HADIMLARIN DÜNYASI

Çağlar Boyunca Hadımlık

Orijinal adı: Le monde des eunuques

La castration à travers les âges

© Éditions Imago, 2011

Yazan: Olivier de Marliave

Fransızca aslından çeviren: Yasemin Kayacan

Türkçe yayın hakları: © Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.

Bu eserin bütün hakları saklıdır. Yayınevinden yazılı izin alınmadan kısmen veya

tamamen alıntı yapılamaz, hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz.

Dijital yayın tarihi: Haziran 2016 / ISBN 978-605-09-3121-1

Kapak tasarımı: Geray Gençer

Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.

19 Mayıs Cad. Golden Plaza No. 1 Kat 10, 34360 Şişli - İSTANBUL

Tel. (212) 373 77 00 / Faks (212) 355 83 16

Toplu sipariş için tel: 0212 373 77 44

www.dogankitap.com.tr / editor@dogankitap.com.tr / satis@dogankitap.com.tr

Hadımların Dünyası

Çağlar Boyunca Hadımlık

Olivier de Marliave

Çeviren: Yasemin Kayacan

Priapo, rubero deo

(Kırmızı yüzlü Tanrı Priapos’a)

Giriş

Hem basit hem de çoklu tek bir gerçeği tanımlamak için kullanılan, hadım etme, iğdiş etme, kısırlaştırma gibi terimlerin sayısı hiç de az değildir. Cinsel organların tamamen veya kısmen kesilerek bedenden ayrılması, tüm dünyada gerçekleştirilen bir uygulamadır ve günümüzde de hâlâ devam etmektedir. Bir erkeği üreme yetilerinden mahrum etmek, dini sebeplerin yanı sıra, sanatsal veya siyasi sebeplerle veya kişiyi cezalandırma amacıyla da kullanılır ve dünyadaki tüm toplumları büyülemiş olan canavarca bir kudrettir.

Hadımlara ilişkin bu dünya turu, Türkiye’den, Hindistan’dan, Sahil bölgesinden, Mısır’dan, Mağrip’ten ve İtalya’dan da geçerek bizi Çin’den Rusya’ya kadar sürükleyecek. Hadım edilmiş tüm bu insanları birbirine bağlayan ortak noktalar vardır. Son hadımlar 20. yüzyılın ikinci yarısında ölmüşlerdir, oysa ister Roma’daki Sistine Şapeli’nde olsun, ister Pekin’deki Yasak Şehir’de olsun, ister Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İstanbul’da olsun, hadımların hizmetlerine son verilmesi 1920’li yıllarda gerçekleşmiştir. Hepsi de, farklı farklı veya birbirine benzer bin tane hizmet isteyen efendilerin hizmetindeydiler. Ama, 18. yüzyıl Avrupası’nın yetenekli hadımlarını Çinli imparatorların hizmetindeki kölelerden ayıran hatırı sayılır farklar bulunduğu da bir gerçektir. Günümüzde Mumbai’nin banliyölerinde yaşayan Hintli hicralar (“hadım”), Rus Skoptzy’lerle benzerlikler gösterir çünkü hadım edilmenin her zaman dinle ve kutsallıkla yakından ilgisi olmuştur. Tüm dünyadaki hadımların en büyük ortak noktası belki de budur.

Sistine Şapeli’nin ilk İtalyan sopranisti’leri genç kilise adamlarıdır ve başarısız birer şarkıcı olan diğer birçok hadım, din adamlığına sığınmıştır; Osmanlı saraylarının yaşlı hadımları, en azından yüksek kademelerde bulunanlar Kahire’ye ve Arabistan’a giderek yaşamlarını İslam’ın kutsal topraklarında tamamlarken, Osmanlı’da da, seçkin dini görevlere büyük hadımlar getirilmektedir. Ve Çin’de, Yasak Şehir’den emekli olan hadımlar, Budist tapınaklarının avlularının altında, huzur içinde ölümü beklerler. Hadım edilme eyleminin ve hadımların hayatının bir ana tanrıçaya ithaf edildiği Hindistan’da, hadım edilmenin tek meşruiyeti Hinduizmden gelir. Hıristiyan kiliseleri ise, Origenes’ten hadım işlemini destekleyen Papalara uzanan süreç boyunca görevlilerinin hadım edilmesini her zaman reddetmemiştir ve uzuvları kesilmiş insan bedeninin Hıristiyanlar açısından kurtarıcı bir değeri olduğu doğrudur. Ve Origenes gibi, Valésius’un müritlerinin de Hıristiyan hiyerarşisinde binlerce vârisi olmuştur. Şüphesiz bunların sonuncularından biri olan Aziz Géraud, 10. yüzyılda yaşamıştır. Bu Auvergneli, Ortaçağ’ın büyük manastırlarından birini kurduğu Aurillac’ta, “göklerin krallığı için” kendini hadım etmiştir.

Hizmetkârlık evrenseldir. Hadım edilme de öyle. Ve her şeyden önce, mitolojik bir evrensel kavramdır bu: İster Afrika’da Dogon veya Bambara kabilesinde, ister Yeni Gine’de Papualılarda, ister Hindu Veda’larında veya Hitit ve Mısır kozmogenilerinde olsun, her yerde iğdiş edilmiş babalar, bedenden ayrılmış uzuvlar, kurban edilmiş çocuklar, yeme ayini ve kendini dölleme vardır. Antropologlar, bu kurucu efsanelere dair her şeyi bize öğretmişlerdir ve göreceğiz ki, ilkel mitoloji ve dinlerle ilgili öğeler, çoğunlukla günümüzdeki hadım edilme uygulamalarını haklı çıkarmaya yarar.1Bundan sonra, hadım edilme korkunç derecede insani bir evrensel gerçekliktir ve kökenleri, 19. yüzyılda Asur’da hüküm sürmüş olan efsanevi kraliçe Semiramis’ e dayandırılır; kendisinin, düşmanlarını güçsüz kılmak için savaş esirlerini hadım ettirdiği söylenir. Aynı zamanda, birçok sevgilisi olduğu ve onları kullandıktan sonra hadım ettiği de söylentiler arasındadır. Ama, hadımların haremlerdeki ve hükümdarların çevresindeki varlığı, aynı dönemde Bağdat’ta bulunan saray çevresiyle, yani parlak halife Harun Reşid’in çevresiyle de ilişkilendirilir.

Birçok tarihçi, saray hadımlığının daha sonra Doğu ve Batı’ya yayılan halinin köklerinin Pers İmparatorluğu’nda bulunduğunu söyler. Günümüzde, bu konuyla ilgili güvenilir veriler yoktur. 1565-1645 yılları arasında yaşamış olup namı Fransa’ya kadar ulaşan, burada da “Pers Richelieu” lakabıyla anılan Sarou Taki Khan Mirza’nın yüzünü tanırız yalnızca. Hatta kendisine ithaf edilen bir eser de vardır: 1752’de Lorient’de yayımlanan Saroutaki ve Alibek. Bir fırıncının oğlu olan bu olağanüstü adam, pek çok maceradan sonra başbakan olur. Asker olarak işe alınmış, daha sonra bir savaş kumandanının himayesine de girmiş, fakat kıskançlıkların hedefi olmuş ve haklı veya haksız bir şekilde, bir çocuğa tecavüz etmekle suçlanmıştır. Pers adaletinin kurallarına uygun olarak, hadım edilmeye mahkûm edilir. Sarou Taki, bunun üzerine cesaretini kanıtlamak amacıyla cinsel organını ve testislerini keserek kendi cezasını kendi verir. Bu hareketi sayesinde Şah II. Abbas’ın hayranlığını kazanır ve onun tarafından, ülkenin yönetiminde görevlendirilir. Burada, hazine yönetimindeki yeteneğinden dolayı çok kısa zamanda dikkat çeker ve hükümdarın genel denetimcisi olarak görevlendirilir, daha sonra da başbakan olur. Üç hükümdara hizmet etse de en sonunda cinayete kurban gider.

Yaşlı Avrupa’dan söz edecek olursak, orada da, önce Ortaçağ’da, daha sonra da 19. yüzyılın sonuna kadar devam eden süreçte erkek çocukları hadım edilmiştir. Mesele, ilk başta Endülüs’te büyük başarı kazanan İslam pazarını, daha sonra da Bizans ve Osmanlı saraylarını kontrol altına almaktır. Fransa’daki Verdun şehri ve Çek ülkesindeki Prag şehri, Balkanlar ve Kafkasya’nın bayrağı devralmasından önce, ünlü hadım edilme merkezleridir. Bu iki Avrupa şehrinin Yahudi doktorları, hadım etme konusunda uzmanlaşmışlardır ve büyük çaplı bu ticaret, Narbonne, Bizans ve Mağrib’e ve genç hadımların Cordoba (Kurtuba) ve Grenada ile Mağripli efendilerinin yanına gittiği Valencia ve Almeria’ya doğru ilerliyordu. 912 ve 961 yılları arasında, hadım olan veya olmayan on binden fazla kölenin Cordoba’ya götürüldüğü tahmin edilmektedir. Piskoposlar, muazzam kâr getiren bu insan kaçakçılığını ihbar ederler fakat sonuç alamazlar.2

Diğer taraftan, Afrika’da hadım ticareti ile köle ticareti birbirinden ayrılamaz durumdadır ve bu topraklardaki en kârlı iş haline gelmiştir. Fakat Ortadoğu’da artık siyahi köleye rastlanmaz, oysaki dünya çapındaki sayıları, Amerika’ya götürülen hemcinslerinin sayısına denktir. Doğu’daki siyahi köle ticaretiyle Amerika kıtası kaçakçılığının arasındaki büyük fark, Amerika’ya götürülen kölelerin hadım olmamasıdır. Ancak, Amerika’ya gönderilenler arasında, gerçek üretim çiftliklerinde, çiftçilerin köle işgücünün çoğalmasını sağlayan kadınlar vardır. Doğu’daki köle ticaretinde bu tür şeylere hiç rastlanmaz. Buradaki insanlar, tıpkı haremlere kapatılan ve kürtaja maruz bırakılan kadınlar gibi, hiçbir üreme umudu olmaksızın köle olarak kullanılan erkeklerdir. Doğu’daki köle ticareti, bin yıl kadar devam etmiş olmasına rağmen, siyahi kölelerin koloniler halinde, özellikle ülkenin güneyinde varlığını sürdürdüğü Fas haricinde, uçsuz bucaksız Akdeniz kıyılarında hemen hemen hiçbir somut iz bırakmamıştır.

Bunun üzerine biz de, hadımlarla ilgili bu dünya turunda, hakkında en sağlam belgeleri bulabileceğimiz alanlarla kendimizi sınırladık ve hadım erkeklerin hizmet ettiği sayısız krallığı bir kenara bıraktık. Kamboçya’da olduğu kadar Kore’de de durumun bu olduğu bilinir. Eski Çin’de olduğu gibi, aileler, geleceklerini güvence altına almak için, bir oğullarını cerrahın bıçağına kurban ederler.

L’odor di femina

Önyargıların, karışıklıkların ve dini yorumların hüküm sürdüğü bir konuda, asgari düzeyde bir anlambilim bilgisi gereklidir. “Hadım” ve “haremağası” terimleri ortak dilde anlam olarak birbirlerine denk olsalar da kökenleri farklıdır. İlk terim, billur sesler elde etmek için hadım etme işleminin çokça yapıldığı İtalya bölgesine has bir özgünlük kazanmıştır. İkinci terimin kökeni ise, Latincedeki eunuchus, Yunancadaki eunoukhos, yani “yatağın bekçisi”ni3 anımsatır. Fakat, hadımların belli başlı görevleri asla iktidardakilerin ve onların kadınlarının yataklarıyla sınırlı kalmamış, yaşadıkları toplumunki kadar geniş alanlara ulaşmıştır.

“Harem” kelimesi Arapça kökenli olup, ya “evin kadınlara ayrılan bölümü” anlamına gelen enderun kelimesinden ya da “yasak, kutsal şey” anlamına gelen haram kelimesinden gelmiştir (Alain Rey). Hadım edilme anlamına gelen castrat kelimesi ise, Latincedeki castrare, yani “kesmek” fiilinden türemiştir. Bu kelimenin köklerini, Sanskritçede bıçakla kesmek anlamına gelen sastram kelimesinde aramak gerekir. Ama çok uzun zamandan beri, kelimelere tuhaf kökenler de yakıştırılmıştır ve bunlardan ilki de bir zamanlar kunduz (Fransızcada castor) kelimesiyle castration (Fransızcada “hadım edilme”) arasında kurulan ilişkidir. Bu hayvanın, içinde eskiden tıbbi açıdan faydalı olduğuna inanılan bir misk bulunan bir kesesi olduğu bilinir. Çok uzun yıllar boyunca, günün birinde, avlanmak üzere olduğunu anlayan kunduzun, canını kurtarmak için bu misk bezlerini kesip avcıya fırlattığı iddia edilmiştir. Ve başka bir avcı ortaya çıktığında kunduz ayağa kalkıp vücudunun kesik bölümünü göstererek avlanmaktan kurtulmuştur!

Hadım edilme, en azından Anglosakson üniversitelerinde araştırmacılar arasında yeniden ilgi görmeye başlayan bir konudur. American Historical Convention’da, Ocak 2000’de bu konuyla ilişkili birçok bildiri sunulmuştur ve bugün artık yalnızca beşeri bilimler alanında değil, endokrinoloji ve üroloji alanında da birçok tez yazılmıştır. New York Tıp Akademisi Kütüphanesi’nin Cumming koleksiyonu, bu meseleye ilişkin makalelerden, yazılardan ve genel araştırmalardan oluşan bin iki yüz referansı bünyesinde barındırır.

Hadım, ideal hizmetkâr gibi görünür. Esasında, erkeğin temel tutkularının iki dinamiğini görmezden gelmekle yükümlüdür: hanedan içersindeki iktidar arayışı ve tensel zevk arayışı. Bu sebepten, hükümdar, çevresini hadım erkeklerle sararak bir yandan hanedan kurma sürecinde bir komploya kurban gitme tehlikesinden korunur, hem de haremi saygınlık öğesi olarak muhafaza etmek isterken evliliğine de ihanet etmemiş olur. Fakat, tarihin en eski çağlarından beri, küçük bir grup hadım her zaman krallara, imparatorlara ve hükümdarlara yakın olmuştur. Önce Asur, daha sonra Bizans ve Çin imparatorlarının ordusuna hükmeden generallerden tutun, Oyo İmparatorluğu’nun (16. yüzyıl, Nijerya) büyük hadımının imparatorun adaletini yerine getirdiği Afrika’ya kadar, hepsi birer istisna olan bu insanların ismi uzun bir liste oluşturur. Ve imparatorluğun iktidarını gerçekte ellerinde tutan Moğol, Çinli veya Türk hadımların isimlerini saymıyoruz bile, ki bu arada en ünlü İtalyan hadımlar da Avrupalı seçkinlerle çoktan içli dışlı olmuşlardır.

