden

       mülhemdir. Bu cemiyetin bütün mülhakatta birer şubesi bulunuyor. Bundan maada

       Trabzon'da bir de İhtiyat Zabitan Cemiyeti olduğunu arzeylerim.--

       Böyle olumlu telgrafların yanında, Mazhar Müfit'inki gibi ne olduğu

       belirsiz yanıtlar da vardır. Öyküyü yine bu inanmış İttihatçı'nın (ki sonradan

       inanmış bir Mustafa Kemalci olmuştur) ağzından dinleyelim:

       --Tabii her şeyden gafil ve şüphelere boğulu bir halde, kendisine telgrafla

       cevap verdim ve cemiyetlerden maksadının ne olduğunu, neleri ve kimleri

       kasdettiğini sordum. Gerçi, Bitlis'teki üçdört yüz nüfus arasında henüz

       Müdafaa-i Hukuk teşekkül etmemişti ama, memurlar ve halk arasında İttihatçı

       olanlar vardı ve bunlar İttihat ve Terakki Cemiyeti'ni kendi aralarında hala

       yaşatıyorlardı.

       Zannetmiştim ki, Mustafa Kemal Paşa bize: --Bitlis'te İttihat ve Terakki

       Cemiyeti devam etmektedir-- dedirtmek ve arkasından da hepimizi tevkif

       ettirmek istiyor. Hem vakit kazanmak, hem tedbir sağlamak bakımından,

       --Şifreli telgrafınızı halledemedim-- diyen ve izahat isteyen telgrafımı

       çekerken bilhassa bu noktanın aydınlanmasına büyük bir ehemmiyet veriyor ve

       Erzurum'daki Müdafaai Hukuk Cemiyeti'nin durumunu da şiddetle merak

       ediyordum.-- (Kansu, 1966:12-13).

       Kansu'nun anlattığına göre, Mustafa Kemal bu telgrafı alınca Erkanıharbiye

       Reisliği'ni yapmakta olan Miralay Kazım'a (Dirik) : --Bu vali galiba bizden

       değil, yahut da bize itimat etmiyor.-- demiş.

       Bu zor koşullar altında, Mustafa Kemal bir yandan çevresindeki tüm ordu

       birlikleriyle temas kuruyor, bilgi alıyor, bir yandan da halk düzeyinde

       (yani, kamuoyu liderleri düzeyinde) genel bir --örgütlenme--nin çatısını

       oluşturmaya çalışıyordu. Yine ilk çektiği, örgütler hakkında bilgi isteyen,

       44 numaralı şifreye verilen yanıtlardan birinde Diyarbakır'daki durum şöyle

       anlatılmıştı:

       --Burada Vilayatı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti teşekkül etmemiştir.

       Ancak bu yakınlarda Erzurum ve Trabzon'dan vilayet belediyesine keşide olunan

       Kürdistan hakkındaki heyecanamiz telgrafnamelerden telaşa düşen ahalii

       Hıristiyaniyenin bu bapta bazı teşebbüsatta bulundukları meşhuttur.

       Diyarbekir'de bazı... gençlerden teşekkül eden Kürt Cemiyeti, İngiliz

       himayesinde bir Kürdistan istiklaliyetini takip eden propaganda yapması

       üzerine buraya gelen Süleymaniye hakimi siyasisi Mister Nowill'in efkarına

       kapılarak beynelahali bunun şiddetle reddi ve bu teşebbüsatın cemiyetler

       kanununa ademi mutabakatı hasebiyle mezkur cemiyet sed ve vilayetçe takibatı

       kanuniye yapılmakta bulunmuştur. Elyevm Diyarbekir'de İtilaf ve Hürriyet

       Fırkası mevcut olup, bundan başka cemiyet yoktur Efendim.--

       (Atatürk, tarihsiz:903-904).

       Bu umutsuz durumu bildiren telgrafa, Mustafa Kemal'in verdiği karşılık,

       --örgüt-- konusunda Üçüncü Ordu Müfettişliği görevini nasıl kullandığına

       oldukça iyi bir örnektir:

       --Bütün milletin beka ve istiklalini kurtarmak için birleştiği şu tarihi

       günlerde bir ecnebi devletin himayesine sığınarak zelil ve esir yaşamayı

       tercih eden her türlü içtihadatın, memleketi tefrikaya düşürecek her nevi

       cemiyatın dağıtılması pek vatani ve zaruri bir vazife olmakla Kürt Kulübü

       hakkındaki tarzı hareket acizlerince de pek muvafık görülmüştür. Şu kadar ki,

       İtilaf Devletlerinin hakşikenane muamelatı İzmir'in Yunanlılara işgal

       ettirilmesi tesiriyle memleketin en ücra köşesinde bile husule gelen intibahı

       azim her türlü ihtirasatı siyasiye ve makasıdı menfaatcuyaneden münezzeh

       olmak üzere --Müdafaa-i Hukuku Milliye ve Redd-i İlhak-- Cemiyetlerini tevlid

       etmiş ve bu cemiyetlere hangi zümrei siyasiyeye mensup olursa olsun, her Türk,

       her Müslüman iştirak etmiş ve vicdanı millinin tezahüratı fiiliyesi bütün

       cihana bu suretle ilan edilmekte bulunmuştur. Binaenaleyh Diyarbekir ve

       mülhakatında teşekkül ve teessüsüne delalet buyurulmasını ehemmiyetle tavsiye

       eylerim. Ve bilhassa Kürt Kulübü'nün azasıyla bugünkü telgrafnamei acizi

       dairesinde müzakere ederek uzlaşmak muvafıktır, Efendim.--

       (Atatürk, tarihsiz:904-905).

       Devrimci Bildirilerde Kullandığı Taktikler

       Yine Üçüncü Ordu Müfettişi ve Fahri Yaver-i Hazreti Şehriyari olarak

       imzalanmış olan bu telgrafın, örgütlenme konusunda, Mustafa Kemal'in tüm

       taktiğini yansıttığına dikkati çekmek isterim. Telgrafa bakıldığında görülen

       ögeler kısaca şunlardır:

       1) Mustafa Kemal; içinde yaşadığı günleri --tarihi günler-- olarak

       nitelemektedir. Bilindiği gibi, bütün büyük liderler, izleyicilerini

       etkilemek için olduğu kadar, gerçeği de yansıtan biçimde, yaptıkları bütün

       işlere tarihi tanık tutmuşlar ve izleyicilerine tarih bilinci aşılayarak

       onları hem atalarının, hem de torunlarının önünde sorumlu tutmak ve böylece

       bir devrim ruhu aşılamak konusunda hemen hemen ortak bir davranış içinde

       olmuşlardır (Hoffer, 1958: 60-64) . Mustafa Kemal Paşa da içinde yaşadığı

       günleri --tarihi-- diye niteleyerek aynı yaklaşımı (bütün öteki bildirilerinde

       olduğu kadar) bu telgrafında da kullanmaktadır.

       2) Ulusun geleceğinin ve bağımsızlığının tehlikede olduğunu belirtmektedir.

       Bu, hiç tartışmasız bir gerçektir. Bütün iç ve dış olaylara uygun, tarihsel,

       siyasal ve toplumbilimsel olguları yansıtan bir yargıdır. Fakat, hemen bu

       noktada belirtmeliyim ki; bütün kitle eylemlerinin yaratılmasında rol almış

       olan liderler, ilk başta, mensup oldukları ulusun ya da toplumun geleceğinin

       ve bağımsızlığının tehlikede olduğunu vurgulamışlardır. Böylece, yalnız

       birleşme ve bütünleşme gerekliliğini değil, aynı zamanda, tehlikede olan

       varlığın kendi varlıkları olduğunu da belirtmişlerdir. Mustafa Kemal Paşa bu

       noktaya da dikkati çekmektedir.

       3) Her türlü ayrılıkçı düşünceye ve bölünmeye yol açacak örgütlenmeye karşı

       çıkmaktadır. Taktik olarak tek merkezden yönetilemeyecek bütün örgütleri

       zararlı ilan etmektedir.

       4) Birleşmeyi ve bütünleşmeyi Türklük ve Müslümanlık çevresinde

       gerçekleştirmek istemektedir. Böylece, ulusal ve dinsel ölçütleri, siyasal

       bölünmelerin önüne geçirerek, tek merkezden yönetilen bir örgütlenmenin

       ideolojik temellerini koymaya çalışmaktadır.

       5) Birleşmeyi, soyut bir amaca değil, somut bir düşmana karşı önermekte ve

       hedef göstermektedir: İtilaf Devletleri, İzmir'i Yunanlılara işgal

       ettirmişlerdir. Savaş, birlik içinde bu somut düşmana karşı yapılmalıdır.

       6) Sonunda içinde birleşilecek olan örgütün adını da koymakta ve bunun

       ulusun kendiliğinden gösterdiği tepkilerle biçimlenmekte olduğunu

       vurgulamaktadır.

       Burada son olarak belirtmek istediğim nokta; bu telgrafta kısaca değindiğim

       ögelerin, Atatürk'ün tüm bildiri ve yaklaşımlarında egemen olan tepe

       noktalarını sergilemekte oluşudur. Daha ayrıntılı incelemeler bize, Mustafa

       Kemal Atatürk'ün sürekli olarak bu taktik ögeleri hiçbir zaman ihmal

       etmediğini göstermektedir.

       Mustafa Kemal, --Örgütlenme--yi Askeri Eylemle Birlikte Yürütüyordu

       Anadolu'ya geçer geçmez, büyük bir titizlikle --toplumsal örgütlenme--

       olayına eğilen Mustafa Kemal Paşa, acaba yalnız bir --romantik halk aşığı--

       rolünde miydi? Bu sorunun yanıtı kesin bir --hayır--dır. Mustafa Kemal Paşa, her

       şeyden önce, bir askerdi. Özellikle düşmanın askeri bir güçle vatana

       saldırdığı bu dönemde, olayın yalnız bir --halk örgütlenmesi-- sorunu

       olmadığını çok iyi biliyordu. Bu nedenle, bir yandan, ülkenin çeşitli yer ve

       kesimlerinde --örgütlü bir tepki--yi oluşturmaya çalışırken, öte yandan da

       eylemin askeri yönünü hiç ihmal etmiyordu. Anadolu'ya geçtikten sonra yaptığı

       temaslara baktığımızda bu gerçek bütün açıklığıyla ortaya çıkar.

       Zaten kendisi de bu gereği, --ilk olmak üzere bütün ordu ile temasa gelmek

       lazımdı.-- diye, genel bir stratejik ilke olarak belirtmiştir

       (Atatürk, tarihsiz: 16) .

       Samsun'a ayak bastıktan iki gün sonra, Erzurum'daki Onbeşinci Kolordu'nun

       Komutanı olan Kazım Karabekir Paşa ile haberleşmeye başlar. Doğrudan doğruya

       emrinde olan İkinci Kolordu, Sivas'taki Üçüncü Kolordu'dur. Onun komutanı

       olan Miralay Refet'i de birlikte getirmiştir zaten. Yine aynı günlerde

       Ankara'da bulunan Yirminci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa ile bilgi alışverişi

       başlamıştır. Bütün bunlar, belgelerden anladığımıza göre, hep Mayıs ayı içinde

       gerçekleştirilmiş olan adımlardır. Oysa, --sivil örgütlenme--ye ilişkin

       haberleşme 1 Haziran tarihinde çekilen telgraflarla başlar. (Pek doğal olarak

       gerek askeri, gerekse sivil temaslar Mustafa Kemal Anadolu'ya geçmeden çok

       daha önce başlamıştır. Burada, yalnız, Samsun'a çıkıştan hemen sonra girişilen

       etkinliklerdeki zamanlamaya ve bunun anlamına işaret etmek istiyorum.)

       Örgütlenme Stratejisi:

       Cafer Tayyar'a Yazılan Telgraf

       Mustafa Kemal bir yandan Anadolu'yu örgütlemeye çahşırken, öte yandan

       Trakya'yı da bu örgütlemenin içine sokmak için çaba harcıyordu.

       İstanbul'dayken, Dünya Savaşı yenilgisi sonunda hemen oluşmuş bulunan

       Trakya-Paşaeli Müdafaa Heyet-i Osmaniyesi'nin yöneticileriyle temasları

       olmuştu (Mustafa Kemal, bu derneğe, yalnızca --Trakya-Paşaeli Cemiyeti-- diyor

       (Atatürk, tarihsiz:20).). Samsun'a çıktıktan kısa bir süre sonra, zamanın

       Genelkurmay Başkanı Cevat Paşa'ya aralarında kararlaştırdıkları özel bir

       şifre ile Edirne'deki Kolordu Komutanının kim olduğunu ve Cafer Tayyar'ın

       nerede olduğunu sordu. Gelen yanıtta, Cafer Tayyar'ın Birinci Kolordu Komutanı

       olarak Edirne'de bulunduğu bildiriliyordu. Bunun üzerine Mustafa Kemal,

       sonradan arasının iyice açılacağı Cafer Tayyar'a aşağıdaki telgrafı yolladı.

       Bu telgraf, henüz alınmamış kararları alınmış olarak göstermesi ve Mustafa

       Kemal Paşa'nın genel eylem stratejisini açıkça ortaya koyması bakımından çok

       ilginçtir. Bir başka deyişle, telgrafın kendisi bir --taktik--, içeriği ise

       genel --strateji--dir. Bu açıdan, üzerinde dikkatle durulması gereken telgraf

       şöyleydi:

       --İstiklali millimizi boğan ve inkısamı vatan tehlikelerini ihzar eden

       Düveli İtilafiyenin icraatı ve hükümeti merkeziyenin esir ve aciz vaziyeti

       malumunuzdur. Millet mukadderatını bu mahiyette bir hükümete teslim etmek

       maazallah inkıraza münkat olmak demektir. Tekmil Anadolu ahalisi istiklali

       milliyi tahlis için baştan aşağı yekvücut bir hale getirilmiş ve bilaistisna

       tekmil kumanda heyetleri ve arkadaşlarımız yüksek bir fedakari ile müştereken

       ittihazı karar eylemiştir.

       Vali ve mutasarrıfların hemen kaffesi de bu halka etrafına alınmıştır. Bu

       ali hedef için Müdafaa-i Hukuku Milliye ve Redd-i İlhak Cemiyeti'nin unvanı

       şamili kabul edilmiştir. Anadolu'daki teşkilat, kaza ve nahiyelere kadar

       tevessü ediyor. İngiliz himayesinde bir müstakil Kürdistan teşkili hakkındaki

       İngiliz propagandası ve bunun taraftaranı da bertaraf edildi. Kürtler de

       Türklerle birleşti.

       Trakya Cemiyeti ve Edirne Vilayeti Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti ile de

       elele vermek ve umum Anadolu ve Trakya Müdafaa-i Hukuku Milliye ve Redd-i

       İlhak Cemiyetlerini tevhid etmek ve Anadolu ve Rumeli umum vilayatının

       murahhaslarından mürekkep kuvvetli bir heyeti merkeziye teşkil etmek takarrür

       etti. Bu heyetin İstanbul'un murakabesinden ve ecnebi devletlerin nüfuz ve

       tesirinden tamamiyle azade kalacak ve sadayı milliyi gür bir sesle cihana

       duyuracak veçhile Anadolu'nun merkezinde ve en münasip olarak Sivas'ta

       in'ikadı münasip görülmüştür. Lüzumuna göre İstanbul'da haizi selahiyet

       olmamak üzere bir heyeti mümessile bulundurulabilir. Ben İstanbul'dayken

       Trakya Cemiyeti azasıyla teatii efkar etmiştim. Şimdi zamanı geldi, icap

       edenlerle mahremane görüşerek derhal teşkilatta bulunulmasını ve buraya

       kıymettar bir iki zatın murahhas olarak ve fakat ketmi hüviyetle Samsun veya

       şimendifer tarikiyle yola çıkarılmasını ve onlar gelinceye kadar da Edirne

       vilayetinin vekil ve müdafaai olmak üzere Anadolu'da beni tevkil ettiklerine

       dair imzaları tahtında bir vesikanın imzayi alinizle ve şifreli telgrafla

       bildirilmesini rica ederim.

       Bu gayei istiklal tahsil olununcaya kadar tamamiyle milletle birlikte

       fedakarane çalışacağımı mukaddesatım namına yemin ve bunu gördüğüm arzuyu

       milli üzerine her tarafa tamim ettim. Artık benim için Anadolu'dan hiçbir

       yere gitmemek kat'idir. Bu karar umum arkadaşlarımızın karar ve kanaatina

       tamamiyle müstenittir. Gözlerinizden öperim. Telgrafın vüsulünün de sürati

       iş'arına muntazırım.-- (Atatürk, tarihsiz:910-911).

       Bu telgrafı da --Üçüncü Ordu Müfettişi, Fahri Yaver-i Hazreti Şehriyari,

       Mirliva Mustafa Kemal-- olarak imzalamıştır.

       Düş ve Gerçek

       Cafer Tayyar'a yollanan bu telgraftaki ana başlıkları özetleyip, bunların

       Mustafa Kemal eylemi içinde zamanlamasına baktığımızda oldukça ilginç

       sonuçlarla karşılaşırız. Şimdi satırbaşları halinde telgrafın içeriğini

       ayıralım ve bunları tek tek gerçek durumla karşılaştıralım:

       1) --Bütün Anadolu halkı ulusal bağımsızlığı elde etmek için birleşmiştir.--

       Bu yargı, tümüyle bir özlemdir. Henüz halk ve eşraf, durumun ne olduğunun tam

       bilincinde değildir. İşgalci güçlerle bile işbirliği yapanlar vardır.

       2) --İstisnasız bütün komutanlar durumu İstanbul hükümetine bırakmamak ve

       bağımsızlığı elde etmek amacıyla çalışmak için ortak karar almışlardır.-- Hele

       bu noktanın gerçekle uzak yakın hiçbir ilişkisi yoktur. Hatta gerçek tam

       tersinedir. Bilindiği gibi, Cafer Tayyar'a çekilen telgrafın tarihi

       18 Haziran'dır. Şimdi 21 Haziran'da, yani telgrafın yollanmasından üç gün

       sonra, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Rauf Orbay ile yaptığı toplantıyı

       kendi ağzından dinleyelim (Bu toplantı sonunda ünlü --Amasya Tamimi--

       yayımlanmıştır. Shaw, bunu resmi görevlerden ayrılma hazırlıklarının ilk adımı

       sayıyor (Shaw, and Shaw, 1977:343).). Bu toplantıda Erzurum ve Sivas

       Kongrelerinin toplanmasına ilişkin karar alınmış ve her yere bildirilmiştir.

       Böylece, Cafer Tayyar'a çekilen telgrafın bir başka --ortak karar--a bağlı

       ögesi, Sivas'ta ulusu temsil eden bir kongre toplama önerisi, düşünceden

       uygulamaya aktarılmıştır: --Efendiler, o müsvedde işte aynen şu kağıtlardadır,

       (göstererek) dört maddeyi ihtiva ediyor, muhteviyatını beyan ettim.

       Nihayetinde benim imzam vardır. Bir de vazife itibariyle erkanıharbiye reisim

       bulunan Miralay Kazım Bey'in (elyevm İzmir Valisi Kazım Paşa) ,

       erkanıharbiyeden tebliğe memur, Husrev Bey'in (elyevm sefir) , makamatı

       askeriyeye şifre eden yaverim Muzaffer Bey'in ve makamatı mülkiyeye şifre

       eden bir memur efendinin imzaları vardır.-- (Atatürk, tarihsiz:32).

       Görüldüğü gibi, sözü geçen imzalar, Mustafa Kemal Paşa'ya askeri ve siyasal

       destek veren komutan arkadaşlarının değil, emrinde çalışanların imzalarıdır.

       Bu bakımdan ne bir --ortak karar--dan, ne de herhangi bir destekten söz etmenin

       olanağı vardır. Şimdi ünlü --ortak karar-- olayını yine Mustafa Kemal Paşa'nın

       ağzından dinlemeyi sürdürelim:

       --Ben, müsveddenin yeni gelen arkadaşlar tarafından da imzalanmasını arzu

       ettim. O esnada Rauf ve Refet Beyler benim odamda, Fuat Paşa diğer bir odada

       bulunuyorlardı.

       Rauf Bey, misafir olduğundan bu müsveddeye vaz'ı imza için kendinde bir

       alaka ve selahiyet görmediğini nezaketen ifade etti. Bunun bir hatırai

       tarihiye olduğunu dermeyan ederek imza etmesini söyledim. Bunun üzerine imza

       etti.

       Refet Bey, imzadan istinkaf etti ve böyle bir kongre akdindeki maksat ve

       faydavı anlayamadığını söyledi.

       İstanbul'dan beri beraber getirdiğim bu arkadaşın -tuttuğumuz yola nazaran-

       anlaşılması pek basit olan bir meselede, izhar ettiği haleti fikriye ve

       hissiyeden müteellim oldum. Fuat Paşa'yı çağırttım. Paşa noktai nazarımı

       anlayınca derhal imza etti. Fuat Paşa'ya Refet Bey'in tereddüdü sebebini

       anlayamadığımı söyledim. Fuat Paşa, Refet Bey'den, biraz ciddi, istizahta

       bulunduktan sonra, Refet Bey müsveddeyi eline alarak kendine mahsus bir

       işaret vaz'etti. Öyle bir işaret ki, bunu, bu müsveddede bulmak biraz

       müşküldür.-- (O dönemde Rauf Bey'in de Mustafa Kemal'in --Anafartalar

       Kahramanı-- olması gibi --Hamidiye Kahramanı-- adıyla ün yapmış olduğu

       anımsanmalıdır (Saracoğlu. 1960:48-49).) (Atatürk, tarihsiz: 34).

       Görüldüğü gibi, Cafer Tayyar'a çekilen telgraftan ancak üç gün sonra

       yazılan ünlü --Amasya Tamimi-- bile bir komutan tarafından ancak anı olarak,

       öteki tarafından da okunmaz bir biçimde ve uzun tartışmalardan sonra

       imzalanabiliyor. Üstelik Refet Bey, Mustafa Kemal'in emrinde bir komutandır

       o sırada.

       3) --Vali ve mutasarrıfların tümü bu halka çevresindedir.-- Bu söz de o sırada

       ancak bir umuttan, bir istekten başka bir niteliğe sahip değildi. Hem Mustafa

       Kemal, --Nutuk--da, bu sözünün doğru olmadığını belirten pek çok örnek verir,

       hem de zaten o sırada böyle bir --birleşik cephe-- için zaman henüz çok

       erkendir. Örneğin, sonradan kendisinin en yakın çalışma arkadaşlarından biri

       olan Mazhar Müfit bile, kendisini Damat Ferit'in adamı sanmaktadır.

       4) --Bu yüksek amaç için Müdafaa-i Hukuku Millive ve Redd-i İlhak

       Cemiyetleri'nin adı altında örgütlenme yapılacaktır. Zaten bunların

       örgütlenmesi Anadolu'da kaza ve nahiyelere dek kök salmıştır.-- Bu yargı olsa

       olsa, Mustafa Kemal'in o dönemde İmparatorluğu ikiye bölmüş olan

       İttihatçı-İtilafçı ayırımını yok ederek, tüm kişileri kendi arkasında düşmana

       karşı seferber edebilmek için kullanmayı düşündüğü bir taktiğin belirtisidir.

       Yoksa, o sırada kendiliğinden oluşmuş bulunan örgütler arasında ne eşgüdüm

       vardı, ne de bunlar Mustafa Kemal Paşa'nın dediği denli yaygın ve köklüydü.

       5) --İngilizlerin kışkırtmasıyla ortaya çıkan bağımsız Kürdistan eylemi sona

       ermiş ve Kürtler, Türklerle birleşmiştir.-- Bu da, yalnız Mustafa Kemal'in

       telgrafla, Diyarbakır'a bildirdiği emirlerin hemen yerine getirilmiş olduğu

       varsayımına dayalı bir yargıdır.

       6) --Tüm ülkeyi temsil etmek üzere, Anadolu ve Trakya Müdafaa-i Hukuku

       Milliye ve Redd-i İlhak Cemiyetlerini birleştirmek ve bu örgütün Anadolu ve

       Rumeli temsilcilerinden kurulu güçlü bir merkez yönetim kurulu oluşturmak

       kararı alınmıştır.-- Cafer Tayyar'a verilen bu haber gerçeği değil, tam

       anlamıyla Atatürk'ün kafasındaki modeli belirtiyordu.

       Telgrafın, bundan sonraki maddeleri, bu ilkeler çerçevesinde Cafer

       Tayyar'dan neler yapması gerektiğine ilişkin isteklerden oluşmaktadır.

       Gerçekleşen Düş

       İşin ilginç yanı, Cafer Tayyar'a çekilen telgrafın o anda gerçeğe uygun

       olmamasına karşılık, içinde belirtilen bütün yargıların ve haberlerin, zaman

       geçtikçe, teker teker gerçekleşmiş olmasıdır.

       Bu telgrafın üzerinde bu denli durmamın iki nedeni var : Birinci neden,

       içinde belirtilen ilkelerin, Atatürk'ün tüm Bağımsızlık Savaşı Stratejisi'ni

       kapsamakta oluşudur. İkinci neden ise, telgraftaki havanın, Mustafa Kemal'in

       konuya esas yaklaşımını belirlemesidir. Bütün telgraflar Mustafa Kemal'in

       belli komutanlar adına ve halk ile birlikte eylem yaptığı havası içinde

       kaleme alınmıştır. Eylemin genel gelişimi içinde bu hava gerçekten de

       yaratılmıştır. Fakat telgrafın çekildiği sırada, bu, yalnız Mustafa Kemal'in

       kafasındaki plandır. Yoksa gerçek değildir. Henüz ne komutanların, ne de

       kitlelerin desteğini alabilmiştir. O ise İmparatorluğu yıkıp, yerine

       Cumhuriyet'i kurmaya bile karar vermiştir o aşamada. Dolayısıyla sihirli

       kelime --temsil--dir.

       Mustafa Kemal Paşa, Bağımsızlık Savaşı'nı elbette, --Heyeti Temsiliye Reisi--

       olmadan da, örneğin, Osmanlı Ordusunun bir generali olarak örgütleyebilir ve

       yürütebilirdi.

       Telgrafta dikkat edilmesi gereken bir başka nokta, genel mantığın, eylemin

       düşman istilasına karşı başlatıldığı ve mevcut hükümetin yadsınması

       gerekçesine dayanıldığı biçiminde geliştiğidir.

       Bütün bu noktalar düşünüldüğünde görülecektir ki, Mustafa Kemal'in

       --örgütçülüğü-- artık tümüyle --temsil-- ilkesine ve stratejisine dayalı bir

       örgütçülüğe dönüşmüştür: İşte bu örgütçülüktür ki, onun Cafer Tayyar'a

       yolladığı telgraftaki düşlerini, zaman içinde birer birer gerçeğe

       dönüştürmüştür.

       Temsil Stratejisi

       Mustafa Kemal'in üçüncü dönemindeki --örgüt-- sorunu, artık, stratejik olarak,

       --Padişah'ın otoritesine karşı bir --Ulusal İrade-- oluşturmak-- biçiminde

       algılanabilir.

       Bu dönemde, yukarıda da belirttiğim gibi, artık sorun, --ne yapılacağı--

       sorunu olmaktan çıkmıştır. Mustafa Kemal Paşa ne yapacağını çok iyi

       bilmektedir. Sorun, --nasıl yapılacağı-- sorunudur. Düşman kovulacak, vatan

       kurtarılacak, İmparatorluğa da el konulacaktır. Ama nasıl? İşte bu noktada

       --örgüt--ün ardındaki ideoloji işin içine karışmaktadır: Bütün bu işler Fransız

       Devrimi'nin getirdiği Ulusçuluk ve Cumhuriyet düşüncelerine dayalı olarak

       yapılacaktır. --Örgüt-- açısından bu düşüncelerin iki işlevi vardır: Birinci

       işlev Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın bu düşünceler çerçevesinde örgütlenerek,

       Mustafa Kemal'in liderliğinde toplumsal kaynakların seferber edilebilmesidir.

       İkinci işlev ise, savaş sonrası kurulacak siyasal yapıda, İmparatorluğa el

       konurken yine bu düşüncelerin kuramsal ve hukuksal temel oluşturmasıdır.

       İşte tam bu noktada, --örgüt--ü başarıya götürecek taktiklerle, --ulusal

       temsil--in sağlanmasına yönelik strateji arasında bir çatışma gözükmektedir:

       Hem --örgüt--ü yukarıdan aşağı bir emir-komuta zinciri içinde kuracak ve tüm

       eylemi tek elden yöneteceksiniz, hem de bunu ulus adına, temsil ilkesine göre

       yapacaksınız. Üstelik, uluslararası planda da, Batı'nın sahip olduğu çağdaş

       siyasal değerlerden sapmadığınıza düşmanlarınızı bile inandıracaksınız. Bu,

       son derece zor, --çatışan-- strateji ve taktik ögelerin --uzlaştırılması--nı,

       ancak, Mustafa Kemal gibi bir --örgüt dehası-- becerebilirdi. Şimdi bu --genel

       strateji--nin --özel taktik--lerle nasıl uzlaştırıldığını Atatürk'ün ağzından,

       Mazhar Müfit'in anılarından görelim:

       Bilindiği gibi Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919'da toplanmıştır. Oysa

       Kongre'nin ilk açılış tarihi 10 Temmuz olarak saptanmıştı. Bunu öğrenen

       İngiliz albayı Ravlenson, 9 Temmuz'da Mustafa Kemal'i görmeye gelir.

       Ravlenson, mütareke koşullarının Erzurum'daki uygulamasını denetlemekle

       görevlidir. Emrinde iki manga kadar asker de olan Ravlenson, ayrıca İngiltere

       Dışişleri Bakanı Lord Gürzon'un da yeğenidir. Bir anlamda hem askeri, hem

       siyasal, hem de (mütareke koşullarına göre) hukuksal güç sahibidir Ravlenson.

       İşte bu albay, Erzurum Kongresi'ni önlemeye kararlıdır. Mustafa Kemal'e

       açıkça, --Kongreden vazgeçmezseniz, kuvve-i cebriye ile toplantının

       dağıtılmasına mecburiyet hasıl olacak.-- der. Buna karşılık Mustafa Kemal,

       --O halde biz de mecburi ve zaruri olarak kuvvete karşı koyar ve herhalde

       milletin kararını yerine getiririz.-- yanıtını verir. Bunun üzerine de Mazhar

       Müfit kapıyı açarak, Ravlenson'u dışarı çıkarır.

       Kongrenin selameti için alınması gerekli önlemlerin belirlediği taktiklerle,

       genel strateji çatışması, bu konuşmanın hemen ardından Mustafa Kemal Paşa'nın

       şu değerlendirmesinde açığa çıkar: --Pek ihtimal vermiyorum ve ciddi telakki

       etmiyorum ama, şayet bu zat, kongrenin toplanmasına müdahale etmeye ve mani

       olmaya kalkışırsa bizim de tedarikli bulunmamız lazım gelir. Aklıma

       kolordudan biraz muhafız asker istemek gelmiyor değil. Fakat bu iyi bir şey

       olmaz. Kongreyi millet değil, asker yaptı ve yaptırdı, derler. Ordunun

       baskısı ve müdahalesi altında Erzurum Kongresi'nin yapılmış olduğu hakkında

       herhangi bir tahminin yürütülmesi dahi işimize elvermez...--

       Görüldüğü gibi, aslında bütünüyle, bir generalin, Mustafa Kemal'in, hemen

       hemen tümüyle askeri gücüne ve ününe bağlı olan bir eylemi, askerden

       arındırılmış olarak göstermek, genel stratejinin bir gereğidir.

       Öte yandan, kongre için yalnız içten değil, dıştan da ciddi bir engelleme

       söz konusudur. Sonunda, bulunan çözüm yolu son derece basit ve etkindir:

       --Sivil giydirilmiş seçme polis ve jandarmalar, kongrenin açıldığı ve açık

       kaldığı günlerde o civarda seyirci halkmış gibi bulunacaklar ve herhangi bir

       müdahale vukuunda silaha silahla mukabele edecekler.--

       Bu önlemler karşısında Mustafa Kemal'in şu sözleri, ulus iradesini egemen

       kılmaya çalışan bir liderin, deneyimli geçmişinin kendisine sağladığı

       üstünlükleri vurgular:

       --... Ben bir şey olacağına. İngiliz Kolonel'inin müdahale cesaret ve

       cür'etini kendinde bulabileceğine asla kani değilim. Sadece, en zayıf ve

       vukuu en imkansız ihtimalatı dahi güz önünde tutmak daimi itiyadımdır. Sadece

       bu tedbir ve tertibin mahremiyetine itina etmek ve ortalığı beyhude telaşa

       vermemek asli şarttır.--

       Hem önlem alınacak, hem gizlilik içinde uygulanacak!.. Bu tutum, Mustafa

       Kemal Atatürk'ün bütün yaşamında egemendir. Yanındaki arkadaşlarının bir

       bölümü aslında İttihat ve Terakki'nin --silahşörlük-- geleneğini sürdüren

       kişilerdir (İttihatçılar gerek siyasal karşıtlarını susturmak, gerekse siyasal

       iktidara el koymak için sürekli olarak hem --silahşör-- kullanmışlar, hem de

       Bab-ı Ali baskınında olduğu gibi bizzat kendileri --silahşörlük-- yapmışlardı.

       İttihatçı liderlerin evlerinde de koruma görevi yapan --silahşörler--in ev

       halkından sayıldığını Talat Paşa'nın eşi, anılarında anlatıyor

       (Barlas, 1980).). Nitekim, yukarıdaki sözlerini şöyle tamamlıyor Mustafa

       Kemal:

       --Hoş, bu da olmasaydı, herhangi bir menfi ihtimal karşısında benim, Ali

       Şevket, Cevat Abbas ve bir iki arkadaşı dahi kongre binası önüne göndermem,

       kongreyi muhafaza etmek için kafi gelirdi. (Kansu, 1966:45-47).

       Bütün bu konuşmalar sonunda 23 Temmuz'da Kongre açıldığında her türlü önlem

       alınmış, --ayrıca Recep Zühtü (eski milletvekillerinden) , Cevat Abbas

       (Paşa'nın yaveri ve merhum Bolu mebusu), Şevket (eski Bilecik mebusu) Beyler

       de ayrıca kapıda muhafız olarak yer almış bulunuyorlardı.-- (Kansu, 1966:78).

       Kongre Taktikleri

       Redd-i İlhak ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin son aşaması, Sivas Kongresi

       ile noktalanmıştır. Padişah'a karşı oluşturulacak siyasal gücün kaynağını ve

       Bağımsızlık Savaşı'nın tek elden yönetimini sağlamak üzere girişilen bu

       örgütçülük eylemi, yalnız genel toplum düzeyinde değil, kongre düzenlenmesi

       ve yönetimi açısından da sürekli bir biçimde özel taktiklerin kullanılmasını

       gerektirmiştir .

       Birinci sorun, ulusal iradeyi temsil edecek olan bir kongreye Mustafa Kemal

       Paşa'nın asker kimliği ile katılmasının sakıncalarıydı. Özellikle dış ülkeler

       üzerindeki etkiler bakımından çok önemli görülen bu nokta, Mustafa Kemal'in

       ince bir manevrasıyla görkemli bir biçimde çözülmüştü: Kongrenin açılışı için

       saptanan (ve sonra onüç gün ertelenen) tarihten iki gün önce, Mustafa Kemal

       Paşa bütün görevlerinden istifa ediyor ve --bu andan itibaren hiçbir resmi

       sıfat ve memuriyetim yok, bir millet ferdi olarak ve milletten kuvvet ve

       kudret alarak vazifeye devam edeceğim.--(Bu noktada, Mustafa Kemal Paşa'nın

       İstanbul hükümeti tarafından da görevden alındığı unutulmamalıdır.) diyordu.

       İkinci nokta, seçilmiş delegelerden oluşan kongreye, Mustafa Kemal'in

       hangi yetkiyle katılacağıydı. --Çünkü, kongre delegeleri mahallerinde daha

       önceden seçilmişlerdi.-- Bu sorunun nasıl çözüldüğünü de Mazhar Müfit'ten

       dinleyelim yine:

       --Bu maksatla Hoca Raif Efendi'nin başkanlığında bulunan --Erzurum Vilayatı

       Şarkiye Müdafaai Hukuku Milliye-- Cemiyetinin bir içtimaı sonunda Mustafa Kemal

       Paşa'dan bir tezkere ile heyeti faale reisliğini kabul etmesi rica edilmiş ve

       kendisine beş iş arkadaşı da gösterilmişti. Bu beş arkadaş: Hoca Raif Efendi

       (bilahare Heyeti Temsiliye azası ve Erzurum milletvekili) , emekli binbaşı

       Süleyman, Kazım Necati (Erzurum'da çıkan Albayrak gazetesi müdürü) , Dursun

       Beyzade Cevat (maarifçi ve halen Erzurum milletvekili) Beylerdi.

       Hüseyin Rauf Bey de heyeti faale ikinci reisliğine seçilmişti. Heyeti

       faaleyi bu şekilde seçen cemiyet, İstanbul'da bulunan umumi merkeze de bir

       telgraf çekerek, kongrede umumi merkez adına rey, mütalaa, hak ve yetkilerinin

       Mustafa Kemal Paşa'ya verilmesini rica etmişti.

       Bütün bu önlemlerle yetinmeyen --Müdafaa-i Hukukçular-- kesin çözüm sağlayıcı

       taktik darbeyi de ihmal etmemişlerdi:

       Mustafa Kemal Paşa ile Hüseyin Rauf (Orbay) Bey'in kongre delegelikleri de

       ayrıca Cevat Dursunoğlu'nun ve Kazım Bey'in kongre murahhaslıklarından istifa

       eylemeleri ve boşalan iki yere müşarünileyhlerin seçilmesiyle temin

       edilmişti.-- (Kansu, 1966:?5-?6).

       Açıkça görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, kongrenin güvenliği konusunda

       olduğu gibi, hukuksal açıdan da hiçbir noktayı rastlantıya bırakmak niyetinde

       değildi. Nitekim, kongrenin açılışına bütün yüksek rütbeli komutanları (başta

       Kazım Karabekir Paşa olmak üzere) yanına alarak gitmişti. Böylece, gücünü

       kanıtlamış oluyordu. Öte yandan kendisi, sivil giysilerle kongreye katılarak,

       ulusal irade kavramına gölge düşmesini önlüyordu. Bu yüzden, kongre başlamadan

       önce, askerler salondan ayrılmışlardı.

       Üçüncü nokta; kongre başkanlığıydı. O sırada, bir kesimin Mustafa Kemal'in

       başkanlığını önlemek istediği anlaşılıyor. Bu engelleme, özellikle Mustafa

       Kemal'in asker oluşuna dayandırılan bir propaganda ile yürütülüyordu. Buna

       karşılık, eylem arkadaşları, Mustafa Kemal'in de, Rauf Bey'in de ordu ile

       ilişkileri kalmadığını söyleyerek karşı propaganda yapıyorlardı. Sonunda,

       yukarıda değindiğim taktiklerle, bu sorun hemen çözülüvermişti.

       Örgütün Niteliği

       Erzurum Kongresi, yapısı bakımından o günkü eylemi yansıtır. Bu yapı

       hakkında elimizde kesin bir liste vardır. Mazhar Müfit'in titiz kayıtçılığı

       sayesinde bu kongreye katılanların isimleri ve meslekleri tarihe geçmiştir.

       Bu listeye baktığımızda, Mustafa Kemal dahil olmak üzere 57 kişinin adını

       görüyoruz. Bu 57 kişinin mesleklere göre dökümü şöyle bir görünüm veriyor: 17

       kişi sivil ve asker, bürokrat ve eski bürokrat. 9 kişi tüccar. 6 tane çiftçi

       var. Din adamlarının sayısı da 6. Arkadan 4'er kişi ile onları, eski ve yeni

       politikacılar, avukat ve dava vekilleri ve doktorlar izliyor. Gazeteci ve

       yazarların sayısı 3. 2 kişinin yanında yalnızca --eşraftan-- yazılmış. Son

       olarak 1 şeyh ve 1 de hoca var.

       Bu dağılım bize Erzurum Kongresi'nde, o dönem toplumunun egemen güçlerinin

       yeterince temsil edildiği izlenimini veriyor. Bürokrat ve eski bürokratların

       başat bir nitelik taşıması ise, hiç kuşkusuz, Redd-i İlhak ve Müdafaa-i Hukuk

       Cemiyetlerinde bu kişilerin etken olmasının bir sonucu. Ayrıca, o dönem

       toplumundaki --egemen güç-- kavramına da oldukça uygun. Kapitalizmin henüz

       filiz halinde bulunduğu ve dışa bağımlı nitelik taşıdığı düşünülürse, feodal

       kökenli olanlarla, tarihsel ağırlık taşıyan bürokratların çoğunlukta olduğuna

       şaşmamak gerek. Unutmayalım ki, Erzurum Kongresi bir Anadolu Kongresi'dir. Bu

       nedenle feodal nitelikli kişilerin ağırlık taşıması olağandır. Ayrıca hemen

       dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da, sivil ve asker bürokratlardan

       sonra, en büyük grubun yine, tüccarlar olduğudur.

       Taktik Gereği, Saltanata ve Hilafete Karşı Takınılan Tutum

       Mustafa Kemal Atatürk'ün Erzurum Kongresi sırasında Cumhuriyet'i ilan

       etmeye kararlı olduğunu yine Mazhar Müfit ile konuşmalarından biliyoruz.

       Şimdi, Cumhuriyet'i ilan etmeye karar vermiş olan, fakat bu kararı kendi

       deyimiyle --milli bir sır-- olarak saklayan Mustafa Kemal'in Erzurum Kongresi

       açış konuşmasını nasıl bitirdiğine bakalım:

       --En son olarak niyazım şudur ki, cenabı vacibül amal hazretleri, Habibi

       Ekremi hürmetine bu mübarek vatanın sahip ve müdafaai ve diyaneti celilei

       ahmediyenin ilayevmilkıyame harisi astakı olan milleti necibemizi ve makamı

       saltanat ve hilafeti kübrayı masun ve mukaddesatımızı düşünmekle mükellef

       olan heyetimizi muvaffak buyursun.-- (Kansu, 1966:85).

       Bu sözlerden sonra neler olduğunu yine Mazhar Müfit şöyle anlatıyor:

       --Paşa'nın bu nutku, salonu yerinden sökecek kadar kuvvetli ve sürekli bir

       surette alkışlanmıştı. Nutkun sonundaki duayı, padişahlık ve hilafet

       müessesesi hakkındaki temenniyatı belki garip bulursunuz. O zaman ben de aynı

       hissi duymuştum. Hatta, kongre akşamı Paşa'ya: --Paşam, nutkunuzun sonunu

       müftü efendinin duası gibi bitirdiniz.-- dedim. Bu tarz konuşmamı hoş gördüğü

       için sadece güldü ve: --Maksadını anlıyorum, anlıyorum ama, şimdi vazifemiz

       halkı, vatanı ve esir Padişah'ı kurtarmaya inandırmaktan ibarettir.-- cevabını

       verdi ve ilave etti:

       --Zamanında hiçbir şeyi kaçırmamak ve zamansız hiçbir şeye uzaktan yakından

       tevessül etmemek, başlıca dikkatimizi teşkil etmelidir.-- (Kansu, 1966:85) .

       Sanırım, Atatürk'ün taktik açıdan tüm gizi bu tümcede görülebilir:

       --Zamanında hiçbir şeyi kaçırmamalı ve zamansız hiçbir şeye uzaktan yakından

       tevessül etmemek-- her devrimci eylemin, her devrimci liderin şaşmaz bir

       ilkesi olmalıdır. Mustafa Kemal Atatürk, bu ilkeyi sanki kendisi

       üretmişcesine, büyük bir titizlikle uygulamış, bu yüzden de taktik açıdan,

       yenilmez bir nitelik kazanmıştır.

       Hiçbir Zaman Toplanmayan Heyet-i Temsiliye

       Ulusal iradeye dayalı olduğu konusunda hiçbir tereddüt yaratılmamasına özel

       bir özen gösterilen Erzurum Kongresi sırasında, bütün işlemler mevcut hukuk

       kurallarına uygun olarak yapılıyordu.

       Sanırım bu nokta son derece ilginçtir. Devrimci bir lider, devrimci bir

       kongreyi, ortadan kaldırmak istediği düzenin üstyapı kurallarına göre

       işletiyordu. Çünkü, meşruiyeti belli bir düzene dayamak zorunluğu duyuluyordu.

       Bu --meşruiyet--, ilerde, --Padişah'ın dinsel-geleneksel otoritesine karşı,

       Mustafa Kemal'in halka dayalı otoritesinin-- kabul edilmesi süresince önemli

       bir görev yapacaktı.

       İşte bu çerçeve içinde Erzurum Kongresi o sırada yürürlükte olan --Cemiyetler

       Kanunu--na göre toplanmış, vilayetçe onaylanmış ve örgütlenmesini de buna göre

       yapmıştı.

       Gerek o sıradaki yasalara göre, gerekse Mustafa Kemal'in istekleri

       doğrultusunda yapılması gereken işlerden biri, bir --Heyet-i Temsiliye--

       seçmekti.

       Her konuda olduğu gibi, Mustafa Kemal'in heyet-i temsiliye'ye girip

       girmemesi yine tartışmalıydı. Sonunda, Mustafa Kemal istediğini yaptırdı ve

       Heyet-i Temsiliye'ye seçildi. Erzurum Valiliğine verilen dilekçe şöyleydi:

       24.8.1919

       Erzurum Vilayeti Aliyesine

       Utufetli Efendim Hazretleri,

       Şarki Anadolu'da mevcut olup, aynı maksat ve gaye ile şimdiye kadar

       teşekkül etmiş olan bilcümle milli cemiyetler Erzurum'da akdettikleri malum

       kongre kararıyle --Şarki Anadolu Müdafaai Hukuk Cemiyeti--, namı müştereki

       altında ittihat ve ittifak eylemişlerdir.

       Cemiyetimizin merkezi elyevm Erzurum'dur. Heyeti idaresi demek olan --Heyeti

       Temsiliye--si azasının isim ve hüviyetleri berveçhizir derç ve matbu nizamnamei

       esasisinden iki nüshası merbuten takdim edilmiştir. Cemiyetler Kanunu'na

       tevfikan ilmühaberinin tarafımıza itası zımnında işbu beyannamemiz makamı

       ailelerine takdim olunur. Olbapta emrü irade hazreti menlehülemrindir.

       Mustafa Kemal

       Mustafa Kemal Paşa : Sabık Üçüncü Ordu Müfettişi, askerlikten müstafi.

       Rauf Bey : Bahriye Nazırı Esbakı

       İzzet Bey : Sabık Trabzon Mebusu

       Raif Efendi : Sabık Erzurum Mebusu

       Servet Bey : Sabık Trabzon Mebusu

       Şeyh Fevzi Efendi : Erzincan'da Nakşi Şeyhi

       Bekir Sami Bey : Beyrut Valii Sabıkı

       Sadulah Efendi : Sabık Bitlis Mebusu

       Hacı Musa Bey : Mutki Aşiret Reisi

       Bu dilekçeden ve listeden açıkça anlaşıldığı gibi, Mustafa Kemal Paşa, yeni

       bir siyasal güç kaynağı oluşturmak isterken, toplum içindeki mevcut güç

       piramidini kullanmaktadır. Yalnız mevcut hukuk kurallarına uygun davranmakla

       kalmamakta, kurduğu yeni örgütteki --temsil-- yetkisini de, zaten o sırada

       toplumun güç piramidine göre, tepelerde bulunan kişilerden seçmektedir.

       Burada Mustafa Kemal Paşa'nın büyük bir taktisyen olduğunu bir kez daha

       görüyoruz. Seçim, genel stratejiye, yani Padişah'ın dinsel-geleneksel gücünün

       karşısına --ulusal irade-- kavramıyla çıkılmasına son derece uygundur. Ayrıca,

       çok önemli bir nokta, bu --Heyet-i Temsiliye--nin, Mustafa Kemal'in varlığına

       bir --meşruiyet-- kazandırmaktan başka işlevi de yoktur. Bakın bu konuda

       Mustafa Kemal Atatürk ne diyor:

       --Efendiler, istitrat kabilinden şunu arz edeyim ki, bu zevat hiçbir vakit

       bir araya gelip birlikte çalışmış değillerdir. Bunlardan İzzet, Servet ve

       Hacı Musa Beyler ve Sadullah Efendi hiç gelmemişlerdir. Raif ve Şeyh Fevzi

       Efendiler, Sivas Kongresi'ne iştirak etmişler ve müteakıp biri Erzurum'a,

       diğeri Erzincan'a avdet ederek bir daha iltihak eylememişlerdir. Rauf Bey ve

       Sivas Kongresi'ne ihtihak eden Bekir Sami Bey, İstanbul'da Meclisi Mebusan'a

       gidinceye kadar, beraber bulunmuşlardır.-- (Atatürk, tarihsiz:67-68) .

       Görüldüğü gibi, sorun, birlikte çalışıp karar alabilecek bir grup

       oluşturmaktan çok, Mustafa Kemal Paşa'ya yetki verilmesidir.

       Nitekim, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin öncülü olan Sivas Kongresi

       sırasındaki taktikleri içinde, Mustafa Kemal Paşa bu yetkisini duraksamadan

       kullanmıştır:

       --Nihayet, Heyeti Temsiliye azası olarak, Erzurum'dan üç kişi, Erzincan'dan

       bir kişi ve Sivas'ta bulduğumuz Bekir Sami Bey'le beş kişi olduk ve Sivas

       Kongresi'ni vücuda getiren murahhasların vesikalarını tetkik lüzumu

       hissolunduğu zaman ben, orada şöyle bir vesika yazdım ve altını Heyeti

       Temsiliye mühriyle mühürledim.

       Heyeti Temsiliye'den:

       Mustafa Kemal Paşa

       Rauf Bey

       Ulemadan Raif Efendi

       Şeyh Fevzi Efendi

       Bekir Sami Bey

       Berveçhibala esamisi maruz zevat; Şarki Anadolu namına Sivas Kongresi'nde

       bulunmak üzere Erzurum Kongresi'nce memur edilmiştir. (Mühür) (Atatürk,

       tarihsiz:83).

       Açıkça görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, yalnız --devrimci bir önder--

       değil, aynı zamanda --devrimin önderi--dir.

       Hukuksal Başkanlık, Gerçek Liderlik

       Devrimci eylemin uygulamadaki gerçek lideri Mustafa Kemal Paşa, bu rolünü,

       hukuksal olarak da desteklemek için hiçbir fırsatı kaçırmak niyetinde değildi.

       Örneğin, Sivas Kongresi'nin açılışında, kendisinin başkan seçilmesini önlemek

       isteyenlerin öne sürdüğü, Ali Fuat Cebesoy'un babası İsmail Paşa'nın ortaya

       attığı harf sırasına göre başkanlık yapılması önerisine hemen ve sert bir

       biçimde, şu sözlerle karşı çıkmış ve oylamayı kazanmıştı:

       --Paşa Hazretleri şahsiyattan, müsavattan bahsediyorlar. Fakat ne yazık ki,

       daha dün İstanbul'dan gelen en yakın arkadaşlarım vaziyete gayrı vakıf ve

       şahıslarına karşı pek ziyade hürmetkar olduğum bir ihtiyarı tavsit ederek

       (aracı kılarak) bilfiil şahsiyat yapıyorlar.-- (Kansu, 1966:217) .

       Mustafa Kemal Atatürk, bir yandan tam bir komitacı gibi fiilen duruma

       egemen oluyor, öte yandan tam bir meşruiyetçi gibi, bütün yasal

       mekanizmalardan sonuna dek yararlanıyordu. Örneğin, Osmanlı Meclis-i

       Mebusanı'nın son toplantısında Meclis Reisi seçilmek bile istemişti. Kendisi

       Anadolu'da bulunduğu halde, Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na başkan seçilmek

       istemesinin gerekçelerini şöyle sıralıyordu:

       --Kuvayi Milliye'nin, millet tarafından kabul edildiğini teyid etmek, Meclis

       fesholunduğu halde riyasete ait vezaifi emniyetle ifa eylemek, hayatımızla

       gayrikabili telif bir sulh teklifi karşısında kıyamı milli yapılırsa riyaset

       vaziyetiyle milletin maddi ve manevi kuvvetlerini müdafaaya tevcih etmek

       mülahazalarıdır.-- (Atatürk,tarihsiz: 374-375) .

       Görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, ulusal liderliği yürütürken, dış dünya

       ve Osmanlı yenilgisi hiçbir zaman aklından çıkmıyordu. Zaten Atatürk,

       toplumsal bir ihtilal ile ulusal bir bağımsızlık savaşını birlikte yürüten

       ilk liderdi dünyada.

       Manda Konusunun Tartışılmasındaki Taktikler

       Sivas Kongresi'nin hukuk açısından en önemli yönü, nasıl, ulusal çapta bir

       temsil mekanizmasının kabul edilmesi idiyse, siyasal bakımdan da en çarpıcı

       kararı, manda olayının oldukça kesin bir çözüme bağlanmış bulunmasıdır (Manda

       olayının temelini oluşturan Wilson'un ünlü ilkeleri için, Berkes bunların

       komünizmi önlemek amacına yönelik biçimde Osmanlı'nın egemenliğine son

       verdikleri gibi çok ilginç (ve bence haksız olmayan) bir görüş öne sürüyor

       (Berkes, 1979).

       Manda konusunun Erzurum Kongresi'nden beri süren bir tartışma olduğu ve

       Sivas Kongresi sırasında da Mustafa Kemal'in pek çok yakın arkadaşı dahil,

       güçlü bir yandaş kadrosunca desteklendiği düşünülürse, bağımsızlığa uygun ve

       çözüm sağlayıcı bir sonucun alınmasının zorluğu ortaya çıkar.

       Manda konusunun tartışıldığı oturuma da Mustafa Kemal Paşa başkanlık

       etmektedir. Henüz tartışmalara geçmeden, önemli bir sorun hakkında

       açıklamalarda bulunacağını belirtir ve şöyle der:

       --Malumu alileri, bir Mister Bravn'dan bahsedilmektedir. Mister Bravn'ın

       manda meselesi hakkında temaslar yapmak ve kat'i netice almak üzere Sivas'a

       kadar geldiği kat'iyet ve ciddiyetle söylenmiş olduğu yüksek heyetinize

       sunulan muhtırada da Mister Bravn'dan ve 50 bin kişilik bir amele ordusu

       getireceğinden, bu husustaki resmi ifadelerinden bahsolunmaktadır.

       Vaki olan müracaat ve talebi üzerine Mister Bravn'ı kabul ettim ve

       kendisiyle uzun uzun konuştum. Amerikalı bir gazeteci olan Mister Bravn,

       bana: --Hiçbir resmi sıfat ve memuriyetim yoktur. Tamamiyle hususi ve şahsi

       mahiyette olarak sizinle görüşüyorum,-- dedi.

       Kendisiyle manda mevzuu üzerinde de görüştüm. Mister Bravn, Amerika'nın

       mandaterlik gibi bir vaziyet ve vasfı asla kabul etmeyeceğini, buna kendisinin

       de taraftar olmadığını, hürriyet ve demokrasi memleketi olan Amerika'nın bir

       milleti nasıl esir halinde tutabileceğinin düşünülebildiğini bana esefleriyle

       nakletti. Hatta şöyle söyledi: --Manda kelimesine Amerikalılar ve Amerika gibi

       ben dahi tamamiyle yabancıyım. Manda'nın tam bir tarifini dahi yapmaya

       muktedir olmadığımdan emin olabilirsiniz.--

       Arkadaşlarım, vaziyet böyle olduğuna ve muhtırada da Mister Bravn ve

       mandadan bahsedildiğine göre, hadiseyi etüt etmekliğiniz için celseye on

       dakikalık bir ara veriyorum.-- (Kansu, 1966:240).

       Görülüyor ki, Mustafa Kemal Paşa, oturum başkanlığının bütün

       ayrıcalıklarından, duraksamasız yararlanmaktadır. Tartışmalara bile geçmeden,

       kendi düşüncelerini, yandaşlarınca açık seçik anlaşılacak biçimde

       özetlemiştir.

       Ayrıca, burada dikkat edilmesi gereken bir nokta, propagandanın ve karşı

       propagandanın kullanılış biçimleridir. Bilindiği gibi, çağdaş propaganda

       tekniğinde, gerçeğe uygun olmayan karşı propagandanın ögeleri abartılır,

       güçlendirilir, iyice etkili duruma sokulur ve sonra, tam bir darbe ile,

       gerçeğin karşısında yok edilir. İşte Mr. Bravn'ın durumu ve Amerikan mandası

       konusunda da Mustafa Kemal öyle yapmıştır. Amerikan mandası ve yardımı

       konusunda en abartmalı haberleri kabul etmiş, daha sonra, gerçek karşısında

       bunları yokedivermiştir.

       Dikkat edilecek bir başka nokta, Mustafa Kemal Paşa'nın kullandığı

       terimlerdir. --Manda-- teriminin --esaret-- terimiyle yer değiştirmiş olması

       herhalde bir rastlantı değildir. Hele hele, --Hürriyet ve Demokrasi aşığı bir

       ülke--nin buna karşı olduğunun söylenmesi hiç rastlantı değildir. Benim,

       Mustafa Kemal Paşa'nın konuşmasını çağdaş propaganda ilkeleri açısından

       değerlendirmem, belki pek çok okura, bir abartma olarak görünebilir. --Mustafa

       Kemal Paşa, o günlerde, bunları ne bilirdi, ne de bunlarla uğraşacak durumu

       vardı-- diye bir itiraz ileri sürülebilir. Oysa bakın, kendisi oturuma ara

       verdikten sonra ne diyor?

       --Mister Bravn hakkında yapılan propagandanın yanlışlığını tebarüz ettirmek

       için kongreyi keyfiyetten haberdar ettim. Bu hakikat üzerine manda isteyen

       muhtıra sahipleri de bir an düşünsünler. On dakikalık ara, bu düşünmeyi temine

       kafidir.-- (Kansu, 1966:240).

       8 Eylül'de başlayıp 10 Eylül günü bir karara bağlanan --manda-- tartışmaları,

       uzun konuşmalardan sonra, yine bir taktikle son buldu: Rauf Bey'in önerdiği

       çözüm, Amerikalıların, yardım olanaklarını araştırmak ve yıllardan beri

       hakkımızda yapılan olumsuz propagandanın doğruluğunu incelemek üzere

       Anadolu'ya çağrılmasıydı. Mustafa Kemal Atatürk'ün --bu mektubun gönderilip

       gönderilmediğini çok iyi hatırlamıyorum-- dediğine bakılırsa, konu, onun

       istediği biçimde, belli bir taktik sonunda, çözüme ulaştırılmıştı

       (Atatürk, tarihsiz:114) .

       Bütün bu tartışmalar olagelirken, Amerikalıların tutumu hep Osmanlıların

       lehine olarak algılanmıştı. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Wilson'un,

       --kendi kendini yönetim-- anlayışını savunduğu ünlü 14 ilkeyi öne sürmüş

       olmasıydı. Böylece Anadolu halkı da, kendi yazgısını kendisinin belirleme

       arzusunun A.B.D. tarafından kabul edileceğini sanıyordu. Oysa, A.B.D. çok

       başka bir görüş sahibiydi. Türkiye'yi denetlemek istiyordu (Duru, 1978:44) .

       Amerika'da egemen propagandanın sürekli olarak Osmanlılar aleyhine

       yapıldığını belirten Mine Erol, bu gerçeği şu satırlarla belirtiyor: --Wilson,

       yapılan propagandaların o kadar tesiri altında kalmıştı ki, Türklere karşı

       olan olumsuz tutumunu, Paris Sulh Konferansı'nda da sürdürdü.--

       (Erol, 1976:71.). Nitekim, o dönem A.B.D. kamuoyunun egemen tutumu da bu

       yargıları desteklemektedir (Ulagay, 1974:16) .