Haremağaları, yalnızca bir efendinin hizmetinde olan münzevi kadınlar arasında yetişirler ve Doğu haremlerini saran erotizm, Batı’nın hayal dünyasındaki en yerleşik efsanenin temelini oluşturur. Oysaki, içinde kadınların yaşadığı sıra sıra odalar, seyyahlar tarafından anlatılan, sözde haremağalarının yönettiği seks âlemlerinden çok, birer manastırı çağrıştırır. Ve bu sebeptendir ki, bu kişiler, bir yandan hayal kırıklığı ve yoksunluk içinde, diğer tarafta bir odor di femina içinde yüzerken hayal edildikleri, haremle ilgili bu fantezileri de daima paylaşmışlardır.

Tensellik ve erkeklik: Avrupalılar, 1683’te Viyana’yı kuşatan ve bu gösteriyi yüzlerce siyahi hadımla çevrili yaşayan binlerce kadınına sunan Osmanlı sadrazamı Kara Mustafa Paşa’ya atfedilen kuvveti ve kudreti hayranlıkla keşfederler. Daha sonra, Kral XIV. Louis’nin çağdaşları, Fas sultanı Moulay İsmail’le tanışırlar. Kendisinin yedi yüz çocuğu olduğu söylenmektedir, çoğunlukla doğar doğmaz ölen kız çocukları bu sayıya dahil değildir. 1704 yılı boyunca, bu sultanın en az kırk çocuğu dünyaya gelmiştir.

Haremler, bir zevk evinden daha çok bir hapishane havasına sahip olsa da, çokeşliliğin kişiyi doğal olarak cinsel tüketime yönlendirdiği açıktır. Saatler ve günler, her yerde betimlenen, haremağasının bir gözdeyi hükümdarın yanına götürmek için gelmesiyle kesintiye uğrayan bir kasvet içinde geçer. Burada, cariyenin tüm cazibesini kullanması gerekmektedir. Bu yeteneklerin ve bol şansın da yardımıyla önce bir gözde, daha sonra da olası bir eş olabilir, en azından bir erkek çocuğu dünyaya getirirse.

Büyük hadımlık kandırmacası

Hadımlık, doktorların ve gezginlerin yoğun ilgisinin hedefi olmuştur, bunu dünya turumuz boyunca göreceğiz. İlk başlarda, hadımlıkla ilgili, tıbbi incelemeden çok efsanelerden veya ahlaktan kaynaklanan önyargılarla karışık fikirler öne sürülmüştür. Richard Millant, 1908 yılında fazlasıyla acımasız bir açıklamada bulunur: “Hadımlık, bedensel olduğu kadar ahlaki yönden de bir aşağılamadır ve ikiyüzlülük, acımasız içgüdüler, korkaklık ve kıskançlık, onun doğasının temelini oluşturur.”4Bu açıklamadan yüz yıl önce ise, rahip Jean Gimazane şu cümleyi söylemeye cüret etmiştir: “Hadımlar, isimsiz birer melez olduklarından, kadının geçici zarafetini erkeğin sonradan görme, doymak bilmez iktidarıyla birleştirirler.”5Ve Büyük Larousse Ansiklopedisi, 1905 yılına dek şöyle bir tarif yapmıştır: “Hadımın zihni kısıtlı, kalbi ise katıdır. İnsanlığın şanını ve şerefini oluşturan duyguların hiçbirini hissetmez!”

Latin edebiyatında, şehvetli hadım, ana karakterlerden biri olarak, palavracı asker ve kurnaz hizmetçinin yanında yer almaya başlamıştır bile. “Juvénal ve Martial, çirkin, soluk benizli, gudubet, kolları ya da bacakları çıkık hadımları tarif ederler bize.”6Bu son ayrıntı, tıbbi incelemelerin de sıkça ortaya koyduğu gibi, hadım erkeklerin kol ve bacaklarının abartılı derecede uzamasıyla ilgilidir. Buna karşılık, daha önce de söylediğimiz gibi, bunun tam tersi özellikleri taşıyan, erdemleri ispatlanmış olan bir sürü hadımın hikâyesini de tarih bize sunar. Ve aslında, (her şeye rağmen!) dikkat çekici ahlaki ve hatta erkeksi niteliklere sahip olan birçok erkekle karşılaşırız. Hadımlığın “insanlıktan çıkarmadığı” erkeklerdir bunlar. Esasında, doktorlar hastalarının erkekliğini alırken hiçbir endişe duymamışlardır çünkü hadım etme, cüzamdan tutun fıtığa kadar, hatta uzun zaman boyunca ruhsal bir kusur sayılan mastürbasyonun da içinde bulunduğu birçok hastalığın tedavisi olarak uygulanmıştır.

Hadımların tıbbi incelemeleri görece iyi belgelenmiş olsa da, bu genç çocukların bıçak altında ne gibi travmalar yaşadıklarını asla bilemeyeceğiz. En azından şunu söyleyebiliriz ki, mahrum edildikleri zevklerin farkına geç varmışlardır, oysaki hadım edilen yetişkinler bundan böyle nelerden mahrum olacaklarını çok iyi bilmektedirler. Bir hadımın intikamına dair az bulunan hikâyelerden birisi Heredotos tarafından aktarılır. Adına Panione denen bir köle tüccarı, Sakız adasının çocuklarını hadım ederek Akdeniz’de hüküm sürmektedir. Kurbanlarından biri olan Hermotime, Lidya’da Sardes’teki bir sarayda başhadım olmuştur ve işlerini daha da büyütebileceğini söyleyerek Panione’ye saraya yerleşmesini teklif eder. Panione tuzağa düşer ve ailesiyle birlikte saraya gelir. Bunun üzerine Hermotime onu da hadım olmaya mecbur eder ve dört oğlundan birisini, babasını hadım etmeye zorlar! Buna karşılık, sahte hadımların hikâyelerine de çokça rastlanır. En yenilerinden biri, İran şahının çevresiyle ilgilidir. Murtaza adlı bir genç, bir gün veliaht prens Rıza Şah Pehlevi’nin kuzenini boğulmaktan kurtarır. Genç adam, bahçıvan olarak sarayda hizmet etmeye başlar ve burada prensesin himayesine girer. Sarayın doktoru, kendisini muayene eder ve onun iktidarsız olduğunu bildirir: O andan itibaren “doğal hadım” olarak nitelenir, ki bu terim daha sonra hadımlığın (hayali) türleri arasına girer.7Kendisi haremde görevlendirilir, hiçbir zaman hadım edilmediği halde haremağası olur ve Şah’ın çevresine girmeyi başararak onun en etkili danışmanlarından biri haline gelir. Avrupa’daki resmi heyetlere eşlik eder ve burada, diplomasi yeteneği sayesinde, İngiltere Kraliçesi Victoria’nın olduğu kadar, Avusturya-Macaristan İmparatoriçesi Sissi’nin de beğenisini kazanır. Murtaza, 1933 yılında, dört eşli bir zengin olarak Tahran’da ölür. Bu alışılmadık macera, romansı bir anlatımla, İranlı gazeteci Freidoune Sahebjam tarafından aktarılmıştır.8

Asya’da, seks her zaman bir tür saplantı oluşturmuştur. Hintli hicralar, güçlerinin büyük bölümünü, içinde iktidarsızlık tehdidi de bulunan birçok laneti kendilerine atfeden batıl inançlardan almışlardır. Tüm Asya ülkelerinde, erkek cinsel organının boyutuna ve bu boyutun olası bir küçülmeye uğramasına dair saplantı hâlâ devam etmektedir. Buna koro denir: “Kaplumbağa kafası” anlamına gelen Malayca bir kelimedir bu ve penisin küçülmesine ve ortadan kalkmasına ilişkin korkuyu ifade eder. Koro salgınları düzenli şekilde ortaya çıkarlar. Bütün bir halkın korkuya kapılması için, kötü talihe, bozuk bir yiyeceğe, bir lanete veya düşman manevralarına ilişkin basit bir söylenti yeterlidir. Bunun en büyük ve en güncel örneğine 1967 yılında Singapur’da rastlanmıştır: Binlerce insan, domuz eti yemenin koro etkisi gösterdiğine inanmıştır. Hadımlığın bin yıldan beri bilindiği Çin’de de böylesi dedikodular yayılır. Guangdong’un güneyinde, penisleri kurutmakla, hatta çalmakla suçlanan bir hayaletin var olduğu iddiası insanları dehşete düşürmüştür. 1977 yılında Tayland’da da buna benzer bir toplumsal salgın görülmüştür: Kuzey Vietnamlı gizli casuslar, koro’yu yaymak için suya zehir katmakla suçlanmışlardır.

Afrika’da da bu tür saplantılara geniş ölçüde rastlanır ve esrar içmenin bu meşhur koro’ya sebep olduğu söylentileri New York’a kadar ulaşmıştır! Freud’un ortaya attığı hadım edilme kompleksinin evrensel niteliğini destekleyen birçok öğedir bunlar...

Hadımlık, ceza hukuku sayesinde, 21. yüzyılın başlarında bulunduğumuz şu dönemde de tekrar gündeme oturabilir. Aslında, ülkeler cinsel suçluları cezalandırmak için hâlâ hadım etme uygulamasına başvuruyorlar, fakat bunu, gitgide daha fazla içine girdiğimiz sanal dünyanın doğasına uygun biçimde kimyasal yollarla yapıyorlar.

En sonunda, her türlü ahlaki kısıtlamadan uzak olan ve dünyayı yeniden etkisi altına alan erotizm çıkar karşımıza. Dizginlenemeyen bir tutku, bir çılgınlıkla, hadım etmeyle sonuçlanabilir. Sada Abe’yi hatırlayalım: Bu genç Japon kız, cinsel ilişki sırasında sevgilisini boğarak öldürmüş, daha sonra da penisini ve testislerini, el çantasında taşıyabilmek amacıyla kesmiştir. Bu hareketini, çılgınca âşık olmasıyla açıklamıştır. Bu haber, 1976 yılında, yönetmen Nagisa Oshima’nın Duyular İmparatorluğu adlı filmine konu olmuştur.

1 Bkz. Michel Erlich, Les Mutilations Sexuelles, Presses Universitaires de France, Paris, 1991.

2 Jacques Heers, Les Négriers en terres d’Islam, Perrin, Paris, 2003, s. 16.

3 Alain Rey, Dictionnaire Historique de la langue française, Le Robert, Paris, 1995, s. 747.

4 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, Vigot Frères éditeurs, Paris, 1908, s. 283.

5 Şu eserde referansı var: Georges Sidéris, Eunuques et Pouvoirs à Byzance, doktora tezi, Paris I, 2001, s. 3.

6 G. Sidéris, Eunuques et Pouvoirs à Byzance, a.g.e., s. 350.

7 Önce Bizans, daha sonra da Osmanlı imparatorları bu “doğal hadım” özelliğini, penisleri kesilmemiş olsa da testisleri çıkartılan beyaz kölelerine atfetmektedirler.

8 Le dernier eunuque, Le Félin, Paris, 2005.

1

Hadımlar imparatorluğu Çin

17 Aralık 1996 tarihinde, Sun Yaoting’in ölümüyle birlikte, Çinliler kendilerini imparatorların geleneksel Çin’ine bağlayan son bağlarından birini kaybederler. Bu adam, 1911’de ilan edilen cumhuriyetten ve Mao devriminden önce, imparatorluk sarayının ihtişamını ve eski moda törenlerini tanımış son adamdır. Doksan dört yaşındadır ve eski Pekin’de bir evde, evlatlık olan oğlu ve hayat arkadaşıyla yaşamaktadır.

Sun Yaoting, Yasak Şehir’in son hadımı

Sun Yaoting, Yasak Şehir’e 1917’de hizmetkâr olarak kabul edilmiş ve Qing Hanedanı’nın son imparatoru Pu Yi’yle beraber Mançurya’ya gittiği 1924 yılına kadar burada yaşamıştır.1O dönemde, imparatorun hizmetkârı konumuna sahip olmak bir ayrıcalıktır çünkü Sun Yaoting ve imparator ailesinin en yaşlı üyelerinin çevresindeki elli meslektaşı hariç, Yasak Şehir’deki tüm hadımlar sorgusuz sualsiz kovulmuşlardır. Bir yıl sonra, Yasak Şehir’de sayıca bir ordu kadar kalabalık olan hadım hizmetkârların varlığına şahit olmuş bir adamın hizmetindeki tek hadımdır. Sun Yaoting Pu Yi’nin peşinden Mançurya’ya gittikten sonra Pekin’e dönüp Maocuların hizmetine girmeye çalışmış ama bu iyi niyeti, onun hayatının en büyük mutsuzluklarından birini yaşamasının önüne geçememiştir. 1960’lı yıllarda, kültürel devrimin Kızıl Muhafızlar’ından korkan anne ve babası, içinde onun cinsel organlarını sakladıkları testiyi atmıştır. Çinli bir hadım için, daha iyi bir dünyada yeniden doğmasını sağlayacak bu kıymetli testi olmaksızın ölmekten daha vahim bir felaket yoktur. Onun biyografisini hazırlayan yazar, “Onu yalnızca iki kez ağlarken gördüm” diye itiraf eder, “hadım edilmesini bana anlatırken ve hazinesinin kaybından söz ederken.”2Hayatta kalmış olan hadımlar, Kızıl Muhafızlar’dan kötü muamele görürler çünkü onlara, tiksindirici bir biçimde, feodal Çin’i hatırlatmaktadırlar. Hadımlardan birçoğu, eskiden yaşadıkları yerin yakınında, sarayların göllerinden birinde kendilerini boğarak veya Yasak Şehir’in hendeklerinde intihar etmişlerdir.

Kültür Devrimi’nden sonra sağ kalanlar, iktidar tarafından hem tanınan hem de bir kenara itilen Pekin’de yaşamışlardır. 1990 yılında, Pu Yi’nin hizmetkârları arasında, 1902’de doğmuş ve Cumhuriyet’ten hemen önce hadım edilmiş olan San Tao hâlâ bulunmaktadır. Bu hadım, antika kaçakçılığı yaptıktan sonra yoksul bir huzurevine sığınmıştır.

Komünist Parti’ye üye olduktan sonra güvende olduğunu zanneden Sun Yaoting, her şeye rağmen 1966 yılında halka açık şekilde yargılanmış, yuhalanmış ve toplama kampına sürgüne gönderilmiştir. Cezasının bitiminden sonra, kendisine bakan evlatlık oğluyla birlikte Pekin’e yerleşir. Sun Yaoting’in, oturduğu hutong’lardan3 çıkma hakkı yoktur ama, belki de ölümünün yaklaştığını hissettiği için, Ekim 1996’da ilk kez kendi mahallesinin dışında gezintiye çıkmaya cesaret eder. Evlatlık oğlu, onu birkaç cadde boyunca yürüterek, arabalardan ve “başkentin çirkinliğinden” ürktüğü bir gezinti yaptırır ona. Kısa bir süre sonra duyulan ölüm haberi, adının eski Çin’in kahramanlık dönemlerinin bir simgesine dönüştüğü memleketinde şok etkisi yaratır. İnsanlar Sun Yaoting’in arkasından ağlarlar ve tabutu, şehrin tüm sakinleri tarafından ziyaret edilir. Bu esnada Çin basını da bu vesileyle eski hadımların kaderinin farkına varmaktadır. Ve bu makalelerde, Çinli gazetecilerin en uzak geçmişlerinden söz ederken kullandıkları milliyetçi gurur da hissedilmektedir.

Ama, bu büyük ülke, hadımlığın feodal sistemiyle hesaplaşır: 2003’te, başkentin bir banliyösünde (Xiangshan mahallesi), Tian Yi isminde birinin mezarının çevresinde bir Hadım Kültürü müzesi açılır. Bu kişi, örnek bir yaşam sürmüş ve içlerinde Wanli’nin (1573-1620)4de bulunduğu birçok Ming imparatorunun hizmetinde bulunmuştu. Dokuz yaşında hadım edilen Tian Yi (1534-1605), hayatının altmış üç yılını sarayda geçirmiş ve burada, zekâsı ve bilgeliği sayesinde yüksek bir mertebeye erişmişti. Bunun sonucunda, yirmi dört farklı hizmete ayrılmış dev bir hadım ordusuna başkanlık etmiş ve aynı zamanda en yüksek dereceler olan başkâtip ve imparatorluk mühürleri veziri unvanına da sahip olmuştur. Öldüğünde, Wanli tüm kabul töreni ve kutlamaları üç gün boyunca durdurmuş ve ona ihtişamlı bir mezar yaptırmıştır. Tian Yi’yi bir yaşam hocası olarak kabul eden yüksek kademeli hadımların naaşlarına ev sahipliği yapan dört anıtmezar da onun yakınında bulunur. İşte burası, bir müze haline gelmiştir. Tian Yi’nin tabutunun ve bu saygıdeğer büyüğe adanmış bir sunağın yanında, bir zamanlar Çin’deki hadımlığı yöneten sistemin tüm yönlerinin anlatıldığı sergi salonları yer alır. Bu açıklamalar, eski feodalizme dair, 1980’li yıllarda bile hâlâ görülen alaycı zihniyetten uzaktır.

Sun Yaoting’in hikâyesi, 1910 yılının bir ilkbahar sabahı, kendini “tüyle hadım edilmiş”5bir halde bulduğunda başlar. Sekiz yaşındadır ve bu işlemi sözde kendisi istemiştir. Boyun eğmesine neden olan şey hiç şüphesiz, sefaletin içinde çırpındığını gördüğü anne ve babasının öne sürdükleri nedenlerdir. Birçok fakir köylü gibi, ailesi de, aile reisini sürekli aşağılayan, insanlıktan nasibini almamış bir toprak sahibinin kurbanıdır. Bu kölelikten kurtulmanın tek yolu, Pekin’deki imparatorluk sarayına hizmetkâr olarak girmektir. Ama bunun için, hadım olmak gereklidir. Anne ve babasının, efendileri tarafından şiddet gördükleri dayanılmaz bir sahneye tanık olduktan sonra, küçük Yaoting hadım edilmeyi kabul eder.

Babası, bir jilet, bir kaz tüyü, bir kırmızıbiber ve yağa batırılmış uzunca bir kâğıt parçası alır eline. Yarı uyur halde olan oğlunun cinsel organlarını tümüyle keser. Daha sonra açık ve büyük yaraya hemen biberi sürer, bu da çocuğun haykırmalarının artmasına neden olur ve çocuk daha sonra yanma hissinin etkisiyle bayılır. Bir süre sonra biberdeki kapsaisin uyuşturucu etkisini gösterir. Köylü daha sonra kaz tüyünü alır ve ölümcül bir kanamayı engelleyebilmek için idrar yolunun içine dikkatlice yerleştirir, oğlunun göbek altını bezle sarar. Küçük Sun, üç gün sayıklar ve uzun haftalar boyunca altında bezle dolaşmak zorunda kalır. Ama en sonunda, beceriksiz anne ve babaların kasaplık işlemleri sonucunda yüzlerce çocuğu ölüme gönderen sayısız başarısızlıkla kıyaslandığında, çocuk bu işi fazla zarar görmeden atlatmıştır.

Bununla birlikte, Sun Yaoting’in kaderi tarihi bir sarsıntıya da sahne olmuştur. Hadım edilme işleminden sonra daha yeni iyileşmişken korkunç bir hayal kırıklığına uğrar: Anne ve babası, Cumhuriyet’in Qing Hanedanı’nın sonunu getirmekte olduğunu öğrenir, oysaki Sun Yaoting geçirdiği ameliyat sayesinde sarayın hadımlarının arasına katılabilmelidir. Sun Yaoting’in şansına, Pu Yi, Yasak Şehir’in yapay dünyasında, imparatorluk sarayının eski moda hizmetleriyle çevrili bir halde, bir süre daha hüküm sürmüştür. Genç Sun Yaoting buraya 1917’de kabul edilir. “On beş yaşındayken, zenginliklerin ve saygınlığın hayalini kurarak Pekin’e geldim...” diye itiraf eder. Daha sonra ve kısmen de olsa ikisine de kavuşur.

1960’lı yıllarda ölen genç Ma Deqing için aynı durum geçerli olmamıştır, hadımlığın faydasını görmeyen tek kişi de o değildir. 1906’da, dokuz yaşındayken hadım edilmiştir ve bu bir işe yaramamıştır çünkü Yasak Şehir’de yalnızca dokuz yıl kalabilmiştir. Yoksul bir seyyar satıcı olan babasının bir kuzeni vardır. Bu kuzenin oğlu, sarayın hizmetinde olan bir hadımdır ve ailesine önemli ölçüde destek olmuştur; hatta söz konusu kuzen, her Çinlinin hayali olan bir şeyi, yani toprak sahibi olmayı başarmıştır. Bu sebepten, ailenin tüm umutları, Ma Deqing’in hadım edilmesine bağlıdır.

Babası, oğlunu sımsıkı bağlar ve haber vermeksizin, cinsel organı ve testislerini tek bir bıçak darbesiyle keser. Ma Deqing, bu korkunç sahneyi anlatır: “O zamanlar ne uyuşturucu vardı, ne de ağrı kesici ilaçlar, temizliğe ise hiç rastlanmazdı. Kalbimin duracağını ve öleceğimi sandım. Cinsel organlarımı kestikten sonra, idrarımı boşaltabilmek için bambudan yapılmış bir boruyu etime soktu...” Küçük çocuk, üç ay boyunca, tuvalet görevi gören kumun üzerinde yatar ve kalçalarının arasında, babasının yenilediği, balmumu, yağ ve biber karışımından oluşan bir pansumanı tutar: “[...] Etime yapışmış olan bu bulamacı her koparttığında dayanılmaz bir acı duyardım”6diye anlatır.

Üç ay sonra, Ma Deqing iyileştiğinde, babası ona bir iş aramak için Yasak Şehir’in yakınlarına gider. Hiç kuşkusuz amacına ulaşamadığından olacak ki bir daha asla dönmez. Genç hadım, ancak on üç yaşındayken, bu macerayı başlatan o meşhur kuzen sayesinde sarayın hizmetine girer. Fakat, Cumhuriyet ilan edilir edilmez bu görevden ayrılmak zorunda kalır.

Şunu söylemek gerekir ki, her hadım Yasak Şehir’de kendiliğinden bir iş bulamamaktadır, hele ki yaşı ilerlemişse. Bu durum, yeni hadımlara duyulan bitmek bilmez ihtiyaca rağmen böyledir. 1900 yılında, sonradan Hıristiyan olmuş yirmi sekiz yaşında bir Çinli, imparatorun hizmetine girmeyi hayal etmeye başlar. Bu hırs, onun hayatında o kadar önemli bir yer tutar ki, bunalıma girer. Bir gün, annesi onu bir misyonerle tanıştırmaya karar verir. Bu adam, hadımlığın korkunçluğunu öne sürerek, evlenmesini öğütler kendisine. “Çok geç peder” diye cevap verir ona genç adam, “çoktan kestiler beni.” Kendisi gerçekten de hadım olmuştur ama hâlâ bunalımdadır çünkü birçok girişimine rağmen iş bulamamaktadır...7

1 Pu-Yi veya Hsun-Ti (1906-1967) Çin’in son imparatorudur, Japonlarla birlikte 1932’de Pekin’den ayrıldı. Bu sayede, Mançurya Eyaleti’nde bulunan Mançuoko’da tahta çıktı ve 1945’e kadar tahtta kaldı.

2 Jia Yinghuha, L’Ultimo eunuco in Cina, la vita di Sun Yaoting, Excelsior Yayınları, Roma, 2009.

3 Eski mahallelerde bulunan geleneksel evler.

4 İmparatorların isminden sonra gelen tarihler, onların hüküm sürdükleri yılları belirtir.

5 Çin’de “tüyle“ hadım edilme, cinsel organların, yani penis, erbezi ve testislerin tamamen çıkartılmasına dayanır. Bazen, yaranın iyileşme dönemi boyunca, idrarı boşaltmak için bir kuş tüyü kullanılır, bu deyim de buradan gelir.

6 Dan Shi, Mémoires d’un eunuque dans la Cité interdite, Philippe Picquier, Paris, 1995, s. 11. Bu eserde alıntılanan bu tanıklık, Dan Shi’nin kitabının kahramanı olan Yu Chunhe’ye ait değildir.

7 Jean-Jacques Matignon, La Chine hérmétique, superstitions, crime et misère, yayıncı Paul Geuthner, Paris, 1936, s. 213

Yasak Şehir’deki hadımlar ordusunun hayatta kalan son üyesi Sun Yaoting,

1996’da ölmüştür. 1910’da hadım edilmiş ve İmparataor Pu Yi’nin hizmetinde

yedi yıl çalışmıştır.

Pu Yi’nin köleleri

Küçük Pu Yi, 1908 yılında, henüz üç yaşındayken tahta geçtiğinde, Yasak Şehir’in görgü kuralları, sarayın 15. yüzyılda, bin odalı bu devasa şehirde kurulmasından bu yana fazla değişmemiştir. Hâlâ hemen hemen Qing Hanedanı’nın ilk yıllarındaki gibi yaşanmaktadır ve bu çocuk da hanedanın son temsilcisidir. Pu Yi’nin bağımlı, şımarık ve eğitimsiz biri olarak yetişmesini sağlayan bir grup hadımla birlikte, saray sistemi yapmacıklığın zirvesine ulaşmıştır.

İhtiyar Sun Yaoting, hayatının son yıllarını Pekin’de, evlatlık oğluyla birlikte yaşamıştır.

Asla yalnız olmayan, sabah kalktığı andan akşam yatana dek çevresini saran ve onun en ufak kaprislerine bile cevap veren bir hadım sürüsüyle yaşayan bir çocuk. İçlerinden bir tanesi, Chang Chieng-Lo, ona babalık eder ve temel okuma yazma öğretir. Bu hizmetkârla, anne şefkatini hiç tatmayan çocuk gerçek bir sevgiyle birbirlerine bağlanırlar. Üç yaşına gelene dek sütannesi onu şımartmış, kaprisleriyle baş etmek için onu bir zindana bile kapatmıştır fakat beş yaşından itibaren imparator artık dokunulmazdır. Komünistlerin isteği üzerine yazdığı yaşamöyküsünde, hiç şüphesiz gönül rahatlığıyla, çevresine çektirdiği tüm işkenceleri itiraf etmiştir Pu Yi. Mutlak gücünün ve özellikle de yetişkinleri, dolayısıyla hadımlarını kırbaçlatma imkânının çok çabuk farkına varmıştır. 21 Şubat 1913’te, sütannesinin karşı çıkmasına rağmen, on yedi hadımı cezalandırır. Bununla birlikte, aynı gün, sütannesi onun, çok başarılı bir kukla tiyatrosu düzenleyen bir hadıma sunulacak pastanın içine demir talaşı koymasına engel olur. Ve sütanne, sarayın zengin dulları tarafından kovulduğunda Pu Yi’ye duygusal destek sağlayacak kimse kalmaz ve “her gece, kocaman boş yatakta hıçkırıklar içinde ağlayarak uykuya dalar.”8

Bunun üzerine, eğitim yoksunluğu ve hiç şüphesiz sürekli birbiri ardına gelen aşırı saygılı bu hizmetkârlar yüzünden çileden çıktığı için, küçük çocuk kötü ve hatta sapık biri haline gelir. Bir gün, gücünün sınırlarını sınamak için, hadımlarından birine yerden çöp yedirir. Onun son hadımlarından biri olan ve kendisinden daha genç olan San Toa, onun için gerçek bir köle görevi görür: Günün birinde, bir western film izledikten sonra, küçük çocuğun korku dolu çığlıklarıyla eğlenmek için, Pu Yi hadımı dolu bir tabancayla kovalar. Pu Yi’nin çevresi, ondan bir adım bile uzaklaşmaz. Çocuk kral, Yasak Şehir’in odalarının labirentini incelemek istediğinde, her kapının önünde, kapıyı kilitleyerek onun geçmesini engelleyen bir hadımla karşılaşır. Ve Yasak Şehir’in bahçelerinde oynamak istediğinde, gerçek bir gösteri başlar: “En başta, hemen hemen bir korna görevi gören bir hadım bulunurdu; çırrr diye bir ses çıkartarak kıtanın önünden giderdi, bu, kim olursa olsun herkesin derhal ortadan kaybolması için... Onun arkasından, yengeç gibi ilerleyen iki hadım gelirdi. Eğer bir tahtırevan üzerinde taşınıyorsam her iki tarafta da ikişer hadım bulunurdu, eğer yürüyorsam bana destek olurlardı. Arkada bulunan diğerleri ise bir koltuk, yedek giysi, şemsiye ve güneş şemsiyesi taşırdı...” Lazımlık, içecek ve ilaç taşıyan diğer bir grup hadım da belli bir mesafeden onları takip ederler. Ve Pu Yi’nin karnı hâlâ açsa, gidip çocuk imparatorun birkaç şekerleme yiyeceği dev bir sofra anında hazırlanır. Yiyeceklerden geri kalanların atılması gerekir fakat her zaman bu yiyeceklerden şef hadımlar sebeplenirdi.

Mesleği: Çocukları hadım etmek

Çin’de en çok rastlanan hadım etme vakaları, bir anda gerçekleşenler veya kişinin yakınları tarafından gerçekleştirilenler değildir. Anne ve babalar, çoğunlukla Pekin’de veya yakınlarında görev yapan profesyonellerin hizmetlerine başvururlar. Büyük şehrin çevresinde yer alan Hebei şehrinde, riskli bir yaş olarak kabul edilen sekiz ila on yaş arasında çok sayıda hadım edilmiş çocuk bulunur. Heijanfu’da, onları önce kendi hizmetinde çalıştıran bir ustaya emanet edilirler. Bu adam, öğrencilerine görgü kurallarını ve soyluluğa ilişkin kelime dağarcığını öğreterek onları yetiştirir ve akşamları da yardımcılar eşliğinde gelerek çocukların cinsel organlarına düzenli olarak masaj yapar. Amaç, günü geldiğinde kolayca kesilebilmesi için, cinsel organı yeterli bir boy ve esnekliğe ulaştırmaktır. Ve, bu çocuklardan her biri, hadım olduktan sonra başkente doğru yola çıkar, bu arada içinde cinsel organlarının bulunduğu özenle hazırlanmış küçük paketi de yanlarında götürürler. Tüm hayatları boyunca, hadımlar bu paketi korumaya büyük özen gösterirler.