       Manda Sorunu ile Başkanlık Sorunu Arasındaki İlişkiler

       Sivas Kongresi'nde olup bitenler için, iki ayrı kaynak vardır: Birinci

       kaynak, Atatürk'ün Nutuk adlı yapıtıdır. İkinci kaynak ise, olayları onunla

       birlikte yaşayanların anıları ve yorumlarıdır. Bu ikinci tür kaynaklar da

       kendi içlerinde ikiye ayrılırlar. Bağımsızlık Savaşı sırasında ve sonra,

       onunla sürekli düşünce ve eylem birliğinde olanlar (Mazhar Müfit, İsmet İnönü

       gibi) bir gruptur. İkinci grup ya savaş sırasında, ya da sonra, onunla ters

       düşenlerdir (Rauf Orbay, Kazım Karabekir ve hatta Ali Fuat Cebesoy gibi) .

       Bu her üç tür kaynağa da yakından baktığımızda Sivas Kongresi başkanlığı ile

       mandacılık arasında bazı ilişkiler görüyoruz.

       Bu ilişkiler; Mustafa Kemal Atatürk'e göre, kendisi mandaya karşı olduğu

       için, mandacı olanların onun başkan olmasını istememeleri biçimindeydi. Bekir

       Sami'nin evinde yapılan ünlü toplantıda, kendisinin başkan olmaması yolunda

       alınan kararı bütünüyle böyle yorumlamaktadır Mustafa Kemal Paşa.

       Oysa, bütün kaynakların bize öğrettiğine göre, Mustafa Kemal Paşa ile

       çevresindeki bazı kimselerin sorunu, temeli kişilik çatışmasına kadar inen

       bir yöntem ve anlayış uzlaşmazlığıydı. Kişisel olarak Mustafa Kemal'in güçlü

       kişiliğine, yöntemsel olarak da, ödün vermez tepeden inmeci laik

       devrimciliğine ayak uyduramıyorlardı.

       Aslında aşağıdaki satırlar, durumu oldukça güzel yansıtır:

       Atatürk'ün, Söylev'deki anlatışıyla, --Milli Mücadele'ye beraber başlayan

       yolculardan bazıları... Kendi fikriyat ve ruhiyatının ihatası hududu

       bittikçe... Mukavemet ve muhalefete geçiyordu.--

       Atatürk, o yolcuları, yüreğinde büyük kırgınlık da duymaksızın aşıp veya

       etkisiz duruma getirip yoluna devam ediyordu. Çünkü, --milletin vicdanında ve

       istikbalinde-- sezdiği büyük gelişme eğilimini, kendi vicdanında --bir milli

       sır-- gibi taşıyarak, adım adım gerçekleştirmekle yükümlü sayıyordu

       kendini.-- (Ecevit, 1977).

       Bu durumu, Mustafa Kemal Paşa, kişisel gücüyle, düşüncelerini birbirini

       destekler bir biçimde kullanmak için, kendine göre yorumluyor. Amacı, belli

       doğrultuda olan düşüncelerini, o güne dek, kazandığı zaferlerle güçlendirdiği

       kişiliğinin liderlik kuvvetiyle desteklemek. Örneğin, Sivas Kongresi'nin

       açılışından önce Bekir Sami Bey'in evinde yapılan ve kendisinin Kongre

       Başkanı seçilmemesi için karar alınan toplantıyı bakın nasıl yorumluyor:

       --Anlaşılıyor ki, bu arkadaşlar, kendi aralarında --manda-- fikrini kabul

       etmiş bulunuyorlar. Beni reis seçtirmemeye gayret sarfetmelerinin ve politik

       taktiklere sapmalarının tek izahı: Kendilerinden bir, reise mandayı el

       çabukluğuna getirip kongre kararına bağlanmak... arzusundan ibarettir. Ama,

       hakikaten şayanı hayret ve teessüf bir manevra...-- (Kansu, 1966:233) .

       Oysa, --bu arkadaşlar-- arasında olan ve onların lideri durumunda bulunan

       Rauf Bey için, yukarıdaki anıları aktaran Mazhar Müfit, bakın ne diyor:

       --Hakikat bu ve böyleyken, Rauf Bey'in mandacı olduğunu, manda istediğini

       nereden çıkardılar ve bu şayiayı nasıl yaydılar?.. Hiç şüphe yok ki, Rauf

       Bey'e --mandacı--lık izafe edenler, onun gıyabında kendi propagandaları

       bakımından faydalanmak isteyenler ve Mustafa Kemal'le arasındaki münasebetleri

       zedelemeye çalışanlardır.-- (Kansu, 1966:250-251).

       Bütün bu çözümlemelerin ortaya çıkardığı nokta, Mustafa Kemal'in aman bilmez

       bir taktisyen olduğudur.

       Örgüt ve Genel Strateji Açısından Sivas Kongresi

       Sivas Kongresi, Bağımsızlık Savaşı içinde belli bir yere sahip olmakla

       birlikte, asıl anlamını, Mustafa Kemal Atatürk'ün devrim stratejisi içinde

       kazanır.

       Bilindiği gibi, bu kongrede ulusun temsil edilme olayı, genişletilmiş, o

       zamanki dernekler yasasına göre kurulmuş olan derneğin adı --Anadolu ve Rumeli

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti-- olarak saptanmıştır. Böylece artık, Mustafa Kemal

       Paşa, bu derneğin yürütme kurulu üyesi ve başkanı olarak gerektiğinde tüm

       ulus adına söz söyleyebilecek ve eylem yapabilecek yetkilere sahip oluyordu.

       Bir anlamda, Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı Başkanlığına seçilememekten dolayı

       yitirmiş göründüğü olanaklara, bu yolla sahip olmuştu (Vahdettin ile Damat

       Ferit, Sivas Kongresi'nin toplanmasını önleyemeyince hem Anadolu'ya karşı

       eylemı şiddetlendirmiş, hem de İngilizlerle İngiliz manda'sını kabul eden bir

       anlaşma imzalamışlardı (Akşin, tarihsiz:5).).

       Bu durumun, genel strateji içinde, Padişah'a karşı sürdürülecek olan savaşta

       Mustafa Kemal'e sağladığı büyük güç açıktır (Birçok yabancı gözlemci de

       Erzurum ve Sivas Kongrelerini --halk egemenliği-- kavramının temeli sayar.

       Örneğin, bkz. Wortham, 1930:89-96.-- ).

       Aslında, Mustafa Kemal Paşa'nın işin en başından beri, ülke çapında,

       kendiliğinden ortaya çıkan pek çok tepkiye yön verdiği açıktır.

       Bu konudaki en belirgin örneklerden biri, Kazım Özalp'ın anılarında görülür.

       Özalp şöyle anlatıyor:

       --Ayda bir kere, İzmir'in şimal mıntıkası cephelerinden ve cepheye yakın

       kazalardan gelen temsilciler, Balıkesir'de toplanırlardı. Bu toplantılarda

       muhtelif milli meseleler görüşülür ve mühim kararlar alınırdı. Anzavur

       çarpışmasından sonra 19.11.1919'da toplanan kongre, Anzavur'a karşı yapılan

       hareketi tasvip ile bu hareket sırasında gayret ve fedakarlık gösterenleri

       takdir etmişti. Aynı zamanda bu kongre heyeti, General Milne hattının kabul

       edilmeyeceğini ilan ile, cephelerde büyük çapta faaliyete geçilmesine ve bunun

       için de çok büyük bir miting yapılmasına karar almıştı.

       Üç gün devam eden bu kongrenin aldığı en mühim karar, Anadolu'daki Heyeti

       Temsiliye ile muhabere edilerek --Redd-i İlhak-- unvanının bundan sonra

       --Müdafaa-i Hukuk-- olarak değiştirilmesinin kabul edilmesidir. Bu suretle,

       bütün Anadolu'nun müşterek bir gaye uğrunda tek bir kitle halinde hareket

       ettiği ve bu mukaddes gayeye erişebilmek için Erzurum'dan İzmir'e kadar bütün

       memleket halkının aynı heyecanla mücadeleye atıldığı ilan edilmiş oluyordu.

       Bu yüksek işbirliğinin, memleket içerisinde ve dışarısında bizim için ne

       kadar önemli olduğu ve kuvvetimizin değerini ne kadar çok arttırdığı açıktır.

       Bu zamana kadar milli harekatın karşısında olanlar, Anadolu'nun ikiye

       ayrılmış bulunduğu görüşündeydiler. Biz, bu kafada olanları büyük bir hayal

       kırıklığına uğrattık.-- (Özalp, 1971:75).

       Sivas Kongresi, Mustafa Kemal'e o güne dek düşlediği eylemi yapabilmesi

       için yasal yetkilerin de verildiği bir olay niteliği taşır.

       Nitekim, Velidedeoğlu da Erzurum ve Sivas Kongrelerini Milli Mücadele

       örgütlenmesinin yeni bir aşaması sayar (Velidedeoğlu, 1981:9).

       Sivas Kongresi ve İttihatçılar

       Mustafa Kemal Paşa'nın yaşamında örgüt dönemlerinden üçüncüsü olan

       Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak dönemi, Sivas Kongresi ile kapanıyordu. Bu

       dönem aslında denetimin kendi elinde olmadığı İttihatçı dönem ile bir

       hesaplaşmayı da içeriyordu.

       İttihatçılar döneminde gerek partiyi, gerekse hükümeti denetlemek için

       yaptığı girişimler sonuçsuz kalınca bir süre sessiz kalmayı yeğ tutan Mustafa

       Kemal, Birinci Dünya Savaşı yenilgisinden sonra artık sırasının kendisine

       gelmiş olduğunun farkındaydı ( Mustafa Kemal Paşa'nın hükümete girme çabaları,

       Vahdettin'in Padişah olması ile hız kazanır. Veliahtlığından tanıdığı

       Vahdettin'i etkileyerek İmparatorluğu çıkmazdan kurtarmaya çalışır. Siyasal

       çözümler arama ve iktidara el koyma arzusu, aslında daha da erken başlar. Bir

       olayı kendi ağzından Asım Us şöyle anlatıyor: --Mustafa Kemal, Birinci Dünya

       Harbi'nde Çanakkale, İngiliz ve Fransız donanmaları tarafından zorlandığı

       zaman İstanbul'u kurtardıktan sonra bu kurtuluşun muvakkat olduğuna

       inanıyordu. Almanya'nın mağlup olacağına ve onun yanında Türkiye'nin de

       tehlikeye uğrayacağına kani bulunuyordu. Bunun için Almanya mağlup olmazdan

       önce Osmanlı Devleti'nin münferit sulh yapması çaresini düşünüyordu. Mustafa

       Kemal bir gün bu maksatla o zaman Bahriye Nazırı olan Cemal Paşa ile mülakat

       yapmış ve maksadını anlatmıştır. Cemal Paşa, bunun nasıl yapılabileceğini

       sorunca, --Benim elimde bir ordu var, düşmanı buradan kovan askerler icabederse

       İstanbul üzerine yürür, mesele halledilir,-- demiştir.

       Cemal Paşa, iptida buna muvafakat eder görünmüştür. Münferit sulh yapabilmek

       için bir hükümet değişikliği olacaktı. Yeni hükümette Cemal Paşa Sadrazam,

       Mustafa Kemal Harbiye Nazırı olacaktı. Bir idari inkılap yapılacaktı. Bu

       şekilde aralarında sözleştikten sonra Cemal Paşa korkmuş, verdiği sözden

       dönmüştür. Sözünden dönmekle beraber hadiseyi Harbiye Nazırı Enver Paşa'ya da

       duyurmuştur. Mustafa Kemal bundan çok sıkılmış, hatta hiddetini yenemeyerek,

       Cemal Paşa'yı düelloya davet etmiştir. Mustafa Kemal, Cemal Paşa'dan tarziye

       vermesini istiyor. Şartlarını söylüyor. Aksi takdirde rast geldiği yerde

       Cemal Paşa'yı vuracağını söylüyor. Hadise bu şekli alınca Enver Paşa da

       vaziyetten memnun olur. Gerek Mustafa Kemal'i, gerek Cemal Paşa'yı kendine

       rakip gördüğü için, her ikisinden de bu suretle kurtulacağını hesap ediyordu.

       Bu sırada Mustafa Kemal'in arkadaşı Fethi Bey araya giriyor. Cemal Paşa,

       Mustafa Kemal'e tarziye vermeye razı oluyor. Mustafa Kemal, Beyoğlu'nda

       Perapalas Oteli'ne geliyor. Muayyen bir saatte Cemal Paşa da orada bulunur.

       Mustafa Kemal'in tayin ettiği şartlar dairesinde kendisini kabul ediyor.

       Hadise bu suretle kapanıyor.

       Gazi, yukarıda not halinde kaydettiğim hatıralardan bahsettikten sonra

       kendisine şu suali sormuştum:

       --Paşam şayet Cemal Paşa verdiği sözde durmuş olsaydı ne yapacaktınız?-- Şu

       cevabı verdi: --Hükümeti değiştirecek, derhal İtilaf Devletleri ile iyi şartlar

       altında sulh yapacaktım. Bu suretle sonradan başımıza gelen felaketlerin

       önüne geçecektim. O zaman yalnız bir bela kalacaktı. O da saltanat ve

       sultanlar belası ve o belayı da mutlaka memleketin başından atacaktım. Fakat

       onu başka türlü bir tedbirle atacaktım.-- (Us, 966:32-33).).

       --Vatanı kurtarma-- görevi sırasında --İttihatçılık-- ve --İttihatçılar--, onun

       hem en büyük desteği, hem de en büyük kösteğiydi. En büyük desteğiydi, çünkü

       Bağımsızlık Savaşı'nın örgütlenmesi ancak siyasal bakımdan aktif kadroların

       desteğiyle olabilirdi ve bu kadrolar genellikle --İttihatçılar--dan oluşuyordu.

       Buna karşılık, İttihatçı-İtilafçı çatışması ve ayırımı topluma o denli

       işlemişti ki, Bağımsızlık Savaşı'nın bu gruplardan birinin tekelinde ya da en

       azından denetiminde olması, öteki grubun eyleme karşı tutum takınmasına yol

       açacaktı. Nitekim uzun süre, Mustafa Kemal'in İttihatçı olduğu propagandası

       etkin bir biçimde kullanılmıştı.

       Oysa, gerçek tam tersineydi. Mustafa Kemal Paşa, çoktan --İttihatçılık--

       dönemini kapamış, zaten hiçbir zaman denetleyemediği bu örgüte karşı olumsuz

       bir tutuma girmişti.

       İstanbul gazetelerinin de, Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nı İttihatçılara mal

       etmesi üzerine, Sivas Kongresi'nde, kongreye bütün katılanlarca edilecek bir

       yemin kabul edildi. Bu yeminin metni şöyleydi:

       --Saadet ve selameti vatan ve milletten başka hiçbir maksadı şahsi takip

       etmeyeceğime, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ihyasına çalışmayacağıma,

       mevcut fırakı siyasiyeden hiçbirinin emeli siyasiyesine hadim olmayacağıma

       vallahi billahi...-- ( Bu yemini yalnız Mazhar Müfit Kansu etmemişti.

       Kendisinin Mustafa Kemal'in en yakın çalışma arkadaşlarından biri olduğunu

       düşünen ve içtenliğine inanan Kongre onu dışlamadı. Mazhar Müfit'in bu yemini

       etmeme gerekçesi, daha önce, İttihat ve Terakkiye ve her fırsatta, her sahada

       onun menfaatine çalışacağına yemin etmiş olmasıydı.

       Sivas Kongresi'nin ortamını belirtme bakımından, değerli tarihçi Uluğ

       İğdemir'in yayımladığı Sivas Kongresi tutanaklarından, bu yemin metninin ilk

       önerildiği biçimi ile sonradan değiştirilen ifadesine bakmak ilginç olacaktır.

       4 Eylül 1335 (1919) tarihinde yapılan birinci genel toplantıda önerilen

       yemin metni şöyle: --Makam-ı celil-i hilafet ve saltanata, islamiyete, devlete,

       millete ve memlekete manen ve maddeten hizmetten başka bir gaye takip

       etmeyerek her türlü ihtirasat-ı şahsiye ve siyasiyeden ve fırkacılık amalinden

       münezzeh bir azm-ü iman ile çalışacağıma ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin

       ihyasına çalışmayacağıma namusum ve bilcümle mukaddesatım namına vallah,

       billah.-- (İğdemir. 1969:3).

       Daha sonra --hilafet ve saltanat-- sözleri çıkarılıyor ve İttihat ve

       Terakki'yi suçlayıcı ifadeler konuyor: --Saadet ve selamet-i vatan ve milletten

       başka kongrede hiçbir maksad-ı şahsi takip etmeyeceğime; vatanın bugün duçar

       olduğu mesaib ve felaketin müsebbibi bulunan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin

       ihyasına çalışmayacağıma ve mevcut fırak-ı siyasiyeden hiçbirisinin amal-i

       siyasiyesine hadim olmayacağıma vallahi, billahi.-- (İğdemir, 1969:18).

       Daha sonra, İttihat ve Terakki'nin yalnız adı bırakılarak, onu suçlayıcı

       ifadeler de yeminden çıkarılıyor (İğdemir, 1969:21).) (Kansu, 1966:219).

       Hiç kuşkusuz, bu durum, başında bulunduğu eylemi, bütün siyasal çekişmelerin

       üstünde tutmak ve ulusu, ardında yekvücut olarak birleştirmek isteyen Mustafa

       Kemal'in çok işine gelmişti. Böylece, hem kendi eyleminin bütünlüğünü

       sağlıyor, güç kazanıyor, hem de İttihat ve Terakki ile tarihsel hesabını

       görmüş oluyordu.

       Mustafa Kemal Paşa, Sivas Kongresi'nden sonra, İstanbul Meclis-i Mebusan'ı

       dağıtılana dek, ülkeyi Heyeti Temsiliye Başkanı olarak yönetmişti. İçinde

       komutanların da bulundukları bu heyet, günlük işlerle de, askeri ve siyasal

       konularla da uğraşıyordu (İğdemir, 1975 ve Baykal, 1974).

       :::::::::::::::::::

       IV-) DÖRDÜNCÜ DÖNEM: --TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ--

       İstanbul Meclis-i Mebusanı'nın dağıtılmış olması, Mustafa Kemal Paşa'nın çok

       işine yaramıştı.

       O güne dek, sürekli biçimde tüm Anadolu için tek yönetimin temsilcisi olma

       savaşımında ve savında bulunan --Kuvay-ı Milliyeciler--, yalnız belli

       derneklerin biraraya gelmesi yoluyla değil, --Ulusal Meclis--i Anadolu'da

       toplama yoluyla da toplumun tek ve biricik temsilcisi olduklarını --dünya

       aleme-- ilan etmiş olacaklardı.

       İstanbul'daki Meclis işgalci güçler tarafından dağıtıldıktan sonra, Mustafa

       Kemal Paşa hemen Ankara'da bir Meclis toplama hazırlığına başladı.

       Daha önce belirtmiş olduğum gibi, bu Meclis'in seçimi, bugün alışageldiğimiz

       yöntemden oldukça farklıydı. Mustafa Kemal'in Meclis'in toplanmasıyla ilgili

       bildirisine dikkatle bakıldığında, seçilecek kişilerin --güvenilir ikinci

       seçmenler--ce seçilmesinin öngörüldüğü anlaşılır.

       --Heyeti Temsiliye-- adına imzaladığı bildiride, Mustafa Kemal seçimi yapacak

       olanları şöyle sıralıyordu: 1) Kazalardan çağrılacak olan ikinci seçmenler.

       2) Liva merkezindeki ikinci seçmenler. 3) Liva idare meclisleri ve belediye

       meclisleri üyeleri. 4) Liva Müdafaa-i Hukuk İdare Heyeti üyeleri. 5) Vilayet

       merkez heyeti üyeleri, vilayet idare meclisi üyeleri ve belediye meclisi

       üyeleri. 6) Vilayet merkezi, merkez kazası ve merkeze bağlı kazaların ikinci

       seçmenleri.

       Bütün bu kişiler biraraya gelip toplanacaklar ve seçimi tek oturumda

       yapacaklardır. Görüldüğü gibi, Meclis'e seçilecek olanların seçim işlemi,

       genellikle, resmi niteliği olan kişilerce ve bir ölçüde Müdafaa-i Hukuk

       kuruluşlarının denetiminde yapılacaktı. Bildirinin Kolordu Komutanlıklarına da

       gönderilmiş olınası, bu seçim işinin önemli ölçüde denetim altında

       tutulduğunun bir işareti olarak alınabilir.

       Yeni Meclis'in toplanma kararı ve seçim genelgesi, İstanbul'un 16 Mart

       1920'de işgalinden hemen üç gün sonra Anadolu'ya yayılmıştır. Bu tarih,

       Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışından tam on ay sonradır. On ayda,

       Mustafa Kemal Paşa gibi bir devrimcinin sivil ve asker yönetime egemen

       olmakta çok büyük bir güçlük çekmemiş olduğu düşünülebilir.

       Nitekim, kendisinin belirttiğine göre, Dersim, Malatya, Elaziz, Konya,

       Diyarbekir ve Trabzon dışındaki yerlerde, hiçbir güçlükle karşılaşılmadan

       seçimler yapılmış ve milletvekilleri Ankara'ya yollanmıştı. Mustafa Kemal

       Paşa, bu yerlerdeki direnişi, oralardaki --rüesayi memurini mülkiyeye--

       bağlıyor ve halkın gerçeği anlar anlamaz, seçime katıldığını söylüyor

       (Atatürk, tarihsiz:427-428) .

       TBMM'de Başkanlık Sorunu

       Mustafa Kemal Paşa bir yandan --Heyeti Temsiliye-- Başkanı olarak, yeni

       Meclis'in toplanma çağrısını yapıyor, öte yandan da özellikle dış güçler

       karşısındaki meşruiyeti düşünerek, dağıtılan İstanbul Meclis-i Mebusan'ı

       Başkanı Celalettin Arif Bey'e aynı çağrıyı onaylatmak istiyordu. Aslında,

       işin en başında, İstanbul Meclisine başkan seçilmek istemesinin ardında böyle

       pratik nedenler de yatmaktaydı. Nitekim, daha o zaman, bunu açıkça Mazhar

       Müfit'e söylemişti (Kansu, 1968:566-567) .

       Oysa Celalettin Arif Bey, hiç oralı değildi. Henüz Düzce'de olan Celalettin

       Arif Bey ile yapılan telgraf haberleşmesi sonunda Mustafa Kemal durumu şöyle

       görüyordu:

       --Ben fevkalade selahiyeti haiz bir meclisin, Ankara'da içtimasına karar

       verirken bizim Kanunu Esasi'mizde böyle bir meclisin toplanabilmesine dair

       bir işaret olmadığını elbette bilirdim. Fakat kararımı verebilmek için böyle

       bir işaretin mevcudiyet ve ademi mevcudiyetini düşünmek, asla hatırıma

       gelmedi. Bundan başka, duçarı taarruz olan meclis azalarından kurtulabilenler

       ile vilayet ve elviye mecalisi idaresinden intihab olunacak ikişer aza ile

       birlikte Meclis-i Mebusan'ın yeniden, eski şekil ve mahiyetinde toplanmasını

       asla hatırıma getirmedim. Bilakis büsbütün başka mahiyet ve salahiyette,

       daimi bir meclis teşkil etmeyi ve bu meclisle tasavvur ettiğim inkılap

       safahatını beraber geçirmeyi düşündüm.(Atatürk,tarihsiz:425) .

       Bu satırlarından da açıkça anlaşıldığı gibi, Mustafa Kemal Paşa, devrimini

       yapmak için yeni bir Meclis kurmak ve buna dayanmak istiyordu. Kafasındaki

       asıl kurum ise, gerçek anlamıyla bir --Kurucu Meclis--ti. (Atatürk buna kendi

       deyimiyle Meclis-i Müessisan-- diyor.) Çünkü amaç, rejimi değiştirmektir. Model

       ise, Fransız Devrimi modelidir.

       Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanınca yine, kimin başkan olacağı

       sorunu hemen gündeme gelir. Durum, Erzurum Kongresi'nden beri gözlenen

       durumdur: Birçok kişi, farklı nedenlerle, Mustafa Kemal'in başkanlığına karşı

       çıkmaktadır. İşin ilginç yönü, Mustafa Kemal'in buna karşı koyuş yönteminin

       eski taktikleriyle aynı oluşudur: İlk sözü alır, nesnel koşullar içinde

       önerdiği çözümleri ve yaptığı işleri gözler önüne serer, kendisinin doğal ve

       eylemli lider olduğunu vurgular. Ayrıca, kendine karşı alınan tutumları

       açıklayıp, bir anlamda, kendi seçmenlerinin yargıçlığına ve

       vatanperverliklerine sığınır.

       Yine ilk sözü alır Mustafa Kemal Paşa. Önce Ankara mebusu olarak söz aldığı

       halde, genel durum hakkında uzun açıklamalarda bulunur. Bu açıklamalarında

       vurguladığı nokta, izledikleri siyasetin --Milli Siyaset-- olduğudur. Mustafa

       Kemal Paşa, --milli siyaset--i, Panislamizm ve Panturanizm karşıtı olarak

       kullanmaktadır. Bir başka deyişle, gerek tarihsel, gerekse güncel koşullar

       çerçevesinde, o gün için her türlü yayılmacılığı ve serüvenciliği

       yadsımaktadır. --Bizim vuzuh ve kabiliyeti tatbikıye gördüğümüz mesleki,

       siyasi, milli siyasettir-- ifadesinin hemen ardından, hayalperestliğe karşı

       çıkmakta, --Tarihin ifadesi budur, ilmin, aklın, mantığın ifadesi böyledir.--

       demektedir (Atatürk, tarihsiz:436).

       Bu genel açıklamalardan sonra Mustafa Kemal Paşa, Meclis'e, bir hükümet

       kurulmasının zorunlu olduğunu belirtir. Yeni açılan Meclis'e yetki ve

       sorumluluklarını bildiren bir konuşma niteliği taşıyan söylevinin bu kısmında

       Mustafa Kemal Paşa, çeşitli duraksamaları ortadan kaldırmak için belli

       ilkeleri açıklamaktadır: 1) Hükümetin kurulması bir zorunluluktur. 2) Geçici

       olarak bir hükümet başkanı ya da bir Padişah kaymakamı belirlemek, kabul

       edilemez. 3) Mecliste odaklaşan Ulusal İradenin vatanın yazgısına egemen

       olduğunu kabul etmek esas ilkedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin üstünde

       bir güç yoktur. 4) Türkiye Büyük Millet Meclisi hem yasama, hem de yürütme

       yetkilerine sahiptir.

       Atatürk, Nutuk'ta, daha sonra gizli bir oturumda, kendisinin başkan

       seçilmesinin sakıncalarını belirterek, dikkatleri çektiğini söylüyor.

       Bugün artık gizli oturumların tutanakları elimizdedir. Atatürk'ün Nutuk'ta

       söz ettiği gizli oturum, 24 Nisan 1920 tarihinde yapılan ikinci birleşimin

       dördüncü oturumudur. Bu oturumdaki konuşması, genellikle olduğu gibi, bir

       mantık ve taktik olayıdır.

       Turanizm ve İslamizme, yabancılar korktukları için sahip çıkmadığını

       anlatarak işe başlıyor Paşa. Böylece, hem Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nın

       siyasal açıdan da başarıyla ulaştırılması için gerekli koşulları düşündüğünü

       belirtiyor, hem de (kendi deyimiyle) hudud-u milli'ye içerden karşı çıkılması

       olasılıklarına karşı önlem almış oluyor.

       Burada ilginç bir yaklaşımı var Mustafa Kemal'in: Bir Ehl-i Salip

       Muharebesi'ni önlemek için İslamizm yapmadıklarını belirtmekle birlikte,

       --Bittabi, selamet ve necat için yegane memba, kuvay-i alem-i İslamiyet

       olmuştur.-- diyor.

       Daha sonra, bütün sınırlardaki durumları çözümleyerek, bir anlamda ulusal

       sınırların gerekçesini anlatıyor. Bu çerçevede, Araplarla olan ilişkilerimizi

       uzun uzun irdeledikten sonra, Ermeniler ve Ruslarla olan gelişmelere de

       dikkati çekiyor. Özellikle bolşevikler hakkında söylediği şu sözler çok

       ilginç yaklaşımları belirtmektedir:

       --İşte bu itibarla alelıtlak bizimle Bolşeviklik arasındaki münasebat

       şayan-ı tetkik ve teemmül olur. Bir zamanlar oldu ki Bolşevikler nokta-i

       nazarlarını daha umumileştirdiler. Hiçbir kimsenin, hiçbir milletin adat,

       ahlak-ı hususiyetlerine ve milliyet esaslarına muarız değiliz. Yanlız

       istibdada karşı, emperyalistlere karşı düşmanız. Biz, Avrapalıların

       Bolşevizmden korktuklarını ve bizim Bolşeviklerle tevhid-i efkar ve hareket

       edeceğimizden daima kuşkulanmakta olduklarını nazar-ı dikkate alıyor ve daima

       düşünüyorduk ki, böyle bir şeye mecbur olmaksızın amali milliyemiz dahilinde

       muayyen bir hudutta bizim şeraiti hayatiyemiz, şeraiti istiklalimiz temin

       olunursa...-- (T.B.M.M. 1:4) .

       Bu satırlardan açıkça anlaşılan, gerek Ulusal Bağımsızlığa olan düşkünlük,

       gerekse bunu Batı dünyası içinde gerçekleştirmek arzusudur. Bu noktada

       Atatürk'ün Batı'ya karşı yürüttüğü, fakat Batı içinde gerçekleştirmek

       istediği Bağımsızlık Savaşı'nın bütün diyalektik ögelerini görmek olanaklıdır.

       Paşa, daha sonra İngiltere ve Fransa gibi büyük devletlerle olan ilişkiler

       üzerinde de durur. Padişah hükümetlerinin, onlarla olan işbirliğini sergiler.

       Yunanlıların da ancak büyük devletlerin desteğiyle varlıklarını sürdürdüğünü

       belirtir.

       Bu arada başta Anzavur olmak üzere, ihanetler üzerinde de durur. Padişah'ın

       durumuna da değinen Mustafa Kemal, Vahdettin'le doğrudan temas yanlılarına

       şöyle sesleniyor:

       --Farzedelim ki, resmi ve hususi her türlü temas mümkündür. Ne anlamak

       istiyoruz bu temastan? Millet, istiklalini, tamamiyet-i mülkiyesini makam-ı

       hilafet ve saltanatın müstakil ve masun olmasını vicdani bir emel telakki

       etmiştir. Bunun için burada çalışıyoruz ve çalışacağız. Halife-i Müsliminin

       bundan başka bir şey düşünmesine imkan tasavvur ediyor musunuz? Ben şahsen

       hiçbir şey düşünmem. Zat-i Şahanenin ağzından aksini işitsem mutlaka bunun

       icbar ve tazyik altında olduğuna hükmederim.-- (Borak, 1977:31).

       Vahdettin'i saf dışı bırakmak için çok güzel bir fırsatı da, Fevzi Paşa'nın

       (Mareşal Fevzi Çakmak) Anadolu eylemine katılmak istemesi üzerine yakalıyor

       ve bunu, hemen konuşmasında değerlendiriyor: Önce Padişah'ın kendilerine

       karşı ilan ettiği fetvayı --düzmece-- (sania) diye niteliyor, daha sonra şu

       örneği veriyor: --Bu kabineden evvel Harbiye Nazırı Fevzi Paşa Hazretleri

       namus ve haysiyet ve şerefi itibariyle kendisini yakından tanıyan

       arkadaşlarımızın taht-ı tasdikında olduğu üzere şüphe ve tereddüt

       edilmeyecek evsaf-ı güzideye maliktir. Bir emrinde:

       --İngilizlere hürmet edeceksiniz, İngilizlerin emrini dinleyeceksiniz. Böyle

       hareket etmediğiniz takdirde mahvolacağız. Bu tarz-ı hareketi hamiyet-i

       vataniyenizden rica ederim.-- diyor.

       Ve bazı zayıf muhakemeli insanlar: --İhtimal ki vaziyet başka türlüdür; bu

       kadar muhterem bir arkadaş böyle desin.-- Biz, böyle bir teenniye lüzum

       görmedik ve bunun düşman tarafından not edildiğine hükmettik.

       --Kaçırdığı yaveri Salih Bey buraya geldi ve: --Aman-- dedi, --Harbiye Nazırı

       süngü altındadır. Zorla imla ve imza ettiriyorlar. Evamire ehemmiyet

       verilmemesi lüzumunu bildirmek için beni gönderdi.--

       Ve bugün o zat-ı şerif tahlis-i giriban ediyor, Geyve'de bulunuyor. Bir

       saat evvel kendisiyle görüştüm.-- (TBMM, 1:9; Borak, 1977:32),

       Görüldüğü gibi, Fevzi Paşa, Mustafa Kemal'in açısından --tam zamanında--

       Anadolu'ya geçmektedir. Tam Türkiye Büyük Millet Meclisi açılır ve Meclis'in

       Padişah karşısındaki tutumu tartışılırken, İstanbul'da kalanların baskı

       altında olduğunu belirten canlı bir kanıt olarak; Padişah'ın etkisini yok

       edici bir görev yapmıştır Fevzi Paşa. Atatürk'ün kendisine olan saygısını

       buna bağlamak gerekir.

       Fevzi Paşa'nın önceleri yalnız Anadolu eylemine değil, Mustafa Kemal

       Paşa'nın kişiliğine de önemli itirazları vardı (Karabekir, 1960:391-392) . Bu

       nedenle Fevzi Paşa'nın Anadolu'ya katılmasının önemi çok büyüktür.

       Pek doğal olarak, İstanbul hükümetinin ve Halife-Sultan'ın bu durumu,

       Mustafa Kemal Paşa tarafından, Padişah ile doğrudan temas isteyenlere karşı

       da bir koz olarak kullanılmıştır.

       Mustafa Kemal Paşa, bütün bu açıklamaların sonunda, kendisinin başkanlığı

       konusuna geliyor. Önce arkadaşlarının hepsinin (kullandığı terim --tekmil

       arkadaşlarım--dır) kendisinin başkanlığından yana olduğunu söylüyor. Daha

       sonra, ulusun iradesinin en önemli gerçek olduğunu ve bunun Meclisce temsil

       edildiğini belirtiyor. Sonra da konuşmasını şöyle sürdürüyor:

       --Daima bu vahdetleri, bu mevcudiyetleri şu veya bu şahsın üzerinde temerküz

       ettirmek, hatta İngilizlerin yeni günlerde, yani İstanbul'u işgal sırasında

       İngilizlerin hükümete verdikleri notada benim ismim zikredilmiştir. --Bu adamı

       reddediniz--, --Bu adamı tel'in ediniz-- denilmiştir.

       Bu adam red ve tel'in olunursa, mevcudiyet-i milliye esasen yoktur.

       İkincisi, dahil-i memlekette bütün millete karşı menfi propagandalarda

       bulunuluyormuş. Esası yoktur. Bu, hakikat olmamakla beraber düşmanların elinde

       bir silahtır. Binaenaleyh, bu mahzuru nazarı dikkat-i alinize arzediyorum.

       Millete yapılan menfi propagandalardan yine mesele şahsi olarak

       gösterilmektedir. Bu da bittabi fevkalade tesirat yapar. Bu itibarla

       maksadımızın istihsali için düşmanlarımıza silah verecek her türlü hususattan

       tevakkü etmeniz iktiza eder. Yalnız ve yalnız bir şey düşünmeye mecburuz: O

       da, memleketin halasıdır. Burada mevzubahis olacak şahıs meselesi, hatır

       meselesi değildir. (Alkışlar.) Binaenaleyh, bütün hakayıka vuzuhla vakıf

       olarak isabetli kararlarınızı vermenizi maruzat-ı selifemde işaret ettiğim

       gibi, memleketin menafii namına temenni ederim.

       Millete istiklal temin edileceği güne kadar bir fert olarak bütün

       mevcudiyetimle çalışmaya mukaddesatım namına söz vermişimdir. Bu sözü burada

       tekrar etmekle kesb-i şeref eylerim (Alkışlar).-- (TBMM, 1:9-10; Borak,

       1977:34) .

       Görüldüğü gibi, Paşa, bu etkileyici ve kapsamlı konuşmasında, aynı

       paragrafta, yabancıların isteğine uyularak kendisi reddedilirse ulusal

       varlığın da reddedilmiş olacağını söyledikten sonra; son derece belirsiz bir

       menfi propaganda kavramından söz etmekte ve bunu --seçilmesinin sakıncası--

       olarak dikkate sunmaktadır. Bu konuşma aslında kendisinin Nutuk'ta ifade

       ettiği gibi Meclis'i --seçilmesinin sakıncaları hakkında uyarmaktan-- çok,

       seçilmesinin gerekçelerini ve seçilmemesinin sakıncalarını belirtmeye

       yönelikti. Nitekim, hemen konuşmasından sonra söz alan Antalya Milletvekili

       Hamdullah Suphi (ünlü hatip Hamdullah Suphi Tanrıöver), --Reisin intihabı

       ruznamemize dahil olan mevat arasındadır. Fakat, Paşa Hazretlerinin verdiği

       izahattan anlaşılıyor ki, yavaş yavaş büyüyen tehlikeye karşı emir verecek,

       zatı veya zevatı aramızdan terhis etmek ve ona selahiyet vermektir.-- diyerek,

       Meclis'in bu konuşmadan nasıl etkilendiğini açıkça belirtiyor (TBMM, 1:10).

       Başkan seçtikten sonra, Meclis'in yaptığı ilk işlerden biri, 29 Nisan

       tarihinde --Hıyanet-i Vataniye-- yasasını kabul etmek oldu. Böylece, yasama

       hakkı ile birlikte yargı hakkının da kullanılması için İstiklal Mahkemelerinin

       temeli atılıyordu (Aybars, 1975:46). Mustafa Kemal, Meclis'i göstermelik

       olarak değil, iş görmek için kurmuştu.

       Meclis İradesine Karşı Mustafa Kemal'in İradesi

       Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni topladıktan sonra, onu,

       günün değişen ve her yöne çekilebilecek akımlarına karşı sürüklenmeye

       bırakmak niyetinde değildi. Tam tersine, Türkiye Büyük Millet Meclisi, onun

       için, kendi deyimiyle, --inkılapların birlikte gerçekleştirileceği-- bir araçtı.

       Yalnız eylem birliği açısından değil, aynı zamanda otoritesinin de hukuksal

       kaynağını oluşturan bir araç. Bu yüzden, belli durumlar ortaya çıktığı ve

       Meclis'in iradesi kendi iradesine ters düştüğü zaman, hiç duraksamadan, doğru

       bildiği biçimde kendi eylemini sürdürmüş ve Meclis'i de kendisini izlemek

       zorunda bırakmıştı.

       Bu konudaki en doğru yargılardan birini yine Falih Rıfkı dile getirmiştir:

       --Söyler, inandırır, zora getirir, susturur, fakat Meclissiz yapamaz.--

       (Atay, 1969:289).

       Açılıştan hemen sonra, Kavaklı Fevzi Paşa'nın (Fevzi Çakmak) , İstanbul'dan

       gelmesi ve Meclis'te Padişah'ın aciz durumunu anlatarak, Mustafa Kemal'i

       destekleyici bir konuşma yapması, Atatürk'e çok yardımcı olmuştur

       (Gençosman, 1980:119-125) .

       Meclis'le Mustafa Kemal arasındaki ilk önemli çatışma, 4 Eylül 1920

       tarihinde çıkar. Bu tarihte, Tokat Milletvekili Nazım Bey, 89'a karşı 98 oy

       ile İçişleri Bakanlığına seçilir (Bilindiği gibi, o dönemde, Bakanlar

       doğrudan doğruya ve tek tek Meclis tarafından seçilmektedir) .

       Seçim sonrasını Atatürk şöyle anlatmakta:

       --Nazım Bey, dakika fevtetmeksizin büyük istical ile Vekalet makamına gidip

       ifayı vazifeye başladı. Badehu, Heyeti İcraiye Reisi de bulunmam hasebiyle

       beni ziyarete geldi.

       Ben, Nazım Bey'i kabul etmedim. Meclisi Alinin, mazharı itimat ve intihabı

       olan bir vekili kabul etmemekle, ihtiyar ettiğim muamelenin mahiyet ve

       nezaketini elbette takdir ediyordum. Fakat, memleketin büyük menfaati, beni

       bu yolda harekete mecbur tutuyordu. Bittabi, hareketimin sebebini izah ve

       ispat edeceğimden ve izalı edeceğim noktanın Meclis-i Alice de mühim

       görüleceğinden emindim.-- (Atatürk, tarihsiz:500).

       Görüldüğü gibi Mustafa Kemal Paşa, tıpkı Falih Rıfkı'nın dediği gibi

       davranmaktadır.

       Mustafa Kemal Paşa'nın bütün kararları, ince taktik hesaplarıyla birlikte

       gerçekleştirilmiştir. Örneğin, dağınık Kuvayi Milliye'den örgütlü ordu

       sistemine gitme düşüncesini bile, Ali Fuat Paşa'yı Moskova Elçiliğine

       yollayarak gerçekleştirmeye başlamıştı (Atatürk, tarihsiz:504) .

       Mustafa Kemal Paşa'nın Çerkez Etem karşısındaki tutumu da aynı biçimdedir.

       Son ana dek, öğüt heyetleri göndermiş, karşılıklı konuşmalarda bulunmuş,

       sonunda, Tevfik ve Etem kardeşleri kendi kendilerinin hatalarıyla köşeye

       sıkıştırarak, sorunu çözmüştür. Örneğin, Birinci İnönü Savaşı'nda, Çerkez

       Etem, Yunanlılara katılıp, ihaneti kesinleştikten sonra, Mustafa Kemal'in

       söylediği, --Ben zaten biliyordum. İş çoktan bu vaziyetteydi. Fakat işleri

       vakitsiz nasıl bozabilirdim.-- sözü, onun bu zamanlamasının kesin kanıtlarından

       biridir (Nadi, 1955:10). Bir anlamda Çerkez Etem'e başka seçenek bırakmamış

       olması, dikkatle uygulanmış bir taktiğin zaman içindeki sonucu değil midir?

       Mustafa Kemal bir yandan Meclis içi taktiklerle uğraşırken, öte yandan dış

       ilişkiler de özel bir dikkat istiyordu, Padişah hükümetinin varlığını

       sürdürmesi, örneğin Londra Konferansı'nda sorunlar çıkarmıştı. Atatürk,

       içişlerde gösterdiği dikkati ve beceriyi, dış ilişkilerde de koruyordu. Esas

       olarak Sevr Andlaşması'nın küçük değişikliklerle kabul ettirilmesi amacına

       dönük bu konferansta İstanbul hükümetini temsil eden heyet, asıl söz sahibinin

       Türkiye Büyük Millet Meclisi adına gelenler olduğunu bildirince, dış ülkeler

       açısından Mustafa Kemal eyleminin önemi ve yasallığı büyük ölçüde artmıştı.

       Buna karşılık, Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetinin Dışişleri Bakanı

       Bekir Sami Bey'in, Meclis'in onayı dışında yabancı ülkelerle ikili anlaşmalar

       yapmaya kalkması Atatürk tarafından uygun karşılanmamıştı (Özellikle

       Sovyetler'in bu durumdan çok rahatsız oldukları anlaşılıyor. Çiçerin ile o

       zamanki Moskova Büyükelçimiz Ali Fuat Paşa arasında ilginç yazışmalar olmuş

       (Yerasimos, 1979;301, 311-313). (Afetinan, 1977:82). Nitekim bu durumu,

       sonradan Atatürk, gerekçelerini de uzun uzun anlatarak, Nutuk'ta, açıkça

       kınamıştır (Atatürk, tarihsiz:537-593) . Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin tam

       bağımsızlığa gölge düşürecek hiçbir anlaşmaya tahammülü yoktu. Mustafa Kemal,

       bütün bu noktaları büyük bir duyarlılıkla izliyordu.

       Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubunun Kurulması

       Gerek seçimlerin yapılış biçimleri, gerekse İstanbul'dan katılanlarla,

       yeniden seçilip gelenler arasındaki farklılıklar, Mustafa Kemal'in Meclis

       Başkanı olarak, istediği yolda çalışmalar yapmasını güçleştiriyordu.

       Günümüzde, --Oligarşinin Demir Yasası-- diye bilinen ve genellikle gerek

       kapitalist, gerekse sosyalist sistemlerde, bürokratikleşme eğilimlerinin her

       türlü örgüt içinde bir azınlığın yönetim ve denetimine gittiği görüşü, 1920

       Türkiye'sinde işlevsel bir niteliğe sahipti.

       Aslında, Michels'in büyüyen örgüt yapıları için geliştirdiği --Oligarşinin

       Demir Yasası--, iki temel değişmeye dayalıdır. Birinci temel değişme büyümedir.

       Örgüt zamanla o denli büyür ki, artık, siyasal bir parti içinde bile herkesin

       doğrudan doğruya yönetime katılması olanaksızlaşır. İkinci temel değişme

       uzmanlaşmadır. Gerek yönetim, gerek iletişim sorunları, o denli

       karmaşıklaşmıştır ki, bunların içinden ancak yüksek uzmanlık düzeyinde olanlar

       çıkabilirler. Üstelik bu eğilimler nesnel ve zorunludur. Tümüyle demokratik

       katılmadan yana olan ve bu inancı güçlü nitelik taşıyan örgütlerde bile ister

       istemez ortaya çıkar (Michels, 1962).

       İşte Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla, bir yandan Mustafa Kemal

       Atatürk'ün özellikle dışarıya karşı istediği meşruiyet sağlanırken, öte

       taraftan, --Oligarşinin Demir Yasası-- işlemeye başlıyordu. Bu kaçınılmaz

       olmanın da ötesinde, zorunlu bir gelişmeydi.

       Bağımsızlık Savaşı sonrası reformlar kadar, bağımsızlık savaşının

       kendisinin başarılmasında da kaçınılmaz bir işlev sahibi olan Türkiye Büyük

       Millet Meclisi, aslında son derece hızlı ve etkin kararlar alınması gereken

       bir savaş döneminde, özellikle eşcinsten olmayan niteliğiyle önemli bir

       --ayak bağı-- olabilirdi. Bir --ayak bağı-- olmak için her özelliğe de sahipti:

       Ayrı cinsten olmanın ötesinde, çok üye, Mustafa Kemal'i anlamaktan da,

       anlayınca onaylamaktan da çok uzaktı. Düşmanın kovulma yöntemleri dahil,

       hiçbir konuda düşünce birliği yoktu. Birçok serüvenci ve çıkarcı da Meclis

       sandalyelerini kapabilmişti.

       Mustafa Kemal Atatürk, Michels'i bilmiyordu ama, devrim yöntemlerini ve

       örgütsel alışmanın yarar ve zararlarını, erdem ve sıkıntılarını biliyordu.

       Mustafa Kemal bir yandan TBMM'nin kendisine sağlıyacağı yararları biliyor,

       öte yandan, savaş içinde gerekli olan hızlı karar alma mekanizmasını

       engelleyeceğinden korkuyordu. Bir kaygısı da, sonradan yapacağı reformlara

       karşı çıkılmasıydı. Bu nedenle, daha baştan birtakım önlemler almıştı.

       Bunların başında, Meclis'in seçim mekanizmasına kendi görüşünü

       benimseyenlerin egemen olmasını sağlamak geliyordu. Bu çalışmamda ben,

       özellikle Meclis için yapılan seçim mekanizmasını aynıyla aktararak bu konuya

       dikkatleri çekmek istedim. Çünkü, Mustafa Kemal'in devrimci dehası ve örgütçü

       niteliğini en iyi belirleyen örneklerden biridir yeni Meclis'in seçilmesi.

       İşin ilginç yanı, olayın önemini kendisi de büyük Nutuk'ta belirtmektedir:

       --Malumu alinizdir ki, Birinci Büyük Millet Meclisi'ne milletçe aza

       intihabolunurken Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin heyetleri de

       müntehibi saniler meyanında bulundular. Buna nazaran denilebilirdi ki, Büyük

       Millet Meclisi; heyeti umumiyesiyle, aynı zamanda Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i

       Hukuk Cemiyeti'nin siyasi bir grubu mahiyetindeydi.-- (Atatürk, tarihsiz:593).

       Görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, açıkça, kendisiyle --hemfikir-- bir

       Meclis oluşturınaya çalışmıştı. Bu Meclis, kendisinin tümüyle denetlediği

       --Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti--nin bir --siyasi grubu-- olacaktı. Nitekim, Tunaya,

       TBMM'e, Sivas Kongresi'nin genişletilmiş bir biçimi olarak bakar

       (Tunaya, 1981:219) .

       Oysa, işler beklenildiği gibi gelişmedi. Atatürk, Nutuk'ta beş ayrı gruptan

       ve --hususi maksatlar etrafında bazı küçük teşekküllerin hali faaliyette

       bulundukları--ndan söz etmektedir (Atatürk, tarihsiz:594) .

       Devrimlerin ve savaşın, hele ikisi içiçe geçmiş ise, tartışmayla yitirecek

       fazla zamanı yoktur. Nitekim, saltanatın kaldırılması tartışmaları sırasında

       Atatürk, bunu son derece kesin ve açık bir biçimde belirtmiştir (Atatürk,

       tarihsiz:690-691).

       Mustafa Kemal, her büyük örgütçü gibi, önce, oluşmuş bulunan gruplarla

       işbirliği yollarını arıyor. Bunlar da hiç kuşkusuz iki ana yöntem çerçevesinde

       toplanmaktadır: Grupların tümünü, ortak noktalar çerçevesinde toplamak ya da

       birini güçlendirerek, ötekilerin onu izlemesini sağlamak. Fakat, bu

       yöntemlerin ikisi de sonuç vermeyince, Mustafa Kemal Paşa, Meclis'te --Anadolu

       ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu adıyla bir grup kurmaya karar veriyor. Yeni

       kurduğu gruptan iki görev beklemektedir Mustafa Kemal Paşa: Birinci görev

       --Misakı Milli esasatı dairesinde memleketin tamamiyetini ve milletin

       istiklalini temin edecek sulhü müsalemeti istihsal için, milletin bilumum

       kuvayı maddiye ve maneviyesini icabeden hedeflere tevcih ve istimal edecek ve

       memleketin resmi ve hususi bilumum teşkilat ve tesisatım bu maksadı esasiye

       hadim kılmaya-- çalışmaktır .

       Görüldüğü gibi birinci amaç, tümüyle düşmanın ülkeden kovulmasına

       yöneliktir. Üzerinde herhangi bir tartışma da yoktur. İkinci nokta ise

       oldukça ilginçtir. Buna göre, yeni grup --devlet ve milletin teşkilatını,

       Teşkilatı Esasiye Kanunu dairesinde şimdiden peyderpey tesbit ve ihzara--

       çalışacaktır (Atatürk, tarihsiz:595) .

       10 Mayıs 1921 günü bu iki madde ve öteki maddeler, grubun örgütlenmesine

       esas olarak kabul edildi. Görüldüğü gibi, Mustafa Kemal, kendi eylemini

       sürekli iki amaçlı düşünmüştü: Kurtuluş Savaşı ve yeni bir devletin kurulması.

       Bu nedenle de, yeni grubun esas ilkelerini bu iki amaca göre belirlemişti.

       Oysa, karşıtları, işin ta başından beri, onun, savaşı kazandıktan sonra

       devlete el koyacağından ve tüm düzeni değiştireceğinden kuşku duyuyorlardı.

       Nitekim Hoca Raif Efendi -ki, Mustafa Kemal Paşa'ya zamanında en büyük desteği

       vermiş olan vatanseverlerden biridir-. Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin

       adını Muhafaza-i Mukaddesat Cemiyeti diye değiştirerek, hilafetin ve

       saltanatın korunmasını amaçları arasına alıyor. Bununla da yetinmeyerek

       Mustafa Kemal'in taktiklerini izleyen bir biçimde, bu yaptıklarını, çevre

       illere de bildirip, örneğin, Kazım Karabekir Paşa gibi askerlerle de temasa

       geçiyor. Kendisinin grup kurmasının gerekçesi olarak savunduğu ana düşünce,

       --Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun maksadının hilafet ve saltanat şeklinin

       Cumhuriyet'i inkılabını istihdaf eylediği--dir.

       Buna karşrlık, Cumhuriyet'i ilana kararlı olan ve tüm hazırlıklarını ona

       göre yapan Mustafa Kemal Paşa, durumu kendinden soran ve --fırkalar üstü--

       kalmasını öğütleyen Kazım Karabekir'e hiç duraksamadan: --Raif Efendi'nin

       saltanat şeklinin Cumhuriyetçiliğe kalbi mahsus olduğu hakkındaki fikri

       vehimdir.-- diye yanıt veriyordu (Atatürk, tarihsiz: 599) . Yine bu yanıt

       çerçevesinde, kendisinin --icrai bir meclis--in başkanı olduğu için, çoğunluk

       fırkası başkanı bulunmasının da doğal olduğunu bildiriyor ve kurduğu grubun

       başkanlığından ayrılmaya hiç niyeti olmadığını belirtiyordu. Ayrıca, bu

       grubun fırka benzeri niteliğini de kabul etmiş oluyordu.

       Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun kurulması Birinci Türkiye Büyük

       Millet Meclisi'nin tarihinde de, Mustafa Kemal'in eyleminde de bir dönüm

       noktasıdır. Böylece artık, --çoğunluk adına-- iş gören Mustafa Kemal, bunu,

       --küçük bir azınlık--la yönetmek olanaklarına kavuşmuş oluyordu.

       Başkumandanlık:

       Oligarşinin Demir Yasasından Mustafa Kemal Yönetimine

       Aslında, tüm küçük gruba bağlı yönetim çabaları pek de geçerli değildi.

       Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi'nden beri hep çevresinde --temsil-- niteliği

       olan küçük gruplar bulundurmuş ve kararlarını genelilikle bu grupların

       başkanı olma gibi yasal bir dayanağa bağlamıştı. Fakat, yine kendisinin

       ifadelerinden anlıyoruz ki, aslında bu --temsil-- niteliği olan küçük gruplar

       hemen hemen hiçbir zaman tam anlamıyla oluşmuyor. Onların başkanı olarak,

       Mustafa Kemal, onların --temsil-- yetkilerini de kullanıyor. Böylece, aslında

       bir temsil hiyerarşisi ile --Oligarşinin Demir Yasası--na giden olay, Mustafa

       Kemal eyleminde, bir devrimcinin temel taktiği oluyordu.

       Üstelik, Mustafa Kemal bu uygulamaya zorlanıyordu da. Bir başka deyişle,

       gerek dayandığı büyük gruplar, gerekse küçük --temsili-- gruplar özellikle

       bunalım anlarında kendisinin kayıtsız koşulsuz sorumluluk yüklenmesini

       istiyorlardı. Bunun altında, hiç kuşkusuz, onun bütün çevresini aşan

       devrimcilik nitelikleri yatıyordu. Bir başka neden de, lidere duyulan güven

       duygusu kadar zor durumlarda liderin de zorlanacağını ve belki de

       yıpranacağını umut edenlerin varlığından geliyordu. Çünkü, ona inananlar

       kadar, inanmayanlar da Türkiye Büyük Millet Meclisi içinde etkin

       gözüküyorlardı.

       Nedenleri çeşitli olmakla ve kimi zaman da çelişik amaçlardan kaynaklanmakla

       birlikte, Mustafa Kemal'i --Tek Adam--lığa zorlayan durumların ve kişilerin

       sürekli gündemde bulunduğu bir gerçektir. İşin ilginç yanı, Mustafa Kemal'in

       bu önerileri değerlendirmekteki ustalığıdır. Gerek zamanlamayı, gerekse

       koşulların olgunlaşmasını hiç gözardı etmemiş, uygun zaman geldiğinde hemen

       kendi ilkelerine göre eyleme geçmiştir. Bunun en güzel bir örneklerinden biri,

       başkomutanlık sorunudur.

       Meclisteki uzun tartışmalardan sonra Mustafa Kemal'in başkomutanlığı kabul

       edip etmemesi, sanki savaşın, yazgısını önemli bir biçimde etkileyecek bir

       öge olarak belirmişti. Hiç kuşkusuz, bu sonucun ortaya çıkmasında Mustafa

       Kemal'in önceleri sessiz kalarak, olayların gelişmesini beklemesi de etkin

       olmuştu. Aslında, orduları zaten güvendiği arkadaşları aracılığıyla yönettiği

       için, başkomutanlığı hukuken de yüklenmesi, durumu çok değiştirmeyecekti.

       Bunu bilen Mustafa Kemal, hem Meclis içinde ve dışında oynanan oyunları

       bozmak, hem de ülkenin genel durumu çerçevesinde ciddi önlemler almak için,

       başkomutanlığı özel koşullarla kabul edeceğini bildirdi. 4 Ağustos 1921

       tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına şöyle bir önerge verdi:

       --Meclis azayı kiramının umumi surette tezahür eden arzu ve talebi üzerine,

       Başkumandanlığı kabul ediyorum. Bu vazifeyi; şahsen deruhte etmekten tahassül

       edecek fevaidi, azami süratle istihsal edebilmek ve ordunun maddi ve manevi

       kuvvetini azami süratte tezyit ve ikmal ve sevki idaresini bir kat daha

       tarsin için, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin haiz olduğu salahiyeti, fiilen

       istimal etmek şartıyla deruhte ediyorum. Müddeti ömrümde, hakimiyeti

       milliyenin en sadık bir hadimi olduğumu nazarı millete bir defa daha teyid

       için bu salahiyetin üç ay gibi kısa bir müddetle takyid edilmesini ayrıca

       talep ederim.-- -- (Atatürk, tarihsiz: 611).

       Açıkça görüldüğü gibi, bu yazısıyla Mustafa Kemal, --Tek Adam-- olmaya

       talipti. Onun bu isteğine karşı çıkanlar, yine kendi ifadesine göre, iki

       noktada kuşku duyuyorlardı: Birinci nokta, tüm yetkileri Mustafa Kemal

       üzerine aldığı için, artık Meclis'i gereksiz sayıp kapatabileceğiydi. İkinci

       nokta ise, o dönem Meclisinin havasını aktarabilmesi bakımından çok ilginçti:

       Birtakım milletvekilleri, kendi güvenliklerinden kaygı duyuyorlardı. Hiç

       kuşkusuz, bunlar, kendilerini Mustafa Kemal'e açıkça karşıt gören ve bu

       yüzden şu ya da bu biçimde tasfiye edilmelerinden korkan milletvekilleriydi.

       Mustafa Kemal Paşa iyi bir taktisyendir. Tüm bu kaygıları dinler, hak verir;

       bunların hepsine çare bulan bir yasa önerisinde bulunur. 5 Ağustos'ta bu

       öneri kabul edilir. Böylece, artık yalnız fiilen değil, yasal olarak da.

       Mustafa Kemal --Tek Adam--dır. Üstelik bunu, hiçbir zorlamaya başvurmadan,

       tümüyle, Meclis'in isteğiyle, adeta --lütfen-- kabul etmiştir. Tarihteki öteki

       --liderler--in tek adam olabilmek için başvurdukları yollar akla gelirse,

       Mustafa Kemal'in onlara olan taktik üstünlüğü hemen ortaya çıkar.

       Kısaca, Mustafa Kemal'in Meclis'in tüm yetkilerini kendinde topladıktan

       sonra yaptıklarına bakarsak, bu yetkilerin hiç de --lafta kalmadığını-- ve

       sonuna kadar, işlevsel bir biçimde kullanıldığını görürüz. Hemen 7 ve 8

       Ağustos tarihlerinde on adet emir çıkartıyor. --Tekalifi Milliye-- emirleri

       elenen bu emirler, ordunun gereksinmesi olan araç, gereç ve uzmanların

       sağlanması için ülke halkının topyekun seferberliğini öngörüyordu. Ayrıca,

       son derece önemli bir nokta olarak da, İstiklal Mahkemeleri oluşturup, bunları

       Kastamonu, Samsun, Konya ve Eskişehir'e yollamıştı. Bu arada, hükümette de

       bir iki değişiklik yaparak, ordunun yönetimini daha etkin bir biçime sokmuştu.

       Bütün bu açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, Mustafa Kemal için --örgüt--

       ancak devrimci eylemine güç kattığı oranda işlevseldi. Bu güç ise en kısa

       biçimde, önce küçük grupların oluşturulması, daha sonra da bu küçük gruplar

       içinde --lider--in yetkisinin --meşru--laştırılması açısından anlam taşıyordu.