Pekin’de, 1900’lerin başlangıcına dek, sarayın resmi hadımcısı görevini iki adam üstlenmiştir. Onlara “Beşinci Bi” ve “İnce Bıçak Liu” denir ve her ikisi de, bu özel cerrahi alanında uzmanlaşmış ailelerden gelirler. Saray görevlisi oldukları ve yüksek bir makamı ellerinde bulundurdukları için, bu iki meslek erbabının günde bir ameliyata eşdeğer olarak, yılda üç yüz yirmi genci hadım ederek yıllık kotalarını doldurmaları gerekmektedir.

Bi Usta tarafından kullanılan yöntem, görece gelişmiştir. Muayenehanesinde, yanlarında kayışlar olan, üzerinde tavana asılmış, diğer ucunda bir ağırlık olan bir makara sistemine sahip bir yatak bulunur. Burada ayrıca, bir alkol ısıtıcısı, yumurtalarla dolu bir çanak, korkunç derecede kesici araç gereçlerle kaplı bir masa ve birçok çekmecesi bulunan büyük bir dolap da vardır. Çocuk, kollar arkada ve bacakları, iki yardımcının da gözetmenliğinde iyice ayrılmış vaziyette yatağa sıkıca bağlanmıştır. Daha sonra Bi Usta, makaraya bağlanmış olan ipin ucunu, testisleri de içine alacak şekilde cinsel organların etrafına geçirir. Çocuk, genellikle bu durumda acının etkisiyle soluksuz kalmaya başlar ama Bi Usta, ocağın üstünde ısıttığı yumurtayı çocuğun ağzına tıkana dek onu konuşturur. Nefes alamayan çocuk, az ya da çok bilincini kaybeder. Hadım eden kişi, bunun üzerine, daima özenle bileylenmiş bıçaklarından birini eline alır ve bir darbeyle testisleri ve penisi keser. Tavana asılı olan ağırlığın etkisiyle bu cinsel organlar tavana doğru fırlar. Ameliyatı yapan kişi daha sonra, idrar yolunda tıkanıklık meydana gelmesini engellemek için, buraya bir tüp sokar ve her zamanki yara iyileştirici tedavilere devam eder.

Bu genç hadımın, diğer tüm hadımlar gibi, yeni görevlere

getirilmeden önce ayrıntılı bir vücut muayenesine

tabi tutulması gerekiyor.

Bu hadım edilme işlemlerinde gösterilen özen, belli bir süre boyunca yatar vaziyette dinlenmesi gereken küçük hadımların çok acı çekmesinin önüne geçemez. Ama, hastalarından kâr etme konusunda aceleci davranan tanınmış profesyoneller onlara en iyi şekilde bakar ve üç ila dört haftalık bir süre içinde yaralar kabuk bağlar.

Yasak Şehir’de, yaşlı hadımlarla alay etmek için kendilerine “ihtiyar horoz” adı verilir.

Resmi hadım ediciler ve saray görevlisi hadımlar tarafından bu işlemi anlatmak için kullanılan terim “temizlenme”dir. Bi Usta ve meslektaşlarının işlemi gerçekleştirdikleri yer de “temizlenme odası” olarak anılmaktadır zaten. Ve Yasak Şehir’de hizmetkâr olarak kaldığını öne sürebilmek için kendini “temizletmek” ve daha sonra da ayrıntılı bir fiziksel incelemeden geçmek gerekir. Gece olduğunda, “eksiksiz” bir erkek olan tek kişinin imparator olduğu Yasak Şehir’de kalabilmek için esas şart budur. Yu Chunhe de, hatıralarında, saraya kabul edilme hikâyesini şöyle anlatır: “Küçük bir odaya götürüldüm, burada, yaşlı bir hadım, pantolonumu indirmemi ve sarı bir çarşafla örtülmüş bir yatağa yatmamı söyledi. Kapanmış olan yaramı dikkatle inceledi, penisimin ve testislerimin tamamen çıkartılmış olup olmadığını kontrol etti, sonra da iki memuru saygıyla selamlayarak, Yu Chunhe’nin bedeninin tamamen temizlenmiş olduğunu söyledi.”9

Çin hadımlığının çelişkisidir bu: Cinsel organlara gösterilen saygı, “temizlenme” sözcüğünden zannedileceği gibi, bu organların tamamıyla tiksindirici sayılmadıklarını düşündürür çünkü testisler ve penis “kıymetliler” olarak adlandırılır. Ve hadım eden kişilerin elde ettikleri gelirin bir kısmı, müşterilerinin cinsel uzuvlarına yaptıkları işleme dayanır. Daha önce söylediğimiz gibi, eski Çinliler bir tür yeniden doğuşa inanmaktadır ve eksiksiz bir bedenle ölmek için çaba gösterirler. Cinsel organ, öbür dünyaya doğru yolculuğuna, bedene yapıştırılmış bir biçimde çıkacak olsa bile. İşte bu sebeptendir ki her hadım, içinde testislerinin ve penisinin daha şanlı bir yeniden doğuş beklediği küçük bir kutu taşır. Sun Yaoting, erkeklik paketinin Kızıl Muhafızlar korkusu yüzünden yok edilmesine bu kadar ağladıysa, bunun nedeni, en iyi olasılıkla ikinci bir dünyada da hadım olarak yeniden doğmaktan, en kötü olasılıkla da, Çin inançlarına göre, pek de beğenilen bir hayvan olmayan katır olarak yeniden doğmaktan korktuğu içindir.

Profesyonel hadım ediciler, bir miktar alaycılıkla “kıymetliler” olarak adlandırdıkları uzuvların mumyalanması amacıyla gerçek bir operasyona girişirler. Erkeklik paketini yıkadıktan ve diktikten sonra bunu susam yağında kızartıp daha sonra da çürümemesi için güzel kokulu bir karışıma batırırlar. Küçük paket daha sonra etiketlenir ve hadımlığın yılına göre, bir sürü çekmecesi olan dev bir dolabın içine konur. “Önce hazineyi bir kutuya koyuyorum ve üzerine, sahibinin doğum yerini ve tarihini, bir de ameliyatın tarihini yazıyorum. Daha sonra” diye anlatır Bi Usta müstakbel kurbanına, “bunu, başka bir saten parçasına sarıyorum ve beş renkli bir iplikten yapılmış ipek bir kurdeleyle bağlıyorum. Geriye sadece, kırmızı etiketi üzerine yapıştırmak kalıyor. Üzerine de şunu yazıyorum ‘yüzyıllık mutluluk ve sana verdiğim numara.’”10

Mükemmeliyetçi usta Bi, bu hizmetlerden iyi bir kâr elde etmektedir çünkü Yasak Şehir’de, ne zaman bir hizmetkâr kademe atlamak istese, gerçek temizlenmesinin kanıtı olarak “kıymetlilerini” baş hadıma göstermek durumundadır. Dahası, sarayın gökbilimcilerinin belirledikleri tarihlerde, hadımların kaybettikleri uzuvlarına saygı gösterisinde bulunmaları, hadım ediciler tarafından kendilerine tavsiye edilir. Bu durumlarda, küçük pakete adaklar sunulur ve Tao rahipleri tarafından dualar edilir... Ve tabii ki, bu törenlerin her aşamasında para vermek gerekir. Birçok hadım edici, zengin olan ve yaşamlarının sonunda alacakları için gelen hadımlara, bu kutsal emaneti para karşılığı satarlar.

1896’da, saraya hadım tedarik eden belli başı kişilerden biri, Yasak Şehir’in kapılarından birinin yanında bulunur. Yaptığı iş, kendisine ailesinden miras kalmıştır ve belli kurallara göre düzenlenmiştir. Yöntemi ise her halükârda Bi Usta ve onun yardımcılarının yönteminden daha insancadır: Önce ilaçlar yardımıyla testisleri uyuşturur, daha sonra da hastaya, az çok uyuşturucu etkisi bulunan bir karışım içirir. “Ameliyatı yapan kişinin elinde ya kıvrımlı bir bıçak ya da uzun ve kuvvetli makaslar bulunur. Sol eliyle, testisleri ve penisi tutar, sıkıştırır ve içlerinden mümkün olduğunca çok miktarda kanı dışarı atabilmek için büker. Kesmeden önce, eğer yetişkinse müşterinin kendisine, değil ise müşterinin anne ve babasına, rıza gösterip göstermediklerini son bir kez sorar.”11

Hadım edilme işlemi ister profesyonel olarak, ister kişinin kendisi veya ailesi tarafından yapılmış olsun, imparatorluk sarayının hizmetine girebilmek ve daha önce belirttiğimiz gibi, işe alınmadan ve bunu takip edecek her türlü ilerlemeden önce, hadım edilme işleminin niteliğini dikkatle inceleyen baş hadımın sınavında başarılı olmak için, jilet darbesinin her halükârda mükemmel olması şarttır. 19. yüzyılın sonlarında Pekin’de görev yapan bir Fransız doktor, bir gün genç bir Çinli hastayı kabul eder. “On veya on iki ay önce hadım edilmişti” diye anlatır Jean-Jacques Matignon, “ama idrar yolu seviyesinde küçük bir yara kabuğunun oluşturduğu bir kabartı vardı. Onun gözünde ve özellikle de onu inceleyen kişinin gözünde, bu et parçası, artık var olmayan penise çok fazla benziyordu ve daha yeni maruz kaldığı bir inceleme sırasında, ciddi şekilde azarlanmıştı. Gereksiz olduğu kadar, kariyeri için de tehlikeli olan bu erkeklik kalıntısını ortadan kaldırmamı istedi benden.”12Doktor, bunu kabul eder fakat hastadan bir ricada bulunur ve yara kabuğunun fotoğrafını çekmek ister. Genç adam, kabul edermiş gibi görünür, randevu alır ama hastaneye bir daha asla geri gelmez.

Yumuşak ve yardımsever ama açgözlü ve...

pis kokulu

Hadımlığın uçsuz bucaksız dünyasında, en iyi tanıdığımız gruplardan birine dahil olan Çinli hadımları nitelemek için çok çelişkili sıfatlar kullanılmıştır. Hem yardımsever, hem de sadık ve fedakâr oldukları söylenir, görevlerinden kaynaklanan niteliklerdir bunlar ama birbirleriyle çelişen tanıklıklara göre, kalleş ve komplocu olarak da nitelenirler. Ancak, şu da kesindir ki bu yarı-erkekler tüm yaşamları boyunca ruhsal açıdan acı çekmiş olmalıdırlar çünkü Konfüçyüs öğretisinin hüküm sürdüğü bir Çin’de, hadım olmak hafife alınacak bir durum değildir. Bu eski bilgeliğe göre, insan bedeni, kişiye anne ve babasından kalan ve saygı gösterilmesi gereken bir mirastır ve eğitimli insanlar, hadımların anne-babaya saygıları olmadığını düşünürler.13Dahası, eskiden, çocuk sahibi olmamak da anne-babaya ve atalara karşı yapılmış bir hakaret olarak kabul edilmektedir. Bu da, imparatorluk sarayında görevli hadımların, en azından Yasak Şehir dışında bir evi çekip çevirme imkânı olanlarının arasında evlat edinme oranının neden bu kadar yüksek olduğunu açıklar.

Sığır testisi veya beyaz at penisi gibi, penis ve testislerin yeniden uzamasına yaramasa da, erkeklik niteliklerini geri getirecek yiyecekleri yeme konusundaki saplantılarına bakacak olursak, hadımlar herhalde hiçbir zaman hadım edilmeyi tamamen atlatamazlar. Bazıları penislerinin tekrar uzayacağına da inanırlar, tıpkı Wei Chung Hsien gibi. Kendisi, Yasak Şehir’de uzun süre boyunca alay konusu olmuş, Qing Hanedanı’nın hizmetinde bulunan bir hadımdır. Her erkeğin yaptığı gibi onurlandırmak istediği bir cariyesi vardır ve bu dileğini gerçekleştirmek için bir cadıya danışır. Şarlatan, yedi adamın beynini yemesini tavsiye eder kendisine, görevini yapabilen bir erkeklik organının tekrar ortaya çıkmasına yetecektir bu. Wei Chung Hsien, hiç vakit kaybetmeden yedi suçlu yakalatarak onları idam ettirir, sonra da kafataslarını açar ve beyinlerini mideye indirir. Bu ilacın, hadımın aşk hayatı üzerinde herhangi bir etkisi olup olmadığını asla kimse bilememiştir...

Ming Hanedanı döneminde yaşanan bitmek bilmez savaşlara katılan hadımlar ise, bedenlerinin kılsızlığını gizlemek için, çoğunlukla bir peruk ve takma sakal takarlardı.14Hadımların yüzlerinde kıl olmaması, bu alandaki bilgileri fazla olmayan eski Çinlilerin ilgisini çeker. Yuan adında bir imparator (14. yüzyıl), bir gün, bilge Tao Tsong-Yi’ye “neden hadımların sakalı ve bıyığı olmadığını“ sorar. “Dört Salgı ve Dört Mizaç Kuramı”nı adeta yemiş yutmuş olan bilge şöyle der: “Cinsel organlarının kesilmesi sonucunda, sperm kanalları kopmuştur. Dolayısıyla, dudaklarının ve ağızlarının derisi kurur ve bu bölgede ne sakal ne de bıyık olur.”15

Deneysel yönteme daha çok inanan Batılı doktorlar, hadımları daha ayrıntılı olarak yerinde inceleme fırsatını Pekin’de bulurlar. Böylece, fizyolojilerinin ve biçim bozukluklarının ayrıntılı bir tanımına kavuşuruz. Yalnızca Skoptzy’ler ve son Osmanlı hadımlarıyla, bir parça mümkün olmuş bir şeydir bu.

Önce, 1896-1898 yılları arasında Pekin’deki Fransız Temsilciliği’nin doktoru olan Dr. Matignon, Yasak Şehir’e girebilme ayrıcalığına sahip olur ve hadımları muayene eder. Bu hadımlar, varoluşsal acılarını ona itiraf etmezler fakat, hadım edilmiş olmalarından kaynaklanan, idrar yoluyla ilişkili sorunları sıkça yaşarlar. “Eğer hasta çabuk şekilde idrara çıkabiliyorsa” der doktor, “iyileşmiş ve sağlığına kavuşmuş sayılır. Aksi durumda, idrara çıkamama var demektir ve hadım, kan zehirlenmesi sebebiyle korkunç acılar çekmeye mahkûmdur.” Ve hasta bu ölümcül sorunları atlattığında, idrar yoluyla ilişkili, bitmek bilmez sıkıntılar yaşar. Matignon, hadım etme işlemi sırasında geçici olarak yapay bir kanalın (kuş tüyü, metal veya bambudan yapılmış bir tüp) konmasına rağmen idrarın atıldığı deliğin, şeklini kaybetme ve tıkanma eğiliminde olduğunu belirtir ve idrar kanalını mümkün olduğunca esneterek ona yeniden işlevini kazandırmaya çalışır. Eski bir deyim olan “hadım gibi kokmak” birçok hadım erkekte gelişen idrar torbası iltihabının sonucunda, mayalanan idrarın yaydığı kokudan gelir. Ayrıca, bu hadımlardan çoğu, idrarını tutmakta da zorluk çekmektedir.

Mizaçlarından söz edecek olursak, “[...] Hadımlar, haksız yere acımasız ve şiddet düşkünü olarak tanıtılırlar. [Hadım] Daha çok yumuşak ve uzlaşmacıdır ve eksikliğinin farkındadır” diye yazar Dr. Matignon. Terbiyelerinden de söz eder: “Bulundukları her yerde, sokakta veya sarayın önünde ihtiyaçlarını gören Çinlilerin aksine, hadımlar, hiçbir meraklı gözün eksikliklerini fark edemeyeceği ıssız köşeleri ararlar daima.” Jean-Jacques Matignon aynı zamanda, hadımların belli bir fizyolojiye sahip olmadıklarını, en fazla “genç yaşta hadım edilmiş olan erkeğin yuvarlak yüzlü ve bir derece tıknaz olduğunu, buna karşılık, yirmi yaşında hadım edilenlerin vücut kıllarını kaybettiklerini ve seslerinin inceldiğinin” söylenebileceğini belirtir. Buna karşılık, öyle zannediliyor ki, testislerin kesilmesinin sebep olduğu fizyolojik bozukluklara çok rastlanır ve bunlar vahim rahatsızlıklardır. Matignon’un tespitleri, Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman Kızıl Haçı’nda görev yapmış olan Fribourg Anatomi Enstitüsü doktoru Ferdinand Wagenseil’inkilerle uyumludur. Wagenseil daha önce İstanbul’da on bir hadımı inceleyip onları dinlemiştir. 1930’da, Yasak Şehir’den yedi yıl evvel kovulan otuz bir hadım üzerinde yapacağı antropometrik araştırmalarına başlamıştır. Wagenseil, ders vermekte olduğu Şangay’dan özellikle uzaklaşır ve Pekin’deki Alman Hastanesi’ ne gider. Burada, bu eski hizmetkârların boyunu, kilosunu ve kemik sistemlerinin ölçülerini tespit eder ve onların birer röntgenini de çeker. Bu hadımların ortalama yaşı elli yedidir ve ortalama olarak otuz sekiz yıldır hadımdırlar. Hadımlarla ilişkili son araştırmalar, 1960 yılında, Çinli doktorlar Wu ve Gu’nun girişimiyle yapılır. Bu doktorlar, aralarından beşi 1911 devriminden sonra hadım edilen yirmi altı hadım daha bulurlar. Ortalama yaşları yetmiş ikidir ve elli dört yıllık bir hadımlık yaşamını geride bırakmışlardır.

Çinli eski hadımların vücut biçimini ayrıntılı olarak inceleyen Dr. Ferdinand Wagenseil’in

fotoğraf levhası.

Tıbbi incelemeler, birçok noktada fikir birliği içindedir. Her şeyden önce, hadımın bedeni yaşla birlikte değişir: Birçoğu az çok kamburlaşır, göğüsleri gelişir ve sesleri incelir. Hadımların kamburluğu, kemik erimesiyle ortaya çıkan kemik eğriliğinin bir sonucudur ve kemiklerin yoğunluğu zamanla azalır. Göğüslerin gelişmesi ise hadımlarda sık rastlanan bir durumdur ve büyük ve sarkık göğüsleri, seks kölesi olarak kullanılan hadımların işine yarar. Eski Çin’de, özellikle bunu bir zarafet olarak gören üst sınıflarda, eşcinselliğin çok yaygın olduğu bilinmektedir ve bu alanda hadımlar özellikle takdir edilirler. Doktorların diğer bir tespiti ise şudur: Hadımların prostatları gelişmez, hatta çok erken hadım edilen bireylerde prostat küçülme eğilimindedir. Sesleri incelse bile, hadımların sesle ilgili yeteneklerine dair bir tanıklığa rastlanmaz.16İleride göreceğimiz gibi, İtalyan hadımların sesle ilgili doğal bir yetenekleri yoktur; soprano sanatında zirveye ulaşmalarını sağlayan tek şey sıkı bir eğitimdir. Üstelik, Çin’deki doktorlar tarafından gerçekleştirilen incelemelerin evrensel bir değeri yoktur. Aslına bakacak olursak, Bizans ve Osmanlı hadımlarının kökensel (veya kalıtsal?) nitelikleri, sakat bedenlerinde oldukça farklı izlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Hadımlık mesleği

Hadımların, imparatorların çevresindeki varlığına dair ilk belgeler, MÖ 1100 yılına, Zhou Hanedanı’na mensup Chou-Kong’un, hadımlığı, ölüm cezasından önceki en büyük ceza olarak kanunlara geçirmesine dayanır. Bu dönemde, sarayda sıradan bir hizmetkâr kılığında, hadım edilmiş hükümlüler bulunuyordu görünüşe göre. Hadımların mahkemeler aracılığıyla saraya gönderilmesi, gitgide azalmakla birlikte en az 1858’e dek sürer: O yıl, İmparator Qing Hsien-Fon, asileri yargılamak amacıyla özel bir mahkeme kurar. Çeteler, savaşın elebaşları ve aileleri, on beş yaşından küçük çocuklar haricinde, ölüme mahkûm edilirler. Esasında, Çinliler için, bu yaştaki kişiler reşit sayıldığından, idam edilebilecekleri düşünülür; bu çocuklar hadım edilirler ve aralarından en hoş görünenler, Yasak Şehir’in yolunu tutar.

Sarayın özel ihtiyaçları açısından, etrafının hadımlarla çevrili olmasını şart koşan ilk imparator Guangwu’dur, oysaki daha önceki hanedanların dönemindeki hizmetkârların sadece yarısı hadımdır. Cariyelere göz kulak olmanın yanı sıra, hadımların imparatorlar tarafından istenmesinin bir nedeni daha vardır: Bu insanların mirasçıları yoktur, dolayısıyla iktidarı devirmelerinden korkulmasına da gerek yoktur. Buna karşılık, Çin tarihinde, daha sonra da göreceğimiz gibi, kendi iktidar arzularının etkisiyle, imparatorluktaki en yüksek görevlere ulaşmayı başarmış olan hadımlar da vardır.

Çinli bir tarihçi, büyük Ming Hanedanı döneminin sonunda, 17. yüzyılda, 150 milyonluk genel nüfusun içinde, hâlâ çalışan veya emekliye ayrılmış tüm hadım nüfusunun yüz bin kişi olduğunu söyler.17Devamında, Qing Hanedanı Mançuları, hadımları küçümsemişler ve onları görece az kullanmışlardır. En azından, hüküm sürdükleri dönemin başında, bu özel hizmetkârları yerlerinde bırakmışlardır. İmparatorluğun son dönemlerinde, hadımlara ilişkin gerçek bir sayım yapılmamıştır ama 1900’lü yılarda, yalnızca Yasak Şehir’de bile birkaç bin hadım olduğu bilinmektedir. Ve, 1923’te hadımlığın kaldırılması sırasında, Yasak Şehir’in terk edilmiş duvarları arasında dört yüz yetmiş hadım kalmıştır.

Yani, hadımlığın, 1407 yılından itibaren (kendisi de hadım olan) bir mimar tarafından inşa edilen Yasak Şehir içerisinde altın çağını yaşaması, Ming Hanedanı (1368-1644) döneminde gerçekleşmiştir. Ölümlülerin bu gerçek iç şehre girişleri, beş yüz yıl boyunca yasaklanmıştır. Ming Hanedanı’nın ilk imparatoru Hongwu, en fazla yüz kadar hadımın çalıştığı saray hizmetlerini belirlemiş ve hadımlara, herhangi bir siyasi rol oynamalarını ve kitap okumalarını yasaklamıştır. Sözü edilen bu davranışların cezası ölümdür. Bu, her şeye rağmen, güçleri gittikçe artan hadımlar ile âlimler arasındaki uzun bir nüfuz savaşının başlangıcı olur. Bu çatışmalar, çoğunlukla hadımlar için çok kötü şekilde sonuçlanır: Bu parlak hanedanın üyelerinden biri olan ve 1450-1456 yılları arasında kısa süre hüküm süren Jing-Tai, kölelik hizmetleri dışında hiçbir göreve göz koyamayacaklarını hadımlara hatırlatır. Şefleri Wang-Tchin’i boğdurur ve altın ve gümüş eşyalarla dolup taşan evlerine ve Wang-Tchin’in atlara karşı duyduğu çılgınca ilgi yüzünden edindiği birkaç bin aygıra el koyar. Ve Ming döneminin sonunda başka bir imparator, Hoai-Tsong da baş hadım Wei-Song’dan kurtulmak ister. Baş hadım, işkenceye maruz kalmaktansa intihar etmeyi tercih eder. Dev servetine el konulur ve dalkavukları tarafından şerefine inşa edilmiş olan birçok tapınak yıkılır.

Yasak Şehir’in hadımlarının sömürülme sistemi, üzerinde durulmaya değer bir konudur çünkü bu sistem, bürokratik bir düzenleme örneği oluşturmuştur. İmparatorun yalnızca kendi hizmetindeki hadım sayısı iki bini bulur, olası mirasçılardan (kan bağı bulunan prensler) her birinin otuz hadımı, imparatorun çocuklarının her birinin yirmi hadımı ve kuzenlerin on hadımı vardır. 1420 yılı civarında kurulan bir hadım okulu, Şehir’in kuzeyinde, Charbon Tepesi yakınlarında hadım edilen iki yüz kadar çocuğu, on yaşından itibaren kabul eder. Öğretmenler, onlara bin temel Çince harfi öğrettikten sonra, eğitimleri kendi aralarında paylaştırarak, bu cahil köylü çocuklarına destek olmaktadırlar. Bununla birlikte, bazıları yaşamlarını sarayın arşivlerini yöneterek geçirmeye başlamadan önce, hemen hemen hiç anlamadıkları metinleri olduğu gibi yazarlar, bazıları da, dünyanın en rafine görgü kuralları arasında yer alan Yasak Şehir’in görgü kurallarını öğrenirler. Önce, hocalarına asla ismiyle hitap etmemeyi, bir dizi dolambaçlı ifade kullanmayı öğretirler onlara: “Sonsuz efendi, ulu ata, tanrıların oğlu” vs. Bu formüllere uygun selamlamalar, hadımın muhatabının hiyerarşik seviyesine göre değişir ve basit reveranstan, bir, iki, üç kez diz çökmeye, alnın hızlı darbelerle yere vurulduğu uzanmalara kadar gider. Ve bu darbeler, selamlanan kişinin önem derecesine göre, sarayın döşeme taşlarında yankılanmalıdır!

Genç çocuklara, daha sonra, Ming Hanedanı’nın son dönemlerinde aşırı derecede karmaşık bir hal alan farklı hizmetler öğretilir: Hadımlar, pipo ve tütün konusunda, giysi veya çay konusunda, ancak uzun bir çıraklıktan sonra hâkim olunabilecek püf noktalarıyla eğitilirler. Normalde, prenslerin yeni hadımların eğitimlerini geliştirmeleri ve bundan sonra, en yetenekli olanları imparatorun hizmetine vermeleri gerekmektedir. Bu nedenle, şu ya da bu klanın hizmetinde olan ve yüzyıllar boyunca birbirleriyle savaşmış olan casus şebekelerini akla getirebiliriz...

Hizmetlerden her biri bir saray denetimcisi ve bir baş hadım tarafından yönetildiği için, Yasak Şehir’de, hadımların yönetilmesinden sorumlu yüz kadar yazıhane vardır. Baş hadımlardan kademesi en yüksek olan, törenin yönetimini üstlenir: İmparatora gönderilen veya saygıdeğer imparatorun kendisinin gönderdiği belgeleri kontrol etmeye dayanan bir tür görgü kuralları bütünüdür söz konusu olan. En yüksek kademelerdeki hadımların elindeki muhteşem gücü buradan da anlayabiliriz. “Oda Adabı” isimli yazıhane, on yaşına kadar, prens veya imparator çocuklarından sorumlu olan hadımları eğitmektedir. Başka yazıhaneler bahçelerle mutfakların bakımı ile sarayın, silahların, mobilyanın onarımıyla ilgilenir. Aralarında birçok hadımın bulunduğu en az üç yüz oyuncu çalıştıran bir gösteri idaresi de vardır. Şarap ve ezmeler için, mutfakların verdiği hizmetin dışında özel bir hizmet de bulunur ve Yasak Şehir mutfaklarının Pekin’de efsanevi bir kusursuzluğu vardır. Uzun yaşamın ve sonsuz mutluluğun simgesi olan erişteler, özellikle imparatorların gerdek gecesinde, kuvvet vermesi için sunulur.

Özel bir bölümde, Yasak Şehir’in ruhani ihtiyaçları için, Budist rahip olarak çalışan on sekiz hadım vardır. Bunlar, “Ruhların Taraçası”nda yaşamaktadırlar. Yüksek rütbeli hadım ve de Budist rahip olarak çifte maaş alırlar ve aynı zamanda astrolog olarak da görev yaparlar. Sahip oldukları batıl inançlar yoluyla temel inançları da şekillendiren imparatorlar, kâhinlere danışmadan bir karar almayı akıllarından bile geçirmezler. Yıldızların konumuna göre, bir olayın tarihinin uğurlu veya uğursuz olduğunu bildiren bir fikir, her emirden sonra belirtilir. Bu hadımlar, Şehir’in binlerce odasında gezebileceğinden şüphelenen kötü ruhları kovmak için de devreye girerler ve sonsuz feng-shui (insan ve doğa arasındaki uyum) ilkelerine göre, her eşyanın durması gereken doğru yeri belirlerler. Bunun yanında, astrolojiden ayrı tutulamayan bir dal olan astronomi de, yüksek teknik seviyedeki araçlarla donanmış olan bu ekipte önemli bir yer tutar.