       Nitekim, Başkomutanlığın uzatılması kabul edilmediği zaman, hemen --işlevsel

       devrimcilik--i ön plana çıkmış ve --Düşman karşısında bulunan ordumuz başsız

       bırakılamazdı. Binaenaleyh, bırakmadım, bırakamam ve bırakamayacağım.--

       demiştir (Atatürk, tarihsiz:662).

       Mustafa Kemal'in Başkomutanlık yetkileri konusunda çok hassas olduğu

       bilinen gerçeklerdendir. Örneğin, Nureddin Paşa'nın neden olduğu Koçgiri olayı

       üzerine Meclis'te yapılan tartışmalarda, Mustafa Kemal çok titizdir. Artık

       açıklanmış olan bu gizli oturumların tutanaklarına göre, Meclis kendisine

       güven duymuyorsa, yetkilerinin üzerinden alınabileceğini, fakat Başkomutanlık

       yasası yürürlükte olduğu sürece; işlerine hiç kimsenin, Meclis'in bile

       karışmaya hakkı olmadığını söylüyor (Borak, 1977:242-243).

       TBMM Döneminin Değerlendirilmesi

       Mustafa Kemal Atatürk'ün eylem süreci içinde en önemli örgüt dönemi TBMM

       dönemidir. Bunun iki nedeni vardır. Birinci neden, düşmanın bu dönem içinde

       yenilmiş olmasıdır. İkinci neden ise, Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinin

       gerek yasal ilkelere oturması, gerekse uygulamada birçok kez kanıtlanması

       açısından tam anlamıyla meşruluğuna bu dönemde kavuşmuş olmasıdır.

       Meclis döneminin önemli özelliklerinden biri, artık bağımsızlık eyleminin

       yurt içinde de tümüyle bir devlet örgütü eliyle yönetilmeye başlanmış

       olmasıdır. Bu devlet örgütü anlayışı, tüm alanlarda etkinliğini gösteriyordu.

       Örneğin, basın, bilinçli biçimde desteklenmeye başlanmıştı. Bir yandan yeni

       kurulan resmi Anadolu Ajansı'nın elemanları ile yurt dışına haber verilirken,

       öte yandan Hakimiyet-i Milliye ve Yeni Dünya gazetelerine maddi yardım

       yapılıyordu (Öztoprak, 1981:32-33) .

       Gerek düşmanın yenilmesi, gerekse kurulacak olan yeni siyasal ve toplumsal

       yapı içinde meşru tek adam kimliğinin kazanılması, çok büyük ölçüde onun

       örgütçülüğüne bağlı olaylardır. Konuya bu açıdan bakıldığında, örgütün

       belirleyiciliği açısından Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne önemli bir yer

       vermek gerekir. Çünkü, ondan önceki örgüt denemeleri ya ilk girişimler olduğu

       için sonuçsuz kalmış, ya da ancak Meclis dönemindeki başarılara hazırlık

       niteliği taşıdığından belirleyici olamamıştır. Parti dönemi olarak ele

       alacağım beşinci ve son dönem de yalnızca Meclis döneminin işlevsel bir

       uzantısı sayılabilir.

       :::::::::::::::::::

       V-) BEŞİNCİ DÖNEM: --PARTİ DÖNEMİ- DEVRİMİN YAYGINLAŞTlRILMASI--

       Her devrimci eylemin bir kurumlaşma dönemi vardır. Eylem başarılmış,

       iktidara el konulmuştur. Artık; sahip olunan ideoloji doğrultusunda yeni

       toplumun yaratılması için uygulamalara geçme zamanı gelmiştir.

       Bu konuda Atatürk şöyle diyor:

       --... Her yerde siyasi fırka teşkili hakkında da halk ile uzun hasbihallerde

       bulundum... Bu fırkanın nasıl ,bir program takibetmesi lazım geleceği

       hakkında bilcümle vatanperveranın, erbabı ilmü fennin müzaheret ve müşaretine

       müracaat etmiştim. Gerek bazı zevattan aldığım tahriri mütalaattan ve gerek

       halk ile müdavelei efkardan çok istifade ettim.-- (Atatürk, tarihsiz:718) .

       Görülüyor ki Atatürk, partisini kurmadan önce çok kişiyle konuşmuş,

       uzmanlara ve halka danışmış, onlardan yazılı ve sözlü olarak düşünceler

       almıştır. Bu düşüncelerden ne denli yararlandığı ya da gerçekten bir --danışma--

       yapıp yapmadığı çok önemli değildir. Önemli olan, arkasından tarihe mal olacak

       bir metinde partiyi kurarken, bütün bunları yapmış olduğunu belirtmesidir. Bu

       durum, onun, olayı nasıl gördüğünü ve nasıl göstermek istediğini belirtir:

       Doğru ya da yanlış, Mustafa Kemal Paşa, --Halk Partisi'ni, halkla birlikte

       kurduğunu-- vurgulamak istemektedir.

       İşin ilginç yanı, --zamanlama kavramı-- burada da kendini göstermişti

       (Atatürk'ün bir zamanlama üstadı oluşu, Webster'e --General Quintus Fabius

       Maximus, General Mustafa Kemal'i kıskanırdı-- dedirtmiştir (1981: 7). Bakınız

       Mustafa Kemal Paşa, daha Erzurum Kongresi sırasında Cumhuriyet'i ilan

       edeceğini söyleyen kararlı devrimci, yeni partinin programı için ne diyor:

       --Bu program, bugüne kadar, icra ve intaç ettiğimiz (uyguladığımız ve

       sonuçlandırdığımız) esaslı bilcümle hususatı ihtiva ediyordu. Maahaza programa

       ithal edilmemiş, mühim ve esaslı bazı meseleler de vardı. Mesela Cumhuriyet'in

       ilanı, hilafetin ilgası, Şer'iye Vekaletinin lağvı, medreseler ve tekkelerin

       kaldırılması, şapka iksası gibi...

       Bu meseleleri programa ithal ederek, vaktinden evvel, cahil ve mürtecilerin,

       bütün milleti tesmime (zehirlemeye) fırsat bulmalarını muvafık bulmadım.

       Çünkü, bu mesailin (işlerin) zamanı münasibinde, hallolunabileceğinden ve

       milletin binnetice memnun olacağından kat'iyen emindim.--

       (Atatürk, tarihsiz: 718).

       Bu satırlardan da açıkça görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Paşa, kafasında

       tasarladığı en önemli atılımları, yeni kurduğu partinin programına, sırf

       strateji ve taktik açısından uygun görmediği için almamıştı.

       İlginç olan nokta, Mustafa Kemal'in tek tek atılım saymak yerine, temel

       ilkeler üzerinde odaklaşmış olmasıdır. Örneğin, Cumhuriyet'in ilanını

       belirtmiyor, fakat --hakimiyet milletindir--, --Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin

       haricinde hiçbir makam, mukadderatı milliyeye hakim olamaz--, gibi bir genel

       stratejinin anahatlarını vurguluyor.

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Devamı Olarak Halk Fırkası

       Mustafa Kemal Paşa, bu partiyi, artık amacını gerçekleştirmiş olan

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin yerine kurmuştu. Vatan, düşman işgalinden

       kurtulduğuna göre, --Redd-i İlhak-- ve --Müdafaa-i Hukuk-- gibi kavramların

       anlamı da kalmamıştı. Oysa, artık başlayan yeni dönemde de halkın katkısına

       ve desteğine gerek vardı. Bu yüzden Mustafa Kemal, --Milli Kurtuluş Savaşı

       sırasında olduğu gibi, milli saadetimizi sağlayacak bu çalışma devresinde de

       milletin yardımını ve bütün aydınların ve vatanseverlerin bu işe ortak

       olacaklarını ümit ederim.-- diyordu (CHP, 1963:6-7).

       İşte, halkın desteğini kullanmak ve halkı eğitmek için bir parti örgütünün

       gerekliliğini bilen Atatürk, işlevini başarıyla bitirmiş olan Müdafaa-i Hukuk

       Cemiyeti'nin yerine Halk Fırkası'nı koymak istiyordu. Nitekim, Halk

       Fırkası'nın Genelbaşkan Vekili, Başbakan İsmet Paşa, 20 Kasım 1923'te

       Müdafa-i Hukuk örgütüne yayımladığı genelgede bu gerçeği vurguluyordu:

       --Vatanın kurtuluşunun mümkün olamayacağı sanılan o üzüntülü günlerde

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri Türk tarihinin timsali gibi ayaklandı ve olmazı

       mesut ve kat'i bir zafere çevirdi.

       Bütün dünyanın siyasi, sosyal ve iktisadi güçlükter içinde çırpındığı bir

       devirde Türkye'nin barış hayatını nasıl yaşayacağına, altından kalkılması son

       derece güç işleri nasıl çözeceğine ve yeneceğine bütün dünya sınav gözüyle

       bakıyor.

       Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Halk Fırkası adı altında, gelecekteki büyük

       zaferlerini aynı azim ve kahramanlıkla kazanmaya muktedirdir. Bunu, yapacağı

       işler ve eserleriyle ispat edecektir. Bu samimi ve kat'i savaş kahramanlığıyla

       dünkü Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, bugünkü Halk Fırkası idare kurullarıyla

       vazifeye başlıyorum.-- (CHP, 1963:14).

       Görüldüğü gibi, Halk Fırkası, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamıdır.

       Savaş döneminde Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nden beklenen destek görevleri barış

       döneminde Halk Fırkası'ndan beklenmektedir. Ayrıca, İsmet Paşa'nın deyişiyle,

       --dünkü Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti-- idare kurulları, --bugünkü Halk Fırkası-- idare

       kurullarıdır ( Aslında durum son derece ilginçtir. 9 Eylül'de Halk Fırkası

       kurulmuş: 20 Eylül'de askeri bürokraside --ayıklama-- eylemi için yasa önerisi

       verilmişti (Tunçay, 1978b:309). Daha sonra sivil bürokraside de uygulanan bu

       --ayıklama-- işlemi Atatürk ve arkadaşlarının --kadrolaşma--yı salt partiye

       bırakmayacak derecede gerçekçi ve kararlı olduklarını gösteriyor.).

       Dokuz Umde ve Atatürk'ün Tutumu

       Halk Fırkası adı altında kurulan örgüt, bir devrimcinin, siyasal iktidara

       el koyduktan sonra yapacağı atılımları topluma özümletmek için kullanacağı

       bir örgüttü. Bu açıdan, önceden belirlenmiş ilkelerle, hem zamanından önce

       bazı kişi ve grupları ürkütmemek, hem de uygulamanın gereklerine göre elastik

       davranma olanaklarını sınırlamamak amacıyla, son derece kısa ve özlü dokuz

       --umde-- ile yetinilmişti. Bu konuda Atatürk şöyle diyor :

       --Neşrettiğim programı, bir fırkai siyasiye için gayrikafi, kısa bulanlar

       oldu. Halk Fırkası'nın programı yoktur dediler.--

       Bu noktadan sonra, sürekli olarak uzak kalmaya dikkat ettiği --kuramcılık--

       konusuna da değinerek, ne yaptığı ile birlikte ne yapmadığını da vurguluyor :

       --Filhakika, umdeler namı altında malum olan programımız, itiraz edenlerin

       gördükleri ve bildikleri tarzda, bir kitap değildi. Fakat, esaslı ve ameliydi.

       Biz dahi gayrıkabili tatbik fikirleri, nazari birtakım teferruatı

       yaldızlayarak bir kitap yazabilirdik.-- (Atatürk, tarihsiz:718-719).

       Halk Partisi'ndeki Süreklilik Çizgisi

       Mustafa Kemal Atatürk için pek çok nitelik ve özellik hemen hemen tümüyle

       onun kişiliğinde simgeleşmiş olarak belirtilir. Örneğin, o herşeyden önce bir

       zamanlama ustasıdır. Bir --geniş cephe-- lideridir. Büyük bir stratejist ve

       büyük bir taktisyendir. Bütün bu özellikleri yanında unutulmaması gereken bir

       başka niteliği vardır ki, Türk toplumunun tarihine damgasını vurmakta ona çok

       büyük yardımcı olmuştur: Mustafa Kemal Atatürk bir --örgüt adamı--dır.

       Konuya bu açıdan bakıldığında, --Halk Fırkası-- olarak başlayıp, --Cumhuriyet

       Halk Partisi-- olarak yaşamını sürdüren --örgüt--ü bir başlangıç değil, belli

       bir süreç içinde anlamlı bir aşama olarak değerlendirmek gerekir.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün yaşam süresinde, --örgüt--, önce siyasal gücü eline

       geçirebilmek için, daha sonra da kafasında planladığı toplumu yaratabilmek

       için bir araç niteliği taşımıştır. Bu ikinci aşama, yani kafasındaki toplumu

       yaratabilmek için araç olarak kullanılan örgüt süreci içinde --Halk Fırkası--nın

       yerini Kili şöyle belirliyor:

       --Askeri konularda başarıya ulaştıktan sonra Atatürk, yeni rejim içinde köklü

       reformları gerçekleştirmek ve yapılacak devrimleri mümkün olduğu kadar halka

       benimsetmek için idareyi sivil bir temele oturtma çalışmalarına girişmiştir.

       C.H.P.'yi kurma, işte böyle bir amacı gerçekleştirmek, ayrıca Meclis'in daha

       düzenli çalışmasını sağlamak düşüncesinden doğmuştur. 6 Aralık 1922 tarihinde

       Ankara'da gazete muhabirlerine verdiği demeçte, Atatürk, gayet belirgin bir

       şekilde; partinin köklü reformları gerçekleştirerek, Türk toplumunun

       geleneksellikten modern bir topluma geçişini amaçladığını açıklamıştır. Bu

       görüş, --Amasya Tamimi--nden başlayıp, --Halkçılık Programı--nda ve 1921 tarihli

       --Teşkilatı Esasiye Kanunu--nda Birinci Grubun uğraşılarında belirgin olarak

       ortaya çıkan yeni Türk Devleti'ni, yeni ve modern Türk toplumunun

       gerçekleşmesini içeren görüştür. Türkiye üzerinde oynanan her türlü

       emperyalist oyuna karşı koyan, Türk ulusunun mutlu, özgür ve refah içinde

       yaşamasını sağlamak isteyen gürüştür. C.H.P. de bu görüşü temsil ve

       gerçekleştirmek için kurulmuştur.-- (Kili, 1976:47) .

       Kili'nin değerlendirmesine yakından bakılırsa, bu değerlendirmenin parti

       tüzük ve programlarındaki yazılı ilkelerden ya da sözlü olarak yapılmış olan

       açıklamalardan çok, Mustafa Kemal Atatürk'ün genel eylem ve amaç çizgisi

       içinde yapıldığı görülür. Toplumbilimsel çözümleme işte budur. Konuyu, genel

       oluşum ve çerçevesi içine oturtarak yorumlamak, toplumbilimsel irdelemeleri,

       öteki çözümlemelerden ayıran özelliktir.

       Gerçekten de, Atatürk'ün genel amacının doğru saptanması ve CHP'nin yerinin

       bu amaca göre belirlenmesi gerekliliğini hiç kuşkusuz kimse yadsıyamaz.

       Nitekim, biraz aşağıda, --Halk Fırkası--na koşut olarak ve aynı amaçla,

       çağdaş-laik bir toplum yaratma amacıyla kurulan öteki yan örgütleri

       incelediğimizde yukarıdaki yargının doğruluğunu, bir kez daha görmüş

       olacağız.

       Halk Fırkasının Amacı:

       Çağdaşlaşma Yolunda Eğitim

       Genellikle demokratik toplumlardaki siyasal partiler, halkın ya da belli

       sınıfların isteklerini yönetime yansıtmak için kurulurlar

       (Özbudun, 1974:19-24). Hiç kuşkusuz, faşist devlet anlayışının egemen olduğu

       yerlerde, tüm devlet aygıtını denetlemek için de kullanılan bir örgüttür

       parti. Aynı denetim amacını komünist ülkelerdeki parti anlayışında da

       görüyoruz (Duverger, 1970:279) . Bütün bu açılardan bakıldığında Halk

       Fırkası'nın işlevi ne demokratik, ne faşist, ne de komünist ülkelerdeki

       --parti--nin işlevlerine benziyordu. Zaten o sıralarda, ciddi örnekler olarak

       demokrasi benzeri sistemlerdeki partilerden başkası da yoktu. Faşizmin

       gelişmesine ve parti örgütü yoluyla devleti denetim altına almasına daha çok

       zaman vardı. Rusya'daki Sovyetler Birlili olayı ise henüz deneme dönemindeydi.

       Bütün bu noktalar akılda tutulduğu zaman, Mustafa Kemal Paşa'nın önce

       --Müdafaai Hukuk Cemiyeti--, daha sonra da Halk Fırkası ile yapmak istediği

       işler, oldukça --kendine özgü-- nitelikler taşır.

       Her şeyden önce, --Müdafaai Hukuk Cemiyeti--nin amacının, düşmana karşı

       toplumu seferber etmek yanında askeri bir eyleme sivil bir görüntü vermek ve

       Mustafa Kemal Paşa'ya, Padişah'ın dinsel-geleneksel gücüne karşı temsile

       dayanan bir otorite sağlamak olduğu anımsanmalıdır. Halk Fırkası, hem Türkiye

       Büyük Millet Meclisi'ni daha rahat yönetmek (ki, Meclisteki Müdafaa-i Hukuk

       Grubu da bu amaçla kurulmuştu) , hem de halkı, yeni toplum için eğitmek

       amacıyla kurulmuş olduğu için, yasal ve işlevsel yönden, Müdafaa-i Hukuk

       Cemiyeti'nin devamı olmakla birlikte, amacı değişikti. Amaç, Mustafa Kemal

       Atatürk'e meşruiyet sağlamak ve yönetime sivil bir görüntü vermek değildi.

       Çünkü, Bağımsızlık Savaşı'nı kazanmış olarak, Mustafa Kemal Paşa, meşruiyetini

       gücünden ve başarısından alıyordu. Yönetim ise, --orduyu siyaset dışı tutmak--

       ilkesi çerçevesinde hemen sivilleştirilmişti. Toplumla etkileşimi sürdürme

       işlevinin amacı, artık ondan yetki almak değil, onu eğitmekti.

       Böylece, toplumla sürekli bir etki ve tepki alışverişi içinde olmaya ve

       bunu resmi bir örgüt aracılığıyla yürütmeye özen gösteren Mustafa Kemal

       Atatürk, bu etkileşim işlevini artık, düşmanı kovmak ve iktidara el koymak

       amaçları gerçekleştirildiği için, yeni bir toplum üretme amacına yöneltmişti.

       İdeoloji Taşıyıcısı Olarak Cumhuriyet Halk Partisi

       Mustafa Kemal Paşa'nın aklında yeni devlet altında oluşturulacak yeni

       toplumun çağdaş ilkeleri hazırdı. Sorun, bu ilkelerin açıkça

       biçimlendirilmesi ve topluma aktarılmasıydı. Bu, aslında üç aşamalı bir süreç

       olarak düşünülmüştü. Birinci aşamada, ilkeler tartışılacak ve iyice

       biçimlendirilecekti. Bu aşama, parti örgütü içinde oluşacaktı. İkinci aşama,

       parti örgütü içinde oluşturulan ilkelerin, parti grubu yoluyla, Meclis'e

       aktarılmasıydı. Üçüncü aşama ise, Meclis'te gerekli işlemler yapıldıktan

       örneğin yasal yaptırımlarla desteklendikten sonra, bu ilkelerin halka ve

       topluma mal edilmesiydi.

       Burada ilginç olan bir nokta, Mustafa Kemal Atatürk'ün sürekli olarak

       Cumhuriyet Halk Partisi örgütünden ileride gözükmesidir. Örneğin 1927 yılında

       yapılan CHP'nin ilk Kurultayında ( Bu kurultay aslında ilktir, fakat Atatürk

       Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurulduğu Sivas Kongresi'nin

       ilk CHP kurultayı sayıldığını belirtmiş ve böylece, --örgüt-- içindeki

       sürekliliği vurgulamıştır. Bu nedenle de 1927'de yapılan ilk Kurultay'a

       resmen İkinci Kurultay denmiş ve ondan sonraki sıralamalar da buna göre

       yapılmıştır.) kabul edilen tüzük, yalnız Cumhuriyetçilik, Halkçılık ve

       Milliyetçilik'ten söz ettiği halde, Atatürk'ün yayımladığı --Umumi Riyaset

       Beyannamesi--nde laiklik açıkça yer almıştı (CHP, 1929; CHP, 1927) .

       Böylece kimi zaman ideoloji oluşturulması işlevinde, CHP geride kalmış,

       onun yerine tarihsel kişiliğinden aldığı güçle, doğrudan doğruya, Atatürk

       geçmiştir. İlginç olan nokta, --ideoloji-- oluşturma işi sırasında, Mustafa

       Kemal Atatürk'ün kullandığı yol ve ünvan Cumhurbaşkanlığı değil, Parti Genel

       Başkanlığı'dır. Bu yöntemle gücünü, partinin temsil ettiği halktan aldığını

       vurgulamak istemektedir.

       Nitekim, Fırka Nizamnamesi'nde yer almadığı halde laiklik, Kurultaydan bir

       yıl sonra, Anayasa hükmü olmuştur.

       1931 yılındaki Üçüncü CHP Kurultayı (aslında ikinci) ideoloji

       oluşturulmasında çok önemli bir adımdır. Çünkü, bu yıllarda Türkiye büyük

       dönüşümler içindedir. Geride bir büyük ekonomik dünya bunalımı vardır.

       Serbest Fırka deneyimi bu arada yaşanmıştır. Kısa ömürlü Cumhuriyetçi Serbest

       Fırka kuruluşundan üç ay sonra uygulamada kapatıldığında ( --Uygulamada--

       kapatıldı diyorum. Çünkü, Serbest Fırka, kurucularının başvurusu ile hukuken

       hiçbir zaman kapatılmamıştır. Fethi Bey, Partiyi kapattığını arkadaşlarına

       bildirmiştir, o kadar.) bu deneyimden, CHP çok şeyler öğrenmiştir. Kadro

       dergisi de bu hava içinde yayıma başlamış, devrin Başbakanı İsmet Paşa bile

       dergiye yazı yazmıştır. Bir yıl sonra, Halkevleri denemesi başlayacaktır.

       İşte 1927 kurultayındaki üç ilkeye üç ilke daha katılarak, altı ok, bu

       kurultay zamanında kabul edilmiştir. Bu noktada, artık TBMM ile CHP'nin

       --ideoloji üretmek--teki sırası tümüyle birbirine karışmıştır. Mustafa Kemal

       Paşa, nerede ortamı uygun bulursa, orada geliştirdiği düşüncelerini hemen,

       gerekirse, doğrudan doğruya uygulamaya geçerek, kimi zaman yasal

       yaptırımların desteğini bile beklemeden, topluma aktarmaya çalışmaktadır.

       CHP ve Devlet

       1935 kurultayı ise, Parti-Devlet yakınlaşmasını istediği ölçüde başaramayan

       Recep Peker'in yine de bu arzularını belirttiği bir nitelik taşır.

       İsmet Paşa ve Atatürk'ün birlikte reddettikleri, fakat Atatürk'ün daha

       kesin ve belirleyici tutum aldığı, --Faşist Parti-- modeline göre düzenlenmiş

       bir örgüt ve bu modele uygun nitelikler taşıyan bir devlet, hiç kuşkusuz,

       Peker'in büyük düşüydü (Soyak, 1973:57-60) . Nitekim bakınız, 1935

       kurultayında kabul edilen yeni parti programı için Peker ne diyor:

       --Arkadaşlarım; yeni programın göze çarpan ve kendini duyuran başlıca

       farikası, yeni Türkiye'de zaten baştan beri devletle bir ve beraber çalışan

       Cumhuriyet Halk Partisi varlığınin, devlet varlığı ile birbirlerine daha sıkı

       bir surette yaklaşmasıdır.

       Esasta partinin ana vasıfları olan Cumhuriyetçilik, Ulusçuluk, Halkçılık,

       Devrimcilik, Devletçilik ve Laiklik, yeni program onaylandıktan sonra yeni

       Türkiye Devleti'nin de vasıfları halini alıyor. (CHP, 1935-a:45) .

       Recep Peker, bu girişten sonra, uzun uzun Cumhuriyet Halk Partisi ile

       Türkiye Cumhuriyeti'nin, özellikle altı ok çerçevesinde niçin özdeş olduğunu

       açıklamaya başlıyor.

       Atatürk de hem tarihsel hatırlatmalar yaptığı, hem de gelmekte olan Dünya

       Savaşı'nı haber verdiği genel konuşmasında, toplumun ve ulusun birlik içinde

       olması konusanda Partiye ve Halkevlerine özel görevler düştüğünü

       belirtmektedir (CHP, 1935-b) . Örneğin, --Cumhuriyet Halk Partisi'nin esas

       düşünce ve dileği, vatandaşları her türlü ayrılıktan korumak, onları

       kendileri ve Türk ulusu için faydalı kılmaktır.-- diyor (CHP, 1935-b:7).

       Yeni programın dördüncü maddesi, Amme Hukuku başlığını taşımakta ve burada,

       Devlet ile Parti özdeşliği daha belirgin olarak ortaya çıkmaktadır. Başkan

       Saffet Arıkan'ın, iki değişiklik önergesini de oyladığı ve bu önergelerin

       reddedilerek, hazırlanan metnin aynen kabul edildiği dördüncü madde şöyle:

       --A) Yurttaşların ferdi ve içtimai hürriyet, müsavat, masuniyet ve mülkiyet

       haklarını mahfuz bulundurmak Partimizce ehemmiyetii esaslardandır. Bu hakların

       sınırı, Devlet varlığı otorite sınırı içindedir. Ferdin ve hükmi şahsiyetlerin

       faaliyeti umumi menfaatlere aykırı olmayacaktır. Kanunlar bu asla göre

       yapılacaktır.

       B) Parti, yurttaşlara hak ve vazife vermede, kadın, erkek ayırmaz.

       C) Mebus seçimi kanunu yenilenecektir. Yurdumuzun umumi şartlarına göre

       vatandaşı, yakından tanıdığı ve emniyet ettiği insanları ikinci müntehib

       olarak seçmekte serbest bırakmayı ve mebus seçimini bu yolla yapmayı

       demokrasinin hakiki icaplarına daha uygun buluruz.-- (CHP, 1935-a:56).

       Görüldüğü gibi Peker'in Faşist Parti düşüncesinden kaynaklanan, Parti-Devlet

       özdeşliği kabul edilmemiş olmakla birlikte, uygulamada Devlet ile Parti

       birbirinden çok ayrı değildir. Atatürk, bunların her ikisini de, toplumu

       kendi modeline göre biçimlendirme çabasında gerekli ölçülerde ve gerekli

       zamanlarda kullanmaktadır.

       --İdeoloji-- bölümünde ayrıca üzerinde duracağımız için burada derinliğine

       incelemediğimiz --Kemalizm-- ya da --Atatürkçülük-- denilen düşünce sisteminin de

       adının resmen ilk kez konduğu yer CHP Kurultayıdır. 1935 Kurultayında kabul

       edilen programın giriş bölümü, üzerinde kimse söz istemeden, tartışmasız

       olarak, hazırlandığı gibi, şu biçimde kabul edilmiştir:

       --Methal: Cumuriyet Halk Partisi'nin programına temel olan ana fikirler,

       inkılabımızın başlangıcından bugüne kadar fiiliyat ve tatbikatta aşikardır.

       Bundan başka, bu fikirlerin başlıcaları, partinin 1927 senesinde Büyük

       Kongrece de kabul olunan nizamnamesinin umumi esaslarında ve aynı kongrece

       tasvip edilen Umumi Reisliğin beyannamesinde ve 1931 Büyük Millet Meclisi

       intihabı münasebetiyle neşredilen beyannamede tesbit olunmuştur.

       Yalnız birkaç sene için değil, istikbale de şamil olan tasavvurlarımızın

       anahatları burada toplu halde yazılmıştır. Partiye esas olan bütün bu

       prensipler --Kamalizm-- yoludur.-- (CHP, 1935-a:54).

       --Metinde --Cumhuriyet-- sözcüğünün --Cumuriyet--, --Kemalizm-- sözcüğünün ise

       --Kamalizm-- biçiminde geçtiğine dikkat edilmelidir. Bu metnin adı da

       ilginçtir: CHP Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutulgası. Dönem, dil ve

       tarih devrimleri dönemidir. Türk dili üzerinde çeşitli arayışlar söz

       konusudur. --Zabıt-- henüz --tutanak-- olamamış, --tutulga-- aşamasındadır. Mustafa

       Kemal'in --Kemal--i, Atatürk'ün kendi isteğiyle --Kamal-- olmuştur.

       İdeoloji bölümünde yeniden döneceğimiz CHP'nin ideoloji üretme konusunda,

       üç de yardımcısı vardır: Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (Türk Tarih Kurumu) ,

       Türk Dil Encümeni (Türk Dil Kurumu) ve Halkevleri. Aslında Türk Tarih Kurumu

       ile Türk Dil Kurumu tam ideoloji üreten kuruluşlar, Halkevleri ise, üretilen

       ideolojiyi halka aktarma örgütüydü.

       Halkevlerinin Kuruluşu

       Yine 1935 Kurultayında Atatürk'ün, --Partimizin Halkevleri ile bütün

       yurttaşlara kucağını açması vatanda sosyal ve kültürel bir devrim yaptı--

       dediği olay, aslında çok dikkatle hazırlanmış bir --devrimi benimsetme--

       programıydı.

       Halkevleri düşüncesinin temelinde, bir başka ideoloji yayma örgütü denemesi,

       Türk Ocakları yatmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılış döneminde

       gelişen Türkçülük akımı ve onun öncüsü olan Ziya Gökalp'ın denetiminde

       gelişen Türk Ocakları, 1918 yılında kapatılmış, Cumhuriyet döneminde yeniden

       açılmıştı. Fakat, gerek yeni ideoloji çerçevesinde yeterli ölçüde çaba

       harcamamaları, gerekse 1931 yılında bağımsız bir parti gibi Bandırma Belediye

       Seçiminde aday göstermeleri, bu örgütün CHP ile arasını açmıştı. Böylece,

       1931 yılında kapatılan Türk Ocakları yerine 19 Şubat 1932 günü Halkevleri

       kurulmuştur.

       Kuruluşunda Reşit Galip'in büyük emeği geçen Halkevleri, dokuz etkinlik

       koluna ayrılmıştır. Bu etkinlik kollarına dikkatle bakıldığında, toplumsal ve

       kültürel yaşamın bütün alanlarını kapsadığı görülecektir: 1) Dil, edebiyat.

       2) Güzel sanatlar. 3) Temsil. 4) Spor. 5) İçtimai yardım. 6) Halk dersaneleri

       ve kurslar. 7) Kütüphane ve yayın. 8) Köycülük. 9) Tarih ve müze.

       Halkevlerinin İşlevi: İdeoloji Taşıyıcılığı

       Görüldüğü gibi, tam bir --ideoloji taşıyıcı örgüt--tür Halkevleri. Bir yandan

       Türk Tarih Kurumu, tarih açısından yeni toplumun ideolojisini pekiştirecek

       araştırmalar yapacak, öte yandan bu çalışmalar, Halkevleri yoluyla topluma

       mal edilecektir. Aynı olay, dil için de söz konusudur. Spor, sanat, eğitim,

       yardım, tüm --ideoloji taşıyıcı mekanizmalar-- düşünülmüştür. Aslında,

       Halkevleri denemesinin bir ölçüde Sovyetler Birliği'ndeki uygulamaların da

       incelenmesiyle ortaya çıktığı anımsanırsa --ideoloji taşıyıcılığı-- konusundaki

       işlevinin başarılı olmasına şaşmamak gerekir (Çeçen, 1971).

       Halkevleri'nin birinci görevi hiç kuşkusuz, --ulusal bilinç--i pekiştirmek ve

       toplumun çağdaşlaşmasına hizmet etmektir. Recep Peker'in açılış nutkunda,

       Halkevleri'nden, --Memleketin kültür sahasında milli mahiyette

       teşkilatlanmasını temin edecek bir teşkilat-- diye söz etmesinin nedeni

       buydu (Peker, 1932).

       Aynı gün, Reşit Galip de, --Milli benliği terkip eden, milli ruhu

       şekillendiren ve kudretlendiren kültür unsurları içinde (diğerlerinin

       ehemmiyeti istihfaf edilmeksizin) dil, edebiyat ve tarih, şüphesiz ilk sıraya

       girer-- diyerek, --ulusal bilincin güçlendirilmesi--nde Halkevleri'ne verilen

       işlevi belirtiyordu (Reşit Galip, 1932) .

       Kültürde çağdaşlaşma ve çağdaş bir toplum yaratma işlevi ise şu sözlerde

       belirgin bir biçimde vurgulanmaktadır:

       --Musalla taşı ve teneşir tahtası sanatkarlarını yobaz kafalarından

       hortlamış telakkiler ve telkinlerle asırlardan beri öldürmeye, akrep

       kuyruklarıyla eşelenen mezarlara gömülerek safsata çamurlarıyla örtülmeye

       çalışılan Türk sanat ruhu ölmemiştir.-- (Reşit Galip, 1932) .

       Halk eğitimi, köycülük ve içtimai yardım gibi konuların, toplumun tüm

       kesimleriyle ilişki kurmayı, amaçladığı açıktır. Özellikle Reşit Galip'in

       açış konuşmasında neredeyse Turancılıya varan --ulusal bilinç-- ögeleri

       çağdaşlık ögeleri kadar, hatta onlardan da güçlü görünmektedir.

       Aslında ulusal bilincin pekiştirilmesi de, çağdaşlaşma atılımının

       başarılması da, temelde bir koşula, CHP'de ve öteki bilim kuruluşlarında

       (Türk Tarih ve Türk Dil Kurumları) oluşturulan --ideoloji-- nin toplumun her

       kesimine aktarılmasına bağlıydı ( Bedia Akarsu, --Her şeyden önce dil ve tarih

       tezlerinin Atatürk'ün dünya görüşünün kuramsal temelini oluşturduklarını

       söyleyebiliriz-- diyerek bu kurumların --ideolojik-- önemini vurgulamaktadır

       (Akarsu, 1981:7). ) . Bir başka deyişle, Halkevleri, kendi içlerinde ve kendi

       başlarına --ideoloji üreten-- değil, Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının

       devleti ele geçirdikten sonra, kendi ideolojilerine göre yaptıkları

       uygulamalarda, --ideoloji aktararak-- onlara yardımcı olan bir örgüttü.

       Gerek Halk Partisi, gerek Halkevleri, gerekse Türkiye Büyük Millet Meclisi

       hep Atatürk için, toplumu biçimlendirmekte, kimi zaman farklı, kimi zaman da

       aynı taktik amaçlarla kullanılan yerlerdi. Hatta, grup dinamiğini de işin

       içine katarsak, bu kuruluşlara, --Çankaya sofraları--nı da ekleyebiliriz. Çünkü,

       bütün bu kuruluşların yöneticilerinin üst tabakası bu sofralarda bulunmakta,

       yoğun bir etkileşim içinde Mustafa Kemal Atatürk'le birlikte bir yandan

       --eğitilirken--, öte yandan da --ideoloji üretmekteydiler--.

       Halkevleri'nin belli bir dönemde çok etkin ve başarılı olduğunu görüyoruz.

       Uluğ İğdemir'in bildirdiğine göre, 1945 yılında Halkevleri'nin sayısı

       dörtyüzotuzaltıya, halkodalarının sayısı ise, ikibinyediyüzonsekize

       ulaşmıştır. (İğdemir, 1945) . Yine İğdemir, Halkevleri'nin Cumhuriyet Halk

       Partisi'ne bağlı olduğunu belirttikten sonra, --... Halkevleri'nin kapıları

       Parti'ye yazılı olan veya olmayan bütün yurttaşlara açıktır. Yalnız, Komite

       üyeliğine seçilebilmek için Cumhuriyet Halk Partisi'ne yazılı olmak şarttır;

       fakat devlet memurlarında bu şart aranmaz.-- diyor (İğdemir, 1945) . Böylece

       bir yandan Halkevleri ile CHP arasındaki ilişki belirtilirken, öte yandan CHP

       ile devlet arasındaki özdeşlik de vurgulanıyordu.

       Cumhuriyet Halk Partisi, Halkevleri'ne o denli önem veriyordu ki, başkanlar,

       bağlı oldukları Parti İdare Heyeti tarafından seçiliyor, Ankara Halkevi'nin

       başkanı ise doğrudan doğruya CHP Umumi İdare Heyeti (Genel Yönetim Kurulu)

       tarafından seçiliyordu. Bu arada CHP, Devlet ve Halkevleri özdeşliği

       açısından, 1932-1950 yılları arasında devlet bütçesinden, özel idarelerden ve

       kamu iktisadi teşekküllerinden Halkevleri'ne yapılan yardımın 48 milyon lirayı

       geçtiğini belirtmek ilginç olacaktır (Karpat, 1963) . Halkevleri'nin

       etkinliklerine bir örnek olarak 1940 yılına baktığımızda oldukça ilginç

       sonuçlar görüyoruz. Verilen konferansların sayısı beşbinden çoktur. İkibin

       temsil, binikiyüz konser verilmiş, ikibin film gösterilmiş, ikibinyirmiüç

       aile toplantısı, bindokuzyüz köy gezisi, kırkbinden çok içtimai yardım

       yapılmış, yüzelli güzel sanatlar, dörtyüz kadar çeşitli sergi açılmış,

       çeşitli kurslara kırkbeşbin kişi devam etmiş, mevcut dörtyüz küsur bin

       kitaptan 2.461.813 kişi yararlanmıştır (İğdemir, 1945) .

       Halkevleri'nin örgüt sosyolojisi açısından mükemmel bir çözümlemesini Ayşe

       Öncü yapmıştır. Öncü, son derece açık seçik bir biçimde, Halkevleri'nin

       Atatürk dönemi CHP'sinin bir işlevsel uzantısı olduğunu göstermiş, bu

       uzantıya kan ve can veren ana örgüt (CHP)'ün toplumdaki yerinin değişmesiyle,

       onun uzantısının da gücünü yitirdiğini belirtmiştir (Öncü, 1976:45-52) .

       Atatürk'ün Eyleminde Örgüt'ün Yeri

       Buraya kadarki çözümlemelerimizde görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Atatürk'ün

       bütün eylemi içinde --örgüt--ün özel bir yeri olmuştur.

       İlk zamanlar bu yer, devrimci eylemde liderlik savaşı için anlamlıdır. Daha

       sonra, mevcut devlet yapısı içinde etkin olmak için kullanılmak istenir.

       Eylem başladıktan sonra ise, hem mevcut düzenin ortadan kaldırılmasında meşru

       güç kaynağı olarak, hem de toplumsal kaynakların seferberliğinde etkileşim

       mekanizması olarak kullanılır. İktidar ele geçirildikten sonra da, hem

       --ideoloji oluşturmak--, hem de yeni bir toplumun yaratılmasında seçkinlerle

       geniş kütleler arasında bir köprü görevi yapmak için kullanılır.

       --Vatan ve Hürriyet-- ile başlayan örgütler, --Cumhuriyet Halk Partisi-- ile

       son bulmuştur. Hiç kuşkusuz bunların içinde en işlevseli --Müdafaa-i Hukuk

       Cemiyeti-- olmuştur. Çünkü bu --Cemiyet--, hem düşmana karşı toplumu seferber

       etmiş, hem de Mustafa Kemal'e, Padişah'a karşı, otorite kaynağı oluşturmuştur.

       Bugün bile pek çok yazar ve düşünür, Atatürk sonrasını değerlendirirken,

       Müdafaa-i Hukuk dönemine ayrı bir önem verir. Bunların en anlamlılarından

       biri Attila İlhan'ınkidir: Mühendis Ahmet Ziya, 27 Mayıs'ın devrimci Binbaşısı

       Demir'e şöyle demektedir: --... Şimdi bak, Binbaşı Bey, 27 Mayıs nedamet

       hissinin doğurduğu bir aks-ül-amel ise, (hadi bakalım neydi aks-ül-amel'in

       Türkçesi, gel de bul: Tepki mi?) bol bol Atatürk isminin zikredilmesine

       rağmen, Kuvay-ı Milliye mahiyetinde bir kefaret addedilemez. Şundan ki,

       Mustafa Kemal Paşa, Jacobin'di, sizler Bonapartiste'siniz.-- (İlhan, 1978:483).

       :::::::::::::::::::

       III

       İDEOLOJİ

       neylerim ben kitapları kocaman kitapları

       efendim okusun benim canım efendim

       o kuştüyü salonlarda canım efendim

       okusun da büyüsün benim efendim

       okusun da biliversin aklımdan geçenleri

       ben işte hep böyle azgelişmişim

       yani ben çünkü evet azgelişmişim

       even çünkü hayır fakat ben işte azgelişmişim

       çokçalışmış azgelişmiş ve işte yoksul düşmüş

       HASAN HÜSEYİN KORKMAZGİL, --Kızılırmak--tan.

       :::::::::::::::::::

       I-) İDEOLOJİNİN İŞLEVİ

       Bir toplumda, uzun dönemde yön verici güç teknoloji, kısa dönemde

       belirleyici olan güç ise ideolojidir. Teknoloji ile ideoloji arasındaki

       ilişki ise bir --karşılıklı belirleyicilik-- ilişkisidir. Uzun dönemde

       teknoloji, yeni ideolojiler yaratır. Buna karşılık ideoloji, kısa dönemde,

       teknolojinin kullanılışını etkileyerek, kendisini üreten gücü, bir süre için

       bile olsa, denetim altına alır. Böylece, insan toplumları, teknoloji-ideoloji

       etkileşimi çerçevesinde uyumlu ve düzgün değil, çatışmalı ve sıçrayışlı bir

       evrim izler (Devrim dediğimiz olay, gnellikle bu sıçrama noktalarıdır)

       (Kongar, 1979-b:369-373, 407-416).

       Bu soyut sözleri, hemen konumuz açısından somuta indirgeyelim: Teknolojik

       gerilik, Osmanlı İmparatorluğu'nun batışını belirlemişti. Toplumun Atatürk'ün

       kişiliğinde buna gösterdiği tepki ideolojikti.

       Teknolojik bir geriliğe --ideolojik-- bir tepki nasıl oluşuyor? Gramsci'nin

       --toplumun harcı-- dediği, yani toplumu bir arada tutan ve onu bütünleştiren

       bir düşünce sistemi nasıl oluyor da kaynağını maddi bir temelden,

       --teknoloji--den alıyor?

       Bu sorunun yanıtı, ideolojinin ne olduğuna ilişkin bilgilere sahip

       olmamızla da verilemez. İdeolojinin --ne olduğu--nu değil, --ne yaptığı--nı, yani

       işlevinin ne olduğunu bilmemiz gerekli. İşte bu bağlam içinde benim genelde

       ideolojiye --olumlu-- yaklaşımımdan önce, --olumsuz-- yaklaşımları görmemiz daha

       yararlı olur.

       İdeoloji Kavramına Olumsuz Yaklaşımlar

       Mardin, ideolojiye olumsuz yaklaşan iki farklı görüşü şöyle özetliyor:

       --Gerek Marx, gerek Mannheim ideolojik düşüncenin iki ayrı tanımını

       yapıyorlar: Bir taraftan insanlar kişisel çıkarları açısından fikirlerine bir

       --yön-- verebilirler, örneğin bir kişi kendi çıkarlarını savunmak için

       fikirlerini hep --kendi tarafına yontarak-- ortaya atabilir. Bu, ilkel anlamda

       --ideolojik-- bir düşüncedir. Diğer taraftan, bir kimse belirli bir grubun veya

       kültürün içinden dünya olaylarına baktığı için bu grubun veya kültürün

       duvarlarını aşamıyorsa -varsayımlarının ötesine geçemiyorsa- bu --sistematik--

       bir ideolojidir. Bu ikinci fikri Marx dolaylı bir şekilde belirtmiştir.

       Mannheim ise iki kavram arasındaki farkların altını çizerek ayırımı çok daha

       açık bir şekilde yapmıştır.-- (Mardin, 1976:47) .

       Dikkat edilirse, her iki görüş de, --ideoloji--nin belli bir biçimde

       --toplumsal gerçek--ten saptığını öne sürüyor. Böylece de ideoloji kavramı,

       toplumsal gerçeğe uygunluk açısından --olumsuz-- bir nitelik kazanıyor. Her iki

       anlayışta da, düşünce ve inançlarımızın, ideolojik nitelik kazandığı zaman,

       --yanlı-- olması olayı ortaya getiriliyor. Mannheim, buna karşı, toplumsal

       gerçeği bulmak için, --bilgi sosyolojisi-- dalını kuruyor ve toplum hakkındaki

       bilgilerimizin toplumsal köklerinin araştırılmasını öneriyor. Marx ise,

       --asıl toplumsal gerçeği-- kendisinin belirttiğini öne sürerek, gerçeğin, işçi

       sınıfı ile eylem ve düşünce birliği yapılarak --komünist-- bir toplumun

       kurulması için çalışmak olduğunu söylüyor.

       Aslında, gerek Marx'ın, gerekse Mannheim'ın önerdiği çözümlerin de kendi

       içlerinde --ideolojik-- olduğunu görmemek olanaksız.

       İdeolojinin Olumlu İşlevi

       İşte bu noktada, --ideolojinin olumlu işlevi-- ortaya çıkıyor: İdeoloji, bir

       insana, içinde yaşadığı evren ve toplum hakkında derli toplu bir anlayış

       getiren, onu toplumuna bağlayan, başka insanlarla olan ilişkilerine, bir

       başka deyişle, --yaşam--ına anlam kazandıran bir düşünce ve inanç sistemidir.

       Bu sistemden yoksun olan kişinin çevresiyle bağları kesilir. Yaşam anlamını

       yitirir. Kişi intihara dek gider. Aslında toplumbilimsel olarak, Durkheim'ın

       intihar olgusunun ardında gördüğü --anomi-- kavramı, bu açıdan bir

       --ideolojisizlik--i belirtir.

       Shafer'in milliyetçilik için vardığı şu yargı tüm ideolojiler için

       geçerlidir: İnsanlar kendi somut durumlarıyla ilgili olduğu, bu durumlarını

       düzeltmek olanağı sağladığı ya da onlar böyle sandıkları için milliyetçi

       olurlar (Shafer, 1972:345-347). Buradaki --milliyetçilik-- sözü yerine,

       herhangi bir --...ist-- de konulabilir. İfade yine doğruluğunu koruyacaktır.

       Böylece, ideolojinin bireyi topluma bağlayan bir işlevi olduğunu kabul

       edince, onun teknoloji ile olan ilişkisi de ortaya çıkmaktadır. Teknolojik

       gelişme ve değişmelerin getirdiği --yeni dünya--da, bireyin yalnızlaşmasını,

       yabancılaşmasını önlüyor. Bu yüzden, her teknolojik değişme, yeni bir

       ideolojik yapıya gereksinme duyar.

       Fakat, teknolojik değişme ve gelişmeler, bir toplumun her kesiminde

       (örneğin, tarımda ve sanayide ya da eğitimde) aynı hızla oluşmaz. Özellikle

       dünyanın çeşitli toplumlarında çok farklı düzeylerde bulunur. Bu yüzden de

       farklı teknolojiye sahip ülkelerin ideolojileri de farklı olur. Buna koşut

       olarak, bir toplum içinde, farklı teknolojiye sahip kesimlerin

       ideolojilerinin de farklı olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin, aynı toplumdaki

       endüstri işçisi ile köylünün ideolojisi değişik ve kimi zaman da birbirine

       ters olur.

       İşte kökeni farklı teknolojilere dayalı olan değişik ideolojiler de

       birbirlerini etkiler. Özellikle ileri teknolojilerin ürettiği ideolojiler,

       geri teknolojiye sahip toplumların insanlarına daha çekici gelir. Teknolojiyi

       aktarmak zor, ideolojiyi aktarmak kolaydır ( Sanırım, hemen hemen aynı

       dönemlerde --Batılılaşma--ya başlayan Japonya ile Türkiye arasındaki fark da

       burada yatmaktadır. Japonya Batı'dan teknoloji aktarmış, bunu kendi

       ideolojisinin üzerine koymuştur. Türkiye ise, Batı'dan ideoloji almış, bunu

       kendi teknolojisiyle bütünleştirmiştir. Sonuçlar ortada.). Çünkü, teknolojiyi

       aktarmak maddeye bağımlıdır. Yatırım, örgüt, bilgi ve benzeri kaynakları

       gerektirir. Oysa ideoloji, salt zihinsel yollarla, örneğin, okumak, görmek ya

       da duymakla (ve özellikle eğitimle) aktarılabilir.

       Geri Teknoloji Ülkelerinde İdeolojinin İşlevi

       İşte, sömürge ve yarı-sömürge ülkelerin --devrimci kadrolar--ı bu nedenle,

       teknolojik gerilikten kurtulmanın ilk adımını, --ileri teknoloji-- toplumlarının

       geliştirdikleri ideolojilerden birini benimsemekte ararlar. Bu benimseme

       ortaya çıktığı an, devrim için ilk adım öznel olarak atılmıştır.

       Bu açıdan --gelişmiş-- ülkelerdeki devrimlerin ilk tohumlarının teknolojik,

       bu nedenle de nesnel, buna karşılık --gelişmekte-- olan ülkelerdeki devrimlerin

       ilk tohumlarının ise ideolojik ve bu nedenle öznel olduğunu söyleyebiliriz.

       Atatürk'ün ideolojisi de Türk Devrimi'nde bu işlevleri görmüştür. O zamanki

       çağdaş Batı toplumlarını biçimlendiren teknolojik devrim olarak endüstri

       devriminin ideolojik sonucunu, akılcılığı (pozitivizmi) ve siyasal

       doğurgusunu, tam bağımsızlığı almış, bunların kendi yaşamı içindeki somut

       uygulamasını zorunlu bir biçimde --karşı-emperyalizm-- ve --Batılı bir toplum

       yaratmak-- olarak eyleme dönüştürmüştür.

       Osmanlılarda Durum

       İdeoloji hiç kuşkusuz, kendisini İmparatorluğu kurtarma görevi ile yükümlü

       sayan Osmanlı aydınının --bir anahtar-- olarak sarılacağı ilk ögeydi.

       İmparatorluğun kurtuluşu, Birinci ve İkinci Meşrutiyet eylemlerinde

       --özgürlük-- düşüncesinin çevresinde aranmıştı.

       Bir süre sonra --özgürlük-- düşüncesinin, somut ve pratik birtakım başka

       reçetelerle desteklenmesi gereği ortaya çıktı. Özgürlük, bu reçetelerin

       serbestçe tartışılacağı ve kurtuluş formülünün en iyi biçimde ortaya

       konulabileceği bir ortamı oluşturuyordu ancak.

       İşte, --İttihat-ı Anasır--, Osmanlı'nın son dönem kurtarıcı ideolojilerinden

       biri olarak ortaya çıkmıştı. Bu, aslında Abdülhamit'in genel politikasının

       sürdürülmesinden başka bir şey değildi. İmparatorluğun kurtuluşu, içindeki

       çeşitli ulus ve dinlerden olan ögelerin --birleştirilmesi--nde aranıyordu.

       Böyle bir ortam içinde, örneğin, --milliyetçilik-- ideolojisinin tartışılması

       bile, bir anlamda --hainlik--ti. Yahya Kemal Beyatlı, ulusçu düşüncelerin o

       dönemde nasıl görüldüğünü şöyle anlatıyor:

       --Tam manasıyle milliyetperver olanlar, bu cereyanda Türkçü iseler müfsid,

       Müslüman iseler mürteci, sosyalist iseler hain sayılıyorlardı.--

       (Beyatlı, 1973:205).

       Oysa, çok kısa bir zaman sonra, --milliyetçilik--, --Türkçülük-- adı altında,

       --ırkçılık-- da kokan bir yaklaşımla, resmi ideolojinin bir parçası durumuna

       gelecekti.

       İşin ilginç yanı, yukarıda kendisine karşı çıkanların nasıl

       tanımlandıklarını belirttiğim, --ittihat-ı Anasır--, yani; İmparatorluğu

       oluşturan çeşitli ulusların birliği düşüncesinin --Batıcılar-- tarafından

       desteklenmesiydi (Ateş, 1980:64).

       Toplumlar ve siyasal kadrolar çıkmaza girdikçe, --kurtarıcı-- kişilerle

       birlikte --kurtarıcı-- ideolojilerin de birdenbire bollaştığı göze çarpar.

       Osmanlı döneminde de hiç kuşkusuz durum böyleydi. Ziya Gökalp'ın --Türkleşmek--,

       --İslamlaşmak--, --Muasırlaşmak-- bireşimi böyle umut bağlanmış üç ayrı

       ideolojinin tek bireşim içinde bütünleşerek reçeteleştirilme çabasıydı.

       İttihat ve Terakki bu çerçeve içinde bile fırsatçı bir politika izliyor,

       bir yandan --ittihat-ı Anasır-- düşüncesini desteklerken, öte yandau Türkçülük

       ile birlikte, Osmanlıcılık ve İslamcılık akımlarını öne atıyordu

       (Esatlı, 1975:259).

       Bunalım zamanları, gözler, belki de hiçbir zaman erişilemeyecek olan

       hedeflere dikilir. Üstelik, söz konusu olan ülke, --üç kıtaya hükmetmiş--

       Osmanlı olunca, bu --ütopik beklentiler-- daha da etkin duruma gelir.

       İşte bu çerçeve içinde herkes, İttihatçıları, büyük bir serüven ve sonu

       mutlaka ölüm olan bir savaşa, Birinci Dünya Savaşı'na, hem de, küçük bir

       grubun, kimsenin haberi olmadan aldığı bir kararla girdiği için suçlar (Cemal

       Paşa, 1977:142-143; 153-163). Oysa, durum hiç de öyle değildir. Genel hava

       Almanların kazanacağı inancı ile onlarla birlikte savaşa girmekten yanadır

       (Tansu, 1960:253-275) . Üstelik, savaş, bir de --kurtuluş eylemi-- olarak

       görülmektedir. İttihatçıların şu düşünceleri halk arasında oldukça taraftar

       bulmuştur:

       --Biz Mısır'ı ve Kafkasya'yı almaksızın payidar olamayız, parçalanırız!

       Mısır'ı almakla İslam alemine, Kafkas'ı almakla Türklük alemine dayanmaya

       yüzdeyüz ( ! ) mecburuz. Mısır'ın pamuğunu ( ! ) ve Baku'nun petrol

       kuyularını ( ! ) almaksızın ise bütçemizi düzeltmek imkanı yoktur.--

       (Beyatlı, 1973:132).

       Aslında, Osmanlı-Türk toplumsal değişme olayına, Tanzimat'tan başlayarak,

       --ideolojik-- boyutta bakmak çok da yanlış olmayacaktır. Hemen hemen ortaya

       atılan her çözüm, bir --ideoloji-- ekseninde formüle edilmiş, her siyasal eylem,

       bir ideolojik modele göre biçimlenmiştir.

       Olaylara dikkatle bakıldığında, --ideoloji--lerin, ortaya konulan eylemden

       sonra seçildiğini ve birbirlerine farklı seçenekler oluşturduğunu görürüz. Bu

       açıdan Mustafa Kemal eylemi, ortadaki belirsizliği de çözmüştür.

       Konuyu Yusuf Hikmet Bayur'un şu sözleriyle noktalamak olanaklıdır:

       --... İttihat ve Terakki devrinin ve Birinci Genel Savaş'ın tecrübeleri

       muhiti yeter ölçüde aydınlatmamıştı ve Atatürk olmasaydı, inkılaplar pek

       mahdut alanlarda kalır, hatta saltanat dahi Vahdettin'in bütün ihanetlerine

       rağmen yaşardı.-- (Bayur, 1952:337) .

       :::::::::::::::::::

       II-) MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN İDEOLOJİSİ

       Bütün büyük liderler gibi, Mustafa Kemal Atatürk de --birleştirici--ydi.

       Farklı sınıfları, farklı dinleri, farklı dilleri, farklı inançları, farklı

       meslekleri, hatta kimi zaman birbirlerine düşman olan insanları tek bir amaç

       çerçevesinde birleştirmişti: Türk Kurtuluş Savaşı ve sonra da Türkiye

       Cumhuriyeti.

       İdeolojiyi --birleştirici-- olarak kullanan Mustafa Kemal tümüyle bu

       --birleştirici-- işlevin bilincindeydi. Şu sözler ona aittir:

       --Bir içtimai heyet aynı gayeye bütün kadınları ve erkekleriyle beraber

       yürümezse, terakki, temeddün etmesine fenni imkan ve ilmi ihtimal yoktur.--

       (Afetinan, 1968:291).

       İdeoloji başlığı altında yapacağımız irdelemelerin hemen başında

       zamandizinsel (kronolojik) ve işlevsel bir ayırıma bir kez daha dikkati çekmek

       istiyorum: Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemi iki aşamalı bir nitelik taşır:

       Birinci aşama Kurtuluş Savaşı, ikinci aşama Türkiye Cumhuriyeti'dir.

       Bu iki aşama, birbiriyle iç içe geçmiş ve bütünleşmiş bir nitelik taşır.

       Değerli bilim adamı Ahmet Mumcu'nun da belirttiği gibi, --savaş aynı zamanda

       devlet kuruluşu safhasını da içine almaktadır.-- (Mumcu, 1971:25). Bir başka

       deyişle, Kurtuluş Savaşı, Türkiye Cumhuriyeti'nden, Türkiye Cumhuriyeti ise

       Kurtuluş Savaşı'ndan ayrılamaz. Fakat, zaman içinde birbirini izleyen iki

       olay olması ve birinin askeri, ötekinin ise, siyasal ve toplumsal yanının

       ağır basmasından dolayı, salt bilimsel amaçlarla, irdeleme ve incelemeye

       kolaylık olsun diye ikiye ayırmak istiyorum.

       Gerek liderlik, gerek örgüt, gerekse ideoloji bu iki aşamada aynı temel

       niteliklere dayalıdır. Fakat, aynı temel niteliklerin, iki aşamadaki somut

       görünümleri daha fark1ıdır. Örneğin, liderlik bakımından, birinci aşamada

       --komutan--, ikinci aşamada ise --devlet adamı-- ağır basar.

       İşte aynı biçimde bakıldığı zaman, Mustafa Kemal Atatürk'ün aşağıda

       açıklayacağım, --birleştiricilik-- amacıyla kullandığı ideolojisi, Kurtuluş

       Savaşı sırasında --karşı-emperyalist--, Türkiye Cumhuriyeti zamanında ise

       --Batılılık-- yanı ağır basan bir görünüm kazanır. Yine hemen belirtmeliyim ki,

       --karşı-emperyalizm-- ve --Batılılık-- birbirinden soyut, hatta (genelde sanıldığı

       gibi) birbirine karşı iki ideolojik öge değildir Mustafa Kemal Atatürk'ün

       eyleminde. --Batılılık-- ögeleri Kurtuluş Savaşı'nda da görülmüş,

       --karşı-emperyalist-- ögeler ise, tüm Türkiye Cumhuriyeti sırasında olanca

       ağırlığını sürdürmüştür.

       Mustafa Kemal Atatürk'de --Batılılık-- ve --Karşı-Emperyalizm--

       Mustafa Kemal Atatürk'ün --Batılılık--ı ve --karşı-emperyalizm--i, birbiriyle

       çelişen değil, biri ötekinin önkoşulu olan iki ögeydi: Batı'nın gelişme

       mekanizmalarını iyi kavramış olan Mustafa Kemal Atatürk için, Batı gibi

       olmanın, yani --Batılılık--ın önkoşulu, --karşı-emperyalizm--di.

       Bir başka deyişle, Mustafa Kemal ve arkadaşları, Batı gibi gelişmek için,

       birinci koşulun, Batı'nın siyasal ve ekonomik sömürüsünden kurtulmak

       olduğunun bilincindeydiler.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün ideolojisinin Türk Devrimi'ni ne ölçüde

       biçimlendirdiğini anlamak için, Türk Devrimi'nin temel niteliklerini bir kez

       daha hatırlamak gerekmektedir (Kongar, 1979: 135-153) .