Yüzyıllar geçtikçe ve efendilerin kaprisleri devam ettikçe, Yasak Şehir’de, hadımlara duyulan ihtiyacı artıran, akıl almaz görevler de ortaya çıkar. Ünlü imparatoriçe Cixi de 18. yüzyılda, kıymetli eşyalarının korunması için bir birim kurar.18Bu eşyalar, kâğıt, mürekkep, fırça, mürekkep hokkası, yeşim taşından yapılmış damga, mürekkep tamponu, tespih ve tütsüdür. Diğer hadımların yardım ettiği sorumlu Zhang Lande’ye, meslektaşları alaylı bir biçimde “sekiz hazinenin bekçisi” lakabını verirler ama asıl görevi, Cixi’nin tehlikeli öfke nöbetleriyle mücadele etmektir. Cixi’nin, diğer bir hadım hizmetkâr sürüsüyle beraber, imparatorluk gardırobunun sürekli yenilenen iki bin parçasına göz kulak olmakla görevli bir hadımı daha vardır. Cixi’nin mutfaklarından söz edecek olursak, her gün en az yüz yemek ve yüz tatlı hazırlamak için burada da bir hadım sürüsüne ihtiyaç duyulur. Normalde, her yemekten sonra geriye kalan tüm yiyeceklerin imha edilmesi gerekir fakat hizmet amirleri bunları alıp Yasak Şehir dışında oturan ailelerine götürmek için sabırsızlanırlar.

Fırçayı tutmak

Saray hadımlarının başlıca görevlerinden biri, imparatorun cinsel ilişkilerini yönetmektir. Bir hadım grubu, sarayın, aynı zamanda çok sayıda kadın hizmetkârın da bulunduğu haremi yöneterek, bu gereksinimi karşılar. Cariye ve eş sayısı hanedanlara göre önemli ölçüde değişiklik göstermiştir; bu sayı bazen, tıpkı hadımların sayısı gibi, efsanevi boyutlara ulaşır, bu durum, hükümdarın şöhretini daha da kuvvetlendirmeyi amaçlayan Doğu toplumlarına ait gösterişten kaynaklanır. Her halükârda Çinliler, daha sonra Osmanlılar tarafından da benimsenmiş olan, en iyi mirasçıyı çıkartacak kalıtsal bir hazine yaratmaya dayanan, Avrupa monarşilerinde yaşanan veliahtlara ilişkin kaygılardan uzak bir sistem kurmuşlardır.

Hadımların rolü, cariye olmak isteyen kadınlar arasından bir seçim yapmakla başlar. Bu görevin ayrıntılı bir tarifi, 1621 yılında Ming Hanedanı döneminde sarayda görev yapan ve imparatora sunulacak güzellerin seçilme işlemlerini kaydeden bilge Ji Xiaolan sayesinde bize ulaşmıştır.19İç sarayın baş hadımlarından biri, o sene, yaşları on üç ila on altı arasında değişen beş bin genç kızı huzuruna kabul eder ve bunların içinden bin tanesi anında elenir.

Ertesi gün, bu kızların genel hatlarını tekrar gözden geçirir ve gözlerinde, kulaklarında, ciltlerinde en ufak bir kusur bulduğu takdirde, onları da ayırır. Daha sonra, seslerinin tatlılığını sınamak için onları konuşturur, kendilerini tanıtmalarını ister. Geriye üç bin aday kalır; kolları, ayakları ve yürüyüşlerinin endamı yakın bir incelemeye tabi tutulur çünkü Çinliler kadınların yürüyüşüne büyük önem verirler. İşlemlerin bundan sonrası, saray görevlisi bir kadın tarafından gerçekleştirilir: Kızlar, gözden uzak bir odada soyulur, koklanır ve tüm eklemleri elle yoklanır. Sonuçta, geriye üç yüz genç kız kalır. Bunlar, davranışlarının, zekâlarının ve imparator cariyesi olabilme yeteneklerinin incelenebilmesi için bir ay boyunca sarayda tutulurlar. Ve en sonunda, her bakımdan mükemmel sayılan elli tanesi, cariye unvanına sahip olmaya ve imparatorun planlı lütuflarını beklemeye hak kazanır. Bilge Ji Xiaolan, genç kızlara pekâlâ verilmesi gereken erotik derslere hiç değinmez, ki bu da şaşırtıcıdır çünkü eski Çinliler, utangaç değildirler. Ama, cariye seçme süreci her zaman bu denli zor olmamıştır.

Zu Hanedanı (MÖ 12. yüzyıl) döneminde, imparatorun hizmetinde yalnızca üç eş, dokuz cariye ve farklı unvanlara sahip, fakat yine de haremin bir parçası olan yüz civarında kadın vardır. Ming Hanedanı döneminin sonunda, saray kadınlarının sayısının dokuz bine ulaştığı söylenir.20Hüküm sürmüş son imparatorlar olan Qing’ler ise, böyle bir ölçüsüzlükte bulunmazlar: Bunlardan dokuzuncusu olan Guangxu’nun yalnızca bir eşi ve iki cariyesi olmuştur! Her şekilde, hadımlar ve bir dolu hizmetçi, hareme göz kulak olmaktadır. Yasak Şehir’de, kadınların bulunduğu bölüm “Arka”sarayda, Charbon tepesi boyunca uzanan yüksek duvarın yanında bulunur. İmparator değiştiğinde cariyeler de ortadan kaybolmalıdır. En iyi olasılıkla, ya ölene dek orada kalmak üzere ek bir binaya sürgüne gönderilir ya da öldürülürler. Bu son bahsettiğimiz görev de bir hadıma aittir ki kendisi aynı zamanda bu eski gözdelerin sırdaşlarını da sopa darbeleriyle dövdürterek öldürme görevini de üstlenmiştir. Daha sonra göreceğimiz gibi, Osmanlılar da, Topkapı Sarayı’nda benzer uygulamalara başvurmuşlardır.

1898 yılında, İmparator Ming Xianfeng’in yetmiş iki cariyesi vardır ve onlardan birini onurlandırmak istediğinde, belirli bir törene uymak zorundadır. Önce, üzerinde kadınlardan birinin isminin bulunduğu bir kâğıdı çevirip seçtiği kadını “Yeşim Bölüm”den sorumlu hadıma arzusunu bildirmesi gerekir. Bu bölümde yalnızca “rahatsız” olmayan kadınlar bulunur, bu mahrem takvimin takibi de bir hizmetkârın sorumluluğundadır. Bunun üzerine, seçilen kadın özenle hazırlanır, daha sonra da tahtırevanla imparatorun dairesine taşınır fakat bağlanmış ayaklarının verdiği acıyı önlemek için bir hadımın sırtında taşınması da sık görülen bir durumdur. Bekleme odasında “Kırmızı Fırça” denen hizmetin hadımları, kadının ismini, buluşmanın gün ve saatini kaydederler. Başka bir hadım, daha da hassas bir işle, cinsel ilişkiyi, sessiz sedasız seyretmekle görevlidir. Bunun amacı, olası bir döllenmenin haklarını korumak için, imparatorun tohumlarının yerine ulaşıp ulaşmadığını öğrenmektir. Her halükârda, birleşmenin ayrıntılı bir kaydını tutar. Normal şartlar altında, imparator ayda yalnızca bir kez kraliçeyle birleşir ve bu birleşme de, güneşi ve ayı simgeleyen bu iki varlığın mükemmel birlik içinde olması amacıyla, dolunay zamanı gerçekleşir. İmparator, her ne olursa olsun, cinsel ilişkilerini belgeleyen kayıtları imzalar.

Hükümdarların kişisel bakımı da, hadımların görevi olan hizmetlerin bir parçasıdır. İmparatorluğun son yıllarında da bu tören, karmaşıklığından hiçbir şey kaybetmemiştir. Biri vücudun üst kısmı, diğeri alt kısmı için hazırlanmış iki küvet, sıcak suyla doldurulur. Bunları yanında, üzerinde yüz kadar havlunun bulunduğu iki tepsi vardır. Hadımlar, havluları suya batırarak, sonra da imparatorun vücudunu ovalayarak birbirlerini takip ederler ve her defasında yeni bir havlu kullanılır. Daha sonra, başka havluları da sabuna ve parfüme bularlar.

Erotik oyunlar

Cinselliğe ilişkin bu kayıtlarda, büyük bir soru işareti vardır: Hadımların kendi cinsel yaşamları. Bu konu, yüzyıllardan beri merak uyandırır ve tahminlere göre, bu kurumun ortaya çıkmasından beri, hadımların efendilerini de kaygılandırmıştır. Ming Hanedanı imparatorlarından biri olan Taizu, hadımların cinsellikten uzak durmalarını şart koşar ve evlenmelerini yasaklar, aksi takdirde derileri canlı canlı yüzülecektir. Ama, imparatorların son dönemlerinde bu sorun farklı bir boyut almıştır çünkü ileri gelen hadımlar, Yasak Şehir’in dışında, görkemli bir ev çekip çevirirler ve birçok eş ve evlatlıkları vardır. En zengin hadımların çok önem verdiği bu düzenin kaynağı, Çin’deki toplumsal sistem içinde kolayca açıklanabilir: Bir aile evine sahip olmak, geleneksel medeniyetin ve üstelik daha önce belirttiğimiz gibi, çoluk çocuk sahibi olmanın temel şartıdır. Hadımlar, cinsel organlarını kaybetmiş olsalar da, cinsel arzudan mahrum değildirler, metresleri vardır ve kendilerine özel olarak ayrılan genelevlere giderler. Saklanmaya gerek duymadan, işlerinden fırsat bulur bulmaz bu evlere giderler ve halk onları, başlıkları ve griye çalan giysileri sayesinde kolayca tanır.

O halde, bir kadının yanında “ne yaparlar?” Pekin genelevlerinde korkunç bir şöhrete sahiptirler. Kendi zevkleri için yapay penis kullanmış olmaları olasıdır çünkü bir hadımın ulaşabileceği tek zevk, prostat masajıdır. Ve Çin’de bu erotik aksesuvarlar, uzun zamandır bilinmektedir. Kadınlar arasında, eksikliklerinin acısını çıkarmak için çimdik atmalarıyla, ısırmalarıyla ve zavallı kızları dövmeleriyle ün salmışlardır. Zaten, genelev patroniçeleri de bu hadımlara inatçı kızları verirler. Daha yumuşak bir tarzdan söz edecek olursak, hadımların gerçekleştirebileceği cinsel etkinlikler, el ve ağız yoluyla yapılanlardır; hem kadınlar ve hem de efendileri erkekler tarafından oral seks konusunda uzman sayılırlar. İmparatoriçe Cixi’nin “gözleriyle sarıp sarmaladığı” gözde hadımı Li Lianying’in bu sevgiyi, erotik kahramanlıklar sayesinde kazanmış olması mümkündür, her ne kadar, bu hadımın cinsel organlarına hâlâ sahip olduğu iddiası hizmetkârlar arasında dolaşmış olsa da. Hizmetkârların hadımlık durumu, her kademe atlayışlarında, sıkça yapılan incelemelerle kontrol edildiği, ayrıca sarayda işe alınmadan önce geçtikleri titiz incelemelerle de durumları onaylandığı için, bu söylenenin gerçek olması imkânsızdan da öte gibi görünür. İmparatorların bu tip aşk ilişkileri yaşamaları, ender rastlanan ve istisnalardan doğan bir durumdur. Buna karşılık, hadımların birçoğu hizmetkârlarla veya en iyi şartlarda, cariyelerle aşk maceraları yaşarlar. Bu hanımların, şehirden istedikleri şekerleme, dikiş malzemesi ve diğer her türlü şeyi elde edebilmek için muhafızlarına muhtaç olmaları, işleri daha da kolaylaştırmaktadır. Ve duygusal şantaj denemeleri de, hadımlara birçok kez fayda sağlamıştır.

Çinli hadımların özel hayatlarının bu yönü, onları Avrupalı hadımlardan, özellikle de Roma’da, Rusya’da ve Bizans dönemi İstanbul’unda yaşamış olanlardan farklı kılar. Bu saydığımız şehir ve ülkelerde, hadım etme işlemi doğrudan tamamlanmaz ve bazı erkekler, penislerini muhafaza ederler. Bu sayede, uzun süren ereksiyonlarla ve hamilelik tehlikesi olmaksızın, maymun iştahlı hanımların tadına varabilirler.

Saray hadımlarının küçük dünyası

Hadımlar, türdeş bir bütün oluşturmaktan uzaktırlar çünkü getirildikleri görevlere ve meziyetlerine göre kırk sekiz sınıfa ayrılırlar. En zor ve en tiksindirici görevlere maruz bırakılan, hiyerarşik sıralamanın en altında bulunan hadımlar, imparatorun kendisi kadar kudretli arkadaşlarla yakınlık kurarlar. Ne var ki, Yasak Şehir’e girmek, umutsuzluk dolu sahnelerin yaşanmasına engel değildir. Fazlaca uzmanlaşmış ve gün içinde çok az kullanılan bu hadımların bulunduğu sınıfta özellikle sıkıntı hâkimdir. Düşük rütbeli hadımların birçoğu –diğerleri komplo ile yollarını bulmaktadırlar– zamanlarını hizmetçi kavgalarıyla, içkiyle, kumarla ve horoz dövüşleriyle öldürür. Ancak disiplin o kadar da gevşemez. İmparatorluğun son zamanlarında, zorbalık kullanan baş hadımlar, bu efendi-köle ilişkilerinin şiddetinden dolayı, birçok hadımı ve genç kızı intihara sürüklemiştir. İntihar konusunda başarılı olamayanların durumu ise içler acısıdır. Bir mahkeme, sağ kalan kişiyi yargılar ve onu kaçınılmaz bir biçimde, nefessiz bırakılarak ve parçalanarak öldürülmeye mahkûm eder. Zavallı mahkûmun ağzı ve burnu kalın ve nemli bir tabaka bezle kapatılır ve ölene dek dövülür. Öldükten sonra ise, toprağa verilme hakkı yoktur ve cesedi, domuzlara ve yırtıcı kuşlara yem olur. Daha da kötüsü, mahkûmun ailesi muhafızlar tarafından yakalanır ve köleliğe mahkûm olacağı imparatorluk basamaklarına sürgüne gönderilir...

Yasak Şehir’in saraylarında dayak cezası o kadar yaygındır ki hadımlar, darbelerin şiddetini azaltmak için vücutlarını, giysilerin altında kalacak şekilde, deri bantlarla sararlar. Ancak en acımasız cezalardan, sayısı üç yüze kadar çıkabilen bambu darbelerinden kaçmak mümkün değildir ve bu durumda, dayak iki aşamadan oluşur. İlk celseden sonra yaralar iyileşir, daha sonra bu yaraları yeniden açmak için, darbelerin geri kalanı da zavallıya vurulur. Bu, kasıtlı yapılır ve adına da “kabukları kaldırmak” denir!

Aşağılamalar, düşük sınıfa mensup birçok hadımın payına her gün düşen bir şeydir, İmparatoriçe Cixi tarafından, tüm sarayın gözleri önünde kendi dışkısını yemeye mecbur bırakılan ihtiyar gibi. Bu acımasız davranış, Tan Zhuangzhuang’ın filmi Li Lianying, İmparatorun Hadımı’nda (1991) da yer alır. Film, elli iki yıl boyunca İmparatoriçe Cixi’ye hizmet eden gözde hadımın yaşamını anlatır. Sopa darbeleriyle ölümüne dövülenler ve Li Lianying’in yeğeninin bir kuyuda boğulması da filmde canlandırılmıştır. Li Lianying, aslında Cixi’nin ikinci gözdesidir ve daha önceden hadım An De Hai’ye –söylentilere göre cinsel anlamda da– hizmet vermiştir.