       Türk Devrimi, başlangıçta ekonomik ve sınıfsal değil, ideolojik ve siyasal

       bir eylemdir. Bir başka deyişle, Mustafa Kemal, toplumdaki değişmeler sonucu

       ortaya çıkan ve güçlenen yeni bir sınıfın temsilcisi değildi. Toplumda zaten

       egemen olan merkezi bürokrasinin bir üyesiydi. Bu nedenle de toplumun iç

       dinamiği açısından yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması savaşı, egemen

       bürokratların kendi aralarındaki bir çatışmayı belirler. Bu çatışma sırasında

       gerek İstanbul Hükümeti, gerekse Ankara Hükümeti, toplumdaki öteki güçlerle,

       yani ayan, eşraf ve ulema ile kendi olanakları çerçevesinde ittifaklar

       aramışlardır. Anadolu'ya düşmanın çıkmasından ve İstanbul Hükümeti'nin

       eylemsiz davranışından yararlanan Ankara Hükümeti, bu ittifakları daha

       başarıyla kullanmış, ayan ve eşrafı, Bağımsızlık Savaşı'nda yanına

       alabilmiştir.

       Sınıfsal İttifaklar

       Tarihsel olarak, Ankara Hükümeti'nin ayan ve eşrafla gerçekleştirdiği bu

       ittifaklar, Osmanlı-Türk toplumunun iç dinamiği açısından büyük önem

       taşıyordu. Çünkü, o zamana dek, ayan ve eşraf sürekli olarak merkezi

       bürokrasi ile çatışma durumundaydı. Merkezi bürokrasinin baskısı sonunda, bir

       türlü Batı'daki benzerlerinin yaptığı gibi, sermaye birikimini

       gerçekleştirememiş olan ayan ve eşraf henüz burjuvalaşamamıştı. Bu nedenle de

       toplumda istediği güce kavuşamamıştı. Toplumdaki etkisi zayıf kalan bu

       sınıflar, değişmenin itici gücü olma niteliğini edinememişlerdi.

       Böylece, ayan ve eşraf, Batı'da örneğini göremediğimiz bir --ara sınıf--

       oluşturmuşlardı. Ayan ve eşraf, hem halkın ürettiği artı ürünü merkezi

       bürokrasiye aktarmak bakımından --ara--, hem de tarihsel olarak geçiş durumunda

       olduklarından --ara-- nitelik taşıyorlardı. Tarihsel geçiş açısından, toprak

       ağalığı ile burjuvazi arasındaki köprüyü belirlemekteydiler. İşte, toplumda

       istedikleri güce bir türlü kavuşamamış olan bu sınıflarla Ankara Hükümeti'nin

       ittifakı tarihsel bir dönüm noktasını simgeliyordu. Artık egemen merkezi

       bürokratlarla, eşraf ve ayan ortaklaşa, yeni bir toplumun toplumsal, siyasal

       ve ekonomik temelini oluşturacaklardı.

       Dış dinamik bakımından, emperyalist güçlere karşı savaşan Ankara Hükümeti

       iç dinamik bakımından da merkezi bürokrasinin İstanbul kanadı ile dövüşüyordu.

       Bu savaşta İstanbul Hükümeti'nin beceriksiz tutumu ve Mustafa Kemal

       Atatürk'ün başarılı taktikleri ve genel stratejisi düsmandan zarar gören ayan

       ve eşrafın da Ankara Hükümeti'nin yanında yer almasına yol açınca, Bağımsızlık

       Savaşı'nın ittifakları tümüyle belli oldu.

       Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarının İstanbul Hükümeti'ne karşı

       yürüttükleri savaş, Türk Devrimi'nin siyasal yönünü belirler.

       Batılılık ve Karşı-Emperyalizm

       Devrimin ideolojik yönü hem Bağımsızlık Savaşı sırasında karşı-emperyalizm

       biçiminde, hem de daha sonradan Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen ve

       adına --Atatürk Devrimleri-- denilen yeniliklerde ortaya çıkar. Kurtuluş Savaşı

       sırasında, Mustafa Kemal, Padişah'ın dinsel-geleneksel yetke (otorite) sine

       karşı ulus egemenliği kavramını kullanmıştır. Dinsel-geleneksel yetkeye

       karşılık, ulusal egeınenlik kavramı Mustafa Kemal'in aslında kendi ellerinde

       topladığı gücün hukuksal kaynağı ve gerekçesi olarak kullanılmıştır.

       Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik ve Devrimcilik, (başka amaçları olmakla

       birlikte) aslında, hep siyasal olarak Padişah'ın elinden alınan siyasal gücün

       yeni bir kaynağa ve tabana oturtulma çabasının ardında yatan ilkeleri

       belirler.

       Türk Devrimi'nin ideolojik niteliği, yeni toplumun, tarihten gelen nesnel

       koşullarla birlikte, Mustafa Kemal'in kafasındaki --Batı modeli--ne göre

       biçimlendirilmesinde açıkça görülür. Mustafa Kemal'in --Batılılık--ı, Atilla

       İlhan'ın olumlu kahramanı Demir'e söylettiği şu sözlerde çok iyi anlatılır:

       --Hizmeti yapan parti değil, Mustafa Kemal: Bizi sımsıkı kıstırmış İslam

       skolastiğinin mengenesini açan o, açtığı anda her türlü teknik ve bilimsel

       gelişmeye zemini hazırlayan, çağdaşlaşmayı da o gerçekleştiriyor ama, köklü

       toplumsal dönüşümlerle pekiştirmeyi düşündüğü besbelli: Toprak reformu,

       endüstri devrimi gibi.-- (İlhan, 1973 : 257 ) .

       Aslında, Bağımsızlık Savaşı'nda ve ondan sonra Atatürk Devrimleri aşamasında

       görülen siyasal nitelikler, çok büyük ölçüde ideolojik modelin özelliklerinden

       etkilenmişlerdir. Bir başka deyişle, ulusal egemenlik, Cumhuriyet, Laiklik,

       hep Batı modelinin getirdiği ilkelerdir. Mustafa Kemal, bu ilkeleri hem yeni

       bir toplumu biçimlendirirken, hem de Padişah'a karşı siyasal eylemi

       yürütürken, işlevsel ilkeler olarak kullanmıştır. Böylece, siyasal eylem

       (Bağımsızlık Savaşı) başladığı andan itibaren, ideolojik modelin

       gerçekleştirilmesi işlemi de uygulamaya konulmuştur. İşte bu noktada, Türk

       Devrimi'nin belirgin olan öteki nitelikleri ortaya çıkmaktadır. Bu nitelikler

       daha çok ideolojik özellik gösterirler.

       Türk Devrimi, hem emperyalizm karşıtıdır, hem de Batılılıktan yanadır. Bu

       iki özellik, Batı ile aradaki teknolojik uçurum kapatılmazsa uzun dönemde

       çelişen nitelik taşırlar. Fakat kısa dönemde, özellikle 1920'lerin koşulları

       çerçevesinde, emperyalizm karşıtlığı, Batılılığı bütünleyen bir ilke olarak

       ortaya çıkmaktadır. Atatürk'ün Batılılığı, Batı'ya öykünme biçiminde değil,

       --Batı gibi olmak-- anlamında bir Batılılıktır. Nitekim, bizzat Mustafa Kemal

       Atatürk, bir yabancı gazetecinin --Batılıların nerelerini milletiniz için

       almak istersiniz?-- sorusuna şöyle yanıt vermiştir: --Biz Garp Medeniyetini bir

       taklitçilik yapalım diye almıyoruz. Onda iyi olarak gördüklerimizi kendi

       bünyemize uygun bulduğumuz için, dünya medeniyet seviyesi içinde

       benimsiyoruz.-- (Atetinan, 1968:183).

       Ülkeyi Batı gibi yapmak için ilk atılacak adım ise, Batı'nın sömürüsünden

       kurtulmaktır. Çünkü, Batı'nın birinci niteliği, sermaye sınıfına dayalı bir

       ekonomik gelişmeyi gerçekleştirmiş olmasıdır. Aynı tür bir ekonomik gelişmenin

       önkoşulu ise, siyasal ve ekonomik bağımsızlık, yani Batı sömürüsünden

       kurtulmaktadır.

       Türk Devrimi'nin emperyalizm karşıtlığı, yukarıdaki nedene ek olarak,

       Kurtuluş Savaşı'nın nesnel koşullarından da doğmaktadır. Savaş, nesnel olarak,

       Batılı emperyalistlere karşı verilmiştir. Yunanlıların Anadolu'ya çıkmaları,

       yüzyıllardan beri Batılı ülkelerin Osmanlı İmparatorluğu'nu bölüşme

       planlarının uygulaması olarak tezgahlanmıştır. Bu nedenle, Bağımsızlık Savaşı,

       açıkça emperyalizme karşı girişilmiş olan bir savaştır. Üstelik, Atatürk'ün

       Batılılık ideolojisi de, Batı emperyalizminden kurtulmayı gerektiriyordu. Bu

       nedenle, Türk Devrimi'nin gerek nesnel, gerekse öznel koşulları açısından,

       emperyalizm karşıtı olduğunu söyleyebiliriz.

       Batılılığın Anlamı

       Atatürk'ün Batılılığı, --Batı gibi bir toplum yaratmak-- ilkesine dayalıydı.

       Bağımsızlık Savaşı'nı Osmanlılardan devraldığı toplumsal ve ekonomik yapı

       üzerinde vermek zorunda bulunan Mustafa Kemal, bu nedenle, Batı tipi toplum

       yaratma çabalarını önce üst yapıda yoğunlaştırdı. Atatürk Devrimleri denilen

       yeniliklerin pek çoğu, Türk toplumuna bir Batı toplumu görünümü kazandırmayı

       amaçlayan yeniliklerdi. Bu arada, Bağımsızlık Savaşı'nın kazanılmış olması,

       Türkiye üzerinde Batı'nın gerçekleştirmiş olduğu siyasal ve ekonomik

       denetimin de önemli ölçüde azalması sonucunu doğurmuştu. Böylece, Batı gibi

       olmanın ekonomik önkoşulu gerçekleştirilirken bir yandan da Batı görünümü

       kazanma çabaları sürdürülüyordu.

       --Batı gibi olmak--, ekonomik olarak, hem Batı'nın sahip olduğu ekonomik

       yapıya sahip olmayı, hem de Batı'nın geçirmiş, olduğu ekonomik aşamaları

       hızla gerçekleştirmeyi kapsıyordu. Oysa Osmanlılardan devralınan ekonomik

       yapı, onbeşinci yüzyılda egemen olan Asya Tipi Üretim Biçimi'nin

       kalıntılarını, ondan önce ve sonra sürekli bir biçimde İmparatorlukta

       varlığını sürdürmüş olan feodal kalıntıları ve dışa bağımlı bir biçimde

       filizlenmekte olan kapitalizmin çekirdeklerini birarada bağrında barındıran

       bir niteliğe sahipti. Bir başka deyişle, hiç de kapitalist gelişmeye uygun

       değildi. Toplumda ulusal bir burjuvazinin çekirdeği bile yoktu denebilir. Ya

       dışa bağımlı birtakım sermayedarlar vardı, ya da henüz toprağa bağımlılıktan

       kurtulamamış olan ayan ve eşraf. (Bu durumun sorumlusu dış dinamiğe bağlı

       olan sömürü düzeni ile içte değişme ve gelişmeyi engelleyen Osmanlı siyasal

       yapısıydı.) Zaten Osmanlılar kapitalist gelişme çizgisinde

       evrimleşebilselerdi, Batı emperyalizminin denetimi altına girip, ortadan yok

       olmazlardı. İşte Atatürk'ün, --Batı gibi bir toplum yaratma-- serüveni böyle

       bir toplumsal ekonomik yapı üzerinde gerçekleşecekti.

       Bu noktada Batı toplumlarının geçmişini bir kez daha anımsamak

       gerekmektedir. Böylece, yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin temel belirleyicileri

       daha açık seçik bir biçimde ortaya çıkacaktır. Batı toplumu, Sanayi Devrimi

       ile simgelenir. Ulusal devlet, ulusal burjuvazi, laik devlet ve gittikçe

       yaygınlaşan genel oy hakkı ile, işçi örgütlenmeleri ve Marxçılık hep bu

       Sanayi Devrimi'nin sonuçlarıdır. Bir başka deyişle, Batı toplumları,

       gelişmelerini büyük ölçüde, ulusal bir burjuva sınıfının itici gücüne

       borçluydular. Ulusal burjuvazinin gelişmesiyle, devlet laikleşmiş ve gittikçe

       daha demokratikleşmişti. Mustafa Kemal, siyasal gücü eline geçirir geçirmez,

       hemen Batı devletlerinde görülen bu nitelikleri Türkiye Cumhuriyeti'nin temel

       nitelikleri yapmaya başladı. Fakat ortada bir ulusal burjuvazi yoktu. Bir

       başka deyişle, Batı'da bütün bu değişmelerin ardında yatan yapı, Türkiye'de

       yoktu. Böyle bir sınıfsal yapıyı yaratacak ekonomik yapı da ortada değildi.

       Türkiye sanayi öncesi bir toplumun temel nitelikleriyle birlikte, dış

       sömürüye bağımlı olarak gelişen kendine özgü bir ticaret ve toprak yapısına

       sahipti.

       Karşı-Emperyalist İdeolojinin İşlevi:

       Cumhuriyetin Temelleri

       Gerek Kurtuluş Savaşı sırasında, gerek yeni Cumhuriyet'in kuruluşunda,

       Mustafa Kemal Atatürk'ün en büyük engeli, hiç kuşkusuz, eski yapının simgesi

       olan Halife-Sultan, yani Padişah'tı. Padişah'ın bir yandan Halife, yani

       Müslümanların başı, öte yandan Sultan, yani eski siyasal yapının başı oluşu,

       Mustafa Kemal'in işini iyice zorlaştırıyordu.

       Üstelik Padişah, tüm destekçileriyle birlikte, düşmanla işbirliği yapıyor

       ve Kurtuluş Savaşı'na karşı çıkıyordu. Bu durum, Bağımsızlık Savaşı sırasında

       çok büyük bir zorluk oluşturmakla birlikte, ilerdeki yeni devletin kurulması

       sırasında Padişah engelinin ortadan kaldırılmasında büyük kolaylık

       sağlayacaktı.

       Padişah, düşmanla işbirliği yaparak, şimdiden kendi kuyusunu kendi

       kazıyordu. Üstelik, yurttaki ayaklanmalarda büyük ölçüde parmağı olduğu için,

       fiili bir tehlike niteliği de kazanmıştı (Esengin, 1975:23-27).

       Oysa, Kurtuluş Savaşı'nı yürüten Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi,

       Padişah yanlılarıyla doluydu ( Birinci TBMM iktidarının karşı-emperyalist

       olmadıgı konusundaki yanlış tez, başka gerekçelere dayandırılmakla birlikte,

       böyle gerçeklerden de etkilenmiş olabilir. Bu yanlış tez için bkz.

       Tezel, 1970:288. Tezel'in yanlışının kanıtlanması için bkz. İlkin,

       1981:36-37.). Bu yüzden Mustafa Kemal Paşa, Meclis açılır açılmaz Anayasa

       yerine geçmek üzere önerdiği maddelerin sonuncusuna, --Hilafet makamının

       tahlisine muvaffakıyet hasıl olduktan sonra Padişah ve Halifei Müslimin

       kavanini esasiye dairesinde vazı muhterem ve mübeccelini ahzeder.-- (Hilafet

       makamı başarıyla kurtarıldıktan sonra, Padişah ve Müslümanların halifesi,

       yasalar çerçevesinde saygın ve ulu yerini alır.) (TBMM, I:134) diye bir ifade

       koymuştu. Oysa, encümen bu maddeyi gereksiz bularak çıkardı. Bunun üzerine,

       Meclis'te yapılan tartışmalarda son derece ilginç konuşmalar olmuştur. Bugün

       elimizde olan gizli oturum tutanaklarından öğrendiğimize göre, Atatürk'ün

       Büyük Nutuk'ta bahsettiği (Atatürk, tarihsiz:438) bu nokta, aslında Karesi

       Mebusu Basri Bey ve arkadaşları tarafından önerilmiş (TBMM, I:133) .

       TBMM'nin gizli oturum tutanaklarından Atatürk'ün Nutuk'ta sözünü ettiği,

       --Sen yalan söyleyebilirsin, müstaitsin-- (istidadın vardır) (Atatürk,

       tarihsiz:700) cümlesinin kime karşı ve nasıl söylendiğini de öğreniyoruz:

       Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey, uzun uzun konuşarak, Vahdettin'in kaçması

       üzerine yeni seçilecek Halife'ye biat edilmesini önerir. Bunun üzerine

       Diyarıbekir Mebusu Hacı Şükrü Bey bağırır: --Halife, yani Meclis'in reisi mi

       olsun?--. Meclis karışmıştır. Mustafa Kemal kürsüde açıklamalarda bulunmaya

       başlar. Bu sırada, kendisine yanıt vermeye çalışan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya

       Bey'e söylemiştir bu cümleyi (TBMM, III:1051). Bu tartışmanın olduğu tarih 18

       Kasım 1922'dir. Hemen Lausanne Barış Konferansı'ndan önce.

       Görüldüğü gibi, dinsel-geleneksel bir İmparatorluktan, laik ve ulusal bir

       devlet yaratma amacı, Mustafa Kemal için çok uzaklarda gözükmektedir. Hem de

       hemen Lausanne Konferansı'ndan önce. Oysa, Mustafa Kemal Atatürk, aynı

       Meclis'le hem Padişah'a, hem de düşmanlara karşı bir savaşı başarıyla

       yürütmüştür. Bu başarının sırrı, hiç kuşkusuz tüm ittifaklarını üzerine

       kurduğu karşı-emperyalist ideolojinin gücünden geliyordu.

       Bu arada karşı-emperyalist ideoloji ile din duygularını, Yakup Kadri'nin

       sözlerinde belirttiği gibi, --Biz bir Ehlisalip hareketi karşısındayız.--

       anlayışı içinde bütünleştirdiğini de görmeklikten gelemeyiz

       (Karaosmanoğlu, 1972-a:31 ) .

       Nitekim, Tarık Buğra, Küçük Ağa Ankara'da adlı romanında şu satırlarla bu

       ittifakı vurgulamaktadır:

       --İyice bunalmıştı. Hadis'i hatırladı: Harb hiledir. Ve kendi durumunu

       düşündü.

       Küçük Ağa, Ankara'da çalışmanın bir --gaza--, bir --cihat-- olduğunu anlamıştı.

       Mesele cephede mi, yoksa burada mı daha çok faydası dokunacağını bilmekteydi

       ve bunu bilmek şarttı.-- (Buğra,1975:611).

       Vatanı işgal altındaki bir toplumda, karşı-emperyalist duyguların önemi

       büyüktür. Bu duygular, Mustafa Kemal Paşa'nın, çevresinde her sınıf ve

       gruptan insanların oluşturduğu bir ittifakı sürdürmesine uygun olan hemen

       hemen tek güçlü ögedir.

       O dönemin, ruh durumunu örneğin, Samim Kocagöz, bakın nasıl anlatıyor:

       --Bölüğün önünde Yusuf, sanki tek ayağıyla zıplaya zıplaya koşmakta, sakat

       ayağını, üç kez zıplatıp bir kere destek vererek, elindeki tüfeğine sıkı sıkı

       sarılmış, süngüsünü ileri uzatmış, yaralı bir pars gibi atılmakta ve

       fundaların üstünde bölüğüne şöyle haykırmaktadır:

       --Gün bugün, saat bu saat arkadaşlar. Ezin vatan topraklarımızı çiğneyen bu

       köpekleri!--

       Ve askerler ses vermektedirler:

       --Allah Allah!.--

       Düşman ölülerinin üstüne basıp geçmekte, vatan toprakları için toprağa

       düşenlerin üstünden atlamaktadırlar.-- (Kocagöz: 1961).

       Kocagöz'ün romanı, İhsan'ların, Yusuf'ların, Niyazi'lerin, İlyas'ların,

       düşmana karşı yazdıkları destanı yansıtması bakımından o dönem toplumunun

       nasıl bir beraberlik içinde olduğunu vurgular. Birleştirici öge,

       --ideoloji--dir: Düşmana karşı eylem içinde geliştirilen karşı-emperyalist

       ideoloji.

       Atatürk İdeolojisinin Özü; Tam Bağımsızlık

       Gerek karşı-emperyalizm, gerekse pozitivizm üzerine oturtulmuş olan

       Batılılık, aslında tek bir düşüncenin farklı dönem ve koşullarda somuta

       indirgenmesidir. Bu tek düşünce ve inanç, Mustafa Kemal'in --İstiklal-i tam--

       dediği, --tam bağımsızlık-- ilkesidir.

       Mustafa Kemal Atatürk, karşı-emperyalisttir, çünkü düşman yurdu işgal

       edince, tam bağımsızlığın korunması için emperyalizme karşı silaha sarılmaktan

       başka yol yoktu. Savaş kazanıldıktan sonra ise Batılılık öne geçti. Çünkü

       Atatürk, ancak Batılı üIkeler gibi olan toplumların tam bağımsızlıklarını

       koruyabileceklerine inanıyordu. Bu sıralama yalnızca olayların gelişimine

       uygun bir sıralamadır. Yoksa, Mustafa Kemal Atatürk'ün kafasındaki oluşum

       açısından, daha önceki bölümlerde işaret edildiği gibi, Batılılığın önce

       geldiğine hiç kuşku yoktur. Zaten karşı-emperyalizm de --Batılılar gibi tam

       bağımsız bir ülke olma--nın önkoşulu değil midir?

       Tam bağımsızlığın iki farklı görüntüsü olan karşı-emperyalizm ile Batılılık

       iki ayrı dönemde iki değişik işlev için kullanılmışlardır. Bağımsızlık Savaşı

       aşamasında karşı-emperyalizm, bütünleştirici bir ideoloji olarak hizmet

       etmiştir. Buna karşılık, Cumhuriyet döneminde Batılılık yol gösterici,

       toplumu yeni bir kültürel ve ekonomik yapıya doğru seferber edici,

       hareketlendirici bir işlev için kullanılmıştır.

       Tam bağımsızlık ilkesinin, karşı-emperyalist görünümünün işlevini Fethi

       Okyar'ın şu satırlarında somut olarak görebiliriz:

       --Teker teker, hatta grup grup alındığı zaman, ferdi muhteva, yetişme tarzı,

       temsil ettikleri düşünce ve fikir olarak, birbirleriyle asla bağdaşmayacağına

       hükmedilen bu karmakarışık hey'etin tek ve sadece davası, vatanı kurtarmaktı.--

       (Okyar, 1980:292) .

       Aynı izlenimi, Ağaoğlu da Kuvayi Milliye Ruhu adlı yapıtında belirtir

       (Ağaoğlu, 1945) .

       Atatürk'ün aşağıdaki sözleri, --tam bağımsızlık-- ilkesini nasıl bütüncü bir

       biçimde anladığını ve bu ilkeyi ne biçimde, hangi amaçlar için kullandığını

       çok güzel ortaya koymaktadır. 1919 yılında, Bağımsızlık Savaşı'nın başında,

       şöyle diyor Atatürk:

       --İstiklali tam; bizim bugün deruhte ettiğimiz vazifenin ruhu aslisidir. Bu

       vazife, bütün millete ve tarihe karşı deruhte edilmiştir. Bu vazifeyi deruhte

       ederken, kabiliyeti tatbikıyesi hakkında şüphe yok ki çok düşündük. Fakat

       binnetice hasıl ettiğimiz kanaat ve iman, bunda muvaffak olabileceğimize

       dairdir. Biz, böyle bir işe başlamış adamlarız. Bizden evvelkilerin irtikap

       ettikleri hatalar yüzünden, milletimiz lafzan mevcut zannolunan istiklalinde,

       mukayyet (kayıtlı) buluyordu. Şimdiye kadar Türkiye'yi cihanı medeniyette

       kusurlu gösteren neler mutasavver (tasarlanmış) ise, hep bu hatadan ve hep bu

       hataya tebaiyetten neşet etmektedir (bağımlı olmaktan doğmaktadır) . Bu

       hataya tebaiyetin neticesi; mutlaka, memleket ve milletin bütün haysiyetinden

       ve bütün kabiliyeti hayatiyesinden tecerrüt ve tebaüt etmesini mucip

       olabilir (yaşama yeteneğinden uzaklaşmasını ve soyutlanmasını

       gerektirebilir) . Biz; yaşamak isteyen, haysiyet ve şerefiyle yaşamak

       isteyen bir milletiz. Bir hataya tabiyet yüzünden bu evsaftan mahrum kalmaya

       tahammül edemeyiz. Alim, cahil, bilaistisna, tekmil efradı milletimiz, belki

       içinde mündemiç müşkilatı tamamen idrak etmeksizin, bugün yalnız bir nokta

       etrafında toplanmış ve sonuna kadar kanını akıtmaya karar vermiştir. O nokta;

       istiklali tamamımızın temini ve idamesidir.

       İstiklali tanı, denildiği zaman, bittabi siyasi, mali, iktisadi, adli,

       askeri, hars ve ilah... her hususta istiklali tam serbest-i tam demektir. Bu

       saydıklarımın herhangi birinde istiklalden mahrumiyet, millet ve memleketin,

       manay-ı hakikiyesiyle bütün istiklalin mahrumiyeti demektir.-- (Karal,

       1969:7-8).

       Görüldüğü gibi, Mustafa Kemal Atatürk; --tam bağımsızlık--, ilkesini yalnız

       bir bütün olarak ele almakla kalmıyor, bunun Osmanlı İmparatorluğu

       çerçevesinde çözülemeyeceğini ve herkesin bu amaçla çalışması gerektiğini de

       vurguluyor. Böylece gerek kavram açısından, gerekse eylem yönünden ödün

       vermez devrimciliğini ortaya koyarken, --istiklali tam-- inancına da

       bütünleştirici bir --ideoloji-- niteliği veriyor.

       Karşı-emperyalizm, özellikle --tam bağımsızlık-- ile birleşince gerçekten

       bütünleştirici bir ideoloji niteliği kazanmıştı. Toplumun kurtuluşunu Batı

       gibi olmakta bulanlar da, İslama sığınmak isteyenler de bu --tam bağımsızlığa

       dayalı karşı-emperyalizm-- şemsiyesi altında birleşmişlerdi. Örneğin, Peyami

       Safa -- Şimdi zaten Ankara, Avrupa emperyalizmiyle mücadele ettiğini açık

       söylüyor. Bunu kim inkar eder? Milli tezimizdir.-- diye yazıyordu (Safa,

       1974:122).

       Bu konuda Giritli de Münci Kapani'ye atıf yaparak, şöyle diyor: --İşte

       Atatürk'ün önce emperyalizm ile savaş ve bağımsızlık, sonra da modernleşme ve

       demokrasiye hazırlık yolunda izlediği yöntem daha sonraları --Kemalist yöntem--

       olarak gelişme yolundaki ülkelere örnek olmuştur.-- (Giritli, 1981:10) .

       Tam bağımsızlığa bağlı karşı-emperyalizm ilkesini sıcak savaşın somut

       olayları içinde rahatlıkla kullanan Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları,

       yeni devletin temelinde yatan --Batılılık-- ideolojisinin formüle edilmesini de

       aynı yolla yaptılar: İlkeler eylem içinde belirlendi. Bu arada Atatürk yaşamı

       boyunca siyasal ve iktisadi tam bağımsızlığı korumaya özel bir özen

       gösterdi (Mechin, 1955:175).

       Cumhuriyet Halk Partisi'nin de simgesi olan ve Türkiye Cumhuriyeti'nin

       temel ilkelerini belirleyen altı ok için yanlış olarak Kemalist ideoloji

       tabiri kullanılır. Buraya kadar yapmaya çalıştığım açıklamalarda, altı ok ile

       belirlenen --Batılılık-- düşüncesinin, Mustafa Kemal Atatürk'ün ideolojisinin,

       yani --tam bağımsızlık-- ilkesinin, iki somut sonucundan biri olduğuna işaret

       etmeye çaba harcadım. Bir başka deyişle, Kemalist ideoloji, ya da

       Atatürkçülük denen ideolojinin eşiti (ya da matematiksel açıdan daha doğru

       bir terimle, eşleniği) tam bağımsızlıktır. Batılılık, ancak tam bağımsızlığın

       Kurtuluş Savaşı'nı izleyen yıllarda daha büyük bir ağırlık kazanan bir

       görüntüsüdür. Celal Bayar'ın: --Atatürk'ün amaçı, Türkiye'yi anti-emperyalist

       olan milliyetçi bir Batı ülkesi haline getirmekti-- yargısı çok doğrudur

       (Bayar, 1978:94).

       Bu açıdan altı ok ile ilgili açıklamaları okurken, bunların, ancak bir

       ideolojinin belli bir andaki somut görünümünün araçları olduğu hiç

       unutulmamalıdır.

       :::::::::::::::::::

       III-) ALTI OK'UN ANLAMI

       Altı ok açısından, 1935 yılı bir dönüm noktasıdır. Bu yıl, artık

       Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra oniki yıl geçmiştir. İlkeler, teker teker

       belli uygulamalar sonunda ortaya konmuş, gözden geçirilmiş, düzeltilmiş ve

       yeniden formüle edilmiştir. Atatürk'ün yaşam dönemindeki son CHP Kurultayı

       olan dördüncü (aslında birinci Sivas Kongresi kabul edildiğine göre, üçüncü)

       Kurultaya bu aşamalardan sonra gelinmiştir. Bu açıdan, bu Kurultay kararları,

       altı ok'un belirlenmesinde daha aydınlatıcıdır. Üstelik, Recep Peker,

       (Parti Genel Sekreteri) şöyle demektedir: --Esasta Parti'nin ana vasıfları

       olan Cumuriyetçilik, ulusçuluk, halkçılık, devrimcilik, devletçilik ve

       laiklik yeni program onaylandıktan sonra, yeni Türkiye Devleti'nin de

       vasıfları halini alıyor.-- (CHP, 1935:45).

       Gerçekten de 1937 yılında, Anayasa'nın 2'nci maddesinde değişiklik

       yapılarak, bu ilkeler devletin temel nitelikleri olarak kabul edilmiştir

       (Kili, 1976:65).

       Dikkat edilirse, Recep Peker'in konuşması bile dildeki özleşme akımına

       uygun olarak yapılmıştır ve gerçekten altı ok'un yerleştiğini vurgulamaktadır.

       Zamandizinsel (kronolojik) olarak, altı ok'un ilk ilkesi TBMM'nin

       kurulmasına, saltanatın kaldırılmasına ve Cumhuriyet'in ilanına koşut bir

       biçimde Cumhuriyetçilik olarak düşünülebilir. Fakat halkçılık ve laiklik

       ilkeleri olmadan Cumhuriyetçilik düşünülemez. Mustafa Kemal Paşa, Meclis'in

       ilk açılışında, bir Anayasa'ya esas olmak üzere önerdiği ilkelere,

       --halkçılık programı-- demiştir (TBMM, I:134). Böylece, Halife-Sultan'ın dinsel

       geleneksel otoritesine karşı, ulusal egemenlik için, Meclis'i kurarken,

       onu --halkçılık-- ilkesi çerçevesinde örgütlemeye çalıştığını belirtmiştir. Aynı

       anda, otoritesini dinden almayan bir Meclis'i ulusun en yüksek egemenlik

       organı saydığından laiklik konusunda da önemli bir adım atmış oluyordu. Bu

       nedenle, altı ok arasında uygulamaya ilk aktarılan ilke, dinden bağımsız

       biçimde kurulmuş olan TBMM'nin açılışı ile, laiklik ilkesi olmuştur

       (Tikveş, 1975:44) .

       :::::::::::::::::::

       1) Laiklik

       Aslında, dinsel-geleneksel bir siyasal otoriteye karşı ulus egemenliğine

       dayalı bir devlet kurulduğu için, laiklik tüm altı ok'un eksenini

       oluşturuyordu. Bu bakımdan son derece önemli bir ilkeydi. Cumhuriyetçilik ile

       birlikte yeni devletin siyasal biçimini, halkçılık ile birlikte toplumsal

       özelliklerini, miliiyetçilik ile çağdaş ve ilerici milliyetçilik olarak yeni

       bütünleştirici ideolojinin önemli bir parçasını ve devletçilik ile birlikte

       ekonomik yapıyı belirliyordu. Devrimcilik ise, laikliğin güncel olarak özüydü.

       Bir başka deyişle, o sırada, laiklik, en büyük devrimdi.

       İşte altı ok içinde laiklik, Osmanlı İmparatorluğu'nun kendisine özgü

       niteliklerinden dolayı bir eksen ve en önemli --ideolojik öge-- özelliği

       taşıyordu.

       Aslında laiklik, İslam inancı içinde yer almıyordu (Berkes, 1973: 15). Buna

       karşılık, devlet gerekleri, Osmanlıların örfi hukuk adı altında laik bir

       hukuk düzeni geliştirmelerine yol açmıştı (Muammer Sencer, 1974: 8).

       Bilindiği gibi, laiklik Batı'da, tüccar ve sanayicilerden oluşan kapitalist

       sınıfın din adamlarıyla toprak ağalarının ittifakına karşı çıkmasıyla

       gelişmiştir. Siyasal gücü eline geçiren burjuvazi, bunu din adamlarına karşı

       yaptığı için ister istemez laik olmuştu. Oysa Osmanlı İmparatorluğu'nda,

       kapitalist gelişme olmadığı için, laik oluşumlar da ancak devlet gereklerine

       bağlı olarak, hukukun bir alanıyla sınırlı kalmış, toplumun öteki kesimlerine

       yayılamamıştı. Son yıllarda Osmanlı'nın sınıfsal yapısı üç kesimden

       oluşuyordu: Merkezdeki bürokratlar, eşraf ve ayan olarak ara sınıflar ve

       eylemsiz halk yığınları (reaya) . Bunlar arasında laikliğe eğilim duyanlar

       yalnız merkezdeki bürokratların bir kısmıydı. Bunların ciddi bir toplumsal

       dayanakIarı bulunmadığından, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki bütün yenileşme

       eylemleri gibi ideolojik plandaki laiklik de bir aydınlar olayı olarak kaldı

       (Soysal, 1974:27-28) . Aslında, Atatürk'ten önceki Batılılaşma eylemlerinin

       başarısızlığının altında aydınların bu göreli güçsüzlükleri ve halk

       desteğinden yoksun oluşları vardı (Tunaya, 1960:45) .

       Mustafa Kemal Atatürk'ün devlete el koyması bile daha önce de belirttiğim

       gibi, kendi başına laik bir ey1emdi. Fakat geniş halk kitlelerinin bu eylemin

       laik yönüne sınıfsal bir destek vermemesi, laiklik için, --toplumsal niteliği

       olmayan bir eylem-- diye yanlış bir yargıya varılmasına bile yol açmıştır

       (Webster, 1939:169). Oysa, kapitalizmin gelişmesiyle palazlanan burjuvazi

       büyüdükçe laikleşecek ve bürokrat-teknokrat kadroların yanında yerini

       alacaktı.

       Öte yanda, gittikçe gelişen ve geliştikçe sömürüsü artan ve laikleşen

       burjuvaziye karşı tepki oluşturan halk yığınları, bu tepkilerini dinsel

       çizgide göstermişlerdi. Böylece, CHP'nin laiklik politikası, geniş halk

       yığınlarının karşı çıktığı bir politika niteliği kazanıyordu. Demokrat

       Parti'nin temsil ettiği kapitalist ideoloji, biraz da dinsel açıdan ödün

       verince, artık karşı konulmaz bir nitelik kazanıyor ve iktidarı eline

       geçiriyordu (Tekeli, Şaylan, 1978:90) .

       Aslında bu tutumun ardında, dinin, bireyi topluma bağlayıcı ideolojik

       işlevini dolduracak başka bir yaklaşımın bulunmayışı aranmalıdır

       (Mardin, 1977:385) .

       Atatürk'ün Laiklik Anlayışı

       Atatürk, laiklik ilkesini, ileri sürülen bazı görüşlerin tersine, siyasal

       olduğu kadar, toplumsal bir yaklaşım olarak da benimsiyordu. Amaç, hukuk,

       eğitim, kültür alanlarını dinsel dogmaların denetiminden kurtarmaktı

       (Jaesckhe, 1972:97 ) . Karal'ın da çok iyi belirttiği gibi, --Atatürk'e göre

       laiklik, geniş anlamıyla, sosyal özgürlük problemidir.-- (Karal, 1975:30) .

       Aslında Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, doğrudan doğruya din düşmanı

       değildiler. Tam tersine, Vahdettin'in şeyhülislamı Dürrizade'nin ölüm

       fetvasına karşı, Anadolu'daki din adamlarını kullanacak kadar, dinin işlevine

       inanıyorlardı. Falih Rıfkı'nın bu konuda şu yazdıkları, son derece

       ilginçtir:

       --Atatürk, bellibaşlı devrim kararlarını verdikten sonra, bir defa pek

       sevdiği Diyanet İşleri Reisi Hoca Rifat Efendi'yi çağırıp, onu tatlı dille

       inandırır, sonra: --Şimdi Mareşal'e gidelim-- derdi. Biri camilerin ve

       hocaların, biri ordunun başındaydı.-- (Atay, 1969: 208-209) .

       Karşı olunan durum, dinsel dogmaların, toplumun tüm yaşamını egemenliğe

       almış olması ve siyasal iktidarın da dine dayalı bulunmasıydı. Dolayısıyla,

       iktidarın kaynağını değiştirdikleri zaman, din adamları bundan çok tedirgin

       oldular. Atatürk ve arkadaşlarına yakıştırılan din düşmanlığının altında

       yatan asıl olay şudur: Atatürk toplumda din adamlarının siyasal, toplumsal ve

       kültürel etkinliklerini azaltmıştır. Çünkü, gerçekten din, yozlaşmış

       uygulamalar yüzünden; o dönem için tutucu bir ideoloji niteliğine bürünmüştü.

       Bunun suçu da İslam dininde değil, toplumun genel gerileyişine koşut olarak,

       yozlaşan din adamlarında ve onların işlevlerindeydi. Yoksa, Atatürk

       dönemindeki hükümetler, dine karşı doğrudan tavır almak yerine,

       yararlanabilecekleri ölçüde, dinden ve din adamlarından yararlanmışlar, ancak

       kendi devrimlerini tehlikeye düşürecek durumlarda, dine doğrudan doğruya

       müdahale etmişlerdir (Allen, 1968:175) .

       Atatürk'ün laikliğinin en güzel kanıtlarından biri, tüm Bağımsızlık Savaşı

       sırasında, din adamlarıyla işbirliğine gitmiş olmasında da görülebilir.

       Müslüman bir toplumda yaşadığının bilincinde olan Atatürk, dine ancak

       (Allen'in de dediği gibi) , kendisinin siyasal ve toplumsal reformlarına

       engel olduğu zaman karşı çıkmıştır.

       :::::::::::::::::::

       2. Cumhuriyetçilik ( Bu konuda Çeçen'in geniş kapsamlı çalışmasına

       bakılabilir (1981).)

       Cumhuriyetçilik, yeni devletin temelleri altında yatan devrimin siyasal

       görünüşüdür. Laik anlayışla, dinsel-geleneksel otoritenin yerine, halk ya da

       ulus otoritesinin geçirildiği siyasal yeni düzen, ifadesine Cumhuriyetçilikte

       kavuşmuştur.

       Temelde ekonomik olmaktan çok siyasal ve ideolojik bir devrim olarak

       başlayan Türk Devrimi, siyasal mekanizmalar yönünden Cumhuriyetçiliği tüm

       atılımların itici gücü yapmıştı. Bir başka deyişle, başta kurulan bu siyasal

       mekanizma ile, daha sonra toplumda planlanan değişme ve gelişmelerin siyasete

       hemen yansıması ve gerekli işlemlerin yapılması son derece kolaylaşmış

       oluyordu (Afetinan, 1977:158).

       Laiklik anlayışının siyasal yaşamdaki yansıması da Cumhuriyet düzeni ile

       gerçekleşmişti. Bu açıdan, laiklik ile Cumhuriyetçilik ve biraz aşağıda

       göreceğimiz Halkçılık, birbirlerinden kesinlikle ayrılamazlar. (Aslında daha

       sonra üzerinde duracağımız gibi, altı ok ile ifadelendirilen bu altı ilkenin

       birbirlerinden ayrı düşünülmesi olanaksızdır.)

       Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet düzenini, özgürlük ve ulusal egemenlik

       ilkeleri üzerine dayandırıyordu. Daha 1906 yılında, İkinci Meşrutiyet için

       özgürlük kavgasının yapıldığı dönemde şöyle diyor:

       --Hürriyet olmayan bir memlekette ölüm ve izmihlal vardır. Her terakkinin ve

       kurtuluşun anası hürriyettir.-- (Karal, 1959:148). Bundan onyedi yıl sonra,

       Cumhuriyet'in ilanından hemen önce ise özgürlük ile ulusal egemenlik

       ilkelerini Cumhuriyet düzeni içinde şöyle bütünleştiriyor:

       --Heyet-i içtimaiyede en yüksek hürriyetin, en ali müsavat ve adaletin

       temin-i istikrarı ve mahfuziyeti ancak ve ancak tam ve kati manasıyle

       hakimiyet-i milliyenin müesses bulunmasıyla daimdir. Binaenaleyh, hürriyetin

       de, müsavatın da adaletin de nokta-i istinadı hakimiyet-i milliyedir.--

       (Karal, 1969:148).

       Görüldüğü gibi Atatürk, bir toplumda özgürlüğün de, adaletin de, eşitliğin

       de dayanağı olarak ulusal egemenliği görüyor. İşte Cumhuriyet bu anlayışın

       siyasal mekanizması olarak ortaya çıkmıştır. Hiç kuşkusuz, bir toplumun

       (Atatürk'ün deyimiyle, bir --heyet-i içtimaiye--nin) özgürlüğü, eşitliği ve

       adaleti, siyasal mekanizmaya o toplumun egemen olmasıyla sağlanabilir.

       Mustafa Kemal Atatürk'ün Meclis'e verdiği önem konusunda Mümtaz Soysal

       şöyle yazıyor: --... Yukarıdan aşağıya doğru başlatılan bir hareket, gerçek

       bir başarıya ulaşabilmek için, aşağıdan yukarıya doğru yükselen bir irade

       temeline dayanmalıdır. Böyle olursa, hareketi temsil eden organın önünde

       hiçbir kuvvet duramaz.--(Soysal, 1981:3).

       Mustafa Kemal Paşa'nın daha Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit'e,

       --Cumhuriyet'e gidiyoruz-- demesinin altında yalnız Padişahlık sistemini

       ortadan kaldırmak gibi siyasal değil, yukarıdaki düşüncelerde ifade edildiği

       gibi, toplumsal amaçlar da yer almıştır. Nitekim, Kazım Karabekir, Rauf Orbay

       gibi arkadaşlarıyla Cumhuriyet'in ilanı konusunda düştüğü anlaşmazlık,

       görünüşte siyasal olmakla beraber, aslında toplumsal ve ideolojiktir.

       Çetin Altan'ın günümüz toplumundaki şaşkın ve tutarsız birey davranışlarının

       derlenip toparlanması için önerdiği --Cumhuriyetçilik davranışı-- gerçekten,

       günümüz toplumuna da, Atatürk'ün yukarıda aktardığım anlayışı içinde

       bütünleştirici anlamda ışık tutabilir. Altan, --Cumhuriyetçilik nedir?--

       sorusunu şöyle yanıtlıyor:

       --Cumhuriyetçilik, kimsenin kendisini ülkenin sahibi olarak görmemesi ve

       --Yurt yahut devlet sevgisi--ni kendi tekelinde tutarak başkalarını bu tür

       kavram ve ölçülerle suçlayamaması demektir.

       Cumhuriyet'lerde tüm vatandaşlar, o ülkenin sahibidir ve --Yurt yahut devlet

       sevgisi-- de kimsenin tekelinde değildir.

       Bizde ise --Cumhuriyetçilik-- akımı gelişmemiş olduğu için, vatandaşlar,

       ülkeye sahip çıkacak birini ararlar ve sık sık, --Ülkenin sahipsiz kalmış

       olması--ndan yakınırlar. Bu, aslında monarşik koşullanmadan başka bir şey

       değildir.

       Şayet Cumhuriyetçilik akımı tarihsel bir birikimden kaynaklanarak gelişmiş

       ve bunun sonucunda da iktidara dönüşmüş olsaydı, bugün karşılaştığımız

       sorunların pek çoğu kendiliğinden çözülmüş olacaktı.

       Bir kez, ikide bir de kimse, --kurtarıcı-- olarak --ülkeye sahip çıkmak-- için

       kollarla paçalan sıvama gereğini duymayacaktı. İkincisi İmparatorluğun ne

       olup, ne olmadığı didik didik edilecek, anlamsız bir yığın saplantı ve tabu,

       genç kuşakların görüş ufuklarını daraltmayacaktı. Üçüncüsü, kimse,

       --Yurtseverliği kendi tekeline almak-- yarışına giremeyeceği için, toplumsal

       eleştirilere hiçbir sansür konmayacak ve toplum kendi gerçeğiyle

       sakatlıklarını çok daha hızlı görerek, kendi kendini en sağlıklı biçimde

       nadaslamak olanağını bulacaktı.

       Bu da sanatı ve bilimselliği alabildiğine sulayacak, basmakalıp hamasi

       bayram nutukları, --Atatürkçülük-- adı altında genel bir fikir kısırlığı

       yaratmayacaktı.-- (Altan, 1980) .

       Camhuriyetçilik ve Demokrasi

       Cumhuriyetçiliğin, son aşamada --demokrasi-- idealini yansıttığına hiç kuşku

       yoktur. --Devrimci-- bir atılım gerçekleştinnek ve toplumu bu atılıma göre

       biçimlendirmek göreviyle karşı karşıya olan Atatürk'ün tek parti döneminde

       gerçek bir demokrasiyi uygulamaya aktarması, düşünülemezdi. Fakat günümüzdeki

       uzantıların tohumlarının o dönemdeki --Cumhuriyetçilik-- anlayışında ve

       uygulamasında yattığı da bir gerçektir.

       Nitekim, Afetinan'ın aktardığına göre, Mustafa Kemal Atatürk de,

       --demokratik idare sistemi için ideal addedilen prensiplerin inkılaplarımız

       içinde yer almasına taraftar olduğunu ifade etmiştir.-- Yine Atatürk,

       --Cumhuriyet rejimi demek, demokrasi sistemiyle devlet şekli demektir. Biz

       Cumhuriyet'i kurduk, o on yaşını doldururken demokrasinin bütün icaplarını

       sırası geldikçe tatbikata koymalıdır.-- demişti (Afetinan, 1968:260).

       Bahri Savcı da çok doğru bir teşhisle, Türk Demokrasisinin Atatürk'ün

       önderliğinde oluştuğunu belirtir (1981:13). İşte Atatürk'ün örgütsel mirasçısı

       CHP'nin 1976'da 23'üncü Kurultayında kabul ettiği programında,

       Cumhuriyetçiliğin gereği olarak yer alan aşağıdaki satırlar, bu nedenle

       Kemalizmin gelişmesine önemli bir katkı sayılabilir:

       -- (CHP) yurttaşların tek aşamalı oyla, eşit hakla, kısıntısız düşünce ve

       anlatım özgürlüğüyle ve geniş örgütlenme olanaklarıyla ülke yönetimine

       giderek artan ölçüde katıldığı, herkesin haklarının ve özgürlüklerinin yasal

       ve kurumsal güvenceye dayandığı çok partili demokrasiyi Cumhuriyetçiliğinin

       gereği sayar.-- (CHP, 1976:9).

       Nitekim, bir yabancı gözlemci de, --Atatürk Devrimi, insan haklarına ve halk

       egemenliğine dayalı bir devrimdir. Bu devrimde totaliter bir siyasal görüş de

       hiçbir zaman görülmemiştir.-- diyerek, bu anlayışı dile getirmektedir

       (Dodd, 1981:19).

       :::::::::::::::::::

       3) Halkçılık

       Laik ilkelere göre kurulan Cumhuriyet, --hilafetçilik-- karşıtı olarak

       --Halkçılık-- ilkesine dayandırılmıştı. Halkçılık ilkesini, bilinçli ve

       sistematik bir biçimde, İmparatorluk ideolojisinin yerine geçirmeye çalışan

       Mustafa Kemal Atatürk, askeri eylemini, siyasal eylem niteliğine

       dönüştürmesinin dönüm noktası olan TBMM'nin açılışından itibaren, ortaya

       attığı her siyasal öneriye ve program taslağına Halkçılık adını koymaya özel

       bir özen göstermiştir.

       Gerçekten de, Cumhuriyetçilik ile Halkçılık öylesine birbiri içine

       geçmiştir ki, Halk Partisi liderliğinin son temsilcilerinden Ecevit, Atatürk'ü

       incelediği kitabında --Halk Yönetimine Geçiş-- başlığı altında, --Altyapıya kadar

       inen yeni devrimci atılımlara başlayabilmek için, örneğin, siyasal kurumların,

       özellikle devlet biçiminin değişmesi gerekliydi. Saray yönetimi yerine, halk

       yönetimi yolunda bir adım atılması gerekliydi. Atatürk önce bu devrimi

       gerçekleştirdi. Bir üstyapı kurumu olan devlet biçiminin değişmesini sağlayan

       Cumhuriyetçilik devrimini başardı.-- demektedir (Ecevit, 1974:64-65).

       Halkçılığın İşlevi

       Halkçılık ilkesinin bir başka özelliği, Bağımsızlık Savaşı'nın --geniş

       ittifak--ını belirlemesidir. Buraya dek birkaç kez işaret ettiğimiz gibi,

       Mustafa Kemal'in eylemi bir halk hareketi değildi (Ergil, tarihsiz:62). Fakat,

       Kurtuluş Savaşı tek bir sınıfa ya da gruba dayalı değil, toplumun tüm sınıf

       ve gruplarını içine alan bir ittifakın ürünü olarak kazanılmıştı. İşte

       Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra; altı ok'tan biri olan Halkçılık, bir

       anlamda bu gerçeği de simgeliyordu. Bu noktayı Atatürk de bilinçli olarak

       vurgulamıştı:

       --... Mesleki içtimai itibariyle dahi düşünüldüğümüz zaman biz, hayatını,

       istiklalini kurtarmak için çalışan erbab-ı sayiz, zavallı bir halkız.--

       (Söylev ve Demeçler, I:169).

       Halkçılığın bu bütünleştirici ilkesi, yeni Cumhuriyet'in herhangi bir

       sınıfa dayanmadığını ilan etmek amacıyla da kullanılıyordu. Parti programında

       Halkçılık, bu özelliği vurgulayacak biçimde açık tanmış ve programın son

       biçimini aldığı 1935 Kurultayında şöyle ifade edilmişti:

       --İrade ve hakimiyetin kaynağı millettir. Bu irade ve hakimiyetin, devletin

       vatandaşa ve vatandaşın devlete karşılıklı vazifelerinin hakkıyle ifasını

       tanzim yolunda kullanılması Partice büyük esastır. Kanunlar önünde mutlak bir

       müsavat kabul eden ve hiçbir ferde, hiçbir aileye, hiçbir sınıfa, hiçbir

       cemaate imtiyaz tanımayan fertleri halktan ve halkçı olarak kabul ederiz.

       Türkiye Cumhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan mürekkep değil ve fakat

       ferdi ve içtimai hayat için işbölümü itibarıyle muhtelif mesal erbabına

       ayrılmış bir camia telakki etmek esas prensiplerimizdendir. Çiftçiler, küçük

       sanayi erbabı ve esnaf, amele ve işçi, serbest meslek erbabı, tüccar ve

       memurlar Türk camiasını teşkil eden başlıca çalışma zümreleridir. Bunların her

       birinin çalışması, diğerinin ve umumi camianın hayat ve saadeti için

       zaruridir.

       Partimizin bu prensiple istihdaf ettiği gaye, sınıf mücadelesi yerine,

       içtimai intizam ve tesanüt temin etmek ve birbirini nakzetmeyecek surette

       menfaatlerde ahenk tesis eylemektir. Menfaatler, kabiliyet ve çalışma

       derecesiyle mütenasip olur.-- (CHP, 1935-a:59).

       Görüldüğü gibi Halkçılık ilkesi, genel olarak --dayanışmacı-- bir yaklaşımın

       izlerini taşımaktadır. Biraz saptırıldığı takdirde faşist devletin temeli

       --korporatif-- yaklaşıma yakın olan bu ilke, ancak Atatürk'ün kurduğu ve

       koruduğu ince ve hassas dengeler sayesinde, bugünkü demokrasiye kadar gelen

       bir Cumhuriyetçiliğin ikiz kardeşi olabilmiştir.

       Halkçılık ilkesinin, hilafetçilik karşıtlığından, Marxçılık karşıtlığına

       kadar uzanan --ideolojik-- niteliği, --devletçilik-- uygulaması adı altında

       --liberal devlet-- karşıtlığını da kapsıyor. Tam bu noktada Halkçılığın

       Ulusçuluk ile bütünleşmesi olayı da ortaya çıkıyor. Recep Peker'in yeni

       programı sunuş konuşması bu noktayı çok iyi belirtmektedir:

       --Feodal devlet battı, onun yerine gelen liberal devlet de kendi içinden

       tefessüh neticesinde dünyanın her yerinde çöküyor. Yerine çeşit çeşit devlet

       tipleri kuruluyor.

       Arkadaşlar, feodal devletten sonra gelen liberal devletin yıkılışı ulusal

       devletin doğuşu devrini getirmiştir. Ulusal devlet, keyfi bir idare değildir.

       Her kafadan bir ses çıkaran dağıtıcı bir idare de demek değildir. Bizim

       anladığımız ulusal devlet, nizamlı bir idarede herkesin özel teşebbüsü

       demektir.-- (CHP, 1935-a:47) .

       Daha çok korporatif devlet yapısını andıran bu sözler, hiç kuşkusuz,

       1935'lerdeki Almanya ve İtalya'dan büyük ölçüde etkilenmişti. Fakat, gerek

       Atatürk'ün, gerekse İnönü'nün parti-devlet bütünlüğünü Peker'in anladığı

       biçimiyle kabul etmemeleri, Türkiye'yi, Cumhuriyet çizgisinde tuttu ( Bu

       konuda Hasan Rıza Soyak anılarında şunları yazıyor:--Kolayca tahmin

       edilebilir ki, Atatürk, Birinci Dünya Harbi'nden sonra Avrupa'nın muhtelif

       memleketlerinde, birtakım şeflerin ortaya attıkları ideolojilerle onların

       tabii neticesi olarak meydana gelen idare sistemlerinin şiddetle aleyhindeydi.

       Cumhuriyet Halk Partisi genel sekreteri rahmetli Recep Peker, Avrupa'da

       bilhassa İtalya ve Almanya'da o zaman epeyce dedikodulara sebep olan uzun ve

       masraflı bir tetkik seyahati yapmıştı;dönüşünde, yakında toplanacak olan

       Parti Kurultayına -ki bu Atatürk'ün hayatında toplanan son Kurultaydır-

       arzedilmek üzere yeni bir niznmname ile çok uzun, çok teferruatlı bir program

       hazırlamıştı. Bunlar; Partinin genel başkanvekili -fiili başkan ve başbakan-

       İsmet İnönü tarafından da kabul ve imza edilerek Partinin genel başkanı

       Atatürk'e takdim edilmek üzere bana tevdi olunmuştu.

       Bir akşam üstü elime geçen bu evrakı, acele ile, biraz karıştırdıktan sonra;

       Atatürk'e götürdüm; kısaca neye dair olduklarını, bana bizzat Başbakan

       tarafından verildiğini arzettim; misafirleriyle beraber sofraya oturmak

       üzereydi: --Kütüphanede masamın üstüne bırak, sonra okurum-- buyurdu, emrini

       yerine getirerek Köşkten ayrıldım.

       Ertesi sabah, her günkü gibi, hizmetinde bulunanlara telefonla kalkıp

       kalkmadığını sordum: hiç yatmadığını, sofradan erken ayrılıp kütüphanede

       sabaha kadar meşgul olduğunu, o anda banyoda bulunduğunu söylediler.

       Derhal giyinip Köşke gittim, yatak odasındaydı; banyodan yeni çıkmış,

       sırtında bornoz, günlük gazeteleri gözden geçiriyordu. Üzerinde ilk bakışta

       sezilen bir sinirlilik hali vardı; beni görünce azarlar gibi sordu:

       --Bu zorbalar kimlerdir, onları kim seçecektir?--

       Şaşırmıştım, kekeledim:

       --Hangi zorbalar Paşam?--

       Daha sert ve yüksek bir sesle:

       --Efendim: sen dün akşam bana getirdiğin kağıtları okumadın mı?--

       --Biraz okumuştum Paşam.--

       --Ha; işte orada bahsedilen, bütün kuvvetleri nefsinde toplayıp tek partiyi,

       tabii dolayısıyla, devleti ve memleketi kendi başlarına, idare edecek olan

       yüksek meclisin azasını... diyorum; onları kim seçecek; bu zorbalar heyeti,

       kuvvet ve selahiyetlerini kimden ve nasıl alacak?.. Hayret, hayreti uzma

       (Böyle vaziyetlerde daima kullandığı kelimelerden...). Bu ne sakat düşüncedir,

       bu nasıl zihniyettir. Görülüyor ki varmak istediğimiz hedef, henüz, en yakın

       arkadaşlar tarafından bile, zerre kadar, anlaşılmış değildir. Çocuk; biz öyle

       bir idare, öyle bir rejim istiyoruz ki; bu memlekette bir gün -eğer dünyada

       hükümdarlık aleyhinde gittikçe artan kuvvetli cereyanlar muvacehesinde

       kalanlar varsa- Padişahlığa taraftar olanlar dahi bir fırka kurabilsinler...--

       Biraz düşündü, asabiyetini yenmeye çalışıyordu, ayağa kalktı:

       --Her ne ise...-- dedi. --Sen şimdi kütüphaneye git, o evrak masamın

       üstündedir. Partinin bugünkü nizamnamesinden ve programından birer nüsha bul;

       kitaplar arasında vardır zannediyorum, şayet yoksa getirt...Ben şimdi giyinip

       gelirim.--

       Kalktım, kütüphaneye geçtim; istediği nizamname ve programı bulduktan sonra

       bahis konusu olan evrakı bir kere daha gözden geçirdim. Gerek nizamname, gerek

       program, o zamanın tek partili totaliter idarelerindeki esasa göre, kaleme

       alınmıştı; başta azası mahdut, fakat kudret ve selahiyeti sınırsız bir heyet

       tasavvur ediliyordu. Bütün kararları, bu ali heyet veriyor, Büyük Millet

       Meclisi bir şekilden ibaret kalıyordu...İtalya ve Almanya'da olduğu gibi

       üniformalı gençlik teşkilatı kuruluyordu... Bir kelime ile ve tam manası ile

       faşizm... Hele program nihayet hükümetlerin senelik programlarına girebilecek

       birçok teferruat ile doluydu; içinde çocuklar için süt damlaları teşkiline

       kadar, akla ne gelirse hepsi vardı.

       Ben bunları okurken Atatürk geldi; kütüphanedeki büyük masada karşı karşıya

       oturduk. Yeni nizamname ve programı eline aldı, hem tekrar okuyor, hem de

       hiddetle söylenerek her sayfasını karalarcasına çiziyordu. Bir aralık başını

       kaldırıp sordu:

       --Bunları İsmet Paşa okuduktan sonra mı imza etmiştir dersin?--

       --Bilmiyorum efendim, ama dün akşam da arzettiğim gibi bana size takdim

       edilmek üzere kendileri verdiler.--

       --Hayır, hayır mutlaka okumamıştır; nasıl olsa fırka yüksek divanında, üçümüz

       hep beraber okuyup müzakere edeceğiz, diye okumayı ihmal etmiştir... Başka

       türlü olamaz.--

       Eski nizamnameyi ve programı da yeniden, baştan aşağıya tetkik etti;

       kongreye, bazı tadiller ile, yine bunların götürülmesinin münasip olacağını

       söyledi. Bu çalışmalar bittikten sonra:

       --Şimdi telefonla, İsmet Paşa ile Recep Bey'i bul, hemen buraya gelmelerini

       rica ettiğimi söyle. Sende Köşkten ayrılma!-- emrini verdi.

       Köşke gelen Genelbaşkan Vekili İsmet İnönü ve Genel Sekreter Recep Peker ile

       kütüphanede birkaç saat görüştüler; bende emirleri veçhile kütüphaneye bitişik

       salonda neticeyi bekledim. Tabii aralarında nasıl ve neler konuşulduğunu

       bilmiyorum; Yanlız İnönü ile Peker gittikten sonra, yanına girdiğim zaman

       Atatürk mütebessim bir çehre ile:

       --Vaziyet tahmin ettiğim gibi çıktı çocuk...İsmet Paşa, Recep'in marifeti

       olan o saçmalıkları okumadan imza etmiş...Neyse herşey olduğu gibi kalacaktır--

       dedi .-- (Soyak, 1973: 58-59).

       Soyak'ın anılarında sözü edilen Kurultay, 1935 Kurultayı'dır. İstediği

       --faşist-- modeli gerçekleştiremeyen Peker, bu Kurultay'da ancak --Kemalizm--

       ilkeleriyle yetinmek zorunda kalmıştır.)

       Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Türkiye Cumhuriyeti'nin kapitalist

       düzeni pek de gönül rahatlığıyla benimsememiş olduğudur. Bu açıdan Atatürk'ün

       karşı-emperyalizm ile birlikte karşı-kapitalist oluşunu vurgulaması, hiç de

       rastlantısal bir söz gibi gözükmemektedir (S.D., I:196).

       Marxçılığı yadsıyan, fakat kapitalizmi de kabul etmeyen Cumhuriyet

       kadroları, sığınağı, Halkçılık ve Devletçilikte bulmuşlardı. Bu, yine Mustafa

       Kemal Atatürk'ün görüşlerinden kaynaklanan bir çözümdü. Çünkü, Mustafa Kemal

       bizzat kendisi Halkçılık ile ulusal bir ekonomiyi özdeşleştirmişti

       (Ökçün, 1971:255-256). Böylece, Halkçılık, Ulusçuluk ve Devletçilikle

       birlikte yeni devletin toplumsal-ekonomik politikasını oluşturuyordu.

       Bu açıdan, CHP'nin yeni programındaki, -- (CHP) kimsenin kimseyi ezemeyeceği,

       sömüremeyeceği, herkesin yaşamı boyunca geçimi ve sağlığı bakımından güvenlik

       içinde olacağı, çalışma ve eğitim olanaklarından engelsiz ve eşitlikle

       yararlanabileceği insanca ve hakça bir düzen kurmaya çalışır-- sözleri

       Kemalizmin Halkçılık ilkesinin 1980'ler Türkiye'sine uyarlanmış halini

       yansıtır (CHP, 1976:12-13) .

       :::::::::::::::::::

       4) Milliyetçilik

       1935 yıhnda Halk Partisi Genel Sekreteri Recep Peker'in dilinde --ulusal

       devlet-- kavramı ile bütünleşen milliyetçilik, karşı-emperyalizmin

       belirlenmesinde ve yeni devletin kurulmasında çok işlevsel olmuştur.

       Atatürk'ün milliyetçilik konusundaki tutumunu değerli tarihçimiz Nejat

       Kaymaz çok doğru olarak şöyle belirtiyor:

       --... Kurtuluş Savaşı'na giriştiği zamana değin, öğreniminde ve kariyerinde,

       onun kafasını doğal olarak genellikle --millet ve milliyetçilik-- fikirleri

       işgal etmiştir. Yalnız bu iş Atatürk'te ideolojik bir tutku değil, tersine,

       -Osmanlı İmparatorluğu'nu yaşatma amacıyla ardı ardına girişilen yapay ve

       yanlış uygulama sonuçlarından ders çıkararak- eleştirici ve gerçekçi bir

       değerlendirme ya da bilimsel irdeleme biçiminde olmuştur.-- (Kaymaz, 1976:12).

       Bu konuda, --milliyetçilik-- ideolojisinin etkili olabilmesi için Baskın Oran

       üçü genel, ikisi ise azgelişmiş ülkelere özgü olmak üzere beş koşul öne

       sürüyor. Birinci koşul, milliyetçiliğin hem bir ideoloji, hem de bir duygu

       olarak varlığıdır. İkinci koşul, eylemin sadakat gösterilen odak noktasının

       --millet-- olmasıdır. Üçüncü koşul, bağımsız bir ulusal devletin varlığı ya da

       hedef olarak gösterilmesidir. Dördüncü koşul, eylemin aydınlar tarafından

       yürütülmesi, beşinci koşul ise, eylemin düzeni korumaya değil, düzeni

       değiştirmeye yönelik olmasıdır (Oran, 1980:28-29).

       Bu ilkelere göre, Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemine baktığımızda, hemen

       hemen her noktanın gerçekleşmiş, olduğunu görüyoruz.

       Ziya Gökalp'ın çalışmaları sonunda, Osmanlı İmparatorluğu'nun batış

       döneminde gündeme gelen Türk Mllliyetçiliği, Atatürk'ün liderliğinde bir

       eyleme dönüştü. İdeolojik yönü daha önceden hazırlanan Türk Milliyetçiliğinin

       duygu haline dönüşmesi, yalnız Bağımsızlık Savaşı sırasında değil, yeni

       devletin kuruluşunda da işlevsel oldu. İmparatorluk zamanında geçerli olan

       --İttihad-ı Anasır-- yani, çeşitli azınlıkların birleşmesi politikasına karşı

       geçerli bir ideoloji olan milliyetçilik, yeni devletin --ulusal bir devlet--

       olması sürecinde de üzerine düşen görevi yaptı. İdeolojik temelleri zaten

       hazır olan Türk Milliyetçiliğine Mustafa Kemal Atatürk, duyguyu da ekledi.

       İkinci koşul, yani odak noktası olarak bir --millet--in varlığı çok daha

       ilginçtir. Atatürk, her başarısının kendisine değil, millete ait olduğunu

       vurgulamaya özel bir özen göstermiştir. Hatta askeri zaferleri bile doğrudan

       doğruya millete mal etmiştir. Ayrıca, en umutsuz zamanlarda, gerek verdiği

       nutuklarda, gerekse özel konuşmalar da, tek dayanağının Türk milleti olduğunu

       vurgulamıştır. Bir büyük liderin alçakgönüllülüğü gibi görünen bu davranışın

       altında, aslında son derece bilinçli ve planlı bir --millet-- yaratma, --millet--

       kavramını, Osmanlı'nın --ümmet-- kavramına karşı ön plana çıkarma çabasını

       görmemek olanaksızdır.

       Oran'ın bu noktada belirlediği, millet dışındaki sınıf, kabile, aile gibi

       başka odak noktaları, Mustafa Kemal Atatürk eyleminde, gerek Bağımsızlık

       Savaşı sırasında, gerekse Cumhuriyet kurulduktan sonra, kesinlikle

       yadsınmışlardır.

       Üçüncü koşul olan bağımsız bir devlet kavramı ise, zaten Türk Devrimi'nde

       Bağımsızlık Savaşı'nın başından, Cumhuriyet'in kuruluşuna ve reformların

       sonuna kadar, birinci hedef ve somut bir gerçek olmuştur.

       Azgelişmiş ülke milliyetçiliğinin ilk koşulu, milliyetçiliğin eyleme

       dönüşmesinin dördüncü koşulu olan aydınların liderliği, Atatürk eyleminin

       egemen niteliği olarak gözükmektedir. Temeli, sivil ve asker bürokratlardan

       oluşan Türk Devrimi'nin liderlik kadrosu, üstelik Osmanlı İmparatorluğu'ndaki

       siyasal akımların sonunda ve İttihatçıların bir kalıntısı olarak tümüyle bir

       --aydın-- kesim niteliği taşır. Bu noktada, aydınların özellikle --geri

       teknoloji ülkelerindeki-- rolü de hatırlandığında (Alkan, 1977) Oran'ın

       kuramsal haklılığı ve Mustafa Kemal'in pratik başarısı daha belirgin duruma

       gelir.

       --Geri teknoloji ülkeleri--ne özgü ikinci ve milliyetçi eylemin beşinci koşulu

       olan, düzen değiştirmeye yönelik olma ve karşı-emperyalistlik, hiç kuşkusuz,

       Türk Devrimi örneğinden çıkmış bir ilkedir. Oran'ın ek koşul olarak

       belirlediği ekonomik bağımsızlık eylemi, Atatürk'ün tüm yaklaşımında egemen

       olan bir ilkedir.

       Milliyetçiliğin İlerici ve Gerici İşlevleri

       Aslında bu beş ilke çerçevesinde milliyetçi ideolojinin eyleme dönüşmesiyle

       birlikte, bu eylemin --ilerici-- ya da --gerici-- nitelik taşıması da

       tartışılmalıdır.

       Bir --milliyetçilik-- eylemi, bir toplumun, üretim biçimi bakımından bir üst

       aşamaya geçmesine yönelikse, o toplumun, dünya toplumları içinde, öteki

       uluslarla birlikte eşit yerini almaya çaba harcıyorsa, hiç kuşkusuz --ilerici--

       bir eylemdir. Buna karşılık, --milliyetçilik-- adı altında sergilenen bir eylem,

       bir toplumu olduğu üretim aşamasında tutmaya çaba harcıyorsa ve öteki

       uluslarla ilişkilerinde, anlardan daha üstün bir ırk olduğu düşüncesiyle yola

       çıkmışsa, toplumbilimsel açıdan --gerici-- bir özellik kazanır ( Bir başka

       ilginç --ilerici milliyetçilik--, --gerici milliyetçilik-- tartışması için Selçuk,

       1981:125-127'ye bakılabilir.).

       Türk Devrimi'ne damgasını vurmuş olan Atatürk Milliyetçiliği, bu ayırıma

       göre, --milliyetçi-- ideolojinin ilerici bir işlevle eyleme dönüştürülmüş

       biçimini temsil eder.

       Bir --milliyetçilik-- eyleminin --ilerici-- ya da --gerici-- olmasını belirleyen

       başka bir öge, bu eylemin, toplumsal etkileşim çerçevesinde --ayrılıkçı-- mı,

       yoksa --bütünleştirici-- mi olduğudur? Bir başka deyişle, ancak başka ulusları

       alçak ve hor gören bir --milliyetçilik-- anlayışının ayrılıkçı olduğu

       düşünülürse, --ayrılıkçılık--ın, --gericilik--le eş değerli olduğu ortaya çıkar.

       Bunun en belirgin örneklerinden biri, Nazi Almanya'sında egemen olan

       milliyetçiliktir. Atatürk eylemi bu açıdan da --ilerici-- bir nitelik taşır.

       Çünkü, onun en önemli özeliklerinden biri, daha Cumhuriyet'in başında dışardan

       bakanların bile saptadıkları biçimde --bütünleştirici-- olmasıdır

       (Price, 1923:233). Nitekim, CHP'nin 1976 programında --milliyetçilik-- ilkesi

       adı altında --(CHP), Türk Ulusunun mutluluğunu, gönencini, esenliğini

       gözetirken tüm insanlığın da mutluluğuna, gönencine, esenliğine katkıda

       bulunmaya özen gösterir.-- ifadesi bu anlayışın sonucudur (CHP, 1976:10).

       Atatürk'ün Türk Milliyetçiliğini geliştirmek için kullandığı iki önemli

       yöntem, tarih ve dil tezlerinde ortaya çıkar. Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil

       Kurumu, ulusal kimliği geliştirici işlevleri yerine getirmek üzere

       kurulmuşlardır. Bu kurumların çalışmaları, milliyetçilik ilkesini

       birleştirici ve bütünleştirici bir çizgiye oturtmuştur. Özellikle dil

       çalışmaları yalnız milliyetçiliğin değil, tüm olarak --Kemalist ideoloji--nin

       yerleşmesinde de önemli bir yere sahiptir (Alkan, Ergil, 1980:136-139).

       Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik ve Devletçilik ile beslenen Atatürk

       Miliiyetçiliği, hiç kuşkusuz, çağdaşlaşma yolunda atılan en önemli adımdır.

       Samim Kocagöz, milliyetçilik ilkesini Türk Devrimi içine şöyle oturtuyor:

       --İşte Misak-ı Milli, Cumhuriyet, Anadolu Türk'ünün ulus olma bilincinin bir

       sonucu, Kurtuluş Savaşımız da, bu oluşumun tarihsel bir kavgasıdır.--

       (Kocagöz, 1976:110) . Milliyetçilik ilkesi ile çağdaş --ulusal devlet--

       kavramının da adı konmuş ve Batı'nın yüzlerce yılda gerçekleştirdiği bir

       aşama için hedef saptanmıştı. Bu hedefe varmanın ekonomik yolu olarak da adına

       --devletçilik-- denilen kısa yol ortaya atılmıştı.

       :::::::::::::::::::

       5) Devletçilik

       Batı gibi olmak ve bunu kısa yoldan gerçekleştirmek. İşte devletçilik

       ilkesini doğuran iki zorunluluk. Genellikle devletçiliğin ilk kez İsmet Paşa

       tarafından Sivas Demiryolunun açılışı dolayısıyla verilen nutukta ilan

       edildiği söylenir (Kongar, 1977-a) . Oysa, İsmet Paşa'nın 30 Ağustos'ta

       Sivas'ta bu nutku söylemesinden önce, Şubat ayında yayımlanan Afetinan'ın

       Vatandaş İçin Medeni Bilgiler kitabına Atatürk şu satırları dikte

       ettirmiştir:

       --Bizim takibini muvafık gördüğümüz --mutedil devletçilik-- prensibi; bütün

       istihsal ve tevzi vasıtalarını fertlerden alarak milleti büsbütün başka

       esaslar dahilinde tanzim etmek gayesini takip eden ve hususi ve ferdi,

       iktisadi teşebbüs ve faaliyete meydan bırakmayan sosyalizm prensibine

       müstenit Kollektivizm, Komünizm gibi bir sistem değildir.--

       (Afetinan, 1930:80) .

       Şimdi Afet Hanımın kitabında Atatürk'ün dikte ettiği satırların

       yayınlanışından yaklaşık olarak altı ay sonra İsmet Paşa'nın Sivas nutkunda

       söz ettiği (ve nutuk içindeki yeri son derece önemsiz olan) devletçilik

       kavramına bakalım:

       --Liberalizm nazariyatı bütün bu memleketin güç anlayacağı bir şeydir. Biz,

       iktisadiyatta hakikaten mutedil devletçiyiz. Bizi bu istikamete sevkeden bu

       memleketin ihtiyacı ve bu milletin fıtri temayülüdür. Memleketin ihtiyaçları

       için herkes ve her yer hazineden çare arar. Elektriği yapılamayan şehir,

       limanı fena olan yer, iş bulamayan adam; hükümeti muhatap tutar. Mutedil

       devletçi olarak halkın temayülatına ve metalibine yetişemiyoruz diye

       kusurluyuz. Devletçilikten büsbütün vazgeçip her nimeti sermayedarların

       faaliyetinden beklemeye sevketmek bu memleketin anlayacağı şey midir?--

       (Rıza, 1933:314-315).

       Görüldüğü gibi, as1ında Serbest Fırka yeni kurulduğu için ona yanıt olarak

       verilen bu nutukta, şöyle bir dokunulan devletçilik ile, Afet Hanımın

       kitabında Atatürk'ün yazdırdığı devletçilik arasında önemli bir fark yoktur.

       Olması da beklenemez. Çünkü, her ikisi de Atatürk'ün zihninden çıkmıştır.

       Atatürk de 1931 yılında, --Fırkamızın takip ettiği program devletçiliktir.--

       diyor (Kuruç, 1963:14).

       Resmi belgelerde de devletçiliğin açıklanması ilginçtir. 1935'te son

       biçimini alan Parti programında devletçilik şöyle tanımlanmıştır:

       --Hususi mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber mümkün olduğu kadar az

       zaman içinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete eriştirmek için milletin

       umumi ve yüksek menfaatlerinin icab ettirdiği işlerde bilhassa iktisadi sahada

       devleti fiilen alakadar etmek mühim esaslarımızdandır.

       İktisat işlerinde devletin alakası fiilen yapıcılık olduğu kadar hususi

       teşebbüsleri teşvik ve yapılanları tanzim ve murakabe de etmektir.

       Devletin hangi iktisadi işleri fiilen yapacağının takdiri milletin umumi ve

       yüksek menfaatlerinin icabına bağlıdır. Eğer devletin bu icab yolunda fiilen

       yapmaya karar verdiği iş hususi bir teşebbüs elinde bulunuyorsa, bunun

       alınması her defasında bir kanun yapmaya bağlıdır, Bu kanunda hususi

       teşebbüsün bu yüzden uğrayacağı zararın devlet tarafından tazmini şekli

       gösterilecektir. Zararın takdirinde istikbale ait mühtemel kar düşünülmez.--

       (CHP, 1935-a:59).

       Yukarıdaki satırlardan da görüldüğü gibi, --devletçilik--, --hususi mesai ve

       faaliyeti esas tutmakla beraber...-- diye başlayan bir devletçiliktir. Bir

       başka deyişle, Türkiye Cumhuriyeti'nin devletçiliği, sosyalizme dönük bir

       devletçilik değil, kapitalizme dönük bir devletçiliktir. Fakat, ne olursa

       olsun, sermaye birikiminin yokluğundan ve burjuvazinin gelişmemiş olmasından

       dolayı, Cumhuriyet Devleti, Türk iktisadi yaşamında düzenleyici bir yere

       sahip olmuştur (Kongar, 1977-c).

       Devletçilik ilkesinin bu biçimlenişinden yaklaşık 40 yıl sonra, Atatürk'ün

       partisi, 1976 programında, 1960 eyleminin getirdiği plan kavramına da

       gönderme yaparak, devletin ekonomik görevini şöyle tanımlarken, hiç kuşkusuz

       Kemalizmin özgün devletçilik anlayışını aynı çizgide 1980 Türkiye'sine

       aktarıyordu: -- (CHP) , devletin ekonomiyi güçlendirmek ve toplum yararına

       düzenlemek, insanca ve hakça gelişmeyi hızlandırmak ve demokratik plan

       disiplinini sağlayabilmek için gerekli yetkilerle donatılmasını, gereken

       işletmeleri kurup işletmesini ister.-- (CHP, 1976:15).

       Devletçiliğin uygulayıcıları da ilginçtir. Örneğin, uygulamanın ilk

       zamanlarındaki İktisat Vekili Mustafa Şeref, inanmış bir liberaldir

       (Boratav, 1974:87-88) . Onun yerine geçen Celal Bayar da İş Bankası'nın

       kurucusudur. Bütün uygulamaya yön veren Atatürk'ün ise, --başından itibaren

       özel teşebbüsü tutmuş ve ölünceye kadar bu prensibi tatbik etmiş-- bir kişi

       olduğunu (kendi anlattıklarına ek olarak) en yakın çalışma arkadaşı İsmet Paşa

       da söylemektedir (İpekçi, 1968:36).

       Devletçilik aslında bir gereksinmenin sonucuydu ( Ahmet Hamdi Başar da

       Devletçiliğin --tarihi bir zaruret olduğu-- düşüncesindedir. Onun önerisi daha

       farklıydı: Devletin siyasal ve yönetimsel alanını genişletmeden, iktisadi

       devlet kavramını öneriyor, belki bir ölçüde --halk sektörü-- kavramına

       yaklaşıyordu (Başar, 1960:22-25). Bu nedenle de başarılı oldu. Birinci ve

       İkinci Sanayi Planları, önemli yatırımların devlet eliyle gerçekleştirilmesini

       sağladı ( Ayrıca, Ülken'in işaret ettiği gibi devletçilik, kamu kesiminin

       piyasayı düzenleme ve kontrol işlerini de yerine getirmesini sağlamıştır

       (1981:242).). Aslında, Türkiye'deki burjuvazinin güçsüzlüğü olayından doğan

       devletçilik bir anlamda kökleri 1840'lara dek geri giden uzun bir düşünce

       geleneğinin de sonucuydu (Clark, 1974). Bu açıdan --yeni ideoloji--nin bir

       parçasını da oluşturuyordu (Hale, 1981:9).

       Devletçiliğin ardında yatan bir başka olay, --halkçılık-- ve --laiklik-- gibi

       ilkelerin, ekonomik kalkınma sorununu çözmekte başarısız kalmasıydı.

       Halkçılığın ardındaki --dayanışmacılık-- ilkesi de ekonomik gelişme için gerekli

       işlevi yapamayınca, (Kili, 1969:92) devletçilik ortaya çıktı. Dolayısıyla,

       Batı'nın 18 ve 19'uncu yüzyıllarda geçirdiği dönemleri hızla aşmak için

       devletçilik ilkesi uygulamaya kondu (Afetinan, 1969:49; 1972:19-52). Böylece,

       bir yandan devlet girişimleri gerçekleştirildi, öte yandan, eksik olan özel

       girişimcilik desteklendi ve Türk burjuvazisine destek sağlandı

       (Eliçin, 1970:57-64).

       :::::::::::::::::::

       6) Devrimcilik

       Birbirini bütünleyen ve tamamlayan altı ok içinde, --devrimcilik-- ilkesi en

       farklı ilkedir. Bunun iki nedeni vardır: Birinci neden, --devrimcilik--,

       teriminin ilk önce --inkılapçılık-- biçiminde iken sonradan dilde özleşme ile

       birlikte --devrimcilik-- olmasıdır. Biraz aşağıda açıklayacağım gibi, aslında

       bu Atatürk'ün anlayış ve isteğine uygun bir değişiklik olmakla beraber,

       birçok sorunlar da yarattı. İkinci neden ise, --devrimcilik-- ilkesinin bütün

       öteki ilkeler gibi mevcut durumu belirleyen --saptayıcı-- bir özelliğinin

       yanında, değişmeyi ve geleceği de kapsayıcı ikinci bir --dinamik-- anlamının

       bulunmasıdır.

       Önce çok kısaca, --devrimcilik-- ilkesinin son özelliğinin --ikili-- anlamına

       işaret etmek doğru olur. Birinci anlamda --devrimcilik--, mevcut yapının, yani

       gerçekleştirilmiş bulunan, Laik, Devletçi, Milliyetçi, Halkçı, Devrimci

       Türkiye Cumhuriyeti'nin korunması amacını taşıyordu. Bu anlamı ile, Türk

       Devrimi'nin geriye dönüşünü engelleyici bir koruma işlevi yapıyordu. İkinci

       anlamda devrimcilik ise, Türk Devrimi'ni, temel ilkeleri yönünde ileri

       götürme görevini içeriyordu. Bir başka deyişle, yalnız mevcudun ve

       gerçekleştirilenin korunmasıyla yetinilmeyecek, Türk Devrimi, zamanın

       gereklerine ve çağdaş gelişmelere göre, temelinde yatan ilkeler doğrultusunda

       daha da ileriye götürülecekti. Bu ikili anlamı saptadıktan sonra bunların,

       özellikle ikincisinin irdelenmesini daha sonraya bırakıp, şimdi terim

       değişikliği konusuna dönelim.

       Atatürk'ün Devrim Anlayışı

       Yıl 1933'tür. Cunıhuriyet'in onuncu yılı. Yine sofra toplanmış, tartışmalar

       başlamıştır. On yıllık durum gözden geçirilmektedir. Konu, --inkılaplar--dır.

       Terimler ve kavramlar üzerinde durulur. Sonrasını Afetinan şöyle anlatıyor:

       --Uzun ve istifadeli konuşmalar arasında Atatürk, bazen dinliyor, bazen

       kendisi uzun uzun konuşuyordu. Fakat her zaman olduğu gibi, mefhumların

       tarifleri üzerinde formüller aramıştı ve ısrarla --inkılap-- kelimesinin lügat

       manasından gayri, Türk inkılapları yönünden tarifi, izahı istenmişti. İnkılap

       kelimesinin diğer Batı dillerindeki karşılığı aranmıştı.

       İşte o gecenin tarihini taşıyan kurşun kalemiyle yazdığım bir not elimde.

       Bir sayfasına sadece soru işaretiyle yazdığım kelime şu: İstihale mi? Fakat

       iyice hatırlıyorum ki, Atatürk, istihale veya inkışafı inkılaplarla kabul

       etmiyordu. --Revolution-- ve --Evolution-- kelimelerinin lügat manası yanında

       bizim inkılaplarımızın izahlı bir tarifi olmalıydı.--

       Görüldüğü gibi Atatürk, hem --revolution--, hem de --evolution-- kapsayan bir

       terim arıyor. O zamanın terminolojisini anımsarsak --inkılap-- teriminin,

       --ihtilal-- terimini de kapsayan daha geniş anlamlı, toplumsal ve ekonomik

       içerikli biçimde kullanıldığını görürüz. Nitekim, bakın Afetinan nasıl

       sürdürüyor anlatışını:

       --Bu kanaat belirdiği vakit, Atatürk'ün aynen söylediklerini üç paragrafta

       şöylece tesbit etmişim:

       1- İnkılap, mevcub müesseseleri zorla değiştirmek demektir.

       2- Türk milletini son asırlarda geri bırakmış olan müesseseleri yıkarak

       yerlerine, milletin en yüksek medeni icaplara göre ilerlemesini temin edecek

       yeni müesseseleri koymuş olmaktır.--

       Afetinan, bu tanımdan sonra somut örnek olarak verilenleri de not etmiş:

       --Bir çizgiden sonra not ettiğim kısımlar da şudur:

       Devlet hayatında inkılap, içtimai vaziyetiıniz de dahildir. (Laiklik),

       (Kanunu medeni), (Demokrasi).-- (Afetinan, 1968:259).

       Bu satırlardan da açıkça anlaşılacağı gibi, Atatürk'ün kafasındaki anlam,

       yalnız ihtilal ya da yalnız inkılap ile karşılanamıyor. Birinci not ettirdiği

       nokta, ihtilal, ikinci not ettirdiği husus ise, inkılaptır. Gerçekten de Türk

       Devrimi dediğimiz olay, hem ihtilali, hem de inkılabı kapsar. İşte bu açıdan

       yeni bir terim olarak, --Devrimcilik-- teriminin bu her iki kavramı da kapsayıcı

       bir anlamla kullanılıp geliştirilmesinin Atatürk'ün anlayışına daha uygun

       düşeceğini başta belirtmiştim.

       Fakat, yine de terim değişikliğinin getirdiği bazı sakıncaları görmezlikten

       gelemeyiz. Çünkü, devrim sözcüğü zaman zaman daha dar anlamda, yalnız ihtilal

       anlamında da kullanılmaktadır. Ya da, --Atatürk Devrimleri-- sözünde olduğu

       gibi, yalnız Cumhuriyet sonrası gerçekleştirilen reformlar anlamında da

       kullanılır.

       Biz burada, --devrimcilik-- ilkesinin hem ihtilal, hem de inkılap anlamında

       olduğunu belirtelim. Daha sonra da, mevcut yapıyı geriye dönüşten korumakla,

       temel ilkeler çerçevesinde ileri götürmek olarak ikili işlevini bir kez daha

       vurgulayalım. CHP'nin İnönü'den sonraki lideri ikinci işleve, --sürekli

       devrimcilik-- diyor (Ecevit, 1974:17-26).

       1935 yılında gözden geçirilerek yeniden kabul edilen programdaki

       --inkılapçılık-- ilkesi ilginçtir. Olumlu tanımdan önce olumsuz tanımla işe

       başlar:

       --Parti, Devlet idaresinde tedbir bulmak için tedrici ve tekamüli prensiple

       kendini bağlı tutmaz. Parti, milletimizin birçok fedakarlıklarla yaptığı

       inkılaplardan doğan ve inkişaf eden prensiplere sadık kalmayı ve onları

       müdafaa etmeyi esas tutar.-- (CHP, 1935-a: 59).

       Program önce, --inkılapçılık-- ilkesinin, --yavaş yavaş-- ve --evrimci-- bir

       biçimde davranış için gerekçe yapılamayacağını vurgulayarak işe başlıyor.

       Ardından da, --inkılaplar--dan doğan ve değişen prensiplerden söz ederek, günün

       koşullarına göre gelişen bir --devrimcilik-- anlayışını vurguluyor.

       Aşağıdaki şu satırlar 1935 yılındaki anlayışın 1980'lere göre yorumlanmasını

       yansıtmaktadır:

       --(CHP), çağımızdaki gelişmenin gereği olan Sanayi Devrimi'ni bunalıma yol

       açmaksızın hızlandırırken, bu devrimin de ötesindeki ve çağdaş uygarlık

       düzeyinin üstündeki üretim biçimine ve ilişkilerine toplumu önceden

       hazırlamaya, zorunlu olmayan evreleri bilimsel, teknolojik ve siyasal

       atılımlarla aşarak, o yöndeki toplumsal dönüşüm sürecini kısaltmaya çalışır.--

       (CHP, 1976:17).

       Aslında, --tedrici ve tekamüli prensiple kendini bağlı tutmaz-- ilkesinin

       yorumu olan yukarıdaki satırlar çağdaş toplumbilimin, her toplumun mutlaka,

       kendinden önceki toplumların gelişme aşamalarını teker teker aşmak zorunda

       olmadığına ilişkin bulgularına da uygundur (Feldman, and Moore, 1962) .

       :::::::::::::::::::

       IV-) KEMALİST İDEOLOJİ

       Bugüne dek, --Kemalizm-- ya da --Atatürkçülük-- denilince akla hemen ünlü altı

       ok gelmiştir. Bunun en önemli nedeni hiç kuşkusuz, başarıyla tamamlanmış bir

       Bağımsızlık Savaşı'ndan sonra en önemli sorunun, yeni bir devlet, yeni bir

       toplum yaratmak olmasıydı. Bir başka deyişle, Bağımsızlık Savaşı'nın

       kazanılmış olması, bu savaşa ilişkin çaba harcanmasını gerektirmiyordu. Oysa,

       yeni Cumhuriyet'in önünde başka bir kazanılacak savaş vardı: Yeni bir toplum

       yaratma savaşı. Bu nedenle, artık Atatürk denilince de, Atatürkçülük

       denilince de akla yeni toplumun temel ilkeleri olan --altı ok-- gelmeye başladı.

       Çünkü, bu altı ilke, yeniden biçimlendirilen bir toplumu kurmak için Mustafa

       Keınal Atatürk tarafından verilen direktifler niteliğindeydi.

       Ayrıca, Mustafa Kemal'in, gerek Meclis'i daha rahat denetlemek, gerekse

       halkı eğitmek için kurmuş olduğu parti, bu yeni toplumu yaratma çabası

       sırasında, bu ilkeleri oluşturdu, geliştirdi ve ifadelendirdi. Atatürk'ün

       sağlığındaki son Kurultayda da hepsini --Kamalizm Yolu-- olarak adlandırdı

       (CHP, 1935-a:54). Böylece (o günlerdeki dil devrimine koşut olarak kendi

       İsmini de --Kamal-- olarak kabul eden Atatürk'ün isteğine de uygun bir biçimde

       yazılmış bulunan) bir --izm-- ortaya çıktı. Unutmayalım ki, o yıllar, dünya

       üzerinde ciddi --izm--lerin savaştığı yıllardır. Sovyetler Birliği'nde

       Komünizm, Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm, en şanlı ve en etkin

       dönemlerini yaşamaktadırlar. Bu --izm--lere karşı, gerçekten, tüm dünyaya

       ezilen ülkeler bakımından önderlik etmiş olan Türk Devrimi'ni de bir --izm--e

       kavuşturmak, gerek aydınların, gerekse Atatürk çevresindeki başarılı

       devrimlerin en büyük arzusudur. Bu yalnız, yapılan devrimin tarih ve insanlık

       önünde onanması ve onaylanması arzusunun belirtisi de değildir. Bağımsızlık

       Savaşı'ndan sonra, yeni toplumu, çevresinde --seferber-- edebilecek yeni bir

       --ideolojik-- odak noktasına duyulan işlevsel bir gereksinmeden de doğmaktadır.

       Çünkü, özellikle Serbest Fırka deneyi, toplumun, yeni devletin dayandığı altı

       ok (ki, o zaman devletçilik de ortada yoktur) çerçevesinde yeterince

       --hareketlendirilemediği-- izlenimini vermiştir.

       Aslında göz kamaştırıcı karşı-emperyalist Bağımsızlık Savaşı'nı

       --Yedi Düvel--e karşı kazanmış olan Mustafa Kemal Atatürk, bir doktrin adamı

       değildi. Nitekim, Kadro dergisinin imtiyaz sahibi Yakup Kadri Karaosmanoğlu,

       kendisine, --Paşam, bu partinin doktrini yok-- dediği zaman, ona verdiği yanıt:

       --Elbette yok çocuğum, eğer doktrine gidersek hareketi dondururuz-- olmuştur

       (Aydemir. 1966:502).

       Sanırım, --ideoloji-- ve Türk Devrimi konusunda en önemli yargılardan birini

       Şevket Süreyya Aydemir vermiştir:

       --Atatürk, bir doktrin adamı ve Halk Fırkası bir doktrin partisi değildi.

       Ama, Milli Kurtuluş Hareketi'nin, çağ'ın akışından, Türkiye'nin yapısından

       gelen ve bir inkılaba fikir temelleri olabilecek ideolojik unsurları vardı...--

       (Aydemir, 1966:437) .

       İşin ilginç yanı, bir yandan Aydemir ve arkadaşlarının Kadro eylemi içinde,

       öte yandan Recep Peker'in CHP içinde Atatürk'ün eylemine, bir doktrin

       yaratmak için olağanüstü çaba harcamalarıdır. Üstelik, her iki taraf da işin

       öneminin ve aralarındaki rekabetin farkındadır. Hele, --resmi ideoloji--yi

       üretmeye çahşan Recep Peker, Kadro'cuları amansız bir düşman ilan etmıştir.

       Hemen her vesileyle onları Atatürk'e şikayet eder. Zaten işin daha başında, o

       zaman CHP milletvekili olan Yakup Kadri, Parti disiplinine aykırı davranmamak

       için gidip de Parti Genel Sekreteri olan Recep Peker'e, --Atatürk Devrimlerinin

       fikri ve ilmi izahını yapacak, daha doğrusu, CHP'nin --avant-garde-- (öncü)

       organı vazifesini görecek bir dergi çıkarmak istediğini söylediği vakit,

       Recep Peker, Genel Sekreterlik odasının pencere camlarını sarsan bir şekilde

       bağırarak: --Bu selahiyeti nereden alıyorsun? Böyle bir organı çıkarırsak,

       ancak biz çıkarabiliriz!-- vs. v.s... diye gürül gürül gürlemişti.--

       (Karaosmanoğlu, 1968:94).

       Bir yanda Marxçılıktan esinlene'n, fakat Türk Komünist Partisi'nden

       ayrılmış olan kişilerce kurulmuş olan Kadro, öbür tarafta faşizme yaklaşan

       sınırlarda dolaşan bir Genel Sekreterin etkisinde CHP. İşte toplumu yeni

       hedeflere doğru --seferber-- edecek bir --ideoloji-- böyle bir etkileşim içinde

       oluşturulmaya çalışılıyordu.

       Kemalist İdeoloji ve Kadro

       Gerçekten bir an durup düşünmek gerekir: Acaba Kadro hareketiyle Kemalist

       ideoloji gerçekten birbiriyle uyuşmaz iki akım mıydı? Yoksa, olayı kendilerini

       Mustafa Kemal'den daha --Kemalist-- sayanların işgüzarlığı mı bu noktaya

       getirmişti? Çünkü; hepimiz biliyoruz ki, bir zamanlar Başvekil İsmet Paşa'nın

       devletçilik konusunda makale yazacağı kadar Atatürk'e yakın olan dergi,

       sonunda, imtiyaz sahibi Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun yurt dışına tayin

       olmasıyla hukuken olmasa bile, fiilen iktidar tarafından kapatılmıştı.

       Aslında Kemalizm ile Kadro hareketi arasındaki ilişkiyi kişilerin

       davranışlarında değil, toplumdaki koşullarda aramak daha doğrudur.

       Daha önce de işaret ettiğimiz gibi, Kemalizmin temel ögesi --tam

       bağımsızlık--tı. Bunun somut olaylara yansıması ise, karşı-emperyalizm

       biçiminde ortaya çıkmıştı. Temelinde --akılcılık-- ilkesinin yattığı --Batılılık--

       da Kemalizmin öteki temel ögesiydi. Şimdi bu çerçevede 1930'lara baktığımızda

       şu görüntüyle karşılaşıyoruz: Atatürk ve devrimci kadrosu baştadır.

       Dolayısıyla, tam bağımsızlık ilkesi, güvence altındadır. Bir başka deyişle;

       --Hürriyet ve istiklal benim karakterimdir-- diyen liderin Cumhurbaşkanlığı,

       Türkiye Cumhuriyeti'nin tam bağımsızlığını yeterince güvence altına almıştır.

       Karşı-emperyalizm ise, zaten kazanılmış olan bağımsızlık savaşı sonunda

       gündem dışında kalmıştır. Çünkü o dönemde, toplumdaki bilinç düzeyi,

       emperyalizmi ancak sıcak savaş içindeki bir saldırı biçiminde algılamaktadır.

       Kazanılmış bir bağımsızlık savaşından sonra, üstelik de Batı dünyasının --eşit--

       bir ülkesi olmaya çalıştığımız dönemde, toplumda --karşı-emperyalist--

       çığlıklarının yükselmesi pek beklenecek bir şey değildir. (Bu gerçeğe karşın

       yine de Musul meselesinde İngiltere'ye karşı savaş çığlıkları duyulmuş, ama

       bunun sonu gelmemiştir.).

       Bu çerçeve içinde güncel görev, altıyüz yıllık bir dinsel-geleneksel

       İmparatorluk yapısından, çağdaş bir --ulusal devlet-- yaratma çabası olarak ,

       gözükmektedir. Bir başka deyişle, karşı-emperyalizm ve tam bağımsızlık,

       kazanılmış hedefler, Batılılaşma ise ulaşılacak hedef niteliğindedir. İşte bu

       nedenle, mevcut iktidar tarafından biçimlendirilen Kemalizm, ancak altı ok

       çerçevesinde kalmış, bir ideoloji, güncel gereklere kurban edilmiştir.

       Çağdaş bir toplum yaratma görevinin ağırlığı, Cumhuriyet Halk Partisi'ni ve

       onun kadrolarını, Kemalizmi evrensel bir yoruma kavuşturmaktan alıkoymuş,

       dünyaya, karşı-emperyalizm konusunda önderlik eden bir eylemi Türkiye'nin

       sınırları içine hapsetmiştir. Çünkü; altı ok ile belirlenen altı ilke, dünya

       siyasal tarihine yeni katkılar getiren değil, Batı'nın ulaştığı noktaya daha

       çabuk varmayı amaçlayan bir --kestirme yol reçetesi--dir.

       Güncel gereklere göre, sağı solu budanarak ve güdükleştirilerek ortaya

       atılan ideolojinin --Kemalizm-- adı altında bile olsa, kendinden beklenen işlevi

       yerine getirmesi olanaksızdı. Nitekim, Atatürk'e duyduğu inançtan dolayı,

       kendi siyasal partisini bile terk etmiş olan Vedat Nedim Tör , bu konuda

       şöyle diyor:

       --Kemalizm'i memleketimizin ve bütün gelişmekte olan ve milli kurtuluş

       hareketlerini yapmış olan memleketler için --en ileri-- fikir sistemi olarak

       tedvin etmedikçe (derleyip toparlamadıkça) gençlik daima sağa sola

       bocalayacaktır. Ne yazık ki, Kemalizm, gerçek fikir sistemini kuramamış,

       törensel bir etiket olarak kalmıştır.-- (Tör, 1976:134).

       Bir Bütün Olarak Kemalist İdeoloji

       Kemalizmin, --tam bağımsızlık-- ile --karşı-emperyalizm-- bir kenara

       bırakılarak, eklektik bir kestirmecilik biçiminde formüle edilmiş olması

       (suçu ister Recep Peker'in isterse başkalarının olsun) Türk Devrimi'nin en

       büyük talihsizliği olmuştur. Bu talihsizliğin iki görünümü ortaya çıkmıştır.

       Birinci görünüm, evrensel bir eylemin, Mustafa Kemal Atatürk'ün eyleminin,

       dünyaya örnek olacak bir ideolojik çerçeveye oturtulmamış olmasıdır. Bu

       yüzden, emperyalizme karşı savaşan ülkelere yeterince ışık tutulamamış,

       böylece, Atatürk tarihte ve dünyada layık olduğu yere gereğince

       oturtulamamıştır. İkinci görünüm ise, bizim bakımımızdan daha da önemlidir.

       Vedat Tedim Tör'ün tabiriyle, beceriksiz politikacıların elinde --törensel bir

       etiket--ten ileri geçemeyen Kemalizm, bir türlü, toplumun toplumbilimsel

       anlamda --seferber-- edilebilmesi için yeterince kullanılamamıştır. Daha ilerde

       nedenleri üzerinde de ayrıntılı bir biçimde duracağımız bu noktayı şimdilik

       yalnızca işaret etmekle yetiniyor ve Kemalizmin asıl kapsamı ile topluma

       Kemalizm adı altında sunulan eklektik ve güdük bir ideolojinin, gerçekle

       çeliştiğini vurguluyorum.

       Kemalizmin, güdükleştirilmesi ve yozlaştırılması günümüz Türk toplumunun

       yakınılan tüm kötü niteliklerini doğurmuştur diyebilirim.

       İşte tam bu noktada Kadro eylemiyle Kemalizmin ilişkileri ortaya

       çıkmaktadır. Kadro eylemi, topluma resmi görüş adına sunulan ideolojinin,

       evrensel ve ulusal tüm eksikliklerini tamamlayarak gerçek bir Kemalist

       ideolojiyi oluşturmak çabasındaydı. Buradaki gerçek sözcüğünün altını iki kez

       çizmek istiyorum. Kadro eyleminin topluma sunmak istediği ideoloji bir kez,

       Mustafa Kemal Atatürk'ün düşünceleri bakımındam gerçeğe daha uygundu. İkinci

       olarak da, --ideoloji-- niteliğiyle, toplumu bir arada tutacak ve belli bir

       değişim, dönüşüm için --seferber edecek--, --hareketlendirecek-- niteliklere

       sahip olması bakımından gerçekti. Yani, hem Mustafa Kemal Atatürk'ü daha

       geniş kapsamlı ve doğru olarak yansıttığı için gerçekti, hem de bir

       ideolojiden beklenen işlevleri yerine getirebileceği için gerçekti.

       Bakınız bu konuda değerli tarihçi ve toplumbilimcimiz Şerif Mardin ne diyor:

       --Kemalizm içinde çağdaşlaşmanın örgütsel-seferber edici yönüne dikkat eden

       tek akım, içinde Marxçı eylemcilerin de yer aldığı Kadro'nun (1931-1934)

       yayımlanmasıydı.-- (Mardin, 1973:184). Gerçekten de Kadro iki işlevi bir arada

       yapmaya çalışıyordu: Birinci olarak, psikolojik ve sosyal-psikolojik açıdan

       bir --devrim ruhu-- yaratmaya çalışıyordu. İkinci olarak da, Türk Devrimi'nin

       evrensel boyutlarda yorumunu ortaya koymak için çaba harcıyordu. Üstelik, her

       ikisinde de çok başarılıydı.

       İdeolojinin Psikolojik Boyutları

       Örneğin, Şevket Süreyya, Kadro'nun birinci sayısında --Pesimist--, ikinci

       sayısında ise --İnkılap Heyecanı (Antuziasm) -- adlı iki makale yayınlamıştı.

       --İnkılabın Psikolojisi-- üst başlığı ile bütünleştirilen bu iki makale, Türk

       Devrimi'ne bireysel ve toplumsal psikoloji açısından yaklaşıyordu.

       --Pesimist-- adlı yazıya şöyle giriyor Şevket Süreyya:

       --İnkılap cephesi, harp cephesi gibidir: Burada da iki taraf çarpışır ve bu

       çarpışanlar iki tarafın yalnız fizik ve teknik kuvvetleri değildir.

       İnkılap cephesinde de, tıpkı harp cephesinde olduğu gibi, bütün enerji

       şekilleri ve bütün vasıtalar bir maksat icin seferber edilir. Psikoloji

       mücadeleye karışır. Fikriyat işe müdahale eder. Hülasa zahiren harekete geçen

       elle tutulur kuvvetlerin taktiği ve stratejisi arkasında iki cephenin bütün

       ruhi ve manevi elemanlarının da birbirlerine karşı amansız bir hayat memat

       cidaline geçtiğini görürsünüz !

       İşte şimdi Türk inkılabı da, her cephede yere çaldığı düşmanlarının bu

       cinsten yeni ve sinsi bir hücumuna maruz kalmıştır : Düşman; inkılabımızın

       psikolojisi üzerine kendi psikolojisini seferber etti. Bu psikoloji

       pesimizmdir.-- (Aydemir, 1932-c:4).

       Türk Devrimi'nin psikolojik yönüne nesnel gerçekler ve olumsuz saldırılar

       açısından yaklaşan Şevket Süreyya, Kadro'nun ikinci sayısında da, bu kez

       olaya, olumlu açıdan, ne yapılması gerektiği açısından yaklaşıyor:

       --Kendi inkılap heyecanını yapan ve kendi antuzyazmını yaratan bir inkılap,

       yaşama ve mücadele etme kuvvetlerinin en emin ve müessirini artık meydana

       getirmiş demektir. Antuzyazm ne anarşik bir ruhun, ne de teşkilatsız bir

       cemaatın kendi insiyaklarına tabi olarak coşması ve taşması demek değildir.--

       (Aydemir, 1932-d:6).

       Böylece Kadro bir yandan Türk Devrimi'ni bir --toplumsal seferberlik-- ruhuna

       dönüştürmeye çalışırken, öte yandan da, onu evrensel boyutlarıyla ortaya

       koymak için çaba harcıyordu. Şu satırlar ikinci sayının girişinden alınmıştır:

       --Milli kurtuluş inkılabını noksansız ve bütün diğer mazlum milletlere örnek

       bir surette tamamlamaya Çalışan Türkiye'de herkes --milliyetçilik-- yüzüğünün

       yalnız kendinde olduğu iddiasındadır. Milli Mücadele'den bergüzar kalan

       yüzüğün kıymetini, bu kadarı bile teyit ediyor. Yalnız tarihin hür, müstakil

       ve müsavi haklı milletlerin doğuşuna gebe kaldığı o büyük günlerde, yüzüğü

       inhisar altına almak kimsenin aklına gelmez... Onu her değerli cephe neferinin

       parmağına, hadisenin kendisi takardı. İddia zaten yoktu. Hareket zaten esastı.

       Zaten bütün inkılap cephesi yapanlardan ibaretti.

       Cephenin bugünkü durgunluğu kimseyi aldatmasın. İnkılap bütün hızıyla devam

       ediyor. Yapının en çetin muvazene hesaplarını tatbik etmek sırası gelmiştir.

       İnkılabın öylece fikriyatını yapmak lazım ki, cihana --tezatsız yeni millet--i

       vermek için canından kanamaya katlanmış olan Türk Milleti, bu işte herhangi

       bir tağsiş teşebbüsünün kale duvarına çarpan bir zehirli ok gibi ikiye

       bölüneceğinden emin olsun.--

       Kadro, hemen Atatürk'e şikayet edilen (Karaosmanoğlu, 1968: 111) bu giriş

       yazısında daha sonra soruyor: --Hakiyki yüzük kimdedir?--

       --Kadro bu suale, millet davasına bağlı olmasındaki ileri şuur ve ileri

       iymanla cevap vermeği daima tercih edecek ve hakiyki yüzüğün kimde olduğunun

       tayinini, Türk Münevverliğine ve Türk Tarihine bırakacaktır.-- (Kadro, No. 2).

       Soruya, Kadro'cuların üslubu içinde yanıt vermek gerekirse, --hakiyki yüzük,

       hiç kuşkusuz Kadro'dadır.-- Kemalist ideoloji dar görüşlü kişilerin elinde

       oyuncak edilmeseydi, bugün Türkiye'nin görünümü mutlaka çok daha farklı

       olurdu.

       İdeolojinin Evrensel Boyutları

       Bugün merkez-çevre kuramcıları tarafından tüm dünyada toplumsal ve siyasal

       bilim tartışmalarının gündemindeki birinci sıraya oturtulmuş olan --sömürge

       iktisadı-- olayına ilk parmak basma onuru, Kadro'cularındır.

       Bunun en önemli nedenlerinden biri, uzun yıllar bağımsız yaşamış bir

       İmparatorluğun, Yakup Kadri'nin deyişiyle, --Westminister'in pembe derili

       Lordu'nun çatlak tabanlı Anadolu köylüsüne karşı sürgün avı yaptırması--na

       tanık olmasıydı (Karaosmanoğlu, 1965:129).

       Vedat Nedim, --zaten harp sonu iktisadiyatının üç büyük mes'elesi var-- derken

       sanki günümüze ışık tutuyor:

       --1) Kapitalist iktisat sistemi yerine komünist iktisat sistemini kurmak...

       Bunu Rusya halle çalışıyor.

       2) Kapitalist iktisat sistemini kurtarmak. Bu işle Akvam cemiyeti uğraşıyor.

       3) Müstemleke iktisadiyatı yerine müstakil millet iktisadiyatı yaratmak. Bu

       da Türkiye Cumhuriyeti'ne düşüyor.-- (Tör, 1932:10) .

       Burhan Asaf, --Çökmekte Olan Cihan Nizamı-- adı altında, hem dünya kapitalist

       sisteminin bunalımını, hem de Türkiye'nin bu bunalım içindeki yerini

       çözümlüyordu (Belge, 1932:21-27) .

       İşte tam bu noktada yeniden kulaklarımızı Mustafa Kemal Atatürk'e

       çevirmeliyiz. Kadro hareketinden yaklaşık on yıl önce, 1923 yılında

       Başkumandan olarak İzmir İktisat Konresi'nde yaptığı açış konuşmasında şöyle

       diyor :

       --Bir milletin doğrudan doğruya hayatıyla alakadar olan, o milletin

       iktisadiyatıdır. Tarihin ve tecrübenin teksif ettiği bu hakikat bizim milli

       hayatımızda ve milli tarihimizde tamamen mütecellidir. Hakikaten Türk Tarihi

       tetkik olunursa itila, inhitat esbabının iktisadi mesailden (yükselme ve

       çökme nedenlerinin iktisadi sorunlardan) başka bir şey olmadığı derhal

       anlaşılır.-- (Ökçün, 1971: 244).

       Tam bir ekonomik tarih görüşünü yansıtan bu sözler, Kadro'cuların

       savundukları görüşün adeta felsefesini oluşturuyordu. Hele şimdi aktaracağım

       söz, sanki Kadro hareketinin yönü için bir direktif niteliği taşıyordu:

       --İstiklal-i tam için şu düstur var: Hakimiyet-i milliye, hakimiyet-i

       iktisadiye ile tarsin edilmelidir. (Tam bağımsızlık için şu ilke var: Ulusal

       egemenlik, iktisadi egemenlik ile desteklenerek sağlamlaştırılmalıdır.)--

       (Ökçün, 1971:250).

       Değerli araştırıcı Ömür Sezgin'in Kadro'cular için yaptığı şu çözümleme

       yalnız Atatürk ile aralarındaki koşutluğu değil, bugünkü --merkez-çevre--

       kuramcılarının da çekirdeğini nasıl oluşturduklarını açıkça ortaya

       koymaktadır :

       --Kadro'culara göre, 20'nci yüzyılın temel çelişkisini oluşturan,

       sanayileşmiş ülkeler ile bu ülkelerin sömürgesi ve yarı sömürgesi durumundaki

       ülkeler arasındaki çelişki, ulusal kurtuluş savaşlarını başarıyla

       sonuçlandıran ülkelerde de modern tekniğin (üretici güçlerin) kurulmasıyla

       çözümlenecektir. Yani, modern tekniğin dünya ölçeğinde, tüm uluslar arasında

       eşit dağılımıyla ancak çelişki ortadan kalkabilecek, yeni bir --dünya nizamı--

       kurulabilecektir. Tekniğin eşit dağılımı (teknik ile tekniğe sahip oluş

       biçimi arasındaki uyumsuzluğun giderilmesi) ise gelişmiş ülkelerdeki tekniğin

       yeniden uluslararası dağıtımı değildir. İzlenecek yol, bağımsızlığını kazanan

       ülkelerin kendi üretici güçlerini geliştirmeleri olacaktır. Gelişmiş

       kapitalist ülkelerdeki sınıf çatışmaları da, yukarıda değindiğimiz iki

       çelişik görüşe uygun olarak, ya sömürgecilik düzeninin ortadan kalkmasıyla

       kendiliğinden son bulacaktı (eğer sınıf mücadelelerinin temelinde

       sömürgelerden aktarılan değerlerin paylaşılması yatıyorsa) ya da gelişmiş

       ülkelerin kendi --kanuniyetlerine göre--, yani üretim araçları üzerindeki özel

       mülkiyetin bir devrim yoluyla toplumlaştırılması ile ortadan kalkacaktır

       (Sezgin, 1978:17-18) .

       Aslında soğukkanlı bir değerlendirme yapıldığında, 1980'de kullanılan

       terimlerle, Kadro'cular, Mardin'in dediği gibi; Marxçı değil, revizyonisttiler

       ve bunu Kemalizm'in parlak başarısıyla kanıtlamaya çalışmaktadırlar. Bir başka

       deyişle, Atatürk'ün başarıları çerçevesinde, dünya gerçeklerini de --geri

       teknoloji ülkeleri--nin gözlüğü ile algılayarak, yeni bir yorum

       getirmektedirler. Getirdikleri yorumun haklılığını da, Türk Devrimi örneğine

       dayanarak kanıtlamak istemektedirler ( Kadro hareketi üzerinde ilginç ve

       önemli bir inceleme için Cem Alpar'ın çalışmasına bakılabilir (1981).).

       Kemalist İdeolojinin Gerçek Niteliği ve Dünya

       Kemalist ideoloji, --tam bağımsızlık-- ve --Batılılık-- ilkeleri çerçevesinde

       --karşı-emperyalizm-- ve --altı ok-- ile belirlenir. Ne yazık ki, Türkiye'deki

       --resmi ideoloji--, Kemalizmi önce yalnızca --altı ok--a indirgemiş, daha sonra

       da bu altı ilkeyi genel anlamından tümüyle saptıracak yorumlara konu

       yapmıştır.

       Oysa, Kemalist ideoloji, ögeleri birbirinden ayrılamayacak bir bütündür.

       --Tam bağıınsızlık-- bir yana bırakılınca, --Batılılık-- ilkesi bir --Batı

       kuyrukçuluğu--na dönüşme eğilimi göstermiştir. Daha sonra, Cumhuriyetçilik,

       Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve Devrimcilik ilkeleri de

       birbirlerinden soyutlanarak, tek tek ele alınıp yorumlanınca, durum iyice

       karışmış ve Kemalist ideoloji tümüyle temel ekseninden kaydırılmıştır. Bunun

       sonunda da kaçınılmaz yozlaşma ortaya çıkmış, --toplumun benimsediği Atatürk

       ilkeleri-- ile --toplumun benimsemediği Atatürk ilkeleri-- gibi yapay ve

       Kemalizmi saptırıcı ayırımlardan söz edilmeye başlamıştır.

       Oysa, Kemalizmin --Batılılık-- anlayışı, tümüyle, akılcı bir yaklaşma ve

       siyasal, ekonomik, kültürel bir --tam bağımsızlık-- anlayışına dayalıdır. --Altı

       ok--, ancak bu çerçeve içinde bir anlam taşır.

       Kemalizm, gerçek içeriğiyle anlaşıldığı zaman, bu --izm--in, Mustafa Kemal

       Atatürk zamanındaki --yol gösterici--, --bütünleştirici-- ve --toplumu yeni

       hedeflere doğru seferber edici-- niteliklerinin, 1980'ler Türkiyesi ile

       birlikte tüm --ezilen uluslar-- açısından da sürdüğü açıkça görülür. Glasneck'in

       deyişiyle, Atatürk'ün --büyüklüğü --tarihi yapan insanlardır-- anlamında değil,

       yüzyılmızın üçte birinde dünyanın tarihsel gelişiminin gereklerini Asya ve

       Afrika'nın burjuva-ulusal kurtuluş hareketinin öteki bütün önderlerinden daha

       iyi kavramış ve buna göre davranmış olmasındadır.-- (Glasneck, 1976:307).

       Tam bu noktada, Kemalist ideolojinin evrenselliği de ortaya çıkmaktadır.

       Sorun yalnız --mazlum milletler-- sorunu değildir. Aynı zamanda tüm Batı

       dünyasını da ilgilendiren bir sorundur: Acaba, Mustafa Kenıal Atatürk'ün

       --Kemalizm--i, Batı'nın uzun yıllarda geçirdiği aşamaları Türkiye'nin kısa

       yoldan atlamasını sağlayacak mıdır? Bu sorun siyasal bilimler açısından da

       yaşamsal bir öneme sahiptir. Tüm Batılı siyasal bilimciler Türk Devrimi'nin

       Kemalist çizgideki başarısını merakla izlemektedirler. Konuya kuramsal açıdan

       nasıl yaklaşıldığının en güzel örneği, Duverger'nin aşağıdaki satırlarında

       görülebilir:

       --Demokrasinin yarın geleceğini söylemek, eğer onu kurmak için bugünden zayıf

       da olsa bir çaba gösterilmiyorsa, hiçbir anlam taşımaz. --Potansiyel demokrasi--

       fikri tebessümle karşılanabilir; plüralizm yönünde gelişen bir tek parti

       fikri, şüphe uyandırabillr. Ancak, her iki fikir de, olgusal bir temele

       dayanmaktadır. Bu temel, 1950'de muhalefetin barışçı zaferleriyle sonuçlanan,

       1923 sonrası Türk evrimidir. Türkiye, engelsiz ve sıkıntısız şekilde,

       tek-parti sisteminden plüralizme geçmiştir. Bugün o, Ortadoğu devletlerinin

       en demokratik olanı; feodal klanlar, bir avuç aydının yönettiği hayali

       gruplar veya fanatik dinsel tarikatlar yerine, gerçek partilere sahip bulunan

       tek Ortadoğu devletidir. Türkiye örneği, büyük önemine yakışır bir ilgi

       uyandırmış gibi görünmemektedir. Uzakdoğu'da olduğu gibi, Ortadoğu'da da

       klasik demokrasi yöntemlerinin başarı kazanamadığı açık bir gerçektir.

       Onikinci yüzyıl Avrupa'sında parlamentoların işlemelerine imkan yoktu; bugün

       de parlamentolara sahip kılınan ulusların bazıları, aşağı yukarı aynı gelişme

       evresindedir. Halk kütlelerinin eğitilmemiş olduğu eski sosyal yapılı ülkelere

       uygulanan plüralist partiler sistemi, geleneksel aristokrasinin iktidarını

       sürdürmekte ve güçlendirmekte, yani gerçek dernokrasinin kurulmasına engel

       olmaktadır. Buna karşılık, Türkiye örneği, basiretle uygulanan bir tek parti

       yönetiminin, bir gün gerçek bir demokrasinin kurulmasını mümkün kılacak tek

       unsur olan yeni bir yünetici sınıfın ve bağımsız bir siyasal elitin yavaş

       yavaş ortaya çıkmasına imkan verebileceğini göstermektedir. Acaba bunu

       genelleştirerek, tek partinin, nazik demokrasi bitkisinin çorak bir toprakla

       büyümesini sağlayacak geçici bir destek ödevi görebileceğini kabul edebilir

       miyiz? Hala geçici nitelik taşıyan tek bir örnekle bir sonuca varmaya

       bilimsel bakımdan imkan yoksa da, bu soru, sorulmaya değer mahiyettedir.--

       (Duverger, 1970:295) .

       Burada Duverger'in sorduğu asıl soru, bizim açımızdan, Atatürkçü çizginin,

       yani Kemalist ideolojinin, demokrasi yolunda başarılı olup olmayacağıdır. Bu

       o denli önemli bir olaydır ki, dünyada başka örneği olmadığı için, bilim

       adamları, yalnızca Türk Devrimi'ne dayalı çözümleme yapmakta

       duraksamaktadırlar. Bu yüzden Türkiye'de demokrasinin yaşatılması, yalnız

       kendi toplumumuzun değil, hem --mazlum milletleri--, hem de Batı ülkelerini

       kapsayan bir biçimde tüm insanlığın sorunu durumuna gelmiştir.