Bu dönemde, imparatorluk sisteminin yalnızca birkaç yıllık ömrü kalmışken, en beğenilen hadımlar “çok bakir ve çok saf” olarak nitelenen, on yaşından küçük çocuklardır. İmparatoriçe ve prensesler, onlara birer küçük kız gibi davranırlar ve kişisel bakımlarında yardımcı olurlar. Fakat bu çocuklar, alaycı bir biçimde “ihtiyar horoz” olarak adlandırılan yaşlı hadımlarla birlikte yaşarlar. Bu hadımlar, kendilerinin ve yakınlarının geleceğini düşünürler ve imparatorluğun son dönemlerinden kâr sağlamayı umarlar. Cixi’nin bir diğer gözdesi Zhang Lande, dört kızına, çeşitli hazinelerle dolu dev çuvallar ve aynı zamanda nakit paradan oluşan bir servet bırakır. Tıpkı meşhur Li Lianying gibi, bazı ileri gelen hadımların yaşam biçimi, gösteriş bakımından prenslerinkinden üstündür, “Uygun bulunmayacağı için, imparatordan daha zengin bir yaşam sürmemeye mecburdur. [...] Büyük hadımlar, lüks mobilyalarla döşenmiş ve muhteşem biçimde süslenmiş şatafatlı evlerde yaşarlar. Emirlerinde yaklaşık otuz hizmetçi vardır ve köpekleriyle ilgilenecek başka hizmetçilere de sahiptirler. Fino köpeklerinden her birinin, kendisinin bakımını yapacak en az bir ya da iki uşağı vardır.”21Büyük hadımların serveti, aldıkları ödemelerden ve nüfuz ticaretinden, mesela asalet unvanlarını açık artırmayla satmalarından gelir. Aslında, hadımlar o denli büyük bir etkiye ve ayrıcalığa sahiptirler ki, Yasak Şehir’deki hizmetlerin çoğu ticarete dökülmüştür. Bu özel toplumun barındırdığı tehlikeler ne olursa olsun, içlerinde en yüksek rütbeli hadımların sahip olduğu servet sabit bir tarihi gerçektir.

İmparatoriçe Cixi, iki hizmetkârı ve solunda, gözdelerinden biri

hadım Li Lianying’le beraber.

İmparatorluk sona erdiğinde şehrin hadımlar tarafından tam anlamıyla yağmalandığından söz edilir. Aslında, meşhur “Pekin Yağması”nda İngiliz-Fransız bölüklerinden çok hadımlar yağmalamıştır imparatorluk hazinesini. Yüzyıllardır farklı sarayların duvarları arasında biriken binlerce sanat eserini hadımlar ele geçirmiştir. Ve Batılı antikacıların, Yasak Şehir’in kapılarında dahi kârlı alışverişler gerçekleştirdiği doğrudur. Batı’nın özel veya kamusal koleksiyonlarından derlenen Çin’e ait birçok başyapıt, bu kaçakçılıktan gelmektedir. Bu yağmanın doruk noktasında, 1923 yılında, Fujian Sarayı alevler içinde kaybolur; saray bin yıllık hazineler barındırmaktadır ve bunların alevler tarafından yok edilmesi sarayın pek çok mensubunu şaşırtır. Esasında bu yangın, baş hadım Huang Jinlu tarafından özellikle çıkartılmıştır. Kendisi, suç ortaklarıyla beraber, değerli eşyaları binadan çıkarmaya özen göstermiştir.

Sabık ünlü erkekler

Zenginlik, kudret arayışıyla atbaşı gider. Ve Çin tarihi, kudretin zirvesine değilse de, imparatorun arkasındaki ikinci konuma ulaşmış olan hadımların hikâyelerini bize sunar. Bu durum da, hadım edilmenin, en azından ruhsal açıdan, bir erkeği tamamen değiştirmediğini kanıtlar.

Eski Çin’e ilişkin anıları kaleme alan yazarlar, hadımların kudretinin, hükümdarların güçsüzlüğüyle orantılı olarak büyüdüğünü fark etmektedirler. Bazı hanedanların yıkılmalarında rol oynadıklarını da ekleyebiliriz. Genç Çinli tarihçilerin, Çin’in görmüş olduğu en kudretli hadımlardan biri olarak nitelendirdikleri Zhao Gao’nun öyküsüne bir göz atın. Çok uzun zaman önce, MÖ 3. yüzyılda, Çin’in başkenti henüz Xian iken hüküm sürmüştür. Üç bin cariyeye sahip olmakla övünen imparator Shihuangdi, bu sarayı ve sayıca çok olan hadımları yönetmekle görevlendirdiği Zhongchangshi adında bir birim kurmuştur. Shihuangdi öldüğünde, Zhao Gao, imparatorun en küçük oğlu Hu Hai’ye, iktidarı ele geçirmesini ve bunun için de baş vezir Li Si’den yardım almasını teklif eder. Tahta asıl geçmesi gereken kişi olan, imparatorun en büyük oğlundan babasının ölümünü saklar. Bir tabut yaptırılır ve imparatorun cansız bedeni de bunun içine konur. Hükümdarın her zamanki yiyecekleri de her gün kendisine sunulur ve bu şekilde aldatmaca devam ettirilir. Hu Hai’nin tahta çıkmasından sonra, Zhao Gao taht çevresinde bir temizliğe girişir ve tüm muhaliflerini ortadan kaldırır, daha sonra da Li Si’nin ayağını kaydırır ve baş vezir unvanını kendisi ele geçirir. Fakat, yavaş yavaş ayaklanmalar başlar ve Zhao Gao genç imparatoru, gözünü kırpmadan öldürtür. Yıl 206’dır. Ertesi yıl, Qin Hanedanı yıkılır ve yerini Han’lara bırakır.

Yüzyıllar sonra, Ming Hanedanı da, saraylarında hadım sayısını artırma hatasına düşer. Bu şekilde, İmparatoriçe Cixi’nin 1908 yılında ölüm döşeğindeyken, zihninin berrak olduğu son bir anda verdiği “hadımları devlet işlerine karıştırmayın” tavsiyesinin de nedenini anlayabiliriz. Hadımların, Ming Hanedanı’nın sonunu getirdiklerini düşünmektedir. Yaşlı ve zengin dul neden söz ettiğini iyi bilir çünkü kendisi, hükümdarlığı boyunca dizginleri gözdelerinden birçoğunun eline veren ilk hükümdar olmuştur. Bunlardan ilki, An-Tihai, 1860 yılında, 2. Afyon Savaşı sırasında, sarayın Batı kuvvetleri tarafından kuşatılan Pekin’den ayrılıp Jehol’e sığındığı dönemde imparatoriçenin beğenisini kazanmıştır. An-Tihai’nin devletin başına geçmesinden gocunan bir prens, onu öldürtür. Bu hadım, bir entrika ve şantaj ustasıdır ve etkisine aldığı imparatoriçenin de onayıyla, hükümdara ayrılmış olan “Ejderha Elbisesi”ni giymeye bile cüret eder. Onun yerine, adını daha önce –gerçek olsa da olmasa da– şehvetli kahramanlıklarıyla andığımız Li Lianying geçer. Saraya on altı gibi geç bir yaşta gelmiş olan bu hadım, güzelliğini ve oyunculuk yeteneklerini de kullanarak durumu hızla telafi eder ve Cixi’yle o kadar içli dışlı olur ki, imparator iradesinden söz ederken, cümlelerine “biz ikimiz” diye başlar. Yasak Şehir’de kendisine “Dokuz Bin Yılın Efendisi” adı verilir. “On Bin Yılın Efendileri” diye anılan imparatorlara has en yüksek unvana bir gönderme yapılmaktadır. Li Lianying, ihtiyar imparatorluğun zaaflarını kollayan Batılılara verdiği uygunsuz tavsiyelerle, hanedanın çöküşünde rol oynamıştır.

Sekiz yüz yıl önce, başka bir hadıma da “Dokuz Bin Yılın Efendisi” unvanı verilmiştir. Bu kişi, 1451-1510 yılları arasında hüküm süren Tel Liu Jing’dir. Yarım yüzyıldan fazla bir süre boyunca, “Dokuz Bin Yılın Adamı” unvanını taşımasını mümkün kılacak bir bağ kurmuştur çünkü gizli servisler yardımıyla Çin devletinin karmaşık yapısını ele geçirerek, imparatorunkinden yalnızca biraz az bir kudrete sahip olmuştur. Daha sonra, muhaliflerinin yaşamasına veya ölmesine karar verecek hükümet üstü bir yapı kurar. Ve imparatoru görevlerinden vazgeçirmek amacıyla, imparator için en az üç yüz adet konak ve zevk evi inşa ettirir. Ama, en sonunda komplo kurmakla haksız yere suçlanır ve infaz edilir.

Bu “Dokuz Bin Yılın Adamı” unvanı, Liu Jing’den yüz yıl sonra, Çin tarihinde, Yasak Şehir’de hüküm sürmüş en kudretli hadımlardan biri olarak anılan Li Jinzhong tarafından ele geçirilmiştir. Kendisi iflah olmaz ve hileci bir kumarbazdır ve boğazına kadar borca batmıştır. Bu yüzden de tek çaresi, imparatorluk sarayına girebilmek için kendini hadım ettirmektir. Müstakbel imparator Tian-Qi’nin (1605-1627) bakıcısı Bayan Ke’nin sarayında, Ming Hanedanı’nın on beşinci temsilcisi olarak görevlendirilir. Li Jinzhong beceriklidir ve hem bakıcıyı hem de iktidarı elinde tutacak olan çocuğu çabucak avcunun içine alır. 1620 yılında, artık bir yetişkin olduğunda Tian-Qi hemen hemen hiç okuma yazma bilmez ve hüküm sürmesine izin verecek eğitimlerin hiçbirini almamıştır. Öyle ki, çocuk, iktidarı hadıma devretmeyi kabul eder ve ona Wei Zhongxian adını verir.

Hadım, yedi yıl boyunca imparatorluğun gerçek efendisi olur. İmparator, tutkunu olduğu marangozluk işleriyle uğraşırken, kendisi de muhaliflerini ortadan kaldırır. Tian-Qi, çağdaşlarının hayran kaldığı, altın kaplı, ahşap ejderha biçimi verilmiş, şaşkınlık verici bir çeşme yapar. Ülke çapında kilit görevlere yerleştirdiği dev bir yandaş ağı sayesinde, hadım da iktidarda kalmayı başarır. Daha sonra, vergilere yapılan aşırı zam yüzünden başlayan bir halk ayaklanmasını bastırmak için, tanrılaştırılmış tasvirinin bulunduğu çok sayıda tapınak yaptırır. Eski başkentlerden biri olan memleketi Kaifeng’de binlerce ev yıkılır ve bunların yerlerini, Wei Zhongxian’ın altın heykellerinin bulunduğu tapınaklar alır.22Bu tapınaklardan sorumlu olan rahipler, herkesin bu heykellerin önünde secde etmesine dikkat ederler ve bunu yapmamanın cezası ölümdür.

Fakat fazlaca kudretli olan hadımlar daima eleştiriye maruz kalmışlardır ve bu eleştirileri yöneltenler, yalnızca âlimler değildir. Çinli kuklaların 12. yüzyılda, Wei Zhongxian’ın diktatörlüğü döneminde, onu üstü kapalı biçimde eleştirmek için ortaya çıktıkları söylenir. İmparator Tian-Qi, 1627 yılında, henüz yirmi iki yaşındayken ölür, erkek kardeşi Chongzen tahta geçer ve sonunda Wei ve onun suç ortağı Bayan Ke’yi ortadan kaldırmayı başarır. Hadım, boğularak öldürülür, iç organları çıkartılır ve insan olarak tekrar dünyaya gelmemesi için “kıymetlileri” kömürleşene dek yakılır.

Hadımların tapınaklara olan özel ilgisi, tüm eski Çin tarihi boyunca geçerli olmuştur. Hadımlar gerekli paraya sahip olduklarında, kudretlerine de kutsal bir hava vererek bunu sürekli kılmak isterler. Zaten, Ming Hanedanı imparatorları da Budizm’e ve Tao dinine bağlıdırlar. Bunun dışında, hadımlar, bir tanrının himayesine girme fırsatını asla kaçırmazlar ve içlerinden en kudretli olanları, daha önce anlattığımız gibi, tüm itirazları sınırlandırmak için kendilerini de tanrılaştırmakta tereddüt etmezler. Aynı zamanda, “kıymetliler”ini de, bunları muhafaza etmeleri için, para karşılığında, rahiplere emanet ederler. Ölüm anı geldiğinde, bu “kıymetlileri”, kutusu içinde, bozulmamış bir şekilde geri alacaklardır. Daha önce söz ettiğimiz gibi, günümüzde müzeye dönüştürülmüş olan Xiangshan Tapınağı’nda bekledikleri bir ölümdür bu. 1946’da, içlerinden kırk tanesi, çevredeki çiftliklerde küçük işler yaparak yoksulluk içinde hâlâ yaşamaktadır.23

Zhengding şehrinde bulunan Dafo (ya da Longxing) Tapınağı, dev bir köle haznesi görevi gören Hebei bölgesinde bir hadım tarafından inşa ettirilen ender tapınaklardan biridir. Zhang Xiong ismindeki bu hadım, 12. yüzyılda, Jin Hanedanı döneminde sarayda yaşamıştır; ayinlerden, görgü kurallarından ve özellikle devlet sırlarının saklanmasından sorumludur. Bu görevler, onu baş vezir kadar kudretli bir makama getirir. Bu tapınağı yaptırır ve içine, on altı metre yüksekliğinde, bakırdan yapılmış dev bir Buda heykeli koydurur fakat bu heykel, içerdiği metal için, İkinci Dünya Savaşı sırasında Japonlar tarafından ele geçirilir. Ayrıca Zhang Xiong kuvvetli koruyucular olarak bilinen yirmi sekiz göksel tanrı heykeli yaptırmıştır fakat uğursuzluğa direnmiş olan bu tanrılar, ancak büyük Buda’nın düşüşüne tanıklık edebilmişlerdir.

Dahası, Budist müziğin de 15. yüzyılda bir hadım tarafından yaratıldığı söylenir. Söylenenlere göre, dönemin bu ileri gelen hadımı, saray müziğinin, enstrümanlar eşliğinde söylenen şarkılarla birlikte, dini törenlere sokulmasını sağlar. Hiçbir zaman yaygınlaşmamış olan bu uygulama bugün yine de Çin’de bulunan Tiantai geleneği tapınaklarında ve Japonya’ya ihraç edilmiş Tendai tarikatında hâlâ devam etmektedir. Bu dini müziğin, komşu Vietnam’a da yayılmış olması mümkündür.