       :::::::::::::::::::

       ÜÇÜNCÜ KİTAP

       Türk Devriminden Bir Devrim Modeline (TÜRK DEVRİMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ)

       Ne şairane mevsimdi eskiden sonbahar

       Bahçeleri talan ederdi bir deli rüzgardı

       Kırılan dal düşen yaprak şaşkın uçan kuşlar

       Eskiden sonbaharın birgüzelliği

       Gel gör ki Atatürk'ün ölümünden bu yana

       Sonbahar dahi bir başka geliyor

       Vatan gerçeklerini hatırlatıp insana

       Türk yüreklerimizi burka burka geliyor.

       CAHİT SITKI TARANCI, --Atatürk'ü Düşünürken--den.

       Türk Devrimi'nin çeşitli devrim kuramlarına göre değerlendirilmesi

       başlangıç bölümünde ayrıntılı bir biçimde yapılmıştı. Bu nedenle sonuç

       bölümünde, dünyaya armağan ettiğimiz bu devrimin değerlendirilmesini, özgün

       bir kuram çerçevesinde yapmaya çalışacağım. Ancak konunun iyi anlaşılması

       için, daha önce bazı genel değerlendirmelere kısaca göz atmakta yarar olduğu

       kanısındayım.

       Türk Devrimi'ni genel kuramlar açısından değerlendirenler, genellikle bu

       devrimin, tek bir yönüne ağırlık vermişlerdir. Örneğin, Ortodoks ve resmi

       Marxçı görüş, bu devrimin bir --ulusal burjuva devrimi-- ,olduğunu söyler (Türk

       komünistlerinden Şefik Hüsnü de daha 1922 yılında, Refet Paşa'nın, Ankara

       temsilcisi olarak İstanbul'a gelmesi üzerine Aydınlık'da yazdığı bir yazıda,

       Refet Paşa'nın Ankara hükümetinin görüşlerini yansıtan konuşmalarının --bir

       burjuva devriminin esaslarını teşkil ettiğinin söylüyordu

       ( Şefik Hüsnü, 1975:116). (SSCB Bilimler Akademisi, 1978:9-34; Boran,

       1968:9-21 ; Lenin, Stalin, Mao, Dinıitrov, 1977:29, Beyme, 1981:13). Bu

       görüşün biraz daha değiştirilmiş biçimi ise, Türk Devrimi'ni --ulusal

       demokratik devrim-- olarak niteler. Türk Solu içinde varlıklarını sürdüren ve

       güncel tartışmalar için de geçerlilik savı taşıyan bu iki görüş arasındaki

       fark, Türkiye'deki kapitalizmin gelişme aşaması hakkındaki yargıda yatar

       (Kemal, 1975:163-213; Yetkin, 1970:59-155). Birinci görüşe göre, Türkiye'de

       kapitalizm ve burjuvazi, İttihat ve Terakki döneminde, yeterince gelişmiştir.

       Bu nedenle de, Mustafa Kemal Atatürk'ün eylemi, bu sınıfa --ulusal-- koruma

       getirmiş ve daha da gelişmesine yardımcı olmuştur. İkinci görüşe göre ise,

       Türkiye'de kapitalizm henüz yeterince gelişmemiştir. Bu nedenle de bir

       --burjuva-- devriminden söz etmek olanaksızdır. Atatürk'ün yaptığı, tüm

       sınıfları ve bu arada önemli bir ağırlığı olan derebeylerini de --ulusal-- bir

       devrlm çerçevesinde birleştirmiş olmasıdır. Her iki görüşün üzerinde

       birleştikleri nokta ise Türk Devrimi'nin --ulusal-- bir nitelik taşımakta

       oluşudur.

       Hiç korkusuz, Türk Devrimi'nin --ulusal-- bir nitelik taşıdığı toplumsal ve

       tarihsel gerçeklere uygun bir yargıdır. Bu, Atatürk'ün --tam bağımsızlık--

       ilkesinin de somut gerçeğe uygun bir yorumudur.

       :::::::::::::::::::

       I-) MODERNLEŞME KURAMI VE TÜRK DEVRİMİ

       Türk Devrimi'ni --modernleşme-- kuramına göre değerlendiren görüş ise,

       Atatürk'ün tam bir --Batılı gelişme çizgisine uygun-- devrim yaptığını

       vurgular.

       Genellikle Lerner'in terminolojisi ile damgalanmış olan --modernleşme--

       kuramına göre, her toplum, kentleşme ile başlayan bir toplumsal değişme

       sürecinden geçer. Bu süreç, kentleşmenin, okur-yazarlığı arttırmasıyla sürer.

       Artan okur-yazarlık ise kitle haberleşme araçlarının daha geniş ve yaygın bir

       etkisine yol açar. Bunun sonunda ise, halkın, toplumsal, ekonomik ve siyasal

       tüm olaylara katılımı yükselir (Lerner, 1964:44-47).

       Eisenstadt, modernleşmenin tarihsel olarak Batı Avrupa'da ve Kuzey

       Amerika'da görülmüş olan bir değişme süreci olduğunu vurgulamaktadır

       (Eisenstadt, 1966:1). Lerner de, yukarıda belirttiğim ve kökeni Batı'da olan

       bu değişme sürecinin dil, din, ırk, kıta farkı olmaksızın, tüm dünyada

       geçerli olduğunu söyler. Böylece, modernleşme kuramı da, öteki büyük boy

       devrim kuramları gibi, hem determinist, hem de evrensel olma savı taşır.

       Türk Devrimi'ni de toplumsal değişme süreçleri açısından kendi kuramına

       göre inceleyen Lerner, Türkiye'de özellikle 1940'lardan sonra olup bitenleri

       kuramının doğruluğuna kanıt olarak gösterir. Oysa, Atatürk dönemine ilişkin

       çok önemli yanılgıları vardır. Örneğin, Türk Devrimi'nde, kentleşmeden önce

       okur-yazarlık artışı başlamıştır. Bu Türk Devrimi'nin bir parçası olan Harf

       Devrimi'nin sonucudur.

       Deutsch'un, modernleşme konusunda belirlediği ve --toplumsal hareketlilik--

       ya da --toplumsal seferberlik-- dediği olay, yani insanların eski bağlarının

       zayıflayarak, yeni toplumsallaşma ve davranış kalıpları edindiği durumlar

       (Deutsch, 1969:21-25), Atatürk dönemi için, tepeden inme ve tam bir devrim

       niteliğinde söz konusu olmuştur. Bunun ardında ne kentleşme, ne de öteki

       --kendiliğinden-- toplumsal süreçler vardır. Yalnız Atatürk'ün siyasal ve

       kültürel devrimi ve bu devrimin kendine özgü yönlendirici mekanizmaları ana

       belirleyici olmuştur. Ancak, bunun sonucunda Huntington'un siyasal modernleşme

       olarak gördüğü --otoritenin akılcılaşması, yapıların farklılaşması ve siyasal

       katılımın yaygınlaşması-- ortaya çıkmıştır (Huntington, 1969:93) .

       Batılı bilim adamlarının --modernleşme-- kuramına göre yaptıkları

       değerlendirmelerde, Türk Devrimi'nin --Batılılaşma-- özelliği taşıdığı doğru

       bir teşhistir. Fakat, bunun ardındaki süreç ve nedenleri yeterince

       görememişlerdir. Yalnız Lerner, --modernleşmenin temelinde akılcı ve pozitivist

       bir tutum--un yattığını belirterek, Mustafa Kemal Atatürk eyleminin

       karşı-dinsel niteliğine işaret edebilmiştir.

       Bu konuda çok ilginç bir yargıyı G. Lewis veriyor. Lewis'e göre, Türkiye

       henüz Batılılaşamamış, ama modernleşmiştir (G. Lewis, 1966:204). Lewis bu

       yorumuyla, Türkiye'nin biçimsel açıdan önemli değişmeler geçirdiğini, fakat

       Batı uygarlığının temel değerlerini toplum olarak henüz benimseyemediğini

       belirtmek istiyor.

       Türk Modeli

       Türk Devrimi'nden bir siyasal değişme modeli çıkarma çabalarından bir

       başkasını Frey yapmıştır. Öteki Batılı meslektaşları gibi, çok partili düzene

       geçiş dönemine ağırlık veren Frey, bu dönemin özelliklerinden evrensel bir

       kurama ulaşmaya çalışır. Aslında, çok partili yaşama geçişin temelleri,

       Atatürk döneminde olduğu için, bu yaklaşım çok yanlış da sayılmayabilir. Çünkü,

       Atatürk döneminin ardından çok partili düzene geçiş, gerçekten, Türk

       Devrimi'nin en ilginç yönlerinden biridir.

       Frey'in geliştirmeye çalıştığı ve adına --vesayet altındaki demokrasi-- de

       denen modelde (Weiker, 1973) iktidardaki parti (tek parti), önce kendisine

       karşıt bir siyasal grubun örgütlenmesine izin verir. Daha sonra, genellikle

       mevcut yasalarda ve seçim yasalarında da değişiklikler yaparak, toplumdaki

       siyasal güç yapısını yeniden düzenler. Böylece, karşıt siyasal gruba, iktidar

       yolunu açar. En sonunda da, karşıt siyasal görüş, seçimleri kazanınca,

       siyasal iktidarı ona devreder (Frey, 1965:416) .

       Görüldüğü gibi, başarılı olma yönünden dünya üzerinde yalnız Türkiye'de

       görülen bir olaydır bu. Frey, bu olayı, soyut terimlerle evrensel bir modelmiş

       gibi ortaya atıyor. Üstelik, toplumsal içerikten yoksun bir model olduğu için,

       olup bitenlere de fazla bir ışık tutmuyor.

       Türkiye'nin Kendine Özgü Koşulları

       Kanımca Türk Devrimi'nin gerçekçi bir değerlendirilmesi, ancak Batılı bilim

       adamlarının geliştirdiği modellerin koşullanmalarından kurtularak (ama bu

       modelleri de akıldan çıkarmayarak) yapılabilir.

       Türk Devrimi'nin değerlendirilmesi için koyduğum bu iki önkoşul, yani:

       1) Batılı modellerin koşullandırmalarından kurtulmak ve 2) Bunları gözardı

       etmemek, hem Türk Devrimi'nin kendine özgü toplumsal yapısını dikkate almak,

       hem de bunu --Amerika'yı yeniden keşfeder-- biçimde yapmamak için gereklidir.

       Batılı modellerin koşullanmalarından kurtulmak, Türkiye'nin toplumsal

       yapısının Batı'dan farklı olması yanında, dış dinamik bakımından dünya

       üzerindeki konumunun Batılı ülkelere benzememesinden kaynaklanmaktadır. Bunu

       bir başka biçimde şöyle söyleyebiliriz: Birinci olarak, Türkiye'nin

       Selçuklu-Osmanlı çizgisindeki yapısı Batı'daki feodalizmin ve kapitalizmin

       gelişmesinden çok ayrı bir çizgi izlemiştir (Kongar, 1979-a:53-88) . Konumuz

       olmadığı için burada üzerinde durmayacağım bu farklı çizgi nedeniyle, Batı

       toplumları için geçerli olan, onların incelenmesi sonunda ortaya konmuş olan

       modeller, Osmanlı-Türk toplumsal değişme çizgisini açıklamakta her zaman

       yeterli olmamaktadır. İkinci olarak, Osmanlı İmparatorluğu yarı-sömürge

       durumuna düştükten sonra, artık tümüyle başka bir dinamik rol oynamaya

       başlamıştır. Böylece, Türkiye'nin Batı toplumlarının gelişme çizgisini izleme

       olanağı tümüyle ortadan kalkmıştır. Çünkü, Kurmuş'un ( 1974) , Rathmann'ın

       (1976), Çavdar'ın (1970), Noviçev'in (1979), Blaisdell'in (1979)

       çalışmalarında belirledikleri yarı-sömürgeleşme süreci sonunda, daha önce

       --merkez-çevre-- kuramı sırasında açıkladığını mekanizmalar ortaya çıkmıştır.

       Yani, Türkiye, uçağı, televizyonu, bilgisayarı olan bir --geri teknoloji--

       ülkesi durumuna düşmüştür. Avrupa'nın hiçbir döneminde böyle bir olgu, yani

       emperyalizmin boyunduruğunda bir --geri teknoloji ülkesi-- ya da daha yaygın

       deyimiyle, --azgelişmiş-- ülke olma durumu yoktur. Gerek Atatürk Türkiyesi'nin,

       gerekse günümüz Türkiyesi'nin benzerini, Batı toplumları, tarihlerinin hiçbir

       döneminde yaşamamışlardır.

       İşte bu iki nedenle, yani hem iç dinamiğe, hem de dış dinamiğe bağlı olarak,

       Batı toplumları için geliştirilmiş olan modeller, Türkiye için çok geçerli

       değildir ( Pek doğal olarak bu kaygımı Batı toplumları için geliştirilmiş

       olan modeller hakkında belirtiyorum. Buna karşılık, Batılı bilim adamları

       tarafından geliştirilmiş modeller Türkiye'de yalnız geçerli olmakla kalmayıp,

       kimi zaman ülkede olup bitenleri anlamamıza da çok yardım edebilirler.

       Örneğin, Sabri Sayarı'nın Batı'dan esinlenen yatay ve dikey gruplar ayırımı

       yalnız tüm --geri teknoloji ülkeleri-- için değil. Türkiye için de çok

       açıklayıcıdır ( Sayarı, 1975:125).).

       Buna karşılık, yine de bu modellerin her an akılda tutulması gerekmektedir.

       Çünkü bilim, yalnız gerçeğe uygun bilgi üretmek değil, aynı zamanda belli bir

       birikime dayanmak ve karşılaştırmalı bilgi kullanmak zorundadır. Üstelik,

       başka toplumların mekanizmalarını açıklayan kuramların, Türkiye'ye ilişkin

       çözümlemelerin yapılmasına ancak katkısı olabilir.

       İdeoloji ve Aydınlar: Gerici ve İlerici Tepkiler

       Bütün bu noktalar akılda tutularak, Mustafa Kemal'in eylemine baktığımızda,

       bu eylemin çok büyük ölçüde, teknolojik geriliğe karşı gelişen ideolojik bir

       başkaldırı biçiminde oluştuğunu görüyoruz.

       Aslında sömürge ve yarı-sömürge ülkelerdeki devrimlere baktığımızda da,

       bunların çoğunun sınıfsal olmaktan çok --ideolojik-- kökenli olduğunu

       görmekteyiz. Bir başka deyişle, bu ülkelerdeki devrimler, genellikle bir

       --ideal-- ya da bir --düşünce-- çevresinde örgütlenmiş bulunan sınıfsal kökeni

       birbirinden değişik ya da kapitalist toplum açısından güçlü olmayan bir

       kesimden, (örneğin, bürokrasiden) gelmiş kişilerin oluşturduğu kadroların

       önderliğinde oluyor. Oysa, önlerinde kendilerini sömüren bir emperyalist güç

       bulunmayan Batı toplumlarındaki devrimler daha çok homojen bir --sınıf--ın

       önderliğinde gelişiyor. Örneğin, Fransız Devrimi'ndeki burjuvazi gibi. Konuya

       bu açıdan bakıldığında, sömürülen ülkelerdeki devrimlerin genellikle --bir

       sınıfın adına-- ya da doğrudan doğruya bir --düşünce--nin adına, zaten toplumda

       güç dengesi savaşı içinde yer alan bir devrimci grubun elinde oluştuğu

       görülüyor. Bunun en klasik örneği, işçi sınıfı yeterince gelişmemiş olan

       ülkelerde --sosyalizm-- adına yapıldığı öne sürülen devrimlerdir. Hıfzı Topuz'un

       değerli kitabındaki örneklerden, kapitalist öncesi toplum niteliğine sahip

       Afrika ülkelerinde sosyalizm adına uygulanan programların, sosyalizmin --çok

       özel-- yorumlarına dayandığını, yani sosyalizme ancak sözde benzediğini görmek

       olanaklıdır (Topuz, 1971: 125-146) .

       Aslında emperyalizm, bir ülkenin iç yapısını da etkilediğinden ve kapitalist

       gelişmeyi durdurduğundan, Batı ülkelerinde görülen --sınıf-- öncülüğünde devrimi

       sömürge ve yarı-sömürge ülkelerinde görmek olanaksızdır. Bu yüzden de bu tür

       ülkelerde görülen --devrimci kadrolar-- genellikle ya asker ya sivil

       bürokratlardan ya da daha genel bir deyişle, --aydınlar--dan oluşur.

       Bu konudaki yargımı, Türker Alkan'ın ilginç çalışmasındaki şu sözlerle

       pekiştirmek isterim:

       --Gelişen ülkelerde etkin olduğunu gördüğümüz ulusçuluk-sosyalizm-halkçılık

       ideolojilerinde, aydınlar, meşruiyet zeminlerini yaratan ve yok eden

       ideologlar olarak; ortam ve bağlam yorumlayan kerameti kendilerinden menkul

       --bilgeler-- olarak; nurlu ufuklar müjdeleyen --peygamberler-- olarak,

       kullandıkları simgelerle, imgelerle, kuram ve önerileriyle, sanat yapıtlarıyla

       etkili olmayı sürdürüyorlar. Görünüşe göre, yakın bir gelecekte de bunu

       sürdürmeyi elden bırakmayacaklar.-- (Alkan, 1977:107) .

       --Azgelişmiş-- ülkeler, --geri teknoloji ülkeleri--, --çevre-- ya da --uç--

       ülkeleri, --geri bıraktırılmış-- veya --geri kalmış-- ülkeler diye adlandırılan

       sömürge ve yarı-sömürge ülkelerde, mevcut düzen içinde zaten siyasal güç,

       kavgasını yürüten --devrimci-- kadroların, --devrim-- için benimsedikleri

       --ideolojik-- model iki türlü olabilir: Bu kadrolar ya ülkenin, emperyalizm ile

       temasa geçmeden önceki kültürüne ve yapısına geri dönmek isterler ki bu

       --gerici-- bir tepkidir, ya da kendi toplumlarının bulunduğu üretim ve kültür

       düzeyinin bir üst aşamasına ilişkin bir ideoloji benimserler; bu da --ilerici--

       bir tepkidir.

       Kültür Devrimi

       Çağdaş İslam'ı inceleyen Gallagher, Türkiye'yi de çözümlediği çabasında üç

       tür devrimden söz eder: Birinci tür devrim, --saray devrimi--dir. Bu devrim

       türünde toplumda kurumsal hiçbir değişme yoktur. Yalnız yöneticiler

       değişmiştir.

       İkinci tür devrim, --sömürge devrimi--dir. Bu tür devrimin belirgin özelliği,

       karşı-emperyalist nitelik taşıması, kültürel olarak da toplumun kendi

       geçmişine geri dönüşü kurtuluş saymasıdır. Bu tepkiler, yani sömürgeci güce

       karşı oluşturulan karşı-emperyalizm ve eski geleneklere dönüş --milliyetçi--

       bir ideoloji altında birleştirilir ve seferber edilir. Hindistan ve Seylan

       toplumlarında görülen devrimler bu niteliktedir.

       Üçüncü tür devrime Gallagher, --kültürel devrim-- diyor. Bu tür devrimin ana

       özelliği, bir toplumun başka bir uygarlığa katılma çabasıdır. Toplum,

       kültürel kimliğinden memnun değildir. Bu nedenle ciddi huzursuzluklar ve

       arayış içindedir. Tarihsel zorunluluklar; önce teknolojik değişmeleri

       oluşturmakta gibi gözükürler. Fakat değişme süreci bir kez başlayınca, açığa

       çıkan enerji artık çok daha temel toplumsal değişmelerin yeniden

       düzenlenmesine ve yeni bir toplumsal kişiliğin doğmasına yol açar. Japonya,

       Türkiye ve Komünist Çin, bu tür devrimlere örnektir (Gallagher, 1966).

       Görüldüğü gibi Gallagher, benim --gerici tepki-- dediğime, --sömürge devrimi--,

       --ilerici tepki-- dediğime de --kültürel devrim-- diyor.

       :::::::::::::::::::

       II-) GERİCİ VE iLERİCİ TEPKİLLERİN MEKANİZMASI

       Emperyalizme karşı tepki verirken neden bazı toplumlar geriye dönüyorlar da,

       bazı toplumlar ileri gidiyorlar? Kanımca bu sorunun yanıtını hem iç, hem de

       dış dinamikte aramak gerek. Yalnız her şeyden önce, gerek --gerici--, gerekse

       --ilerici-- tepkilerin aynı anda ve aynı toplumda oluştuğunu vurgulamak zorunlu.

       Bütün devrim yapan ülkelere baktığımızda, hem --gerici--, hem de --ilerici--

       tepkilerin aynı anda oluştuğunu gözlüyoruz. Bu nedenle de bütün bu tür

       toplumlarda --devrimciler-- bir yandan dış güçlere karşı savaşırlarken, bir

       yandan da iç karşıtlarına karşı savaşım vermek zorunda kalmaktadırlar.

       Bilindiği gibi, bunun klasik örneği, Türk ve Çin devrimleridir.

       O zaman, soruyu şöyle sormak gerek: Neden bazı toplumlarda --ilerici--

       tepkiler egemen oluyor da, bazı toplumlarda --gerici-- tepkiler kazanıyor?

       Bu sorunun yanıtını biri iç dinamiğe, biri dış dinamiğe. biri de her

       ikisine bağlı olan üç nedene indirgemek olanaklı olabilir. İç dinamiğe bağlı

       olan birinci neden, söz konusu ülkenin geçmişinin bağımsız bir yapıyı

       yansıtıp yansıtmadığıdır. Ülkenin geçmişinde bir bağımsızlık dönemi var ise,

       sonradan sömürge ya da yarı-sömürge oluş, geçmişteki bağımsız yapının

       başarısızlığına bağlanacak ve --devrimci kadrolar-- geçmişi yansıtan öz

       ideolojilerini yadsıyacaklardır. Böylece, tarihinde bağımsızlık dönemleri

       olan toplumlarda oluşan --gerici-- ideolojilere sahip bulunanlar, --ilericiler--

       tarafından bastırılırlar. Çünkü, en basit mantık kuralına göre, bu --yapı-- ve

       --ideoloji-- başarılı olsaydı, --bağımsız-- bir yapı, zamanla bir dış gücün

       denetimi altına düşmezdi. Yine de bu bağımsız dönemin --gerici tepkiler--e

       kaynaklık ettiğine dikkat edilmelidir. Bağımsız dönemin niteliklerine geri

       dönüş özlemleri, böyle dönemleri yaşamış toplumlardaki gerici tepkileri güçlü

       kılar. Buna karşılık, söz konusu ülkenin geçmişi tam bağımsızlık altında geçen

       bir döneme sahip değilse, toplumun eski gelenek ve göreneklerinden oluşan öz

       ideolojisi, tam bağımsızlık durumuna kavuşma halinde bir umut

       oluşturabilmektedir. Bu durumlarda --ulusal bütünlük--ün sağlanması, yani

       --gerici-- ve --ilerici-- ideolojilere bölünmenin ünlenmesi daha kolay

       gözükmektedir.

       Dış dinamiğe bağlı olan ikinci neden, ülkenin tam sömürge ya da yarı-sömürge

       oluşuyla ilgili gibi görünmektedir. Ülke tam sömürge durumundaysa, buna karşı

       tepki daha sert ve özbenliği geride arayış biçiminde olabilir. Bir başka

       deyişle, tam sömürgelik durumunda, kökleri tarihin derinliklerinde yatan

       --milliyetçilik-- yalnızca toplumsal değil, psikolojik ve sosyal-psikolojik

       açıdan da daha işlevsel olabilir. Buna karşılık ülke yarı-sömürge durumunda

       ise, baskı ve sömürü daha yumuşak ve dolaylı olacağından, ülkenin tepkisi,

       emperyalist gücün tüm niteliklerini yadsımadan, kendini sömüren gücün,

       kendisinden daha ileri ve gelişmiş olduğu anlayışı içinde, çözüm önerilerinde,

       kendisinden daha güçlü olan yapının bazı özelliklerine de değer verebilir.

       Bunların bir kısmını ya da tümünü benimsemenin, emperyalizmin boyunduruğunu

       kırmak için tek çözüm olduğu düşünülebilir.

       Devrimci Kadroların İdeolojik Yapısı

       Üçüncü ve ortak neden, sömürülen ülkedeki --devrimci-- kadroların sınıfsal ve

       kültürel ideolojik yapısıdır. Bu kadrolar, zaten yönetime sızmış ve egemen

       güçlerin içinde bir savaşım vermekte iseler, önerdikleri --devrim-- çözümünde

       kendilerini sömüren güçlerin --yapısal-- niteliklerine daha çok yer vermeleri

       beklenir. Çünkü, emperyalizm, değerleri ve dolayısıyla --ideoloji--yi de

       etkilemiş, hatta egemenliği altına almıştır. Dolayısıyla, örneğin, Batı

       emperyalizmine, Batı'nın kendi değerleri olan, bağımsızlık, özgürlük, laiklik

       gibi ögelerle karşı çıkmak, emperyalizmin kendi kültürel diyalektiği açısından

       çok daha olasıdır. Buna karşılık, devrimci kadrolar, mevcut yapının güç

       piramidinin bütünüyle dışında iseler, o zaman, daha çok geriye dönmeleri ve

       dış etkilerden daha uzak bir biçimde, --ideoloji--yi kendi tarihlerinin

       derinliklerinde aramaları beklenebilir.

       İşte bütün bu çözümlemelerin ışığı altında, konuya bir kez daha baktığımızda

       --gerici-- ve --ilerici-- tepkilerin oluşma mekanizmaları her toplumun kendine

       özgü durumuna bağlı görünüyor. Burada --ideolojik-- tepkilerin --gerici-- ya da

       --ilerici-- olma nitelikleri de daha çok teknolojiye ve üretim biçimine

       bağlıdır. Bu nedenle de geçmişteki değerler, geçmiş teknolojiyi ve üretim

       biçimini yansıttığı için geçmiş ideoloji kaçınılmaz olarak --gerici-- işleve

       sahiptir. Oysa, bir anlamda, --saldırgan olanla özdeşleşme-- niteliği taşıyan

       emperyalist gücün değerlerini benimseme, tanım gereği, bir ileri üretim

       aşamasını ve daha üst düzeydeki teknolojiyi yansıttığından ilerici olmaktadır.

       Örneğin, --milliyetçi-- ideolojinin her iki tepki biçiminde de görülmesi

       olanaklıdır. --Gerici-- tepkideki milliyetçilik daha çok ümmetçi ve feodal

       izleri taşıyacak, buna karşılık, --ilerici-- tepkideki miliyetçilik ise ya

       kapitalist, ya da sosyalist niteliklere sahip olacaktır.

       Geri teknolojiye sahip bir ülkedeki devrim ideolojisinin, dış dünyadaki

       kuramsal tartışmalardan büyük ölçüde etkileneceği açıktır. Bu tür

       ülkelerin, ideolojik açıdan --ileri teknoloji ülkeleri--nin bombardımanı altında

       olduğu söylenebilir (Kongar, 1979-b:404) . Fakat, bu konuda, sanırım

       Abadan-Unat'ın şu değerlendirmesi çok gerçekçidir:

       --Ancak teorik tartışmalar ne şekilde gelişirse gelişsin, azgelişmiş

       toplumlar, kendileri için zorunlu görünen yeni siyasal gelişme biçimlerine,

       taklit yoluyla alınacak değer yargılarını benimseme suretiyle değil, ancak

       köklü sosyo-ekonomik devrimler ve bu devrimler yardımıyla ulaşacakları yeni

       bir siyasal bilinçlilik ve ulusal kişilik sayesinde ulaşabileceklerdir.--

       (Abadan-Unat, 1970:34).

       :::::::::::::::::::

       III-) İDEOLOJİK DÖNEMLER

       --Geri teknolojiye sahip-- bir ülkede, devrimin, ideolojik bir odak

       çevresinde gelişmesinden başka bir olasılık da yoktur. Bu nedenle, bir

       zamanlar --üç kıtaya egemen olmuş--, fakat sonradan, Batı'nın mirasını nasıl

       paylaşacağını bilemediği --hasta adam--a dönüşmüş olan yarı-sömürge Osmanlı'yı

       da ancak sağlam bir ideoloji çerçevesinde ortaya konulan bir eylem

       kurtarabilirdi. Sanıyorum, Mustafa Kemal Atatürk'ün bu konuda --ilk-- olması,

       tüm dünya tarihine ışık tutmasının nedenlerinden biridir.

       Aslında, --ideoloji--nin adının, --demokrasi--, --sosyalizm-- ya da --halkçılık--

       olması da çok önemli değildir. Önemli olan, mevcut yapıya doğru teşhisi

       koyabilmek, dış dinamiği iyi değerlendirebilmek ve içine düşülen sömürü

       kapanını, bu değerlendirmeler çerçevesinde kırabilmektir. Mustafa Kemal

       Atatürk bu kapanı tarihte ilk kıran adamdır. Türk Devrimi de tarihte bu

       nitelikteki ilk devrimdir.

       İdeolojinin adından çok, önemli olan, ülkenin sınıfsal yapısı ve bunun da

       ardında yatan teknolojik düzeydir.

       Mustafa Kemal Atatürk'ü ve Türk Devrimi'ni iyi anlamak için, --ideolojik

       nitelikli devrim-- mekanizmasını iyi incelemek gerekir.

       İnsan toplumlarını, teknoloji ile ideolojinin birbirini sürekli etkilediği,

       uzun dönemde teknolojinin, kısa dönemde ise ideolojinin egemen olduğu

       varlıklar biçiminde düşünürsek, bu mekanizmayı anlamamız daha kolaylaşır.

       Bir toplumun teknolojisi, o toplumdaki insan ilişkilerini belirler. Tarlada

       çalışan insanla fabrikada çalışan insanın birbirleriyle olan ilişkileri çok

       farklıdır. Çünkü, biri çok daha az insanı, çok daha uzun zamanda görebilir.

       Genellikle de kendi kendine yeterlidir. Öteki ise, çok sayıda insanla her an

       birlikte olmak zorundadır. Kendi kendine de yeterli değildir. Mutlaka başka

       insanlarla işbirliği yapmak zorundadır. İşte teknolojinin belirlediği bu

       ilişki düzeyi, ideolojilerin de farklı olmasına yol açar. Bir başka deyişle,

       teknoloji arasındaki etkileşimin köprüsü, insanlararası ilişki düzeyidir.

       İdeoloji teknolojiyi kısa dönemde, teknoloji de ideolojiyi uzun dönemde, bu

       ilişki düzeyi yoluyla belirler ( Aynı ortamda yetişen insanların, hangi

       süreçler sonunda, farklı ideolojiler edindiklerini bir başka çalışmamda

       kısaca açıklamaya çalışmıştım (Kongar, 1979b:370).

       Geri teknoloji ülkelerinde, gerek teknoloji, gerek sınıfsal gelişme,

       emperyalizmin etkisi altında güdük ve bağımlı bir nitelik taşıdığından,

       herhangi bir eylem için seferberlik, ancak belli bir --ideoloji-- çerçevesinde ,

       olanaklıdır. Bu nasıl oluşur?

       İdeolojik Dönemler İçindeki Aşamalar

       Toplumların değişme ve gelişmeleri belli ideolojik dönemler biçiminde

       algılanabilir. Her ideolojik dönem, bir önceki ideolojik döneme bir tepki

       olarak ortaya çıkmıştır. Kendinden sonra da, yine kendisine tepki olarak bir

       başka ideolojik dönemi doğurur. Bu sıçrayışlı gidişin nedeni, ideoloji ile

       teknolojinin, toplumun tüm kesimlerinde de görüldüğü gibi, uyumsuz ve gerek

       nitelik, gerekse nicelik bakımından, birbirlerinden farklı gelişmeler

       izlemelerinden kaynaklanır.

       Her ideolojik dönem, belli bir yapının kuruluşunu gerçekleştirir ve bu

       işlevi bitince, yerini başka bir yapının oluşturulması için, başka bir

       ideolojik döneme bırakır.

       Her ideolojik dönem, kendi içinde dört aşamaya ayrılır (Kongar,

       1979-b:424-426) . Bunlar, birbirlerini zorunlu bir sırayla izleyen

       aşamalardır. Birinci aşama mevcut düzene, yapıya ve ideolojiye karşı bir

       tepki biçimlenmesi aşamasıdır. İkinci aşama, tepki biçimlenmesi aşamasında

       oluşturulan ideoloji çerçevesinde örgütlenen bir grubun ya da sınıfın,

       iktidarı ele geçirme aşamasıdır. Üçüncü aşama, iktidarı ele geçiren grubun,

       kendi ideolojisine göre uygulama yapmasıdır. Son aşama ise, devrimci

       ideolojiye göre yapılan uygulama ile toplumun eski, geleneksel nitelikleri

       arasındaki diyalektik etkileşimin oluşması ve bu etkileşim sonunda ortaya

       çıkan kurumsallaşma aşamasıdır.

       Bu dört aşamayı tamamlayan her ideolojik dönem, bitmeye ve yerini bir başka

       ideolojik döneme bırakmaya mahkumdur. Çünkü, bu dört aşama, diyalektik bir

       biçimde, ideolojik dönemin işlevinin bittiğini, belli darboğazlara

       erişildiğini ve artık yeni çözizmlerin zamanının geldiğini vurgularlar.

       Yeni ideolojik dönemde, çevresinde örgütlenilen ideoloji, tümüyle, eski

       ideolojiye zıt olmak zorunda da değildir. Diyalektik bir biçimde bir

       bireşimin yansıtılması da, olanaklıdır. Bu konudaki en çarpıcı örnek,

       kurtuluş savaşı veren birtakım ülkelerin, bağımsızlıklarını kazandıktan sonra,

       --kendilerine özgü sosyalizm-- uygulamalarına geçişlerinde görülür. Sosyalizmin

       başına konulan --kendisine özgü-- sözü, daha yukarıda belirttiğim gibi,

       ideolojinin adından çok, toplumun sınıfsal ve teknolojik yapısının önemli

       oluşundan ve devrim için kullanılan --yeni ideoloji--nin (bu örnekte

       sosyalizmin) eski ideoloji ile olan diyalektik etkileşim ve diyalektik

       bütünlüğünden gelir.

       Aslında, toplumların değişnıe süreçlerinin, birbiri ardına sıralanan

       ideolojik dönemlerden oluştuğunu söylemek, bu dönemlerin temel özelliklerini

       ve oluşma mekanizmalarını belirlemedikçe, anlamlı bir ifadede bulunmak demek

       değildir. İdeolojik dönemleri, belli aşamalara bölmek de yetişmez. Hangi

       aşamanın nasıl oluştuğunu, bu oluşma içinde hangi ögelerin önemli olduğunu

       belirtmek gerekir. Ancak o zaman, Atatürk'ün önderlik ettiği Türk Devrimi'nin

       temel --ideolojik mekanizmaları-- açıklanabilir.

       İki ideolojik dönemi birbirinden ayıran ve içlerindeki aşamaları belirleyen

       ögeler dörttür. Birinci ögeler grubu, sınıf yapısına ilişkin ögelerdir. İkinci

       ögeler grubu, teknolojik ögelerdir. Üçüncü ögeler grubu, ideolojik ögelerdir.

       Dördüncü ve son ögeler grubu da, dış dünyaya ilişkin ögelerdir.

       :::::::::::::::::::

       IV-) TEPKİ BİÇİMLENMESİ AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       Bir ideolojik dönemin başlangıç aşaması tepki biçimlenmesinde oluşur. Bu

       aşamada, mevcut düzene karşı bir tepkinin gelişmesi ve bu tepkinin, belli bir

       ideoloji çerçevesinde formüle edilmesi söz konusudur.

       Bir --geri teknoloji-- ülkesinin durumu, yukarıda işaret ettiğimiz dört ölçüte

       göre irdelendiğinde, tepki biçimlenmesi aşamasında nasıl bir ideolojinin, kimin

       önderliğinde ortaya çıkacağı anlaşılır.

       Dış Dünya

       Birinci olarak dış dünyaya bakmak gerekir. Ülkenin sömürge ya da

       yarı-sömürge durumunda bulunması, yani dış dünyanın boyunduruğunda yaşaması,

       tepki biçimlenmesi aşamasının karşı-emperyalist bir ideoloji çerçevesinde

       örgütlenmesine yol açacaktır. Benim --geri teknoloji ülkeleri-- dediğim ve

       genellikle --azgelişmiş toplum--, --gelişmekte olan toplumlar--, --geri kalmış

       toplumlar--, --çevre-- ülkeleri ya da --uç-- ülkeleri gibi terimlerle anılan bu

       ülkeler, dış dinamik sonucu, sömürge ya da yarı-sömürge ülkeler

       niteliğindedirler. Bu nedenle de bizim burada, değişme mekanizmasını

       incelemeye çalıştığımız ülkeler açısından, bir dış gücün baskısının söz konusu

       olmadığı durumlar hemen hemen yoktur. Bu nedenle bu ülkelerdeki tepki

       biçimlenmesi aşamasında ortaya çıkan ideolojinin karşı-emperyalist bir nitelik

       taşıdığı genel bir kural olarak söylenebilir.

       Sınıfsal Yapı

       İkinci olarak, sınıfsal yapıya üçüncü ögeler grubu ile birlikte, ideolojik

       açıdan baktığımızda, bu ülkelerdeki ideolojinin, tepki biçimlenmesi aşamasında

       sınıfsal yapıya bağımlı olarak, büyük bir olasılıkla --milliyetçi-- bir nitelik

       taşıyacağını görürüz. Çünkü, bu tür ülkeler, karşı-emperyalist olduklarından,

       yabancı düşmana karşı kendi özbenliğini ortaya sürer.

       Yalnız burada, söz konusu milliyetçiliğin --geriye-- mi dönük, yoksa --ileriye--

       mi dönük olduğu sorunu vardır. İşte bu noktada, ortaya çıkan ideolojik

       tepkinin sınıfsal gelişmeden etkilenişi gündeme gelmektedir. Sınıfsal gelişme

       bakımından toplum, çağdaş kapitalist toplumun sınıflarına sahipse, o zaman

       --milliyetçi-- ideolojinin mevcut düzeni yerinde tutucu, --gerici-- bir işlev mi

       yapacağı, yoksa bir üst aşamadaki üretim biçimini hedef alan bir biçimde

       --ilerici-- mi olacağı, sermaye sınıfının ya da işçi sınıfının önderliği

       arasındaki farkta belirlenir.

       Fakat, söz konusu ettiğimiz ülkelerdeki üretim biçimi, genellikle kapitalizm

       öncesi üretim biçimlerinden biridir. Çünkü, tanım gereği, --geri teknoloji

       ülkesi-- sömürge ya da yarı-sömürge bir toplum niteliği taşıdığından, üretim

       biçimi bakımından kapitalizme doğru doğal evrimini tamamlayamamıştır. Bu

       nedenle de eski düzene karşı biçimlenen tepkiye önderlik edecek bir ciddi

       sermaye sınıfı ya da yeterince örgütlenmiş bir işçi sınıfı yoktur. Önderlik

       genellikle aydınların elindedir.

       Böylece, aydınların tepkisi önem kazanır. Aydınlar ise tepkilerini genelikle

       içinde bulundukları üretim biçiminin bir üst düzeyinde örgütlenen bir

       --milliyetçilik-- çerçevesinde oluştururlar.

       Zaten; İlter Turan'ın da belirttiği gibi, milliyetçilik ideolojisinin

       aristokrat sınıfları iktidardan düşürmek için burjuvalar tarafından bulunmuş

       bir mekanizma olduğu düşünülürse, üretim biçimi bakımından, bu ülkelerdeki

       milliyetçiliğin --ilerici-- olma şansının daha yüksek bulunduğu ortaya çıkar

       (Turan, 1969:13).

       Yalnız burada unutulmaması gereken iki nokta vardır. Birinci nokta,

       --ideolojik tepkiler--in mutlaka --diyalektik-- bir biçimde oluşacağıdır. Yani,

       her ideolojik tepkinin karşıtı da toplumda oluşacaktır. Bu nedenle de,

       --tepki biçimlenmesi-- aşamasında, toplumda tek bir tepki görmek olanaksızdır.

       Ancak --egemen tepki biçimlenmesi--nden söz edilebilir. Egemen tepkinin dışında

       kalan daha başka tepkiler de vardır ve bunların bir bölümü doğrudan doğruya

       egemen tepkiye karşı biçimlenmişlerdir.

       Dikkat edilmesi gereken ikinci nokta, --ideoloji--yi sahiplenen aydınların;

       bunu hangi sınıf adına yaptıklarıdır. Toplumda nesnel ve öznel bakımdan güçlü

       olmasa bile, --ileriye dönük bir ideoloji-- içinde, kuramsal sınıfların varlığı

       son derece olağandır. İşte gerçek ya da kuramsal nitelik taşıyan bir sınıfın

       sahip olunan ideoloji ile ilişkilendirilmesi, hiç kuşkusuz, modelin içeriğini

       belirleyecektir.

       İkinci ögeler grubu olan sınıfsal yapı, tepki biçimlenmesi aşamasındaki

       önderliğin aydınların elinde olup olmayacağını kesin olarak belirler. Fakat,

       ideolojinin tüm içeriğini saptayamaz. Bu nedenle, ideoloji sorununa ayrı bir

       ögeler grubu olarak yaklaşmamız gerekir.

       İdeoloji

       İdeolojiyi, kendi başına belirleyiciliği olan bir öge olarak (gerçeğe tam

       uymayan, ama irdelemelerin hatırı için yapılan bir soyutlama sonunda böyle bir

       bakış olanaklı ve bilimsel düşünce için gereklidir de) ele aldığımızda, bunun

       içeriğinin iç ve dış dinamik olmak üzere iki ayrı etki tarafından ortaya

       konulduğunu görürüz. İç dinamik açısından ortaya çıkan durum, söz konusu

       ülkenin tarihi, gelenekleri ve değerleriyle ilgilidir. Pek doğal olarak, din

       ve siyaset bu tarih ve gelenekler içinde en önemli yerleri tutarlar.

       Ülkede, din, kendisine tepki gösterilen düzen içinde önemli bir yere

       sahipse, --tepki biçimlenmesi-- ile oluşan yeni ideoloji ya dinde reforma ya da

       laikliğe yönelik bir özellik taşıyacaktır. Buna karşılık, kendisine karşı

       tepki gösterilen düzen, dinde reformcu ya da laik eğilimlere sahipse, yeni

       ideoloji dinsel açıdan daha katı ve dinde geriye dönüşü simgeleyen bir yapı

       oluşturacaktır.

       Aynı çözümleme mantığı siyasal mekanizmalar için de geçerlidir. Kendisine

       tepki gösterilen düzenin benimsediği siyasal mekanizmalar, --tepki

       biçimlenmesi-- aşamasında benimsenen ideoloji tarafından yadsınacak ve bunlara

       ters mekanizmalar benimsenecektir. Örneğin, mevcut düzen Monarşi ise,

       Meşrutiyete; Meşrutiyet ise, Cumhuriyete ya da Demokrasiye; Demokrasi ise,

       Diktatörlüğe geçişin savunulması çok büyük bir olasılıktır. Pek doğal olarak,

       bu noktada da, toplumda diyalektik gelişmelerin olduğu ve bu nedenle de

       çatışan çözüm önerilerinin varlığı ve --tepki ideolojisi--ne egemen olma savaşı

       verdikleri unutulmamalıdır.

       Pek doğal olarak şu aşamada, dış dinamiğin de etkisi çok büyük olacaktır.

       Söz konusu toplumun ilişkide bulunduğu --merkez-- ülkesi ya da --sömürgeci-- ülke,

       veya --emperyalist-- güç, bu konuda yeni biçimlenen ideolojiyi mutlaka

       etkileyecektir. Daha önce de belirtmiş olduğum gibi, buradaki olay, belli bir

       --görerek; öğrenme-- sürecine dayanmaktadır. Tepkiyi biçimlendiren Kadro'nun

       emperyalist kültür ile teması bu noktada önemli görülmektedir. Fakat hiç

       kuşkusuz bu kültür ve onun siyasal doğurguları ya tümüyle yadsınacak ya

       önemli ölçüde benimsenecek ilkeleri ortaya koymakta çok işlevsel olur.

       Emperyalist gücün ideolojisinin; --tepki biçimlenmesi-- aşamasında, yeni

       ideolojiyi ne biçimde etkileyeceğinin mekanizması önceki sayfalarda

       anlatıldığından, burada yeniden üzerinde ayrıntılı olarak durmayacağırn.

       Fakat, bir genel yargımı yeniden aktarmak istiyorum: Yeni ideolojinin egemen

       niteliği, --denenmemiş-- olmasında yatacaktır. Çünkü, ülke o sırada yarı-sömürge

       durumunda olduğundan, her --denenmiş-- ideoloji, tanım gereği, başarısız diye

       nitelenecektir. Umut, denenmemiştedir. Dolayısıyla, tepki aşamasında,

       ideolojiye egemen olma savaşımını, denenmemişi savunanlar kazanarak, ötekiler

       --gerici-- damgası yiyerek genellikle --tepkici muhalefet--in azınlıktaki

       gruplarını oluşturmaktan öteye gidemeyeceklerdir.

       Teknoloji

       Dördüncü grup ögeler olan teknolojiye baktığımızda, söz konusu ülkenin,

       hangi teknolojik düzeyde olduğu, büyük ölçüde önem taşır. Ülke, tarım

       teknolojisi aşamasındaysa, endüstri teknolojisine geçiş, tepki biçimlenmesi

       sırasındaki ideolojinin egemen özelliği olacaktır. --Geri teknoloji-- ülkesi

       tanım gereği, hem tarım teknolojisinde, hem de dışa bağımlı olduğundan, bir

       yandan --bağımsız-- bir ticaret ve endüstri kurulması, bir yandan da tarım

       teknolojisinin aşılması söz konusudur. Bu açıdan, olayın, teknolojik gerekler

       açısından da --bağımsız--, --ulusal-- ve --kendini besleyen-- bir ticaret ve

       endüstri kesiminin yaratılması olarak görülmesi en büyük olasılıktır.

       Bu arada, ulaşım ve haberleşme gibi, temel ekonomik yapıyı etkileyen

       teknolojik gelişmelere öncelik verilmesi ve bu konudaki atılımların da

       ideolojinin içinde bütünleştirilmesi beklenen bir gelişmedir.

       Konunun bir başka yönü, eğitimde görülür. Mevcut teknolojinin geliştirilmesi

       bir yandan teknik bilgi, sermaye birikimi, gerekli hammaddelerin sağlanması

       gibi ögelere bağlıyken, öte yandan, eğitim yoluyla yeni teknolojinin ithalatı

       da bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. Böylece, tepki biçimlenmesi

       aşamasındaki ideolojinin içeriği ne olursa olsun, eğitim önerilen çözümlerin

       gerçekleştirilmesinde vazgeçilmez bir mekanizma olarak ortaya çıkar.

       Eğitimin, teknoloji ile bağlantısının yanında, yeni oluşan ideolojinin bu

       ideolojiye önderlik eden gruplar tarafından, geniş halk kitlelerine

       benimsetilmesi amacıyla da kulanılmak isteneceği de unutulmamalıdır. Gerek

       siyasal, gerekse teknolojik eğitim, yeni ideoloji sahipleri tarafından

       olanaklı olduğu ölçüde yaygınlaştırılmak istendiğinden, hem mevcut eğitim

       kurumlarının bu amaçla kullanılması, hem de yeni eğitim düzenlemelerine

       gidilmesi ve yeni kurumların oluşturulması, sık başvurulan yollardır. Kimi

       zaman kendisine tepki gösterilen düzenin de, teknolojik gerekler dolayısıyla

       kurduğu yeni eğitim kurumları, bu amaçlara mükemmel hizmet eden örgütler

       olarak ortaya çıkar. Osmanlı İmparatorluğu zamanında, Tıbbiye ve Harbiye'nin

       yeni ideolojinin serpilip geliştiği yerler olması, yeni teknolojiye dönük bu

       kurumların aynı zamanda yeni ideolojilerin de topluma --sızdığı-- okullar

       niteliği taşımalarına bağlıdır.

       Türkiye Örneği

       Türk Devrimi'ne baktığımızda tepki biçimlenmesi aşamasının hayli uzun

       sürdüğünü görüyoruz. Bu tepki, batmakta olan İmparatorluğun yönetim simgesi

       olduğu için Padişah'a karşı özgürlük ve toplumun başat niteliği olduğu için

       de, dine karşı laiklik biçiminde gelişmiştir. Bir süre sonra, Batı ülkelerinin

       ekonomik ve siyasal sömürüsünün bilincine de varılınca, bunlar,

       karşı-emperyalizm ilkesi altında toparlandı. Daha sonra da, gerek teknolojik

       gerilik, gerekse kültürel temaslar sonunda, bütün bunlar --Batılılaşma-- ana

       düşüncesi çevresinde formüle edildi. Bu tepki, pek doğal olarak egemen

       tepkiydi: Muzaffer Sencer'in de çok iyi çözümlediği gibi, Genç Osmanlı, Genç

       Türk, İttihat ve Terakki, Müdafaa-i Hukuk ve Halk Fırkası çizgisinde

       oluşmuştu. Buna karşılık, Hürriyet ve İtilaf-Vahdettin dönemindeki İstanbul

       Hükümetleri-Terakkiperver Fırka-Serbest Fırka-Demokratik Parti çizgisinde

       ikinci bir tepki de, çözümü geride arayan bir biçimde ortaya çıkmıştı

       (Sencer, 1971-a:39-67).

       Türk Devrimi ve Dış Dünya

       Dış dinamik açısından Osmanlı İmparatorluğu'nun, tüm Batılı devletler

       tarafından bir yarı-sömürge olarak görülmesi ve kullanılması, ondaki

       karşı-emperyalist bilinçle birlikte, özgürlük ve laiklik ilkelerine bağlı bir

       --Batılılık-- düşüncesinin ilk tohumlarını atmıştı. Bu dönemde, bizden üstün ve

       dolayısıyla bizden başarılı olduğu için benimsenen Batı uygarlığının ilkeleri,

       Anadolu'nun işgali ile, tam ve kesin bir karşı-emperyalizme ve --tam

       bağımsızlık--a dönüştü. Bağımsızlık Savaşı'nın kazanılmasından sonra ise, altı

       ok ile simgelenen ilkeler bu birikimin sonucu olarak, yeni toplumun,

       çevresinde örgütleneceği ideolojik içerik niteliğiyle ortaya çıktı.

       Türk Devrimi'ndeki en önemli ögenin, gerek tepki biçimlenmesi aşamasında,

       gerekse öteki aşamalarda dış dünya olduğuna hiç kuşku yoktur. Hem bu aşamadaki

       egemen ideolojinin temel ögeleri dış dünyadan alınmış, hem de öteki aşamalar,

       dış dünyanın somut müdahalesi sonunda gelişmiştir.

       Tepki biçimlenmesi aşamasında hiç kuşkusuz, en önemli ögelerden biri,

       Batı'nın teknolojik üstünlüğünü ortadan kaldırmak için girişilen eğitim

       atılımları olmuştur ( Tekeli'nin çalışması, teknoloji-ideoloji etkileşimi

       açısından Cumhuriyet öncesi eğitimin yerini çok güzel belirlemektedir

       (Tekeli, 1980:63-89).).

       Dış dünyadan sonra, sınıfsal yapıya baktığımızda, Osmanlı'nın son döneminde

       egemen yapının üç katmandan oluştuğunu görüyoruz. Birinci katman, merkezdeki

       sivil ve asker bürokratlardır. İkinci katman, egemen niteliği toprağa

       bağımlılık olan, aralarında bir miktar tüccar da bulunan eşraf ve ayandır.

       Bunlar, gerek feodal beyler ile burjuva sınıfı arasında bir geçişi

       oluşturduklarından, gerekse merkezi bürokrasi ile geniş halk yığınları

       arasında artı ürünün aktarılması bakımından aracı rolü oynadıklarından, bu

       sınıfı --ara sınıf-- diye adlandırmak çok yanlış olmaz. Üçüncü olarak görülen

       de, geniş, eylemsiz, genellikle toprağa bağımlı esas niteliği köylülük olan

       halk yığınlarıdır.

       İşte tepki biçimlenmesi aşamasında görülen bu sınıfsal yapı içinde, yeni

       ideolojinin ve devrimin öncülüğünü kaçınılmaz olarak aydın kesim, yani sivil

       ve asker bürokratlar yüklenmişlerdir.

       Üretim aşaması bakımından, İmparatorluğun son yılları, merkezi yönetimin

       Asya tipi üretim tarzını andıran kalıntılarının, onsekizinci yüzyıldan sonra

       yeniden güçlenen feodal artıkların ve dışa bağımlı bir biçimde filiz vermek

       üzere hazırlanan kapitalist tohumların bir karışımı, bir bileşkesidir. Bu

       üretim biçiminin yukarıdakinden başka bir sınıfsal yapıya yol vermesi de

       zaten beklenemezdi.

       İdeoloji ve Sınıfsal Yapı: Siyasal Cepheler

       İdeolojik açıdan olaya baktığımızda, toplumun tarihini ve geleneğini temsil

       eden dinci tepkinin, mevcut yıkılışın temsilcisi olarak görüldüğü için eyleme

       önderlik eden aydınlar arasında fazla taraftar toplayamadığını görüyoruz.

       Fakat yine de geniş halk yığınlarına dayandığı için bu tepki, hemen hemen her

       zaman gücünü duyurmuştur. Hele --Batılı-- tepki güçlendikçe, diyalektik olarak

       çözümü tarihin derinliklerinde arayan, bu nedenle de en aznıdan --tutucu-- ve

       belki de --gerici-- diye adlandırılacak bu tepki daha örgütlü bir biçimde

       kendini toplumda duyurdu.

       Toplum, çağdaş kapitalist gelişmenin gerisinde kaldığından ve Osmanlı'nın

       kendine özgü toplumsal niteliklerini de taşıdığından, tepki biçimlenmesi

       aşamasında, çağdaş anlamdaki sermaye ve işçi sınıflarından söz etmek olanağı

       yoktur. Ben bu nedenle, bu tür çözümlemelerde işlevsel olacağı umudu ile

       --cephe-- kavramını geliştirdim. --Cephe--, içinde çeşitli kesimlerden, gruplardan

       ve sınıflardan insanların ittifak ettiği, ancak genel hatlarıyla belli olan,

       fakat ayrıntıda çok farklı, kimi zaman da birbirine zıt ideolojik ögelerin

       bütünleştirici işlev gördüğü bir siyasal güçbirliğidir.

       Osmanlı İmparatorluğu'nun son, Cumhuriyet'in ilk yılları ancak bu --cephe--

       kavramı çerçevesinde çözümlenebilir kanısındayım.

       Topluma baktığımızda iki genel cephe görüyoruz. Birinci cephe, içinde

       --devrimci-- aydınların öncülük ettiği --Batılılaşma-- ideolojisinin birleştirici

       öge olduğu --devletçi-seçkinci-- cephedir. Bu cephenin egemen özelliği

       toplumun Batılı toplumların çizgisinde ve tepeden inme reformlarla

       kurtarılabileceğine olan inançtır. Bu yüzden bunlar merkeziyetçidir,

       devletçidir ve nitelikleri gereği seçkincidir. Öte yanda, biraz da bu birinci

       cephenin ortaya çıkıp güçlenmesinden sonra varlığını daha örgütlü ve etkin

       bir biçimde duyurmaya başlayan ikinci bir cephe vardır. --Gelenekçi-liberal--

       adını verdiğim bu cephenin en önemli özelliği, çıkış yolunu, toplumun

       geleneklerine sıkı sıkı sarılmasında görmesidir. Başta, devleti eline

       geçirerek reform yapmak isteyenler gittikçe kuvvetlenme eğilimi gösterdikçe,

       bunlar da tam tersine devletin etkinlik alanının kısılması anlamında --liberal--

       oldular. Böylece, esas yaklaşımları, dinci-gelenekçi-ademi merkeziyetçi olan

       bu cephe, --tepki biçimlenmesi-- aşamasında oluştu. Uzun süre varlığını, tepkici

       muhalefet olarak sürdüren bu cephe, sonradan Cumhuriyet Hükümetleri döneminde,

       Demokrat Parti aracılığıyla iktidara da geldi.

       İşte İslam ve benzeri, --tarihsel-- ideolojiler, --gelenekçi-liberal-- cephe

       içinde ideolojik egemenlik kurdular. Buna karşılık, tepki biçimlenmesi

       aşamasının egemen ideolojisi, daha çok emperyalist güçlerin özelliklerinden ve

       yaşanan somut gerçeklerden esinlenen (düşman işgali gibi) --tam bağımsızlık--

       ve --Batılılık-- oldu. Bu yeni ideoloji karşı-emperyalizm eylemi içinde gelişti

       ve bir üst aşamadaki üretini biçimini, kapitalizmi (dışa bağımlı da olsa)

       çekirdek halinde geliştirerek, kendi dönemindeki üretim biçimi aşamasına göre

       --ilerici-- nitelik kazandı. Bu ideolojinin --ilerici-- niteliği, değişme

       döneminin, tepki biçimlenmesi aşamasını izleyen öteki aşamalarında daha

       belirgin olarak ortaya çıkacaktır.

       Türk Devriminde Karşı-Emperyalist Tepki

       Burada hemen, Türk Devrimi'ndeki karşı-emperyalist ilkenin, soyut ve lafta

       kalan bir ilke olmadığını, --düşman işgali-- gibi son derece somut olaylara

       dayandığını belirtmeliyim.

       Kurtuluş Savaşı sırasında çeşitli görevlerde bulunmuş olan Halide Edip,

       Yunanlıların yaptığı zulmü incelemek ve saptamakla görevli bir komisyonda

       çalışırken, bir gözlemini şöyle aktarıyor:

       --Duatepe'nin eteğinde, yirmi beş evli bu küçük köyden yalnız üç ev kalmıştı.

       Ötekiler yanmıştı. Yunanlılar, Duatepe'den çekilirken, tabii hayvan sürülerini

       götüremedikleri için, onları da öldürmüşlerdi. Her yerde yığın yığın hayvan

       leşine rastlıyorduk. O karanlık günün kapattığı kül ve taş yığınları üzerinde

       bir sürü insan oturmuştu. Erkekler bir şey söylemiyor, kadınlar durmadan

       hareket ediyor ve çocuklar ağlıyordu. O gün Albay Kenan'la Yakup Kadri

       benimle beraber gelmişlerdi. Onlar da taş yığınları üzerinde oturdular. Başı

       kirli bir mendille sarılı, ihtiyar, buruşuk yüzlü bir kadın, dişsiz ağzı

       açıkta, siyah gözleri ölüm acısı içinde, birer pençe gibi uzanan elleriyle

       omuzumdan yakalamış, ağlıyordu:

       --Kocamı, benim Üzeyir'imi burada diri diri yaktılar!--

       Köylüler başları önlerinde, susuyorlardı. Sadece bir ihtiyar adam bu sahneyi

       merakla ve başını sallayarak seyrediyordu. Ben, meseleyi bu ihtiyardan

       dinlemek istedim. Kadının pençesinden güç bela omuzumu kurtararak:

       --İnsanları burada diri diri yaktılar mı?-- diye sordum.

       Sakin bir sesle:

       --Öyle galiba.-- dedi.

       Anlaşıldığına göre, Duatepe saldırısı başlamadan önce, Yunanlılar, köylüleri

       götürmüş, angaryaya koşmuşlar. Giden adamlar hiç geri dönmemiş. Yunanlıların

       genel olarak çekilmesinde, erkekler döndükleri zaman, kadınları evlerinin

       külleri üzerinde bulmuşlar. Çocukların bazıları açlıktan ölmüş, kadınların

       karşılaştığı eyleme gelince, ondan hiç söz etmiyorlardı. Yerde dört çukurun

       içinde küller, küllerin arasında yanmış kemikler ve parça parça asker

       esvapları, bazen de üzerinde Türkçe yazıları bulunan yanmış kağıt parçaları

       buluyorduk. İşte, Üzeyir'in karısı, kocasının burada yakılmış olduğunu

       söylüyordu.-- (Adıvar, 1979:197).

       Asım Us da, Fransızların bile, Yunanlıların evlere gaz döküp yaktıklarına

       tanık olduklarını, yalnız Kütahya'daki soygunculuğun o günün parası ile 20

       milyon civarında olduğunu yazıyor (Us, 1964: 55-65) .

       Bu olayları tüm ülkesinde yaşamış bir toplum, Kemalist ideolojinin --tam

       bağımsızlık-- ilkesinin somut görünümü olan --karşı-emperyalizm--i nasıl

       unutabilir?

       :::::::::::::::::::

       V-) İKTİDARI ELE GEÇİRME AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       İkinci aşama, iktidarı ele geçirme aşamasıdır. Bu aşamada, mevcut düzene

       karşı tepki geliştirmiş olan grup iktidara gelir. Bu iktidara geliş de yine

       dış dünya, sınıfsal yapı, ideoloji ve teknoloji olarak dört ögeye bağımlı bir

       biçimde oluşur.

       Dış dünyanın denetimi, ekonomik denetime ek olarak askeri denetim biçimine

       de dönüşmüşse, sıcak bir Kurtuluş Savaşı yapmak zorunlu olur. Yeni grup, ancak

       bu savaşı kazanarak iktidara gelebilir. Dış dünyanın denetimi, yalnızca

       içerdeki işbirlikçiler yoluyla sürdürülüyorsa, bir ihtilal ya da bir darbe

       iktidara geliş yolunu belirleyebilir.

       İhtilal ile darbe arasındaki fark, genellikle sınıfsal yapıda görülebilir.

       Toplumun sınıfsal yapısı çok geri ise, (yani, feodal yapı tüm varlığını

       sürdürüyorsa) olay, askeri güce de dayanan bir avuç aydının bir darbesiyle

       çözülebilir. Fakat sınıfsal yapı biraz gelişmiş ise, toplumdaki değişmelerin

       ortaya çıkardığı yeni güçler (sınıfsal çekirdekler biçiminde de olsa) yeni

       ideolojinin çevresinde örgütlenebilmişlerse daha geniş bir eylem belki tam bir

       ihtilal değilse de, bir ayaklanma beklenebilir.

       Barışçı yöntemlerle iktidara el koyuş, ancak sınıfsal yapının çok gelişmiş

       olduğu, işçi sınıfının iyice güçlendiği ülkelerde söz konusudur. Tanım gereği,

       --merkez-- ülkelerinin ya da emperyalist güçlerin denetimi altında böyle bir

       sınıfsal gelişmenin olması çok güçtür. Günümüzdeki çevre ülkeleri arasında bu

       tür ülkeler pek yoktur. Ancak, çevre ülkeleriyle merkez ülkeleri arasında yer

       alan ve --yarı-çevre-- ülkeleri denilen --gelişmiş sömürge ya da

       yarı-sömürge--lerde bu barışçı yollarla iktidarı ele geçirme söz konusu

       olabilir.

       İktidarı ele geçirme aşamasının özellikleri kuşkusuz, geliştirilen yeni

       ideolojinin nitelikleriyle de büyük ölçüde belirlenecektir. Bir kez, iktidara

       ancak düşmana karşı bir sıcak savaşla gelindiği durumlarda, silahlı

       mücadeleden başka yol yoktur. Aslında bir yabancı düşmana karşı silahla

       yürütülen savaş, gerek yeni ideolojinin gelişmesi, gerekse ulusal birliğin

       sağlanması bakımından çok işlevsel olur. (Kanımca Mustafa Kemal Atatürk'ün en

       büyük şanslarından biri, bu çerçeve içinde Anadolu'nun düşman tarafından

       işgalidir.) Fakat her zaman, düşmana karşı bir sıcak savaş gerekmez. Bir iç

       savaş ise hiçbir zaman dış güçlerin etkisinden arınamayacağı için, gerçek

       anlamıyla bir iç savaş olarak yürümez. Bu durumda, geliştirilmiş bulunan yeni

       ideolojinin --klasik hak ve özgürlükler-- üzerine mi, yoksa --ekonomik hak ve

       özgürlükler-- üzerine mi kurulu olduğu önem kazanmaktadır. Aslında geri

       teknoloji ülkelerindeki ideolojilerin, --bağımsızlık--, --demokrasi--,--sosyalizm--,

       --halkçılık--, --milliyetçilik-- gibi sloganlar çevresinde örgütlenmesi rastlantı

       değildir. Hem klasik demokrasinin, hem de komünist rejimlerin kullanabileceği

       bu sloganlar, iktidarı ele geçirme aşamasında, önderlik eden grubun, olanaklı

       olduğu ölçüde geniş ittifaklar kurmasına yarayacak niteliktedirler.

       Tam Bağımsızlık ve Karşı-Emperyalizm

       İktidarı ele geçirme aşamasında, tepki biçimlenmesi aşamasında geliştirilmiş

       olan ideolojinin sınıfsal ve genel ittifaklara ne ölçüde izin verdiği çok

       önemlidir. Karşı-emperyalist bir sıcak savaş olmadığı zaman, kendisine tepki

       gösterilen düzenin iktidarına karşı genel bir ittifak oluşturmak çok kolay

       değildir. Milliyetçilik, ancak ciddi ve açık bir emperyalist sömürünün ,

       görüldüğü durumlarda işlevsel olabilir. Oysa, böyle açık sömürünün

       görülemediği dış gücün, varlığını hissettirmeden, iç işbirlikçiler tarafından

       sömürüyü sürdürdüğü durumlarda, ideolojinin --demokrasi-- gibi iç dinamik ile

       ilgili olan bir slogan çerçevesinde örgütlenmesi beklenebilir. Nitekim Mustafa

       Kemal Atatürk eylemindeki --Cumhuriyetçilik--, geleneksel bir düşman olan

       --Padişah'ın istibdadı--na karşı bir birleştirici öge olarak ortaya atılmıştır.

       Fakat, Türk Devrimi'nin o döneminde esas öge, karşı-emperyalizm olduğu

       için, Cumhuriyetçilik, devrimci kadrolar içinde birleştirici değil, tam

       tersine ayrılıkçı bir işlev yapmıştır. Ancak, devrimci kadrolar kendi

       içlerinde hesaplaştıktan sonra, yeni toplum yapısı kurulurken, Cumhuriyetçilik

       işlevsel olmuştur. Yoksa, Bağımsızlık Savaşı'nın (ki, Türkiye'de iktidarı ele

       geçirme aşamasına karşılıktır) birleştirici ideolojisi hiç kuşkusuz, --tam

       bağımsızlık-- ve --karşı-emperyalizm--dir.

       Dış dünyanın görünür olmadığı yani karşı-emperyalizmin bir kitle

       ideolojisine dönüştürülmesinin olanaksız bulunduğu toplumlarda, tarihsel

       olarak, birleştiricilik görevi yapmış olan başka ideolojiler ortaya çıkabilir.

       Örneğin, İran devriminde görülen din, böyle bir işlev yapmıştır.

       Teknolojik Ögeler

       İktidarı ele geçirme aşamasında, teknolojik ögeler de son derece önemlidir.

       Özellikle ulaşım ve haberleşme teknolojisi, iktidarı ele geçirmenin biçimini,

       bu teknolojiye egemen olma, eylemin başarısını belirler. Bu durumun en klasik

       örneği, Troçki'nin tüm Rusya'nın haberleşme ve ulaşım ağına egemen olarak,

       Bolşevik devrimi başarmasına yol açan bin kadar, iyi yetiştirilmiş işçi asker

       ve tayfadan meydana gelen birliğidir (Malaparte, 1966:37-38).

       Bir başka son derece ilginç örnek, bizim tarihimizdeki İkinci Meşrutiyet

       eylemidir. Bilindiği gibi, Makedonya'da dağa çıkan subaylara karşı yollanan

       Arnavut Şemsi Paşa da İttihatçılar tarafından öldürüldükten sonra, Abdülhamit,

       Meşrutiyeti ilatı etmeyi kabul eder. Bu kabul edişin ardında, Saray'a

       yollanan pek çok tehdit ve ayaklanma telgrafının büyük baskısı da vardır.

       Oysa, ülkenin gelişmesi için o telgraf hatları, Abdülhamit'in kendi zamanında

       kurulmuştur: Bu açıdan Abdülhamit'in kendi kurduğu telgraf telleri teknolojisi

       yoluyla siyasal bir darbeye boyun eğdiğini söylemek yanlış sayılmaz.

       Yine kendi tarihimizde radyoyu ele geçirmenin ve oradan işaret vermenin

       gerek geniş kitleler, gerekse darbeci gruplar açısından yaşamsal önemi

       yalnızca gözlenerek değil, anılarda açıklanarak bile belirtilmiştir.

       Türk Devriminde İktidarı Ele Geçirme Aşaması

       Türk Devrimi'nin iktidarı ele geçirme aşaması uzun ve acılı bir Kurtuluş

       Savaşı döneminde adım adım gerçekleştirilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, hemen

       hemen her adımını son derece hesaplı ve bilinçli bir biçimde atmış, her

       fırsatı, iktidarı ele geçirmek için değerlendirmiştir. Örneğin, Türkiye Büyük

       Millet Meclisi'nin açılışını İstanbul'daki Meclis-i Mebusan'ın dağıtılışına

       bağlamıştır. Erzurum ve Sivas Kongreleri aslında böyle bir Meclis'e

       hazırlıktır ama, zamanlama olarak, istanbul Meclisi'nin dağıtılmasını

       beklemiştir.

       Yine Saltanat'ın kaldırılması için, Batılı devletlerin barış konferansına

       Ankara Hükümeti ile birlikte İstanbul Hükümeti'ni de çağırması, önemli bir

       gerekçe olmuştur.

       Cumhuriyet'in ilanı, kendisinin körüklediği bir hükümet buhranı yoluyla

       gerçekleştirilmiştir. Hilafetin kaldırılması ise, son Halife Abdülmecit

       Efendi'nin davranışlarına bağlanmıştır.

       İktidara el koyma aşaması, hem örgütsel, hem yasal, hem de ideolojik olarak

       tam bir karşı-emperyalist tutum içinde gerçekleştirilmiştir. Çünkü, genel

       ortam Bağımsızlık Savaşı ortamıdır. Bu açıdan, Türk Devrimi'nin en acılı

       bölümü olan Kurtuluş Savaşı, iktidara el koyma aşamasını kolaylaştırdığı için,

       Devrim açısından son derece işlevsel olmuştur.

       Aslında, Türk Devrimi açısından Mustafa Kemal Paşa, daha 19 Mayıs 1919'da

       Samsun'a çıktığında iktidara el koyma aşaması da başlamıştır. Bu aşama,

       Türkiye Büyük Miliet Meclisi'nin 23 Nisan 1920'de açılışı ile doruk noktasına

       ulaşır. 29 Ekim 1923'de ise tümüyle tamamlanır. Bu arada, yeni ideolojinin

       biçimlenmesi iktidarı ele geçirme aşamasından sonraki evrelerde de

       gelişmesini sürdürmüştür. Hiç kuşkusuz, bir ideolojik dönemin belli aşamalara

       bölünmesi onları gerçekte de su geçirmez biçimde birbirlerinden ayırmaz.

       Geniş İttifak

       Sınıfsal açıdan iktidarı ele geçirme aşaması, Türk Devrimi'nde tam bir geniş

       ittifakı belirler. Devrimin önderliğini yüklenen sivil ve asker (öncelik

       sırasına göre, asker ve sivil) aydınlar, toplumun tüm kesimleriyle geniş bir

       ittifak sistemi içinde Bağımsızlık Savaşı'nı yürütmüşlerdir.

       Hiç kuşkusuz, bu durumda, anavatanın düşman tarafından işgal edilmiş olması,

       çok büyük bir rol oynamıştır. İlk zamanlar gerek İttihatçıların uzantısı

       sandıkları için, gerek yılların verdiği eylemsizlik geleneğini

       sürdürdüklerinden, gerekse Padişah'ın karşı çıkması ile Bağımsızlık Savaşı'na

       yeterli ilgi göstermeyen eşraf ve halk kesimlerinin bir kısmı, düşman işgali

       ve zulmü karşısında Mustafa Kemal Paşa ile arkadaşlarının yanında yer almıştı.

       Yalnız burada unutulmaması gereken nokta, Mustafa Kemal Atatürk'ün, kendisine

       açıkça cephe almamış her kişi ve grupla işbirliği yapmaya hazır bulunması ve

       fiilen bu işbirliğini gerçekleştirmiş olmasıdır.

       Ayrıca, Atatürk'ün toplumun çeşitli sınıflarıyla yaptığı ittifak tarihsel

       açıdan Osmanlı'nın bir eksiğini de dolduruyordu. Bilindiği gibi, tüm

       İmparatorluk tarihi boyunca, Merkezi Otorite'yi temsil eden Saray ile

       toplumdaki yerel güçleri temsil eden eşraf ve ayan arasında bir sürtüşme, bir

       çatışma vardır. Bir anlamda Celali isyanlarından (Akdağ, 1968) Sened-i

       İttifak'a dek, tüm iç tarih bu sürtüşmelerin görüntüsüyle doludur

       (Cem, 1970:159-160).

       İşte Osmanlı-Türk tarihsel gelişmesinde ilk kez, Merkezi Otorite'nin önce

       bir bölümünü, sonra da (Cumhuriyet döneminde) tümünü temsil eden Mustafa

       Kemal Atatürk ve arkadaşları, ittifak önerilerini, ciddi bir biçimde, bu

       yerel güçlere, yani eşraf ve ayana uzatmışlardır. Ortak düşmana karşı verilen

       bir ölüm kalım savaşı içinde gerçekleştirilen bu ittifak, daha sonra da yeni

       toplumun düzenlenmesi, yani uygulama aşamasında da varlığını sürdürmüştü.

       Böylece iktidarı ele geçirme aşamasında, Devrim'in lideri olan asker ve

       sivil aydınlar, toplumdaki en güçlü sınıf olan eşraf ve ayan ile bir sınıfsal

       ittifak gerçekleştiriyorlardı. Bu dönemde,Anadolu'da kapitalizmin yeterince

       gelişmemiş olması, bu ittifak içinde sermaye sınıfının ağırlığını son derece

       küçültüyor, işçi sınıfının yeri ise hemen hemen hiç olmuyordu. Çünkü, çağdaş

       kapitalist toplumların bu iki önemli sınıfı, o dönem Türkiye'sinin üretim

       biçimi içinde henüz filizlenme aşamasının eşiğindeydiler. Böylece Türk

       Devrimi'nin iktidarı ele geçirnıe aşaması, asker ve sivil aydınlarla, toprak

       sahiplerinin ve küçük ölçüde de tüccar ve esnafı bir genel ittifakını geniş

       halk yığınlarının da desteklemesiyle, gerçekleştirilmiş oluyordu.

       Dış Dünya

       Türk Devrimi'nin iktidarı ele geçirme aşamasına da dış dünyanın damgasını

       vurduğunda hiç kuşku yoktur. Yukarıda da belirttiğim gibi, tüm aşamanın bir

       Bağımsızlık Savaşı biçiminde gelişmiş olması, hemen hemen tümüyle, dış

       dinamiğin sonucudur. Bu açıdan, tanım gereği, sömürge ve yarı-sömürge niteliği

       taşıyan --geri teknoloji-- ülkelerindeki iktidarı ele geçirme aşamasının

       genellikle dış dinamik tarafından belirlendiğini söyleyebiliriz.

       Türk Devrimi'nin iktidarı ele geçirme aşamasındaki egemen ideolojisi,

       --Batılılık--tan çok, --karşı-emperyalizm-- biçiminde somuta dönüşen bir --tanı

       bağımsızlık-- çevresinde biçimlenmiştir. Bu da Atatürk ve arkadaşlarına çok

       yardımcı olmuş, --Batılılık-- ideolojisinin gerektirdiği pek çok değişiklik ve

       atılım, --tanı bağımsızlık-- adı altında Kurtuluş Savaşı sırasında

       gerçekleştirilmiştir. Örneğin, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin laik ve

       cumhuriyetçi niteliği, hem de --halkçılık programı-- adı altında sunulan

       anayasal ilkelere uygun olarak --Batılılık-- ideolojisi altında değil, --tam

       bağımsızlık-- ideolojisi altında, savaşın gereklerinden biri olarak uygulamaya

       konulmuştur.

       Hiç kuşkusuz, Osmanlı İmparatorluğu zamanında filizlenen ve --kurtarıcı--

       ideoloji niteliğini taşıyan --Batılılık--, tek başına bu --kurtarıcılık-- görevini

       yapamazdı. Nitekim, --tam bağımsızlık-- ilkesi ile desteklenmediği için,

       Tanzimat'tan bu Sonra tüm --Batılılaşma-- atılımları başarısız kalmıştı. Yalnız,

       kabul etmek gerekir ki, bu atılımlar, bir birikim doğurmuştu. Gerek

       --Batılılık-- ideolojisi, gerekse bu ideolojiye koşut olarak hazırlanan

       programlar, Cumhuriyet döneminde Atatürk Reformlarının temelini oluşturmuştu.

       İdeolojik dönemler açısından incelemeye çalıştığım Türk Devrimi'nin

       kuruluş dönemi'ndeki en önemli aşama, kanımca, iktidarı ele geçirme

       aşamasıdır. Çünkü, Devrim'in temel ideolojik ögesi olan --tam bağımsızlık-- bu

       dönemin ürettiği bir düşünce ve eylem olarak topluma mal olmuştur. Ayrıca,

       yine bu aşamada yapılan ittifaklar, Devrim sonrasını da büyük ölçüde

       etkilemiştir.

       Teknoloji

       Teknolojik açıdan Türk Devrimi'nin kurtuluş dönemi'nin iktidarı ele geçirme

       aşamasına baktığımızda, geri teknolojinin, yeni dönemi bir şemsiye gibi

       kaplamış olan --Batılılık-- ideolojisinin temelini oluşturduğunu görüyoruz. Bir

       başka değişle, Osmanlı'dan beri oluşagelmiş --Batılılık-- bir tepki ideolojisi

       olarak, geri teknolojiden kurtuluş reçetesi biçiminde ortaya çıkmıştır.

       Temelde, önce İmparatorluğu kurtarmak, sonra da Cumhuriyeti yaşatmak

       görevleriyle karşı karşıya olan asker ve sivil aydın kadrolar, --özgürlük--,

       --meşrutiyet--, --cumhuriyet--, --laiklik--, --halkçılık-- gibi kavramlara,

       --Batılılık-- adına ve geri teknolojiden kurtarıcı sloganlar olarak

       sarılmışlardı.

       İktidarı ele geçirme aşaması ile üst üste çakışan Bağımsızlık Savaşı,

       İmparatorluğun teknolojik gerilikten kurtulması için açılan çağdaş (Batılı)

       eğitim kurumlarında (Harbiye ve benzeri okullarda) yetişen aydınlar tarafından

       yürütülmüştü. Bir anlamda, yeni ideolojik dönemin belirleyici ögesi,

       teknolojik gerilikten kurtulma çabaları olarak karşımıza çıkmaktadır.

       Yine Bağımsızlık Savaşı sırasında belirleyici ögeler, özellikle haberleşme

       ve ulaşım alanlarındaki teknolojidir. Mustafa Kemal Atatürk eylemini

       destekleyen telgrafçıların savaşa katkıları, tarihin şanlı bir sayfasını

       oluşturlar. Bu durum, haberleşme ağı üzerindeki egemenliğin, bir Devrim'in

       gerçekleştirilmesi açısından sahip olduğu büyük önemi göstermektedir.

       Teknolojik açıdan bir başka öge, karayollarının ve demiryollarının

       durumudur. Yetersiz ulaşım ağı, bir yandan Kemalist kuvvetlerin hızlı bir

       biçimde bir noktadan başka bir noktaya kaydırılmasını önlerken, öte yandan ve

       daha etkin bir biçimde, düşmanın hızla Anadolu'nun bağrına girmesini

       engellemişti.

       İşte gerek Atatürk-İsmet Paşa ikilisinin demiryolları inşasına büyük önem

       vermelerinin, gerekse Fevzi Paşa'nın hem sahillerde yol yapımını

       engellemesinin, hem de savaş sanayiini, Kırıkkale gibi Anadolu'nun içine

       kaydırmış olmasının altında (çelişik sonuçlar vermiş olmakla birlikte)

       Bağımsızlık Savaşı sırasında ulaşım konusunda edinilen deneyler yatar.

       İktidarı ele geçirme aşamasında, Bağımsızlık Savaşı'nın kazanılmasında bir

       başka teknolojik öge, savaş teknolojisinin çok gelişmemiş ve Türk Savaş

       Sanayiinin de büyük ölçüde dış bağımlılık olmadan orduyu besleyici varlığını

       sürdürebilmiş olmasıdır. Bu durum, insan gücünün simgesi olan --süngü--ye

       belirleyicilik vermiş, böylece Bağımsızlık Savaşı, teknolojik eksikliklerini

       insan ögesindeki üstünlüğü ile kapatan Türk Ordusunun --süngü--sü ile

       kazanılmıştır.

       :::::::::::::::::::

       VI-) UYGULAMA AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       Geri teknoloji ülkelerindeki değişmeyi açıklamakta kullanmaya çalıştığım

       ideolojik dönemler modelinin, kuruluş dönemi olarak belirlediğim birinci

       bölümde, üçüncü aşama uygulama'dır.

       Uygulama aşaması, iktidarı ele geçiren yeni kadronun, toplumu kendi

       ideolojisine göre biçimlendirme çabalarından oluşur. Bu aşamada, tepki

       biçimlenmesi aşamasında geliştirilen ideolojiye uygun bir biçimde ve iktidarı

       ele geçirme aşamasında kurulan ittifaklar çerçevesinde yeni toplumsal,

       siyasal, ekonomik ve kültürel düzenlemeler yapılmaya başlanır.

       Bu düzenlemeler, genellikle, benimsenen yeni ideolojinin içerdiği modelin,

       tarihteki uygulamaları sonunda ortaya çıkan sonuçları, daha kısa ve daha

       etkin yollardan elde etmeye yöneliktir. Bu nedenle, uygulama aşaması,

       --geri teknoloji-- ülkeleri bakımından, hiçbir evrensel modele bütünüyle uygun

       olmaz.

       Örneğin, bu ülkelerde --sosyalizm-- adına yapılan uygulamaların, asıl

       --sosyalist model--le pek de benzer nitelik taşımamasının altında bu gerçek

       yatar. Nitekim, Türkiye Cumhuriyeti'nde de --Batılılık-- adına yapılan

       uygulamaların ilk bakışta --Batılılık--la pek ilgisi yok gibi görünebilir.

       Örneğin, --Cumhuriyetçilik-- ve --Halkçılık-- adına tek parti diktatörlüğü,

       insana biraz garip gelebilir. Fakat, bakılması gereken yer, mekanizma değil,

       amaç ve sonuçtur. 1950 ve 1960 eylemleri, tek parti döneminin sonuçlarının

       kaçınılmaz olarak çok partili demokrasiye gittiğini göstererek, bu uygulamanın

       gerekçesinin doğruluğunu kanıtlayan olaylardır.

       Bağımlılık, Bağımsızlık ve Karşılıklı Bağımlılık

       Uygulama aşamasında, toplum, sahip olunan yeni ideolojiye göre

       biçimlendirilirken, hiç kuşkusuz, dış dünya ile kurulan yeni ilişkiler ve

       sürdürülen eski ilişkiler önemli bir ölçüde --yeni ideoloji--nin somuta

       aktarılmasını etkileyecektir. Bu açıdan, içinde yer alınan ittifakın dünya

       dengesi içindeki yeri ve rolü çok önemlidir. Ayrıca, yaşamsal bir öneme sahip

       olan öge, yeni toplumun, dış güçlerle olan ilişkisindeki --bağımlılık--

       oranıdır.

       Dış dünya ile olan --bağımlılık-- ilişkisi, büyük ölçüde teknolojik kararlara

       ve gereklere bağlıdır. Fakat yine de bu --bağımlılık--ın dengeli ve adil bir

       --karşılıklı bağımlılık-- mı, yoksa tek taraflı dengesiz ve adaletsiz bir

       sömürü ilişkisine dönüşme eğilimi taşıyan --bağımlılık-- mı olduğu son derece

       büyük bir önem taşır.

       Dış dünya ile olan bağlantıların gelişmesi önemli ölçüde, içerde izlenen

       sınıfsal ittifaklar politikasına ve tepki biçimlenmesi aşamasında benimsenen

       ideolojiye bağlı bir olaydır.

       Uygulama aşamasında gerçekleştirilen yeni atılımlar, toplumun sınıfsal

       yapısını da etkilemeye başlar. Bu aşamada, artık iktidarı ele geçirme

       aşamasındaki ittifaklara koşut olarak iktidarı paylaşan sınıflar arasındaki

       ilişkiler farklılaşma yoluna girer. Önder durumunda olan asker ve sivil

       aydınlar, gelişmekte olan yeni sınıflar karşısında güçlerini yitirirlerken,

       kendi aralarında da farklılaşırlar. Böylece, gelişmekte olan yeni sınıflarla,

       kendi içinde farklılaşmakta olan aydın-bürokratlar arasında, iktidarı ele

       geçirme aşamasında görülen ittifaklardan daha değişik ittifaklar kurulur.

       Uygulama aşamasındaki gelişmeler, tanım gereği, kapitalist öncesi üretim

       biçimlerinde dolaşan bu tür toplumların, yeni ideolojiye göre kapitalist

       aşamaya ya da sosyalist aşamaya doğru evrimleşmelerine yol açar.

       Kapitalizme doğru evrimleşme durumunda, ortaya artık, çağdaş kapitalist

       sınıfların çekirdekleri çıkmaya başlar. Böylece, sermaye sınıfı ile buna

       bağlı olarak işçi sınıfı gelişir. Bu durumda, iktidardaki aydın-bürokratların

       bir bölümü yeni gelişen sınıfların biriyle, öteki bölümü de ikincisiyle

       ittifak yapma eğilimi gösterir. Her olasılıkta, gücü gittikçe azalan bu

       yönetici-aydın-bürokratların bir kesimi ise, bir süre ittifaksız bir

       --boşluk-- durumuna düşebilirler.

       Sosyalizme doğru evrimleşme çizgisinde ise, sermaye sınıfının işlevini de

       üstlenen yönetici-bürokratlar, güçlerini sürdürürler. Bu durumda, toprak

       ağaları da tasfiye edildiğinde, toplum, adeta, işçiler ve yönetici

       bürokratlardan oluşan iki sınıftan oluşur. Endüstrileşme yolundaki başarıyla

       doğru orantılı olarak güçlenen işçi sınıfı, yönetime ortak olabildiği ölçüde,

       bu iki sınıf arasındaki ilişki bir ittifaka yönelir. İşçi sınıfı üretim ve

       paylaşma kararları dışında kaldığı oranda, yönetici bürokratlarla işçi sınıfı,

       çelişik sınıflar görünümünü kazanır.

       İdeolojik açıdan uygulama aşamasına bakıldığında, tepki biçimlenmesi

       aşamasında benimsenen yeni ideolojinin, toplumun somut gereksinmelerine göre

       yapılan yeni uygulamalar çerçevesinde gözden geçirilerek, bazı düzeltmelerin

       yapıldığı görülür. Ortaya çıkan --gözden geçirilmiş yeni ideoloji-- artık

       katılaşmaya ve mevcut düzenin egemen ideolojisi olarak kendi tepkisini de

       doğurmaya başlamıştır.

       Gerek dış dünya ile olan ilişkilerde, gerekse toplunıda ortaya çıkan

       sınıfsal değişmeler açısından tepki biçimlenmesi aşamasında ortaya çıkan

       ideoloji, uygulama aşamasını büyük ölçüde etkiler.

       Teknolojik açıdan, uygulama aşaması, yeni toplumun gereksinme duyduğu

       teknolojinin üretilmesi ve ithalatı ile belirlenecektir. Buradaki önemli

       nokta, üretim ile ithalat arasındaki ilişkilerdir. Ülke, gerekli

       teknolojisini dışardan ithal ettiği oranda, dışa bağımlılığı yeniden gündeme

       gelecektir. Buna karşılık, kendi olanaklarıyla (belki de olanaklı olduğu

       ölçüde içe kapalı --otarşik-- bir ekonomik politika ile) kendi teknolojisini

       ürettiği oranda siyasal ve ekonomik bağımsızlığını koruyacaktır.

       Bu arada, haberleşme ve ulaşım teknolojisi geliştiği oranda, yeni

       ideolojinin topluma aktarılması kolaylaşacak ve yeni iktidarın etkinlik

       artacaktır. Bu yüzden, uygulama aşamasındaki önemli reformlar okuma-yazma

       gibi kitle iletişim araçlarından daha kolay yararlanmaya yönelik programlara

       yönelir. Radyo, basın ve televizyon (denetim altında tutulduğu oranda)

       geliştirilir. Ulaşım ağına özel bir önem verilir. Kara, deniz, hava

       taşımacılığı geliştirilmeye çalışılır.

       Türk Devriminde Uygulama Aşaması

       Türk Devrimi'nin uygulama aşamasına baktığımızda son derece ilginç noktalar

       görüyoruz. Her şeyden önce, altı ok biçiminde özetlenen altı ilkenin

       --Batılılaşma-- ideolojisinin gerekleri olarak formüle edildiği gözümüze

       çarpıyor. Bir başka deyişle, yeni ideolojinin toplum modeli, Türk Devrimi'nde

       --Batılılık--tır. İşte bu modeli gerçekleştirebilmek için Batı'nın geçirdiği

       aşamaları hızla geçirmek gereği, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını birtakım

       --kısa yol--lar aşamaya yöneltmiştir. En kısa yollar, gerek ideolojik olarak

       düşünce planında, gerekse pratik olarak somut uygulama alanında biçimlenerek

       sonunda, --altı ok-- niteliğine bürünmüştür.

       Batı toplumlarının eriştikleri aşamaya hızla varmaya çalışan Türk

       Devrimcileri, siyasal planda laiklik ve cumhuriyetçiliği, ideolojik ve

       toplumsal planda halkçılık ve milliyetciliği, ekonmik planda ise devletçiliği

       kendilerine ilke yapmışlardır. Tüm ilkelerin bütünlüğü, korunması ve günün

       koşullarına göre ileriye götürülmesi ise devrimcilik ilkesinden beklenmiştir.

       Batı toplum modelleri ile bu kısa yollar arasında birtakım uyuşmazlık ve

       çelişkiler var gibi görülebilir. Fakat, bu izlenim yanlıştır. Örneğin,

       devletçilik ilkesiyle, Batı toplumlarının kapitalist yolla kalkınması uyumsuz

       gibi gözükebilir. Oysa, Türkiye'de devletçilik, sermaye sınıfı yeterince

       gelişmediği için ortaya atılmış ve özünde, özel teşebbüse destek olma

       anlayışının ve bir an önce ekonomik kalkınma için gerekli yatırımların

       yapılması kaygısının yattıyı bir ilkedir. Nitekim, Türkiye'deki devletçilik

       hiçbir zaman özel teşebbüsün yerini almamış, ilgili bölümde de açıklandığı

       gibi, ancak, gelişmiş bir sermaye sınıfının boşluğunu doldurmaya çalışmıştır.

       Yine ideolojik plandaki tüm uygulamanın Kemalizm adı altında (daha önce

       anlattığım gibi, eksik bir biçimde de olsa) biçimlendirilmesi ve tek parti

       yönetimi ile topluma benimsetilmek istenmesi, Batı demokrasilerinin siyasal

       gelişmelerine ters gibi algılanabilir. Oysa, bu uygulama, biraz yukarıda da

       belirttiğim gibi, sonunda çok partili düzene geçişe yol açmıştır.

       Sınıfsal Gelişmeler

       Sınıfsal açıdan Türk Devrimi'nin uygulama aşaması, ayan ve eşraf ile henüz

       filizlenmekte olan tüccar ve sanayiciyi, bir kesim bürokratlarla birlikte,

       sermaye sınıfına dönüştürmüştür.

       Burada hemen, devrimin öncülüğünü yapan asker ve sivil aydın bürokratların

       kendi içlerinde farklılaşmasının da uygulama aşamasında başlamış bulunduğuna

       işaret etmeliyim. Yönetici bürokrat, aydınların bir kesimi, eşraf, ayan

       (yani, toprak ağaları) ve tüccar ile --gelenekçi-liberal-- cephe içinde ittifak

       ederken, öteki kesimi, --devletçi-seçkinci-- cephe içindeki yerlerini

       sürdürüyorlardı. Demokrat Parti olayı, birinci ittifakı, 1950'den sonraki

       CHP ise 1965'lere dek ikinci ittifakı belirleyen siyasal göstergelerdir.

       Böylece, sınıfsal açıdan, çağdaş kapitalizmin gelişmesinde yol alındıkça

       beliren sınıflar ile, yönetici bürokratların kendi aralarındaki

       farklılaşmalara da koşut olarak, toplumda yeni sınıfsal ittifaklar doğuyordu.

       Burada, altı ok ile belirlenen uygulama düneminin, sınıfsal ittifaklar

       açısından Mustafa Kemal Atatürk'ün ömrünü aştığını da belirtmeliyim. Yeni

       toplumu yaratmak için izlenen --kısa yol--lar, İkinci Dünya Savaşı'nın da

       etkisiyle, içteki meyvelerini savaş sonrasında vermeye başlamıştı. Her ne

       kadar, yönetici-bürokratların kendi içlerindeki farklılaşma, daha Atatürk'ün

       sağlığında başlamış idiyse de, toplumdaki sınıfsal gelişmeler uygun olmadığı

       için, bunlar, genel siyasal kurumlara yansımamıştı. --Gelenekçi-liberal--

       cephede yer alan Fethi Okyar'ın Serbest Fırka deneyinin danışıklı döğüş

       aşamasını geçemeyerek, başarısızlığa uğramasıyla, yine aynı cepheye geçen

       Celal Bayar'ın Demokrat Parti uygulamasının başarıyla sonuçlanması arasındaki

       fark, toplumdaki sınıfsal değişmenin derecesiydi. Serbest Fırka, toplumda

       dayanacak yeni bir sınıf bulamamış, buna karşılık Demokrat Parti,

       palazlanmakta olan burjuvazinin çekirdeklerine ve bir kesim esnafa

       dayanabilmişti.

       Çok partili döneme geçiş, yalnız ideolojik açıdan değil, işlevsel açıdan da

       Atatürk Devrimleri'nin uzantısıdır. Çünkü, --siyasal partiler ve menfaat

       örgütleri siyasal sistem ile halk arasındaki karşılıklı etkilemelerde meydana

       gelen boşluğu doldurmadıkça, bütünleşme düzeyini gerçekleştirmek kolay

       değildir.-- (Stokke, 1981:20).

       Batılılık ve Teknoloji

       Türk Devrimi'nin uygulama aşaması, --altı ok-- çerçevesinde, genellikle

       Atatürk Devrimleri ya da Atatürk Reformları denilen yeniliklerle belirlenir.

       Hiç kuşkusuz, bu Devrimlerin temelinde eğitim reformu, yazı devrimi, kıyafet

       devrimi gibi olaylar yatar. Dikkat edilirse, bu reformların genel çizgisi

       --Batılı-- bir yaşam çizgisi beltirtmenin yanında son derece işlevsel amaçlara

       da dönüktür. Örneğin, dinsel eğitimin kaldırılarak, eğitim kurumlarının

       birleştirilmesi ve yazı devrimi, yeni ideolojinin toplumca çabuk

       benimsenmesini sağlayacak mekanizmaları yaratmaya yöneliktir. Takvim, saat ve

       benzeri değişiklikler, Türk toplumunun bu ideoloji (Batılılık) çerçevesindeki

       eğitimidir.

       Teknolojik açıdan, uygulama aşaması, bir yandan haberleşme ve ulaşım ağının

       geliştirilmesine, öte yandan da teknoloji üretimine dönüktür.

       1929 dünya ekonomik bunalımından da yararlanan Türkiye, devletçilik

       ilkesinin başarılı uygulamasıyla, teknolojik alanda ciddi atılımlar yapmıştır.

       Ülke bir yandan öbür yana --demir ağlar--la örülürken, demir-çelikten tekstile

       pek çok endüstri alanında temel kuruluşları gerçekleştirmiştir.

       Zaten, sınıfsal değişmelerin altında da bu ekonomik kalkınma hamlesi

       yatmakta değil midir? Özellikle bürokrat-tüccar işbirliğiyle kurulan

       şirketler, bir de İkinci Dünya Savaşı sırasındaki olağanüstü koşullarda

       olağanüstü karlar edince, Türkiye'nin sermaye sınıfı hızla güçlenmiştir.

       Dış Dünya

       Uygulama aşamasında dış dünyanın etkisi de oldukça farklı ve belirleyici

       olmuştur. Gerek mevcut ideolojinin zaten --Batılı-- oluşu, gerekse İkinci Dünya

       Savaşı sonunda, Sovyetler Birliği'nin Türkiye üzerinde ileri sürdükleri

       öneriler, yeni toplumu Batı ittifakının içine, hemen hemen tek taraflı bir

       --bağımlılık-- çerçevesinde atıvermiş görünmektedir.

       Dış dünyanın bu etkisi, gerek teknoloji, gerekse siyasal mekanizmalar

       açısından da kendini göstermiştir. Teknolojisini Batı'dan ithal etmeye

       başlayan Türkiye'nin ekonomik bakımdan çok zor koşullarda elde ettiği

       bağımsızlığı gittikçe bağımlılığa dönüşmektedir. Siyasal açıdan da toplumda

       oluşan yeni sınıflarla ortaya çıkan yeni ittifaklar, iktidara doğru

       yönelmişlerdir.

       Atatürk Sonrası

       Uygulama aşamasının bir bölümü, hiç kuşkusuz, Atatürk'ün yaşam dönemini de

       aşmıştır. Bu, oldukça ilginç tartışmalara yol açan bir dönemdir. Bazı

       düşünürler ve yazarlar, Atatürk'ün ölümünden sonra, İsmet Paşa'nın Türk

       Devrimi'ni yeterince enerjik bir biçimde ve Kemalist doğrultuda

       geliştirmediğini öne sürerler. Örneğin Attila İlhan bunlardan biridir

       (İlhan, 1975:195; 1973:261).

       İsmet Paşa'nın Atatürk sonrası döneme imzasını attığında hiç kuşku yoktur.

       Kanımca, İkinci Dünya Savaşı'nın koşulları çerçevesinde, yaptıklarından başka

       atılımlar yapması çok zordu. Zaten çok partili demokrasi ile, 1950 yılından

       sonraki uygulamalar, Demokrat Parti'nin sorumluluğunda gelişti.

       İsmet Paşa ve Atatürk konusunda, Oktay Akbal şöyle yazıyor :

       --Atatürk, --Milli irade, egemenlik kayıtsız şartsız milletindir, Garp

       medeniyetinin usullerini tatbik etmek lazımdır-- kanaatlerinde samimiydi.

       Bunları memleketimizde bir an evvel tatbik edecek, usul olarak kuracak,

       yerleştirecek bir ortamı arzu ediyordu, takip ediyordu. Benim kanaatim budur.

       Kendi hayatında ne dereceye kadar tatbik edebildiyse etti, mabadını (arkasını)

       bize bırakıp gitti...--.

       Konuşan İsmet İnönü'dür. Bir gazeteciye söylemişti bu sözleri (Akbal,

       1975:9) .

       Aslında Akbal da bir ölçüde, İlhan'ın görüşüne katılır:

       --İnönü, Türk toplumunun bu doğal değişmesini, gelişmesini devrimler yoluyla

       hızla ilerlemesine üstün tuttu. Anlayış sorunu! --Ben Atatürk değilim-- demişti

       bir kez. Zordur devrimcilik, işi oluruna bırakmak, --ben evrimciyim-- diye

       sorumdan kaçmak ise kolay!..-- (Akbal, 1975:107-108) .

       Oysa, uygulama aşaması ile kurumsallaşma aşaması arasında bir köprü görevi

       yapan Demokrat Parti dönemi, en az İsmet Paşa dönemi kadar ilginç ve Türk

       Devrimi'nin değişik boyutlar almasından sorumludur. Örneğin, daha iktidar

       öncesi, 1949 yılında DP liderlerinden Celal Bayar, laikliğe karşı hareketi

       başlatmıştı (Sencer, 1971-b:210; Tunaya, 1952:646-737).

       :::::::::::::::::::

       VII-) KURUMSALLAŞMA AŞAMASI VE TÜRK DEVRİMİ

       Kurumsallaşma aşaması, bir ideolojik dönemin son aşamasıdır. Bu aşamanın

       özelliği, toplumun, ideolojik, teknolojik, sınıfsal ve dış dünyasal ögelerin

       etkileşimiyle, yepyeni bir dengeye (ya da dengesizliğe) erişmiş

       olmasıdır (Burada kullanıldığı biçimi ile denge ve dengesizlik kavramları

       diyatektik açıdan göreli olarak bizim çözümlememizde aynı anlamları taşır.

       Konunun biraz daha açıklanması için bkz. Kongar, 1979b: 431-432.). Bir başka

       deyişle, tepki biçimlenmesi aşamasında ortaya çıkan yeni ideoloji bu aşamada

       artık, tümüyle toplumca benimsenmiş, kurulu düzenin egemen ideolojisi

       niteliği kazanmıştır. Fakat bu ideoloji, tepki biçimlenmesi aşamasında ortaya

       çıkan biçimini önemli ölçüde yitirmiştir. Gerek iktidarı ele geçirme

       aşamasındaki değişiklikler, gerekse uygulama aşamasında yapılan uyarlamalar,

       ortaya oldukça değişik bir ideoloji çıkarmıştır. Bunun en güzel örneği

       1930'larda biçimlenen Kemalist ideoloji ile Atatürkçülüğün günümüzde aldığı

       nitelik arasındaki farktır.

       Uygulama aşamasında, toplumda oluşan yeni sınıflar ve yeni ittifaklar

       çerçevesinde ortaya çıkan yeni etkileşimler, tepki biçimlenmesi aşamasındaki

       ideolojiyi önemli ölçüde değiştirmiştir.

       İşte kurumsallaşma aşaması, bu değişikliğe uğramış ideoloji çerçevesinde

       toplumun yeni ve göreli bir denge (ya da dengesizlik) noktasına ulaşmasını

       belirler. Bu aşamanın en önemli özelliği toplumun yeni sınıflar arasındaki

       etkileşimlerle biçimlenmekte oluşudur. Siyasal iktidarlarla sınıflar

       arasındaki etkileşim, yeni kurumların ortaya çıkmasına ve toplumun bu aşamada

       yeni bir örgütlenmeye gitmesine yol açar. Bu yeni kurumlar, bir ölçüde

       toplumun çeşitli sınıflarının kendi aralarında ve siyasal iktidarla sınıfsal

       yapı arasındaki uzlaşmaları belirler. Sonuç, göreli özerkliği olan kurumların

       ortaya çıkışlarıdır.

       Özerk kurumların kurulması ve bunlara işlerlik kazandırılması özellikle

       Huntington'un işaret ettiği, --siyasal bozulma--nın önlenmesi için gereklidir

       (Huntington, 1976). Çünkü, Huntington'un da işaret ettiği gibi, toplumsal ve

       siyasal hareketlilik ve, seferberlik, özellikle kentleşme, devrim sonrası

       kurulan yapıları zorlamakta ve yozlaştırmaktadır. Sistemdeki bu yozlaşma,

       ancak toplumsal ve siyasal seferberliği dengeleyebilecek olan, siyasal

       partilere karşı özerk, fakat topluma karşı sorumlu kurumların işlerlik

       kazanmasıyla önlenebilir. Böylece, gelişmekte olan toplumların tarihten gelen

       iç çatışmalarını dengeleyecek mekanizmalar kurulmuş olur. Bu mekanizmalar

       olmadan, toplumun iç etkileşimi sürdürmesi hemen hemen olanaksızdır. Çünkü, bu

       tür toplumlar, gelişmiş teknoloji ülkelerinin sahip oldukları geleneklere

       sahip bulunmadıklarından, çeşitli gruplar ve sınıflar arasındaki çıkar

       çatışmaları, toplumun kendi iç dinamiğine bağlı olan etkileşim düzeyini bir

       iç savaşa döndürebilir.

       İşte kurumsallaşma aşamasındaki göreli bağımsız ya da özerk kurumların

       görevi bunu önlemek, toplumun farklı ve çatışan çıkarlara sahip kesimlerini

       belli bir etkileşim düzeyini sürdürmeye alıştırmaktır. Yargı erkinin başta

       geldiği bu tür kurumlar, yaygın ve güçlü olduğu oranda, toplumsal etkileşim,

       bir toplumun iç savaşa girmeden yaşayabileceği en düşük etkileşim düzeyini

       sürdürebilir.

       Türk Devrimi açısından, özellikle 1960 sonrası değişiklikler, kurumsallaşma

       aşamasını belirleyen yıllardır. 27 Mayıs eyleminin tarihsel anlamı,

       çağdaşlaşmaya yardımcı olan özerk kuruluşları, çatışmayı dengeleyici bir

       biçimde topluma mal etmesinde yatar (Özbudun, 1966:22-29) .

       :::::::::::::::::::

       VIII-) BiRBİRİNİ İZLEYEN İDEOLOJİK DÖNEMLER

       Her ideolojik dönem, kendinden önceki döneme göre değişme, kendinden

       sonraki döneme göre de kuruluş dönemi niteliği taşır. Bir başka deyişle, her

       ideolojik dönem, kendinden önceki döneme bir tepki olarak ortaya çıkar. Tepki

       biçimlenmesi, iktidarı ele geçirme, uygulama ve kurumsallaşma aşamalarından

       sonra, ömrünü bitirir ve yeni bir ideolojik dönemin başlangıcı için temel

       oluşturur.

       Her ideolojik dönem, dört temel değişkenimiz olan ideoloji, teknoloji,

       sınıfsal yapı ve dış dünya bakımından birbirlerinden farklı nitelikler taşır.

       Bir dönemin simgesi, ideolojide belirlenir. Her yeni dönem bir yeni ideoloji

       çevresinde örgütlenmiş olarak ortaya çıkar.

       Bir ideolojik dönemin kapanışını ve yeni bir ideolojik dönemin başlangıcını

       belirleyen aşama, kuruluş döneminin son aşaması olan kurumsallaşma'dır. Bir

       ideolojik dönemin kurumsallaşma aşaması en azından şu beş özelliği taşır:

       1) Dış dünya ve toplumun dış dünya ile ilişkileri değişmiş ve yeni bir

       aşamaya ulaşmıştır.

       2) Toplumun sınıfsal dengesi değişmiş, sınıfsal gelişmeler ve sınıfsal

       ittifaklar açısından yeni durumlar ortaya çıkmıştır.

       3) Dönemin egemen olan ideolojisi, gerek dış dünyadan --sızan-- öteki

       ideolojiler, gerekse toplumun kendi tarihinden gelen ideolojiler ile

       etkileşime girmiş ve ortaya yeni birleşimlerin tohumları çıkmıştır.

       4) Toplumun teknolojik düzeyi değişmiştir. Ekonomik olarak yeni bir düzen

       gelişmiş, bu düzen kendi atılımları ve özellikleriyle birlikte, kendi

       darboğazlarını da yaratmıştır ( Birçok yazar bu darboğazları, tarım

       toplumundan sanayi toplumuna geçiş aşamasındaki doğum sancıları olarak

       nitelemektedir (Gevgilili, 1973).)

       5) Sonuç olarak, kendisine karşı tepki biçimlenecek bir düzen yerleşmiştir.

       İşte bu beş özellik bir arada yeni bir ideolojik dönemin başlamasına yol

       açar. Bu yeni dönemin önderliği toplumdaki sınıfsal gelişmeler ve bu

       gelişmelerin ortaya koyduğu yeni ittifaklarla belirlenecektir.

       Konuya Türk Devrimi açısından baktığımızda bu beş noktada Cumhuriyet'in

       kuruluş yıllarıyla günümüz Türkiye'si arasında çok önemli farklar ortaya

       çıktığını görüyoruz.

       Kuruluş ve Değişme Dönemlerinin Birbirlerini İzlemeleri ve Türk Devrimi

       Her ideolojik dönem, kurumsallaşma aşamasından sonra, yeni bir ideolojik

       döneme yol açar. Bu nedenle de, her kuruluş dönemi, bir değişme döneminin

       önkoşuludur. Buna karşılık, her değişme dönemi de, kendinden sonra gelecek

       değişme dönemine göre kuruluş dönemi niteliği alır.

       Türk Devrimi'nin bu çerçeve içinde kesintisiz nitelik taşıdığı açıktır.

       Bütün sorun, --Atatürk İlkeleri-- ya da --Kemalizm-- denilen ideolojik bütünle,

       toplumsal, ekonomik, siyasal gerçek arasındaki ilişkinin kurulmasıdır.

       Kemalizm açısından tepki biçimlenmesi aşaması ile kurumsallaşma aşaması

       arasındaki farklara baktığımızda, şu noktaları görüyoruz:

       1) Sınıfsal açıdan, kapitalizm öncesi karmaşık bir sınıfsal yapıdan, çağdaş

       Batı toplumlarında görülen işçi, sermaye, köylü ve küçük burjuva

       sınıflarından oluşan modern yapıya geçilmiştir (Gevgilili, 1977).

       2) Teknolojik bakımdan, endüstri öncesi yapıdan, dışa bağımlı endüstri

       aşamasına geçilmiştir (Doğan, 1980; Uras, 1979) .

       3) İdeolojik bakımdan, tepki biçimlenınesi aşamasında, ortaya çıkan

       Kemalist ideolojinin --tam bağımsızlık-- ve --Batılılık-- ilkeleri, teknolojik

       değişmelerin de sonunda, --karşılıklı bağımlılık-- yerine --Batı'ya bağımlılık--

       biçimini almıştır (Birand, 1979). Altı ok içindeki --devletçilik-- ve

       --halkçılık-- ilkeleri, --özel girişimin desteklenmesi-- ilkesi niteliğini

       almışlardır. --Laiklik-- devletin dinsel etkilerden arınması yerine herkesin,

       din ilişkilerine göre siyasal propoganda yapma özgürlüğü olarak anlaşılmaya,

       başlanmıştır. --Cumhuriyetçilik-- ilkesi, demokratiklik ilkesine dönüşmüştür.

       --Milliyetçilik-- ilkesi ise, bir siyasal akım tarafından; otoriter bir rejim

       özleminin temeli olarak kullanılmaya başlanmıştır. --Devrimcilik-- ilkesi de,

       toplumu daha ileriye götürmek yerine, ya mevcut düzenin sürdürülmesine

       yönelik duragan bir nitelik kazanmış, ya da ilkesiz ve amaçsız bir cinayet

       salgınına dönüşmüştür (Bu durumun sola ilişkin kapsamlı bir irdelemesini

       Uğur Mumcu çıkmaz Sokak'ta yapmıştır (Mumcu, 1979). Sağa ilişkin inceleme de

       Apaydın tarafından yapılmıştır (1979).). Aslında sınıfsal gelişmelere bağlı

       olarak, Cumhuriyet'i kuranlardan farklı düşüncelerin ortaya çıkması çok

       doğaldır (Karpat, 1973:1-2). Doğal olmayan, şiddettir.

       Görüldüğü gibi, bu ilkeler içinde Kemalizmin özgün niteliklerine tek uygun

       gelişme --Cumhuriyetçilik-- ilkesinin --demokratiklik-- haline dönüşmesidir. Ne

       yazık ki, o da, şiddet eylemleri dolayısıyla, normal işlevini yapamaz duruma

       gelmiştir. Üstelik geri kalmışlık da aşılamamıştır (Erikan, 1974:319) .

       4) Dış dünya açısından, kurumsallaşma aşaması'ndaki, yani günümüzdeki dünya,

       1920'lerin dünyasından çok farklıdır. Rusya'da Sovyet rejimi yerleşmiş, dünya,

       bir büyük savaş daha geçirmiş, Çin, bir büyük güç olarak ortaya çıkmış,

       Amerika, Batı dünyasının lideri olmuştur. Komşularımız açısından da (başta

       İran olmak üzere) büyük değişiklikler görülmektedir. Arap ülkeleri

       bağımsızlıklarını kazanmışlar, Türkiye'den farklı bloklar içinde yer

       almışlardır.

       Ayrıca, son derece önemli olan bir nokta, özellikle 1960 yılından sonra

       hızlanan bir süreçle, eski sömürge ve yarı-sömürgelerin bağımsızlıklarını

       kazanmış olmalarıdır. Bunların oluşturdukları gruplar, dünyanın siyasal

       dengesinde önemli roller oynamaya başlamışlardır. Böylece, Mustafa Kemal

       Atatürk'ün kazandığı bağımsızlık savaşından yaklaşık kırk yıl sonra, dünyanın

       öteki --ezilen ülkeleri-- de kimi zaman barışçı yollarla, kimi zaman da

       kurtuluş savaşlarıyla, bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır.

       Bu çerçeve içinde, Türkiye'de olup bitenlerin de etkisiyle, Atatürkçülük

       ya da Kemalizm denen ideoloji, hem çıkış noktasındaki niteliklerinden, hem de

       asıl ağırlık verdiği ilkelerden önemli ölçüde farklılaştırıldı.

       Bu farklılaştırmanın en önemli nedenlerinden biri, Atatürk'ün Cumhuriyet'in

       kurucusu olarak, farklı görüşteki kişilerce bile, yasallıklarının,

       meşruluklarının simgesi olarak, benimsenmiş bulunmasıdır (Rustow 1973). Bir

       başka deyişle, Türkiye'de Atatürk Devrimlerinden geriye dönüşler bile

       --Atatürkçülük-- adı altında yapılmıştır.

       Pek doğal olarak, Mustafa Kemal Atatürk'ün yeni devleti kurarken, çeşitli

       aşamalarda uyguladığı taktik ve stratejiler, zaman içinde farklıdır. İşte

       birtakım yorumcular, bundan yararlanarak, işin özünü örtbas edip, biçimlere

       sığınarak, --Sözde Atatürkçü-- bir tutumla, sürekli bir biçimde Türk Devrimi'ni

       çağdaş çizgisinden, özellikle --tam bağımsızlık-- ilkesinden saptırmaya

       çalışmışlardır.

       Kemalizmin yorumunda, temel ideolojinin gözden kaçırılmaması gerekir. Bu

       açıdan aşağıdaki satırlar oldukça aydınlatıcı bir yaklaşımı belirler:

       --Bir bilim adamının bile fikir değişimi içinde yaşaması doğaldır. Yeni

       bulgular yeni fikirlere yol açar. Bir eylem adamı haydi haydi böyledir.

       Atatürk; bir eylem adamıydı; Padişahçılıkla işe başladı. Bu alandaki

       sözlerini ele alarak Atatürk'e Padişahçı diyebilir miyiz? Ya da Atatürk,

       yabancı sermayeyi Türkiye için gerekli görmüş diye Atatürkçülüğü kökü dışarda

       kapitalizmin ideolojisiyle eşanlamlı sayabilir miyiz? Yaşadığı sürede

       Atatürk'ün birbiriyle çelişir görünen sözleri elbette vardır. Dinamik mantığı

       bir yana bırakarak Aristocu yaklaşımla Atatürkçülük yapmak veya Atatürkçülüğe

       karşı çıkmak benzer iki yanılgıdır.-- (Selçuk, 1980).

       Türk Devrimi'nin --kuruluş dönemi-- kurumsallaşma aşamasının sonlarına erişmiş

       gözükmektedir . Daha önce de belirttiğim gibi, bu aşama, yeni bir --ideolojik

       dönem--in, --değişme dönemi--nin, tepki biçimlenmesi aşamasıyla çakışma

       durumundadır. Çünkü, kurumsallaşma aşamasının en önemli niteliği, artık

       kendisine tepki gösterilebilecek bir düzenin yerleşmiş olmasıdır (Bu durumun

       oldukça sağlam bir çözümlemesi, blr yabancı bilim adamı tarafından da

       yapılmıştır (Steinhaus, 1973:167-215).).

       :::::::::::::::::::

       IX-) TÜRK DEVRİMİNİN DEĞİŞME DÖNEMİ

       --Kuruluş dönemi-- kendisini tamamlarken, --değişme dönemi-- filiz vermektedir.

       Bu filizler, --kuruluş dönemi--nde gelişen ve kurumsallaşan ideolojiden, büyük

       ölçüde etkilenirler. Fakat, teknolojisi, sınıf yapısı ve içinde bulunduğu

       dünyası değişen bir toplumda, ideolojinin aynı kalması kesinlikle beklenemez.

       Aslında bu gerçeği en iyi bilen kişi bizzat Mustafa Kemal Atatürk'ün

       kendisidir. Gerek herhangi bir doktriner modeli, kendi modeli olarak

       benimsemediğini söylemesi, gerekse eyleminin doğrudan doğruya kendi özgün

       düşüncelerinin ürünü olduğunu belirtmesi (Aydemir, 1966:444) ve --biz bize

       benzeriz-- anlayışı ile Atatürk, kendisinden sonra izlenecek katı bir

       --ideolojik miras-- bırakmamıştır.

       Böyle bir miras bırakmak isteyenlerin hemen hepsinin sonu, tam tersine

       uygulamalara yol açmıştır. Fransa'da Napolyon sonrası Birinci ve İkinci

       Restorasyon dönemleri, Sovyetler Birliği'nde Stalin'in dogmalarının ölümünden

       sonra yadsınması, Çin'de Mao'nun, hem de ölümünden sonra da yaşamak için

       aldığı bütün önlemlere karşın, (belki de bunlardan dolayı) (Lifton, 1968)

       yanlışlanması, bu konudaki klasik örneklerdir.

       Belki de bu konudaki öngörüsünün we sezgilerinin ürünü olarak Atatürk,

       yalnız, yaşamı sırasındaki uygulamalarını serbestçe yapmak için değil, aynı

       zamanda, geleceği de, temel ilkeleri çerçevesindeki uygulamalara açık

       bırakmak amacıyla katı bir doktrincilikten kaçınmıştır. Çünkü onun,

       --tam bağımsızlık-- ve --Batılılık-- olarak iki aşamalı ideolojik bütününün

       ardında akılcılık yatıyordu. Akılcılık ise, belli zamanda ve belli mekanda

       (örneğin, 1919-1938 arası Anadolu'da) geliştirilmiş çözüm ilkelerinin her an

       her yerde geçerli olmayacağının bilincini kaçınılmaz olarak içeriyordu. Bu

       nedenle, Atatürk'ün en çekindiği olayın, düşünce sisteminin --dondurulma--sı

       olduğu anlaşılıyor.

       Nutuk ve İşlevi

       Atatürk'ün bizzat kendisinin üreterek bizlere bıraktığı tek ideolojik belge

       Nutuk'tur. Nutuk, hem tarihe mal olmuş bir belgedir, hem de tarihi yorumlar.

       Nutuk, Atatürk'ün bir yandan yaptığı inanılmaz savaşı anlatan, bir yandan

       da düşmanla, Osmanlı'yla ve kendisinden ayrılan arkadaşlarıyla hesaplaşmasını

       kapsayan bir belgedir. Nutuk'un ideolojik niteliği aslında söyleniş amacında

       yatmaktadır. Atatürk, Nutuk'u niçin söylemiştir? sorusuna yanıt olarak

       verilebilecek bulguları dört grupta toplamak olanağı vardır:

       1) Tarihe, kendi eyleminin tarihsel yorumu için ışık tutmak.

       2) Geçmişte ve o gün kendisine ve eylemine inanmayanlara karşı, başarısının

       öyküsünü, haklılığının kanıtları olarak sunmak.

       3) Bağımsızlık Savaşı ile başlayan, Cumhuriyet'in ilanından geçen ve yeni

       bir devletin kurulmasıyla son bulan eylemin bütünlüğünü belirtmek.

       4) Kurulan yeni devleti, onu benimsememiş olan kişilere karşı korumak

       (Kongar, 1977:376).

       Söylev'den öğrendiğimiz en önemli devrimci strateji, bir büyük liderin

       gerektiğinde herkesle ittifak edeceği, fakat başarıya ulaştıktan sonra,

       kendisiyle birlikte olmayanları acımasızca sahneden sileceğidir.

       Nutuk, başlıbaşına bir --ideoloji--yi de içermekte, fakat bunu tümüyle sıcak

       eylemin öyküsü içinde aktardığının, dogmatik bir nitelik göstermemektedir.

       Binyazar'ın, --bir romancı ustalığı-- ile verildiğine değindiği Nutuk (Binyazar,

       1977) gerçekten de büyük bir edebi ustalıkla hazırlanmış bir --doktrin--

       kitabıdır. Bu konuda Tütengil şöyle diyor:

       --Mustafa Kemal Atatürk'ün --milli hayatı hitam bulmuş farzedilen büyük bir

       milletin; istikbalini nasıl kazandığını ve ilim ve fennin en son esaslarına

       müstenit, milli ve asri bir devleti, nasıl kurduğunu ifadeye çalıştığı--, Büyük

       Nutuk, ulusal bağımsızlık savaşlarının vazgeçilmez öğreti kitabıdır.--

       (Tütengil, 1977:373) .

       Dogmatizme Karşı Akılcılık

       Mustafa Kemal Atatürk, düşünce sisteminin, uygulamasından, yani kendi

       yaptıklarından çıktığını söylerken, zamana ve mekana göre değişmesi gereken

       pratik çözümlerin dondurulmasının --dogmatizm--e yol açacağını biliyordu.

       --Dogma--lar biçimine dönüşen çözüm önerilerinin ise, değişen koşulların

       zorlamasıyla, günün birinde yadsınacağının hiç kuşkusuz farkındaydı. Bu

       nedenle, Cumhuriyet'i --Gençlik--e emanet ediyordu. Bir başka deyişle, --tam

       bağımsızlık-- ve --Batılılık-- ilkelerinin somuta dönmüş pratik esaslarına

       değil, bir toplum kesimine bel bağlamıştı ( Gençliğin eylemleri 1950-1964

       arasında genellikle rejimin güçlenmesine yönelik sınırlarda kalmıştır

       (Abadan-Unat, 1965). 1970'li yıllarda ise, bir araştırma, Üniversite

       gençliğinin büyük bir çoğunluğunun rejime ve düzene karşı olduğunu

       göstermiştir (Kışlalı, 1974:64-65). Köknel bu durumu 23 grupta topladığı,

       psikolojik, eğitimsel, toplumbilimsel, siyasal, karmaşık nedenlere

       bağlıyor (Köknel, 1979:136-139).)

       Pek doğal olarak akılcı yaklaşımını simgeleyen, şu sözleri kendi ideolojisi

       için de doğrudan doğruya geçerlidir:

       --Dünyada her şey için, maddiyat için, maneviyat için, hayat için,

       muvaffakiyet için en hakiki mürşit, ilimdir, fendir. İlim ve fennin dışında

       mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir. Yalnız ilmin ve fennin

       yaşadığımız her dakikadaki safhalarının tekamülünü idrak etmek ve

       ilerlemelerini zamanla takip eylemek şarttır. Bin, iki bin sene evvelki

       düsturları, şu kadar bin sene evvelki düsturları, şu kadar bin sene sonra

       bugün aynen tatbika kalkışmak ilim ve fennin içinde bulunmak elbette

       değildir-- ( Atatürk'ün yalnız sözde değil, uygulamada da bilime büyük önem

       verdiği hatırlanmalıdır. Örneğin, Cumhuriyet'in ilk yıllarında sırf eğitim

       konusunda. yalnız yabancı uzmanlara hazırlatılan raporların 23 tanesini

       Kaynardağ bizzat görmüştür (Kaynardağ, 1981:1).) (S.D., 21).

       İşte değişen koşullarda, ortaya çıkan yeni çözüm önerileri de, Atatürk'ün

       akılcılığına koşut olarak yeni biçimlenmeler gösterir. Bunun örneklerinden

       biri, Atatürk'ün partisi CHP'nin --Kemalizm--in formüle edilişinden yaklaşık

       40 yıl sonra kabul ettiği yeni programdır. Programın tümünde gözlenen

       --Kemalizmi günümüze getirme çabası--, girişte belirtilen --Cumhuriyet Halk

       Partisi demokratik sol bir siyasal partidir-- ifadesiyle başlıyor. Daha sonra

       geleneksel altı ok'un çağdaş yorumlarına ek olarak getirilen altı kural ile

       sürüyor. Özgürlük, eşitlik, dayanışma, emeğin üstünlüğü, gelişmenin bütünlüğü,

       halkın kendini yönetmesi biçiminde konulan bu kurallara dikkatle bakıldığında,

       Kemalist özün günümüz Türkiye'sine göre yorumundan başka bir nitelik

       taşımadıkları anlaşılır (CHP,1976:21-28).

       Fakat, toplum gerek tarihten, gerekse çağdaş dış dünyadan soyutlanamayacağı

       için, ortaya çıkan yeni filizlerin bir bölümü köklerini tarihin

       derinliklerine, bir bölümü de başka ülkelerdeki deneylere dayarlar.

       Bu yeni filizlerin hangilerinin --değişme-- döneminde egemen olacağını

       belirleyen koşullar, toplumun sınıfsal yapısına, teknolojisine ve dış dünya

       ile olan ilişkilerine bağlıdır. Bu üç ögeye bağımlı olarak belirlenecek yeni

       --ideoloji--, egemen nitelik kazandıktan sonra, toplumda öteki ideolojilerle de

       etkileşim içinde, dönecek ve --değişme dönemi--nde toplumu biçimlendirici

       işlevini yerine getirecektir.

       Yeni Atatürkçülük (Neo-Kemalizm)

       Yeni dönemde de Kemalist ideolojinin tarihten gelen dinsel ve ulusal

       ögelerle çağdaş dünyadan gelen kapitalist ve sosyalist ögeler tarafından

       etkilenen --Batılı-- bir çizgide sürmesi beklenir. Yalnız, bu sürme biçimsel

       açıdan daha belirgin olacak, içerik açısından, ise, hiç kuşkusuz, değişen

       toplum koşulları değişik --ideolojik ögeler--i ortaya çıkaracaktır. Hangi ad

       altında olursa olsun, 1980 Türkiyesi'nde, 1930 Türkiyesi'nin pratik

       çözümlerini uygulamak olanaklı değildir.

       Kemalist ideoloji yeni dönemde nasıl bir nitelik kazanacaktır? Bu sorunun

       yanıtını hiç kuşkusuz, üç ögemiz (sınıfsal yapı, teknoloji ve dış dünya)

       belirleyecek ve ancak tarih, olaylara tanıklık edecektir. Yalnız burada şu

       olasılıklar değerlendirilebilir: Türkiye'deki teknoloji ilerlediği oranda,

       sınıfsal yapı da çeşitlilik kazanacak, bu durumda gelişen ekonomiye koşut

       olarak, --Yeni-Atatürkçülük-- ya, da --Neo-Kemalizm--, daha özgürlükçü, daha adil,

       halk katılımına daha çok yer veren bir sistemin ideolojisi olacaktır. Yine

       gelişen teknolojiye koşut olarak Batı dünyasıyla yaklaşma arttıkça, Batı'nın

       özgürlükçü yaklaşımı da, dış dünyanın etkileri açısından, yeni dönemin

       özgürlükçü eğilimini pekiştirecektir.

       Bu değişme ve gelişmelere ters düşen, mevcut yapıyı daha geriye götürecek,

       özgürlükleri kısıtlayacak ve sınırlayacak, sosyal adaleti bozacak, yüksek bir

       iç ve dış sömürüye yol açacak bir düzen için --Yeni-Atatürkçü-- ya da

       --Neo-Kemalist-- bir ideolojinin kullanılması pek olanaklı gözükmemektedir.

       Çünkü, bu durumda toplumsal özgürlüklerin ve halk katılımının altında yatan

       toplumsal farklılaşmanın nedeni olan, ekonomik ve teknolojik ilerlemeyi

       durdurmak gerekir. Bu ise yalnız Kemalizme değil, en başta akla, mantığa,

       tarihe ve bilime aykırı olur. Ayrıca, yine belirtmek gerekir ki, Atatürk'ün

       --Batılılık-- ilkesi uyarınca, Batı ile birlikte olduğumuz sürece, böyle bir

       dönüş dış dünya açısından da olanaklı değildir.

       Nitekim Tarık Zafer Tunaya, günümüzü çözümlediği bir bildirisinde,

       birbirinden farklı düşüncelerin Atatürkçülük şemsiyesi altında toplandığına

       işaret ederek, --sonuç olarak şunu diyorum ki, bugün Atatürkçülük yok;

       Atatürkçülükler var.-- diyor (1980).

       Bütün bu olasılıkları, Türkiye'nin jeo-politik yeriyle birlikte

       değerlendirdiğimizde ortaya çıkan sonuç, Türkiye'deki --değişme dönemi--nin,

       Akdeniz potasında yüzyıllardan beri eriyen insanoğlunun getirdiği çözümlerin

       bir bireşimi ve mutlaka, --kuruluş dönemi--nden daha ilerde bir yanı olacağıdır.

       Geleceğe ilişkin beklentilerimi bir yabancı antropolog'un gözü ile

       pekiştirmek istiyorum: --Türkiye'nin bugün karşılaşmakta olduğu sorunlar

       elbette geçmişte üstesinden gelinenler kadar büyük değildir. Dahası,

       başarısızlıklarından değil, başarılarından kaynaklanmaktadır. Kurucusu olan

       Atatürk'ün izinde Türküye, akılcı, insancıl çözümlerini kuşkusuz bulacaktır,

       tam anlamıyla uygar ve Atatürk'ün anladığı anlamda uluslararası ve

       kültürlerarası uygarlık düzeyine ulaşmış olarak.-- (Stirling, 1981:30).

       :::::::::::::::::::

       KAYNAKÇA

       ABADAN- Unat, Nermin, 1965, --Türk Gençliğinin Değer Yargıları ve Siyasi

       Davranışı--, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, cilt XX, sayı 1'den ayrı

       basım, Ankara.

       ABADAN- Unat, Nermin, 1970, --Siyasal Gelişme Teorileri ve Modeller--,

       Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, cilt XXV, sayı 4'den ayrı basım, Ankara.

       ABADAN, Yavuz, 1964, Mustafa Kemal ve Çetecilik, Ankara, Varlık Yayınevi.

       ADIVAR, Halide Edip, 1979, Türk'ün Ateşle İmtihanı, İstanbul, Atlas

       Kitabevi.

       AFETİNAN, 1930, Yurt Bilgisi Notlarımdan, Vatandaş İçin Medeni Bilgiler,

       İstanbul, Milliyet Matbaası.

       AFETİNAN, 1968, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara, Türkiye İş

       Bankası Yayınları.

       AFETİNAN, 1969, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün EI Yazıları, Ankara,

       Türk Tarih Kurumu.

       AFETİNAN, 1970 --Atatürk'ün Viyana Karlsbad Hatıraları--, Atatürk

       Konferansları, Seri III, 1969'dan ayrı basım, Ankara, Türk Tarih Kurumu

       Basımevi.

       AFETİNAN, 1972, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi

       Planı, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       AFETİNAN, 1977, Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi, Ankara, Türk Tarih

       Kurumu.

       AĞAOĞLU, Samet, 1944, Kuvayi Milliye Ruhu, İstanbul Nebioğlu Yayınevi.

       AHMET, Haşim, 1966, --Gazi--, Bayraklaşan Atatürk, (der.) Sami N. Özerdim,

       İstanbul, Varlık Yayınevi.

       AKARSU, Bedia, 1981, --Atatürk'ün Ulusallıkla Evrenselliği Bütünleştiren

       Kültür Anlayışı--, İstanbul, Uluslararası Atatürk Konferansı, cilt I, Boğaziçi

       Üniversitesi.

       AKBAL, Oktay, 1975, Atatürk Yaşadı mı?, İstanbnl Varlık Yayınları.

       AKDAĞ, Mustafa, 1968, Celali İsyanları, Ankara, Dil ve Tarih Coğrafya

       Fakülfesi.

       AKDAĞ, Mustafa, 1974, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, I, II,

       İstanbul, Cem Yayınevi.

       AKŞİN, Sina, taıihsiz, --Osmanlı Padişahlarının Toprak ve Hilafet Uğruna

       Verdikleri Ödünler--, Teksir, Ankara, Siyasal Bilgiler Fakültesi.

       AKŞİT, Bahattin, 1980, --Toplumsal Değişme Kuramları ve --Azgelişmişlik--:

       Epistemolojik ve Kuramsal bir İnceleme--, Toplum ve Bilim, No. 9-10,

       Bakar-Yaz, 1980.

       ALKAN, Türker, 1977, Gelişen Ülkelerde Aydınlar ve Siyaset, Ankara, Orta

       Doğu Teknik Üniversitesi.

       ALKAN, Türker ve ERGİL, Doğu, 1980, Siyaset Psikolojisi, Ankara, Turhan

       Kitabevi.

       ALLEN, Henry Elisha, 1968, The Turkish Transformation, New York, Greenwood

       Press.

       ALPAR, Cem, 1981, --Kadro Hareketi İçinde Türk Devrimi ve Kemalizm--,

       İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       ALTAN, Çetin, 1965, Atatürk'ün Sosyal Görüşleri, İstanbul, Dönem Yayınları.

       ALTAN, Çetin, 1980, --Cumhuriyetçi Olmak, Yahut Olmamak--, Milliyet, 25

       Haziran.

       ANSART, Pierre, 1981, --Kemal Atatürk ve Siyasal Duyarlığın Değişimi--,

       İstanbul, Türkiye İş Bankası Uluslararası Atatürk Sempozyumuna Verilen

       Tebliğ. (Ayrı basım).

       APAYDlN, Orhan, 1979, Kim Öldürüyor, Niçin Öldürüyor?, İstanbul, Çağdaş

       Yayınları.

       ARALOV, S., 1967, Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları, (çev.) Hasan

       Ali Ediz, İstanbul, Burçak Yayınevi.

       ARENDT Hannah, 1965, On Revolution, New York, Viking Press.

       ARlBURNU, Kemal, 1975, Milli Mücadele'de İstanbul Mitingleri, Ankara, Yeni

       Desen Matbaası.

       ARIBURNU, Kemal, 1976, Atatürk'ten Anılar, Ankara, İş Bankası Yayınları.

       ARRIGHI, G., and SOUL, J. S., 1968. --Socialism and Economic Development in

       Tropical Africa--, Journal of Modern African Studies, vol. 6, no. 2.

       ASLAN, İzzet, 1981, Atatürk Silifke'de, Adana, Kemal Matbaası.

       ATATÜRK, M. K., tarihsiz, Nutuk, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.

       ATAY, Falih Rıfkı, 195Ş, Atatürk'ün Bana Anlattıkları, İstanbul, Sel

       Yayınları.

       ATAY, Falih Rıfkı, 1969, Çankaya, İstanbul, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii

       A.Ş.

       ATEŞ, Toktamış, 1980, Türk Devrim Tarihi, İstanbul, İktisat Fakültesi

       Yayınları.

       AVCIOĞLU, Doğan, 1971, Devrim Üzerine, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       AVCIOĞLU, Doğan, 1973, Türkiye'nin Düzeni, I, II, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       AYBARS, Ergun, 1975, İstiklal Mahkemeleri, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1932-a, --İnkılap Bitti mi?--, Kadro, No. 3, Mart.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1932-b, --Geri Teknik ve Say'ın Sefaleti--, Kadro,

       No. 6, Haziran.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya; 1932-c, --İnkılabın Psikolojisi: Pesimist--, Kadro,

       No. I, II, Kanun.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1932-d, --İnkılabın Psikolojisi: İnkılap Heyecanı

       (Antuziasm), Kadro, No. 2, Şubat.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1963, Tek Adam: Mustafa Kemal, I, İstanbul, Remzi

       Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1964, Tek Adam: Mustafa Kemal, II, İstanbul, Remzi

       Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1966, Tek Adam: Mustafa Kemal, III, İstanbul, Remzi

       Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1967, Suyu Arayan Adam, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1968-a, İkinci Adam, I, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1968-b, İkinci Adam, II, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       AYDEMİR, Şevket Süreyya, 1968-c; İnkılap ve Kadro, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       BALES, Robert F., 1958, --Task Roles and Social Roles in Problem Solving

       Groups--, Reading in Social Psychology, (der.) E. Maccoby, T. M. Newcomb ve

       E. L. Hartley,(3'üncü Basım), New York, Holt Rinehart and Winston.

       BANOĞLU, Niyazi Ahmed, 1954-a, Nükte, Fıkra ve Çizgilerle Atatürk, I, Yeni

       Tarih Dünyası Atatürk Özel Sayısı, İstanbul, Ercan Matbaası.

       BANOĞLU, Niyazi Ahmed, 1954-b, Nükte, Fıkra ve Çizgilerle Atatürk, II, Yeni

       Tarih Dünyası Özel Sayısı, İstanbul, Nurgök Matbaası.

       BANOĞLU, Niyazi Ahmed, 1955, Nükte, Fıkra ve Çizgilerle Atatürk, III,

       İstanbul, Nurgök Matbaası.

       BARAN, Paul A. 1974, Büyümenin Ekonomi Politiği, (çev.) Ergin Günce,

       İstanbul, May Yayınları.

       BARLAS, Mehmet, 1980, --Sorular ve Sorunları, (Talat Paşa'nın eşi Hayriye

       Bafralı ile konuşma), Milliyet, 7 Nisan.

       BAŞAR, Ahmet Hamdi, 1960, Yaşadığımız Devrin İçyüzü, Ankara, (dağıtım yeri)

       Amerikan Neşriyatı Bürosu.

       BAYAR, Celal, 1978, Atatürk'ün Mefodolojisi ve Günümüz, (Araştırma ve

       Derleme, İsmet Bozdağ), İstanbul, Kervan Yayınları.

       BAYDAR, Mustafa, 1967, Atatürk'le Konuşmalar, İstanbul, Varlık Yayınları.

       BAYKAL, Bekir Sıtkı, 1974, Heyet-i Temsiliye Kararları, Ankara, Türk Tarih

       Kurumu.

       BAYUR, Yusuf Hikmet, 1952, Türk İnkılabı Tarihi, cilt II, Kısım IV, Ankara,

       Türk Tarih Kurumu.

       BELGE, Burhan Asaf, 1932, --Cihan İçinde Türkiye: Çökmekte Olan Cihan Nizamı--

       Kadro, No. I, II, Kanun.

       BERKES, Niyazi, 1973, Türkiye'de Çağdaşlaşma, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       BERKES, Niyazi, 1979, --Atatürk'ün Yöntemi ve Yönetimim, Cumhuriyet, 29 Ocak.

       BERKES, Niyazi, 1982, Atatürk ve Devrimler, İstanbul, Adam Yayınları.

       BEYATLl, Yahya Kemal, 1973, Çocukluğum, Gençliğim, Siyasi ve Edebi

       Hatıralarım, İstanbul, Baha Matbaası.

       BEYME, Klaus von, 1981, --Batı ve Marksist Gelişme Teorilerine Göre Kemalizm--

       ,İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       BİNYAZAR, Adnan, 1973, Atatürk Yolunda Kırk Yıl, İstanbul, Varlık Yayınevi.

       BİNYAZAR, Adnan, 1977, --Söylev Türü ve Atatürk'ün Söylev'i--, Türk Dili,

       (Söylev özel sayısı), No. 314, Kasım.

       BİRAND, M. Ali, 1979, Diyet, İstanbul, (dağıtım) Milliyet Yayınları.

       BLAlSDELL, Donald C., 1979, Osmanlı İmparatorluğunda Avrupa Maafi Denetimi,

       --Düyun-u Umumiye--, İstanbul, Doğu-Batı Yayınları.

       BORAK, Sadi, 1970, Atatürk'ün Özel Mektupları, İstanbul, Varlık Yayınevi.

       BORAK, Sadi, 1977, Gizli Oturumlarda Atatürk'ün Konuşmaları, İstanbul,

       Çağdaş Yayınları.

       BORATAV, Korkut, 1974, 100 Soruda Türkiye'de Devletçilik, İstanbul, Gerçek

       Yayınevi.

       BOTTOMORE, T. B., 1970, --Sociological Theory and the Study of Social

       Conflict--, Theoretieal Sociology, (ed.) John C. McKinney and Edward A.

       Tiryakian, New York, Appleton-Century-Crofts.

       BOZDAĞ, İsmet, 1975, Atatürk'ün Sofrası, İstanbul, Kervan Yayınları.

       BRINTON, Crane, 1965, The Anatomy of Revolution, New York, Vintage Books.

       BUĞRA, Tarık, 1975, Küçük Ağa Ankara'da, Ankara Bilgi Yayınevi.

       BURKE, 1968, --Role Differentiation and the Legitimation of Task Activity--,

       Sociometry, vol. 31, December.

       CEM, İsmail, 1970, Türkiye'de Geri Kalmışlığın Tarihi, İstanbul, Cem

       Yayınevi.

       CERRAHOĞLU, A., 1975, Türkiye'de Sosyalizmin Tarihine Katkı, İstanbul, May

       Yayınları.

       CLARK, Edward C., 1974, --The Ottoman Industrial Revolution--, Middle East

       Studies, 5.

       COMTE, Auguste, 1964, --The Progress of Civilization Through Three Stages--,

       Social Change, (ed.) Amitai Etzioni and Eva Etzioni, New York, Basic Books.

       CUMHURİYET HALK PARTİSİ, 1927, CHP Büyük Kongresi, Ankara, TBMM Matbaası.

       CUMHURİYET HALK PARTİSI, 1929, Cumhuriyet Halk Fırkası Nizamnamesi: 15

       Teşrinievvel 1927'de İnikat Eden Cumhuriyet Halk Fırkası Büyük Kongresinin

       22 Teşrinievvel 1927 Tarihli İçtimanında Müzakere ve Kabul Edilmiştir, Ankara,

       Zelliç Biraderler Matbaası.

       CUMHURİYET HALK PARTİSİ, 1935-a, CHP Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri

       Tutulgası, Ankara, Ulus Basımevi.

       CUMHURİYET HALK PARTİSİ, 1935-b, CHP Programı, Ankara, Ulus Basımevi.

       CUMHURİYET HALK PARTİSİ, 1963, Millet Hizmetinde Kırk Yıl: CHP, Ankara,

       Ankara Basım ve Ciltevi.

       CUMHURİYET HALK PARTİSİ, 1976, program. Ankara, Ajans-Türk Matbaacılık

       Sanayii.

       CÜCELOĞLU, Doğan, 1979, İnsan İnsana, İstanbul, Altın Kitaplar.

       ÇAPANOĞLU Münir Süleyman, 1964, Türkiye'de Sosyalizm Hareketleri ve

       Sosyalist Hilmi, İstanbul, Pınar Yayınevi.

       ÇAVDAR Tevfik, 1970, Osmanlıların Yarı-Sömürge Oluşu, İstanbul, Ant

       Yayınları.

       ÇEÇEN, Anıl. 1971, --Atatürkçülük ve Halkevleri--, Adım, No. 42.

       ÇEÇEN, Anıl, 1981, Afatürk ve Cumhuriyet, Ankara, T. İş Bankası Kültür

       Yayınları.

       ÇILADlR, Sina. 1977. Zonguldak Havzasında İşçi Hareketlerinin Tarihi.

       1848-1940, Ankara, Yeraltı Maden İş Yayınları.

       DALKlR, Recep, 1961, Yiğitlik Günleri, Milli Mücadele'de Çukurova, İstanbul,

       T. T. Postası Matbaası.

       DEUTSCH, Karl W., 1969, Nationalism and Its Alternatives, New York, Alfred

       Knopf Inc.

       DİNAMO, Hasan İzzettin, 1975, Kutsal İsyan, VIII, İstanbul, May Yayınları.

       DOBB, Maurice, 1937, --Imperialism--, Political Economy and Capitalism,

       London, Routledge and Kegan Paul.

       DODD, Clament H., 1981, --Türk Devrimi Üzerine Düşünceler--, İstanbul, T. İş

       Bankası Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       DOĞAN, Mehmet H., 1976. --Türk Romanında Kurtuluş Savaşı--, Türk Dili, (Türk

       Romanında Kurtuluş Savaşı Özel Sayısı), Temmuz, sayı: 298.

       DOĞAN, Yalçın, 1980, lMF Kıskacında Türkiye, 1946-1980, Ankara, Toplum

       Yayınevi.

       DOS Santos, T., --The Crisis of Development Theory and the Problem of

       Dependence in Latin America--, Underdevelopment and Development, The Third

       World Today, (ed.) Henry Bernstein, New York, Penguin Books.

       DURU, Orhan, 1978, Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye'nin Kurtuluş Yılları,

       İstanbul, Milliyet Yayınları.

       DUVERGER, Maurice. 1970, Siyasal Partiler, (çev.) Ergun Özbudun, Ankara,

       Hukuk Fakültesi Yayınları.

       DUVERGER, Maurice, 1971, Politikaya Giriş, (çev.) Samih Tiryakioğlu,

       İstanbul, Varlık Yayınevi.

       ECEVİT, Bülent, 1974, Atatürk ve Devrimcilik, İstanbul, Tekin Yayınevi.

       ECEVİT, Bülent, 1977, --Bitmeyen Söylev--, Cumhuriyet, 15 Ekim, 1977, Özel ek.

       EISENSTADT, S. N., 1966, Modernization: Protest and Change, New Jersey,

       Prentice Hall Inc.

       ELİÇİN, Emin Türk, 1967, Tarih Boyunca İleri Geri Kavgası, İstanbul, May

       Yayınları.

       ELİÇİN, Emin Türk, 1970, Kemalist Devrim İdeololisi, İstanbul, Ant

       Yayınları.

       EMMANUEL, Arghiri, 1972, Unequal Exchange: A Study of the lmperialism of

       Trade, New York, New Left Books.

       EMMANUEL, Arghiri, 1975, --Beyaz Yerli Kolonyalizmi ve Yatırım Emperyalizmi

       Miti--,(çev.) Erdal Alova, Birikim, No. 2, Nisan.

       EMMANUEL, Arghiri, 1976, --Azgelişmişlik Mitlerine Karşı Gelişme Mitleri--,

       (çev.) Fatma Güzelsoy, Birikim., No. 18 ve 19, Ağustos-Eylül.

       ENCYCLOPEDlA Brittannica, 1970 baskısı.

       ERDAHA, Kamil, 1975, Milli Mücadelede Vilayetler ve Valiler, İstanbul,

       Remzi Kitabevi.

       ERGİL, Doğu, tarihsiz, Social History of the Turkish National Struggle,

       Lahore, Sind Sagar Academy.

       ERGİL, Doğu, 1975, --A Reassessment: The Young Turks, Their Politics and

       Anti-Colonial Struggle--, Offprint From, Balkan Studies, 16, 2.

       ERGİL, Doğu, 1980-a, Yabancılaşma ve Siyasal Katılma, Ankara, Olgaç

       Yayınevi.

       ERGİL, Doğu, 1980-b, Türkiye'de Terör ve Şiddet. Ankara, Turhan Kitabevi.

       ERGİN, Feridun, 1978, K. Atatürk, İstanbul, Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı

       Yayınları.

       ERİKAN, Celal, 1974, Atatürkçülük, Ankara, İş Bankası Yayınları.

       ERTOP, Konur, tarihsiz, Emperyalizmle Savaşım, Edebiyat İncelemesi,

       İstanbul, ABeCe Yayınları.

       ERGÜDER, Jülide, 1978, 1927 Komünist Tevkifatı. İstanbul, Birikim Yayınları.

       ERMAN, Peyami, 1952, --Giriş--, Auguste Comte, pozitivizmin İlmihali,

       İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

       EROL, Mine, 1976, Birinci Dünya Savaşı Arifesinde Amerika'nın Türkiye'ye

       Karşı Tutumu, Ankara, Bilgi Basımevi.

       ESATLI, Mustafa Ragıp, 1975, İttihat ve Terakki, İstanbul, Hürriyet

       Yayınları.

       ESENGİN, Kenan, 1975, Milli Mücadelede İç Ayaklanmalar, İstanbul, Ağrı

       Yayınları.

       ETİNGÜ, Turgut, 1976, Kömür Havzasında İlk Grev. İstanbul, Koza Yayınları.

       FELDMAN, Arnold S., and MOORE, Wilbert E., 1962, --lndustrialization and

       Industrialism, Convergence and Differentiation--, Transactions of the Fifth

       World Congress of Sociology, International Sociological Association, 116 rue

       des Flamands.

       FIELDHOUSE, D. K., 1968, --The New Imperialism: The Hobson-Lenin Thesis

       Revised--, Imperialism and Colonialism, (ed.) George H. Nadel, and Perry

       Curtis, New York, Macmillan Company.

       FLORlAN Patrick, 1975, --Eşitsiz Mübadele Kuranıı, Bir Reiormist

       Mitoldji--, Azgelişmişlik ve Emperyalizm, (der.) Atilla Aksoy, İstanbul,

       Gözlem Yayınları.

       FRANK, Andre Gunder, 1967, Capitalism and Underdevelopment in Latin America,

       New York, Monthly Review Press.

       FRANK, Andre Gunder, 1975, --Azgelişmişliğin Gelişmesi--, Azgelişmişlik ve

       Emperyalizm, (der.) Atilla Aksoy, İstanbul, Gözlem Yayınları.

       FRENCH, J. R. P., Jr., and RAVEN; B., 1960, --The Bases of Social Power--,

       Group Dynamics, (ed.) D. Cartwright and A. Zander, New York, Harper and Row

       Publishers.

       FREY, Frederick W., 1965, The Turkish Political Elite, Massachusetts, The

       M.l.T. Press.

       FRUNZE, M. V., 1978, Türkiye Anıları, Kasım 1921- Ocak 1922, (çev.) Ahmet

       Ekeş, İstanbul, Cem Yayınevi.

       GALLAGHER, Charles F., 1966, --Contemporary lslam: The Straits of

       Secularism--, American Universities Field Staff Reports, Southwest Asia Series,

       15, No. 3.

       GENÇOSMAN, Kemal Zeki, 1980, İhtilal Meclisi, İstanbul, Hürriyet Yayınları.

       GENÇOSMAN, Kemal Zeki ve Banoğlu, Niyazi Ahmet, 1971, Atatürk Ansiklopedisi,

       İstanbul, May Yayınları.

       GEVGİLİLİ, Ali, 1973, --Yeni Türk Toplumu Nasıl Oluştu?--, Milliyet, 1 Kasım.

       GEVGİLİLİ, Ali, 1977, --Düşünenlerin Forumu, Atatürk'ün Dünyası ve Yeni

       Türkiye--, Milliyet, 6 Kasım.

       GLASNECK. ]ohannes, 1976, Kemal Atatürk ve Çağdaş Türkiye. (çev.) Arif

       Gelen, Ankara, Onur Yayınları.

       GRANDA, Cemal, 1973, Atatürk'ün Uşağı İdim, (Yazan: Turhan Gürkan),

       İstanbul Hürriyet Yayınları.

       GİRİTLİ, İsmet, 1981, --Kemalist İdeotoji ve Nitelikleri--, İstanbul, T. İş

       Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyusu, Ayrı basım.

       GÜLALP, Haldun, 1979, Yeni Emperyalizm Teorilerinin Eleştirisi, İstanbul,

       Birikim Yayınları.

       GÜNDÜZ, Asım, 1973, Hatıralarım, (Dinleyen ve yazan: İhsan Ilgar), İstanbul,

       Kervan Yayınları.

       HALE, William, 1981, --Devletçiliğin Değerlendirilmesi, Kaynakları ve

       Amaçları--, İstanbul, T. İş Bankası Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı

       basım.

       HARRlS, Marvin, 1968, The Rise of Anthropological Theory, New York, Thomas

       Y. Cromwell Company.

       HAUPT, George ve DUMONT, Paul, 1977, Osmanlı İmparatorluğunda Sosyalist

       Hareketler, (çev.) Tuğrul Artunkal, İstanbul, Gözlem Yayınları.

       HEPER, Metin, 1980, --Osmanlı Siyasal Hayatında Merkez-Kenar İlişkisi--,

       Toplum ve Bilim. No. 9-10, Bahar-Yaz.

       HOFFER, Eric, 1958, The True Believer, New York, A Mentor Book, New American

       Library.

       HOMANS, George, C., 1950, The Human Group, New York, Harcourt, Brace and

       Company.

       HUNTlNGTON, Samuel P., 1967, --Siyasal Gelişme ve Siyasal Bozulma--, A. Ü.

       Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt XXII'den ayrı basım, (çev.) Ergun Özbudun.

       HUNTINGTON, Samuel P., 1969, Political Order in Changing Societies, New

       Heaven and London, Yale University Press.

       İĞDEMİR, Uluğ, 1945. --Halkevleri ve Halkodaları--, Aylık Ansiklopedi, Mart.

       İĞDEMİR, Uluğ, 1969, Sivas Kongresi Tutanakları, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       İĞDEMİR, Uluğ, 1975, Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Ankara, Türk Tarih

       Kurumu.

       İLERİ, Rasih Nuri, 1970, Atatürk ve Komünizm, İstanbul, Anadolu Yayınları.

       İLHAN, Attila, 1973, Bıçağın Ucu, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       İLHAN, Attila, 1975, Kurtlar Sofrası, I, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       İLHAN, Attila, 1978, Yaraya Tuz Basmak, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       İLKİN, Selim, 1981, --1922-1923 Yılları Türkiye'sinde Bir Yabancı Sermaye

       Girişimi: Chester Demiıyolu Projesi--, İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası

       Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       İNFO TÜRK AJANSl, 1977, Mustafa Suphi ve Yoldaşları, İstanbul, Güncel

       Yayınlar.

       İPEKÇİ, Abdi, 1968, İnönü, Atatürk'ü Anlatıyor, İstanbul, Cem Yayınevi.

       JAESCHKE, Gotthard, 1971, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri,

       (çev.) Cemal Köprülü, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       JAESCHKE, Gotthard, 1972, Yeni Türkiye'de İslamlık, (çev.) Hayrullah Örs,

       Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KADRO, 1932, Cilt I, (tıpkıbasım), Yayıma hazırlayan: Cem Alpar, Ankara,

       İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi, (1978).

       KAĞITÇIBAŞI, Çiğdem, 1976, İnsan ve İnsanlar, Sosyal Psikolojiye Giriş,

       Ankara Sosyal Bilimler Yayınları.

       KAMAL-UD-DİN, Khwaja, 1922, The House Divided, The Mosque, Woking, The

       Islamic Review.

       KANSU, Mazhar Müfit, 1966, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber,

       I, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       KANSU, Mazhar Müfit, 1968, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber,

       II, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       KARABEKİR, Kazım, 1960, İstiklal Harbimiz, İstanbul, Türkiye Yayınevi.

       KARAÇAM, Nazif, 1970, Bütün Yönleri ile Kırklareli ve İlçeleri, İstanbul,

       Yaylacık Matbaası.

       KARAL, Enver Ziya, 1969, Atatürk'ten Düşünceler, Ankara, T. İş Bankası

       Kültür Yayınları.

       KARAL, Enver Ziya, 1975, --Günümüzde Atatürk ve Atatürkçülük--, Günümüzde

       Atatürk ve Atatürkçülük, İzmir, İzmir Barosu Yayınları, No. 2.

       KARAOSMANOĞLU, Yakup Kadri, 1965, Yaban, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       KARAOSMANOĞLU, Yakup Kadri, 1968, politikada 45 Yıl, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KARAOSMANOĞLU, Yakup Kadri, 1972-a, Arıkara, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       KARAOSMANOĞLU, Yakup Kadri, 1972-b, Sodom ve Gomore, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KARPAT, Kemal H., 1963, --The People's Houses in Turkey: Establishment and

       Growth--, Middle East Journal, 17 (No. 1-2).

       KARPAT, Kemal H., 1973, --Introduction--, Social Change and Politics in

       Turkey, (ed.) Kemal H. Karpat, Leiden, E. J. Brill.

       KAYMAZ, Nejat; 1976, --Türk Kurtuluş Savaşının Tarihsel Konumu ve Niteliği--,

       Belleten, Cilt, XL, sayı, 160, Ekim, 1976'dan ayrıbasım, Ankara.

       KAYNARDAĞ, Arslan, 1981, --Eğitimle İlgili Üç Rapor ve Atatürk İş

       Üniversitesi--, Uluslararası Atatürk Konferansı, Cilt II, İstanbul, Boğaziçi

       Üniversitesi.

       KEMAL, Mehmet, 1975, Sol Kavgası, İstanbul, May Yayınları.

       KEYDER, Çağlar, 1976, Emperyalizm, Azgelişmişlik ve Türkiye. İstanbul,

       Birikim Yayınları.

       KEYDER, Çağlar, 1979, Emperyalizm, Azgelişmişlik ne Türkiye, (İkinci basım),

       İstanbul, Birikim Yayınları.

       KILIÇ, Ali, 1955, Atatürk'ün Hususiyetleri, İstanbul, Sel Yayınları.

       KIŞLALI, Ahmet Taner, 1974, Öğrenci Ayaklanmaları, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KİLİ, Suna, 1969, Kemalizm, İstanbul, School of Business Administration and

       Economics, Robert College.

       KİLİ, Suna, 1976, Cumhuriyet Halk Partisinde Gelişmeler, İstanbul, Boğaziçi

       Üniversitesi Yayınları.

       KlNROSS, Lord, 1964, Atatürk, The Rebirth of a Nation, London. Weidenfeld

       and Nicholson.

       KOCAGÖZ, Samim, 1961, --Doludizgin--, Vatan, 26 Eylül, 1961.

       KOCAGÜZ, Samim, 1962, Kalpaklılar, İstanbul, Ataç Kitabevi.

       KOCAGÖZ, Samim, 1976, --Niçin Kurtuluş Savaşı Romanı?--. Türk Dili, Temmuz,

       No. 298.

       KOLOĞLU, Orhan, tarihsiz, Mazlum Milletler Devrimleri ve Türk Devrimi,

       Ankara, Çaba Matbaası.

       KOLOĞLU, Orhan, 1979, Trablusgarp Savaşı ve Türk Subayları, 1911-12, Ankara,

       Basın-Yayın Genel Müdürlüğü.

       KÖKNEL, Özcan, 1979, Cumhuriyet Gençliği ve Sorunları, İstanbul, Cem

       Yayınevi.

       KONGAR, Emre, 1977-a, --Yakın Tarihinıize İlişkin Bir Düzletme: Devletçiliğin

       İlanı--, Özgür İnsan, Nisan, 1977, Cilt 5, Sayı 42.

       KONGAR, Emre, 1977-b, --Söylev Hangi Koşullar Altında Söylendi?--, Türk Dili,

       (Söylev Özel Sayısı), No. 314, Kasım 1977.

       KONGAR, Emre, 1977-c, --Devletçilik ve Günümüzdeki Sonuçları--, Atatürk

       Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunları, İktisadi ve Ticari İlimler

       Akademisi Mezunları Derneği, İstanbul, 1977.

       KONGAR, Emre, 1978, İnsanı Yönlendirme ve Sosyal Hizmetler, Ankara,

       Hacettepe Üniversitesi.

       KONGAR, Emre, 1979-a, Türkiye'nin Toplumsal Yapısı, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KONGAR, Emre, 1979-b, Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği,

       Ankara, Bilgi Yayınevi.

       KONGAR, Emre, 1979c, --Some Theoretical Observations on the Development of

       the Arab World, Versus Theory of Modernization--, Man andSociety in the Arab

       Gulf, Third Book, Basrah, Center for Arab Gulf Studies Publications,

       University of Basrah.

       KURMUŞ, Orhan, 1974, Emperyalizmin Türkiye'ye Girişi, İstanbul, Bilim

       Yayınları.

       KURTULUŞ SAVAŞlNDA İÇEL TARİHİNİ YAZMA KOMİTESİ, 1970, Kurtuluş Savaşında

       İçel, Türkiye Kuvayi Milliye Mücahit ve Gazileri Cemiyeti Mersin Şubesi

       Yayınlarından, I, İstanbul, Baha Matbaası.

       KURUÇ, Bilsay, 1963, İktisat Politikasının Resmi belgeleri, Ankara, Siyasal

       Bilgiler Fakültesi.

       KÜÇÜK, Yalçın, 1979, Türkiye Üzerine Tezler, II, İstanbul, Tekin Yayınevi.

       KÜÇÜK, Yalçın, 1980, Türkiye Üzerine Tezler, I, İstanbul, Tekin Yayınevi.

       LACLAU, Ernosto, 1975, --A. G. Frank'ın Yönteminin Eleştirisi: Latin

       Amerika'da Feodalizm ve Kapitalizm--, Azgelişmişlik ve Emperyalizm, (der.)

       Atilla Aksoy, İstanbul, Gözlem Yayınları.

       LENİN, STALİN, MAO, DİMİTROV, 1977, Türkiye Üzerine, (çev.) Cafer Topçu,

       İstanbul, Aydınlık Yayınları.

       LERNER, Daniel, 1964, The Passing of Traditional Society, New York, The

       Free Press.

       LEWlS, Bernard, 1968, The Emergence of Modern Turkey, London, Oxford

       University Press.

       LEWlS, Geoffrey, 1966, Turkey, London, Ernest Benn Limited.

       LIFTON, Robert Jay, 1968, Revolutionary lmmortality, New York, Random House.

       MALAPARTE, Curzio, 1966, Hükümet Devirme Tekniği, (çev.) Nihal Önol,

       İstanbul, Varlık Yayınları.

       MARDİN, Şerif, 1962, The Genesis of the Young Ottoman Thougth, Princeton,

       Princeton University Press.

       MARDİN, Şerif, 1964, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, (1895-1908), Ankara,

       T. İş Bankası Yayınları.

       MARDİN, Şerif, 1971, --Tanzimattan Sonra Aşırı Batılılaşma--, Türkiye,

       Coğrafi ve Sosyal Araştırmalar, (der.) Tümertekin, Mansur, Benedict, İstanbul,

       İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Enstitüsü.

       MARDİN, Şerif, 1973, --Center-Periphery Relations: A Key to Turkish

       Politics?--, Deadalus, Winter 1973, Post Traditional Societies, Vol. 102, No.

       4.

       MARDİN, Şerif, 1976, İdeoloji, Ankara, Sosyal Bilimler Derneği.

       MARDİN, Şerif, 1977, --Laiklik İdeali ve Gerçekler--, Atatürk Döneminin

       Ekonomik ve Toplumsal Sorunları, İstanbul, İktisadi ve Ticari İlimler

       Akademisi Mezunları Derneği.

       MARX, Karl, 1904, Critique of the Political Economy, (İng.çev.) N. L. Stone.

       MARX, Karl, and ENGELS, Friedrich, 1973-a, Selected Works, I, Moscow,

       Progress Publishers.

       MARX, Karl. 1973-b, Selected Works, II, Moscow, Progress Publishers.

       MARX, Karl, 1973-c, Selected Works, IIl, Moscow, Progress Publishers.

       MARX, Karl. 1974, On Colonialism, Moscow, Progress Publishers.

       MAZRUl, Ali, 1981, --Meiji Restorasyonu ile Atatürk'ün Mirası Arasında

       Afrika: Karşılaştırmalı Modernleşme İkilemleri--, İstanbul, T. İş Bankası.

       Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       MECHIN, Benoist, 1955, Kaplan ve Pars; Mustafa Kemal, (çev.) Zahir Güvemli,

       M. Rasim Özgen, İstanbul, (dağıtım) Sabri Özakar, Yabancı Gözüyle Atatürk

       Yayınları, Nurgök Matbaası.

       MERTON, Robert, K., 1964, Social Theory and Social Structure, Glencoe,

       Free Press.

       MICHELS, Robert, 1962, Political Parties, New York, Free Press.

       MUMCU, Ahmet, 1963, Osmanlı Devletinde Siyaseten Katl, Ankara, Hukuk

       Fakültesi.

       MUMCU, Ahmet, 1971, Tarih Açısından Türk Devriminin Temelleri ve Gelişimi,

       Ankara, Hukuk Fakültesi.

       MUMCU, Ahmet, 1980, Siyasal Tarihe Giriş, Ankara, Turhan Kitabevi.

       MUMCU, Uğur, 1979, Çıkmaz Sokak, İstanbul, Tekin Yayınevi.

       NADİ, Yunus, 1955-a, Çerkes Ethem Kuvvetlerinin İhaneti, İstanbul, Sel

       Yayınları.

       NADİ, Yunus, 1955-b, Ankara'nın İlk Günleri, İstanbul, Sel Yayınları.

       NlEBURG, H. L., 1970, Political Violence, New York, St. Martin's Press.

       NOVİÇEV, A. D., 1979, Osmanlı İmparatorluğu'nun Yarı Sümürgeleşmesi, (çev.)

       Nabi Dinçer, Ankara, Onur Yayınları.

       OKYAR, Fethi, 1980, Üç Devirde Bir Adam, İstanbul, Tercüman Yayınları.

       ORAN, Baskın, 1980, Azgelişmiş Ülke Milliyetçiliği, Ankara, Işık Yayıncılık.

       ÖKÇÜN, Gündüz, 1971, Türkiye İktisat Kongresi, Ankara, Siyasal Bilgiler

       Fakültesi.

       ÖNCÜ, Ayşe, 1976, Örgüt Sosyolojisi, Ankara, Sosyal Bilimler Derneği.

       ÖZALP, Kazım, 1971, Milli Mücadele, I, Ankara, Türk Tarih Kurumu.

       ÖZBUDUN, Ergun, 1966, The Role of the Military in Recent Turkish Politcs,

       Massachusetts, Harward University.

       ÖZBUDUN, Ergun, 1974, Siyasal Partiler, Ankara, Sosyal Bilimler Derneği.

       ÖZKOL, Sedat, 1969, Geri Bıraktırılmış Türkiye, İstanbul, Ant Yayınları.

       ÖZTOPRAK, İzzet, 1981, Kurtuluş Savaşında Türk Basını, Ankara, T. İş

       Bankası Kültür Yayınları.

       PARUŞEV, Paraşkev. 1973, Atatürk, Demokrat Diktatör, (çev.) Naime Yılmaer,

       İstanbul, E Yayınları.

       PARVUS, 1971, Türkiye'nin Mali Tutsaklığı, (der.) Muammer Sencer, İstanbul,

       May Yayınları.

       PEKER, Recep, 1932, --Dünkü Açılma Merasiminde Recep Bey Tarafından

       İratedilen Nutuk, Hakimiyeti Milliye, 20 Şubat, 1932.

       PRlCE, Clair, 1923, The Rebirth of Turkey, New York, Thomas Seltzer.

       PRICE, M. Philips, 1961, A History of Turkey, London, George Allen and

       Unwin Ltd.

       RATMANN, Lothar, 1976, Alman Emperyalizminin Türkiye'ye Girişi, (çev.) Ragıp

       Zaralı, İstanbul, Gözlem Yayınları.

       REŞİT, Galip, 1932, --Dünkü Açılma Merasiminde Reşit Galip Bey Tarafından

       Yapılan Hasbıhal--, Hdkimiyeti Milliye, 20 Şubat 1932.

       RlFAT, Oktay, 1976, Bir Kadının Penceresinden, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       RlZA, M., 1933, İsmet Paşa'nın Siyasi ve İçtimai Nutukları, 1920-1923,

       Ankara, Başvekalet Matbaası.

       RlAZANOV, David, 1978, Karl Marx:-Friedrich Engels, Hayat ve Eserlerine

       Giriş, (çev.) Ragıp Zarakolu, İstanbul, Belge Yayınları.

       RUSTOW, Dankwart A., 1973, --The Modernization of Turkey in Historical and

       Comparative Perspective--, Social Change and Politics in Turkey, (ed.)

       Kemal H. Karpat, Leiden, E. J. Brill.

       RUSTOW, Dankwart A., 1981, --Ulusal Bir Devletin Kuruluşu, Atatürk'ün

       Tarihsel Başarısı--, İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk

       Sempozyumu, Ayrı basım.

       SAFA, Peyami, 1974, Biz İnsanlar, İstanbul, Ötüken Yayınları.

       SANER, Nejat, 1975, Atatürk Dönemi, 19 Altın Yılın Öyküsü, İstanbul,

       Milliyet Yayınları.

       SARAÇOĞLU, A. Cemaleddin, 1960, Gazi Hamidiye'nin Şanlı Maceraları,

       İstanbul, Gün Yayınları.

       SAVCI, Bahri, 1981, --Sosyal-Siyasal Sorunların Çözümünde Atatürk'ten Temel

       İlke: Demokrasi--, Uluslararası Atatürk Konferansı, Cilt IIl, İstanbul,

       Boğaziçi Üniversitesi.

       SAYARl, Sabri, 1975, --Some Notes on the Beginnigs of Mass Political

       Participation in Turkey--, Political participation in Turkey, (der.)

       Engin D. Akarlı with Gabrial Ben-Dor, İstanbul, Boğaziçi University

       Publications.

       SEL YAYlNLARl, 1955, Yakınlarından Hatıralar, İstanbul, Sel Yayınları.

       SELÇUK, İlhan, 1973, Yüzbaşı Selahattin'in Romanı, İstanbul, Remzi Kitabevi.

       SELÇUK, İlhan, 1980, --Atatürkçülük Nedir?--, Cumhuriyet, 22 Eylül.

       SELÇUK, İlhan, 1981, Atatürkçülüğün Alfabesi, İstanbul, Çağdaş Yayınları.

       SELEK, Sabahattin, 1973, Anadolu İhtilali, İstanbul, Cem Yayınevi.

       SENCER, Muammer, 1974, Osmanlılarda Din ve Devlet. İstanbul, Erk Yayınları.

       SENCER, Muzaffer, 1971-a, Türkiye'de Siyasal partilerin Sosyal Temelleri.

       İstanbul. Geçiş Yayınları.

       SENCER, Muzaffer, 1971-b, Dinin Türk Toplumuna Etkileri, İstanbul. Ant

       Yayınları.

       SENCER (Baydar), Oya, 1996. Türkiye'de İşçi Sınıfı, İstanbul, Habora

       Kitabevi.

       SERTEL, Yıldız, 1969, Türkiye'de İlerici ,Akımlar, İstanbul, Ant Yayınları.

       SEZGİN, Ömür, 1978, --Kadro Hareketi--, Kadro. (tıpkıbasım) (Yayıma

       hazırlayan Cem Alpar), Ankara, İktisadi Ticari İlimler Akademisi.

       SHAFER, Boyd C., 1972, Faces of Nationalism, New York, Harcourt Brace

       Jovanivch Inc.

       SHAW, Stanford J., and SHAW, Ezel Kural, 1977. History of the Ottoman

       Empire and Modern Turkey, II, Cambridge, Cambridge University Press.

       SHERRlLL, Charles H., tarihsiz, Bir Elçiden Gazi Mustafa Kemal, İstanbul,

       Tercüman.

       SMELSER, Neil J., 1964, --Toward A Theory of Modernization--, Social Change,

       (ed.) Amitai Etzioni and Eva Etzioni, New York, Basic Books.

       SOREL, Albert, 1949, Avrupa ve Fransız İhtilali. 1'inci (çev.) Nahit Sırrı

       Örik, İstanbul. Milli Eğitim Basımevi.

       SOYAK, Hasan Rıza, 1973, Ataatürk'ten Hatıralar, İstanbul, Yapı ve Kredi

       Bankası.

       SOYSAL, Mümtaz, 1974, 100 Soruda Anayasanın Anlamı, İstanbul, Gerçek

       Yayınevi.

       SOYSAL, Mümtaz, 1981, --Türk Anayasacılığında Kemalist Yaklaşımın Anlamı--,

       İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       SSCB, Bilimler Akademisi, 1978, Ekim Sonrası, Türkiye Tarihi,

       (çev.) A. Hasanoğlu. İstanbul, Bilim Yayınları.

       STEINHAUS, Kurt, 1973, Atatürk Devrimi Sosyolojisi, (çev.) M. Akkaş,

       İstanbul, Sander Yayınları.

       STIRLING, Paul, 1981. --Cumhuriyet Türkiyesinde Toplumsal Değişme ve

       Toplumsal Denetim--, İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu,

       Ayrı basım.

       STOKKE, Arne J., 1981, --Ulusal Siyasal Sistemle Bütünleşmenin Temeli ve

       Düzeyi--, İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       SÜLKER, Kemal, 1973. 100 Soruda Türkiye'de İşçi Sınıfı Hareketleri,

       İstanbul, Gerçek Yayınevi.

       ŞANDA, Hüseyin Avni, tarihsiz, Yarı Müstemleke Oluş Tarlhi, 1908 İşçi

       Hareketleri. İstanbul, Gözlem Yayınları.

       ŞEFİK, Hüsnü, 1975, Türkiye'de Sınıflar, Ankara, Ülke Yayınları.

       ŞEMSUTDlNOV, A., ve BAGİROV, Y. A., 1979. Bir Karagün Dostluğu, Kurtuluş

       Savaşı Yıllarında Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri, (çev.) A. Hasanoğlu,

       İstanbul. Bilim Yayınları.

       ŞNUROV, A., ve ROZALİYEV, Y., 1970, Türkiye'de Kapitalistleşme ve Sınıf

       Kavgaları, (çev.) G. Bozkaya ve M. Anibal, İstanbul, Ant Yayınları.

       TAHİR, Kemal, 1971, Yol Ayrımı, İstanbul, Sander Yayınları.

       TANPINAR, Ahmet Hamdi, 1973, Sahnenin Dışındakiler, İstanbul, Büyük

       Kitaplık.

       TANSU, Samih Nafiz, 1960, İttihat ve Terakki İçinde Dönenler, İstanbul,

       İnkılap Kitabevi.

       TEKELİ, İlhan, 1980, Toplumsal Dönüşüm ve Eğitim Tarihi Üzerine Konuşmalar,

       Ankara, Mimarlar Odası.

       TEKELİ, İlhan, ve ŞAYLAN, Gençay, 1978, --Türkiye'de Halkçılık İdeolojisinin

       Evrimi--, Toplum ve Bilim, Yaz-Güz, 1978, No. 6 ve 7.

       TEZEL, Yahya S., 1970, --Birinci B. Millet Meclisi Anti-Emperyalist miydi?

       Chester Ayrıcalığı--, SBF Dergisi, XXV, No. 4, Aralık 1970.

       TİKVEŞ, Özkan, 1975, Atatürk Devrimi ve Türk Hukuku, İzmir, İstiklal

       Matbaası.

       TİMUR, Taner, 1971, Türk Devrimi ve Sonrası, 1919-1946, Ankara, Doğan

       Yayınları.

       TİRYAKİAN, Edward A., 1970, --Structural Sociology--, Theoretical Sociology,

       (ed.) John C. McKinney, and Edward A. Tiryakian, New York,

       Appleton-Century-Crofts.

       TOLAN, Barlas, 1980, Çağdaş Toplumun Bunalımı, Anomi ve Yabancılaşma,

       Ankara, İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi.

       TOPÇUOĞLU, İbrahim, 1976, Neden 2 Sosyalist Partisi, 1946, İstanbul, Eser

       Matbaası.

       TOPUZ, Hıfzı, 1971, Kara Afrika, İstanbul, Milliyet Yayınları.

       TÖR, Vedat Nedim, 1932, --Müstemleke İktisadiyatından Millet İktisadiyatına--,

       Kadro, No. I, II Kanun, 1932.

       TÖR, Vedat Nedim, 1976, Yıllar Böyle Geçti, İstanbul, Milliyet Yayınları.

       TUNAYA, Tarık Zafer, 1952, Türkiye'de Siyasi Partiler, İstanbul, Doğan

       Kardeş Yayınları.

       TUNAYA, Tarık Zafer, 1960, Türkiye'nin Siyasi Hayatında Batılılaşma

       Hareketleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi.

       TUNAYA, Tarık Zafer, 1980, --Atatürkçülük-Dün, Bugün, Yarın--, Uluslararası

       Atatürk Konferansı Tebliğleri, Cilt II, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi.

       TUNAYA, Tarık Zafer, 1981, Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve

       Atatürkçülük, Ankara, Turhan Kitabevi.

       TUNÇAY, Mete, 1978-a, Türkiye'de Sol Akımlar, Ankara, Bilgi Yayınevi.

       TUNÇAY, Mete, 1978-b, --Heyet-i Mahsusa'lar, (1923-1938), Cumhuriyet'e

       Geçişte Osmanlı Asker ve Sivil Bürokrasinin Ayıklanması--, A. Ü., Siyasal

       Bilgiler Fakültesi, Kanun-u Esasi'nin 100'ücü Yılı Armağanı'ndan ayrı basım,

       Ankara.

       TURAN, İlter, 1969, Cumhuriyet Tarihimiz, İstanbul, Çağlayan Kitabevi.

       Türkiye Ansiklopedisi, İstanbul, Hürriyet-Kaynak Kitaplar. Türkiye Büyük

       Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları, Ankara, TBMM Basımevi.

       TÜTENGİL, Cavit Orhan, 1971, Az Gelişmenin Sosyolojisi, Ankara, Toplum

       Yayınevi.

       TÜTENGİL, Cavit Orhan, 1977, --Söylev'in Öğretisi--, Türk Dili, (Söylev Özel

       Sayısı), No. 314, Kasım 1977.

       ULAGAY, Osman, 1974, Amerikan Basınında Türk Kurtuluş Savaşı, İstanbul,

       Yelken Matbaası.

       URAS, Güngör T., 1979, Türkiye'de Yabancı Sermaye Yatırımları, İstanbul,

       İktisadi Yayınlar Ltd. Şti.

       US, Asım, 1964, Gördüklerim, Duyduklarım, Duygularım, İstanbul, Vakit

       Matbaası.

       US, Asım, 1966, 1930-1950, Atatürk, İnönü, İkinci Dünya Harbi ve Demokrasi

       Rejimine Giriş Devri Hatıraları, İstanbul, Vakit Matbaası.

       ÜLKEN, Hilmi Ziya, 1966, Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi, Konya, Selçuk

       Yayınları.

       ÜLKEN, Yüksel, 1981, Atatürk ve İktisat, Ankara, T. İş Bankası, Kültür

       Yayınları.

       VELİDEDEOĞLU, Hıfzı Veldet, 1971, Bir Lise Öğrencisinin Milli Mücadele

       Anıları, İstanbul, Varlık Yayınları.

       VELİDEDEOĞLU, Hıfzı Veldet, 1981, --Atatürk'ün Örgütleşme Gücü--, İstanbul,

       T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ayrı basım.

       WALLERSTEIN, Immanuel, 1974, The Modern World System, New York, Akademic

       Press.

       WALLERSTEIN, Immanuel, 1978, --Dünya Kapitalist Sisteminin Yükselişi vc

       Gelecekteki Çöküşü: Karşılaştırmalı Çözümleme İçin Kavramlar--, (çev.) Yahya

       S. Tezel, Toplumcu Düşün, Eylül, 1978, No. 3.

       WEBER, Max, 1947, The Theory of Social and Economic Organization, (İng.

       çev.) A. M. Henderson ve Talcott Parsons, New York, Oxford University Press.

       WEBER, Max, 1958, The Protestant Ethic and the Spirt of Capitalism; (İng.

       çev.) Talcott Parsons, New York, Charles Scribner's Sons.

       WEBSTER, Donald Everett, 1939, The Turkey of Atatürk, Philadelphia, The

       American Academy of Political and Social Science.

       WEBSTER, Donald Everett, 1981, --Kemalist Fabianism--, Uluslararası Atatürk

       Konferansı, Cilt III, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi.

       WEIKER, Walter, 1973, Political Tutelage and Democracy in Turkey, Leiden,

       E. J. Brill.

       WlATR, Jerzy J., 1981, --Kemalism and the Progressive Military Regines in

       Devoloping Countries--, İstanbul, T. İş Bankası, Uluslararası Atatürk

       Sempozyumu, Ayrı basım.

       WORTHAM, H. E., 1930, Mustapha Kemal of Turkey, London, The Holme Press.

       YERASİMOS, Stefanos, 1979, Türk-Sovyet İlişkileri, İstanbul, Gözlem

       Yayınları.

       YETKİN, Çetin, 1970, Türkiye'de Soldaki Bölünmeler, Ankara, Toplum Yayınevi.

       YÜZBAŞIOĞLU, Muammer, 197l, Atatürk'ü Anmak, İstanbul, Yörük Matbaası.

       :::::::::::::::::::