Evrensel tarihin başka bir büyük kahramanı ise, Cai Lung (veya Tsai Lung) olarak anılan ve kâğıdı icat eden hadımdır! 105 yılı civarında, Han sarayında bulunan bu hadım, imparator Han-Fedi’ye, esnek ve hafif kâğıttan yapılmış tabakalar takdim eder. Bunlar, o güne kadar kullanılan, bambudan yapılmış, sert ve suya dayanıksız lif plakalarıyla kıyaslanamaz. Cai Lun, “Silah ve Araç-Gereç” biriminde çalışmaktadır ve aklına bir fikir gelir: Bir paçavrayı, biraz ağaç kabuğunu ve balıkçı ağını bir havan içinde karıştırır ve ilk kumaş kâğıdı elde eder. Bu icadı sayesinde, hadım derhal terfi ettirilir: Tarım bakanı olarak görevlendirilir ve Longting markisi unvanını alır. İmparator, Longting adındaki bu şehri de kendisine bağışlamıştır. Cai Lun’un bu icadı, önemli yankılar uyandırır çünkü bu sayede, Çin yönetimi, en ufak bir olayı bile kaydetme gerekliliğini saplantı haline getirmiş, kâğıt bağımlısı bir bürokrasiye dönüşür.

Cai Lun’un içinden kâğıt çıkardığı havan, tapınılan kutsal bir eşya haline gelir. Pekinliler, Longting markisinin hatırasını, Pekin’deki Jianguomen istasyonunda bulunan ve onun icadını tasvir eden bir duvar resmiyle onurlandırır.

Zheng He, dünyanın kâşifi

Ne kadar inanılmaz görünse de, Pekin Olimpiyat Oyunları’nın açılışının en büyük simgelerinden biri, bir hadımdır! 8 Ağustos 2008’de, Zheng He, stadın ortasında, iki milyar seyircinin karşısına kırmızı bir elbiseyle çıkmıştır! Kendisini canlandıran oyuncu, Zheng He’nin altı yüz yıl önce içinde dünyanın yarısını keşfettiği pusulayı bulunduran kutuyu kollarında taşımaktadır. Çinliler, özellikle gurur duydukları “Dört Buluş” ile ilgili bir bölüm yapılmasını, olimpiyat oyunları açılış töreninin yönetmeninden rica ederler. Söz konusu olan dört buluş, kâğıt, pusula, matbaa ve baruttur.

Çinliler, Zheng He’ye hak ettiği önemi ancak 21. yüzyılın başında, 2005 yılında, amiralliğe yükselmiş bu hadımın ilk seferinin altı yüzüncü yıldönümü vesilesiyle vermişlerdir. Önce, dikkate değer bir belgesel olan ve Chen Kaige tarafından çekilen Denizlerin İmparatoru bu ilginç maceracıyı halka tanıtır. Pekin’de adına büyük bir sergi düzenlenir ve denizcinin mezarının bulunduğu Nanjing şehrinde bir anıt inşa edilir. Bunun dışında, Şanghay metrosu, üzerinde kâşifin resminin bulunduğu bir bilet bastırır ve dört puldan oluşan bir seri tüm ülkede yayınlanır. Nihayet basın, ulusal gururunun coşmasını bekleyen halka Zheng He’yi tanıtır. Sıra dışı bir kişilik olan Zheng He, Ortaçağ’ın son dönemlerinin en seçkin kâşif ve diplomatlarından biri olmuştur. Buna karşılık, hatırası ve hikâyesi yüzyıllar boyunca gölgede kalmıştır. Fakat daha sonra bu durum telafi edilir çünkü günümüzün tarihçileri kendisinin, Kristof Kolomb’dan tam seksen yıl önce Amerika’yı keşfettiğini söylemekte tereddüt etmezler.

Birçok hadımın aksine, Zheng He (1371-1433) ayrıcalıklı bir çevreden gelmektedir çünkü ailesinin, eski Buhara krallığı hükümdarlarından birinin soyundan gelen Moğol bir Yunnan valisiyle bağları bulunur. Babası, Müslüman bir Hui’dir ve Ma (Muhammed’in bu dildeki ilk hecesi) Sanpao adını almıştır. Ming Hanedanı Yunnan’ı ele geçirdiğinde, genç adam çabucak yakalanır, hadım edilir ve imparatorluk ordusunda görevlendirilir. Burada, onun meziyetlerini beğenen müstakbel imparator Yongle ile karşılaşır ve itibarlı arkadaşlar da edinerek, askeri hiyerarşi içinde hızlı bir biçimde yükselir.

Esas Ming isyanı, 1401-1424 yılları arasında, Yongle’nin hükümdarlığıyla başlar. Bu hükümdar, krallığın kudretine yakışır bir filo kurmanın gerekliliğini gören selefi Hongwu’nun bilgeliğinden faydalanmıştır. Ve Hongwu, bölgeye bir milyardan fazla ağaç diktirmiştir! Bütün ülke işbirliği içindedir: Kırsal bölgede yaşayan her aile, iki yüz dut ağacı ve bir o kadar da hünnap ve hurma ağacı dikmekle yükümlüdür... Böylece, İmparator Yongle, yönetimini güvenilir hadımı Zheng He’ye bıraktığı dev tersaneler inşa etmekte başarılı olur. Zheng He’ye amiral unvanı verir.

Okyanuslar kâşifi ve imparatorun diplomatı Zheng He. Yüksek kademeli bu hadım, bir

“hazine-gemi” donanmasının lideri olarak, Çinlilerin gururla andıkları yedi sefer gerçekleştirmiştir.

İmparatorun şaşırtıcı derecede çağdaş24 talimatlarına uygun olarak, yüz metre uzunluğunda ve Kristof Kolomb’un Santa Maria’sının beş katı büyüklüğünde, o güne dek hiç görülmemiş dev gemiler yaptırır. “Hazine-gemi” olarak nitelenen bu gemilere, Çinlilerin yapmayı bildikleri en ince ve yenilikçi şeyler yüklenecek ve bilinen tüm denizlerin çevresinde bu mallar sergilenecektir. Amaç, Ming Hanedanı’nın kudretini yüceltmek ve dileyen ülkelerle takas yapabilmektir. Zheng He, bu inanılmaz donanmaların başında, on binlerce mürettebatla beraber tam yedi seferi başarıyla tamamlar. Filo, idareyi sağlamak için, yüzen sebzelere, sarnıçlara veya sürü hayvanlarıyla dolu ahırlara dönüştürülmüş sandalları da içinde bulundurur. Amiral, 1405-1433 yılları arasında tüm Asya ülkelerini, Hindistan’ı, Arabistan’ı, Mısır’ı ve Hint Okyanusu’na kıyısı bulunan Afrika ülkelerini ziyaret eder. Gittiği her yerde diplomatik yeteneklerini sergileyerek şatafatlı hediyeler dağıtır. Sadık hadım, Pekin’e her dönüşünde, kaydettiği ilerlemeleri ve keşiflerini rapor halinde sunar: Bir gün, saraya bir devekuşu, bir zürafa ve bir de zebra getirir. Tüm saray halkı, hiç görmediği bu hayvanlara hayran kalır. İki sefer arasında, birçok yabancı lideri saraya getirir ve burada misafir eder. 1997 yılında Borneo açıklarında 15. yüzyıldan kalma bir geminin kalıntılarının keşfi, o dönemlerde Asya denizleri üzerinden Çin’e akan zenginliklere büyük ölçüde tanıklık eder. İmparatorluk, merkezi olacağı bir küreselleşmenin mantığı içindedir çoktan. Tüm bunlar, 1433 yılında, İmparator Xuande tarafından yönetilen son sefer sırasında amiralin ölmesiyle son bulur. İzolasyon taraftarı bir akımın yandaşları baskın çıkarlar, donanmalar kıyı boyunca dizildikleri yerde çürür ve Zheng He’nin hatırası yavaş yavaş silinir. Çin, kendi içine kapanır ve beş yüz elli yıl sürecek bir uyuşukluğa dalar.

Amiralin, anlatılan sınırların da ötesine, kuşkusuz Avustralya ve –neden olmasın?– Amerika’ya da akınlar gerçekleştirmiş olması mümkündür... Dikkatleri Zheng He’ye çeken ilk Batılı araştırmacı, Britanyalı Gavin Menzies’tir. Bu denizcilik tarihi uzmanı, ünlü hadımın, Pasifik yoluyla Güney Amerika kıyılarına ulaştığına inanmaktadır.25Bu iddiasını, 1424 tarihinden kalma, o dönemde hiç bilinmeyen öğeler içeren bir Venedik haritasının keşfi gibi birçok veriye dayandırır. Bu varsayımın yarattığı tartışma henüz bitmemiştir, bitecek gibi de görünmez. Zheng He de belki bir gün Yeni Dünya’nın ilk kâşifi olarak Viking Leif Eriksson’un yanında yer alacaktır.

Cinsiyetsiz bir adamın, kudret arzusu ve ele geçirme isteğiyle bu denli dolu olması tabii ki çelişkili bir durumdur. Bu hayat hikâyesinde, büyük bir telafi etme kompleksinin de bulunduğu düşünülebilir ama bu durumu aydınlatma işini psikanalistlere bırakacağız. Fakat birçok vesileyle, hayat hikâyesi bir bu kadar sıra dışı olan, hadım edilmiş çok sayıda erkekle tanışacağız.

Daha da şaşırtıcı olan konu ise, Asya kıtası üzerinde Zheng He tarafından kat edilen birçok bölgede, onun hatırasına duyulan gerçek saygıdır. Çin, onun ilk seferinin altı yüzüncü yıldönümünü kutlamalarını ustaca kullanmayı bilmiştir. Bu durum da, birçok ülkede Zheng He’yi anma etkinlikleri düzenlenmesine vesile olmuş ve bu sayede, dün olduğu gibi günümüzde de Çin’in sömürgecilikle ilgili bir niyetinin olmadığı da hatırlatılmıştır!

İşte böylelikle, 2005 yılı boyunca, Macao, Zheng He için bir sergi düzenler. Daha sonra, Lamu adaları üzerinde bulunan Çin donanmalarının kalıntıları için Kenya ile arkeolojik bir işbirliği antlaşması imzalanır. Endonezya’da bulunan Surabaya şehrinde, kendisi için resmi olarak saygı duruşunda bulunulur ve Çin kökenli Müslümanlar tarafından bu şehirde onun adına bir cami yaptırılır. Malezya’da, Sam Po’ya (veya Sanpao Miao) adanmış tapınaklar bulunur, ki bu kişi, Zheng He’nin tanrılaştırılmış halinden başkası değildir. Aynı şekilde, Kuzey Endonezya’nın kıyı şehirlerinde, 15. yüzyıldan beri Zheng He’ye tapınaklar adanmıştır fakat bunlardan en önemlisi 2005 yılında Samarang’da hizmete girmiştir. Çinli amiral bu şehre 1413’te, gemilerinden birini tamir ettirmek için gelmiş ve sonradan bir Budist tapınağı haline gelen Sam Poo Kong camisine her gün namaza gitmiştir. Bali sakinleri de büyük Çin filosunun geçişini anımsarlar ve bu dönemde, hadımın onlara ipek yapımını da öğrettiği söylenir. Bali’liler, Zheng He’ye duydukları minnettarlığı, “hazine-gemi”lerin gümüşten yapılmış dev bir maketiyle göstermişlerdir.

Bitirirken, Borneo adasındaki en ücra kabileler arasında devam eden bu sıra dışı inançtan da söz etmeliyiz. Burada, Zheng He’nin kendisine değil, Çinli kâşiflerin bıraktıkları testilere saygı gösterisinde bulunulur. Bu nesneler, üzerlerindeki çiçek süslemeleri, yüzeylerinin renkli yansımalara sahip parlaklığı ve özellikle ejderha resimleri yüzünden doğaüstü araç gereçler olarak kabul edilir.

Le Van Duyet, Vietnam kökenli hadım

Tet bayramı sırasında, yeni ay yılının başlangıcında, yüzlerce Vietnamlı her gün, Ho Chi Minh (eski Saygon) şehrinin yakınındaki Ian-Ong-Ba-Chieu Tapınağı’na giderler. Burada, kendisinden yardım ve iyi şans diledikleri Le Van Duyet’in (1763-1832) mezarına giderek ona olan bağlılıklarını gösterirler. Bu kişilerden birçoğunun, uzaktan da olsa, Ming Hanedanı’nın Quing imparatorları tarafından devrilmiş olduğu 17. yüzyıla dayanan Çinli kökenleri vardır. Yeni hükümdarlar tarafından yönetilen ülkelerinden ayrıldıklarında, Le Van Duyet’ten yardım ve destek görürler. Le Van Duyet, bu kişilere yardım etmesi için imparator Gia Long’dan ricada bulunur. İmparator da onları, yaptıkları ticaret üzerindeki vergilerden muaf kılar ki bu, bir Çinliye verilebilecek en güzel ödüldür.

Van Duyet şaşırtıcı bir adamdır, Mékong deltasında doğmuştur, hem serseri hem de eşcinseldir ama her şeyden çok savaş ve siyaset adamıdır. Vietnam’ın doğuşunu onun varlığına bağlamak abartılı olur ama burada Batılıları ağırlayarak ve vatanının birliği için mücadele ederek ülkesinin çağdaşlaşmasına katkıda bulunmuştur. Şiddete, hatta serseriliğe erken yaşta eğilim gösterdiği bilinir. Gençliğini, genç bir haydut çetesiyle geçirir. Babası ise, onun imparator adaylarından biriyle temasa geçmesini sağlayacak önemli bir konuma sahiptir. 19. yüzyıl başlarında, bitmek bilmez iktidar savaşları yüzünden veliaht prens Nguyèn An, Mékong’un kıyı bölgesine sığınır. Bir sabah, genç Le Van Duyet gidip bu prensi uyandırır ve onun hizmetine girmek istediğini açık açık söyler. Onu rüyasında, başının etrafında bir ışık halesiyle gördüğünü de özellikle belirtir. Batıl inançlarla yoğrulmuş Vietnam toplumunda bu, gelecekte sahip olunacak şöhretin açık bir işaretidir. Prens, bu teklifi kabul eder ve iki adam elli yıl boyunca bir daha hiç ayrılmazlar. Bu konuda hiçbir ayrıntıya sahip değiliz fakat, bu noktada, Nguyèn An’a yakın olmak uğruna Le Van Duyet’in erkekliğini kaybettiğini düşünebiliriz çünkü hadım olmayı kesinlikle gerekli kılan görevleri yerine getirmektedir. Görevleri dahilinde, hem prensin özel işleri hem de 1802’de imparator olacak veliahtın hareminin yönetimi vardır. Bu, Vietnam’ın iki rakip cephe olarak geçirdiği iki yüzyılın sonu olmuştur.

Le Van Duyet’e “imparatorun temsilcisi, Sol Ordu müfrezesini yöneten Büyük General, Batı’nın arabulucusu” unvanları verilir ve imparator, daha sonra Saygon adını alacak olan Gai Dinh şehriyle beraber Güney illerinin yönetimini ona emanet eder. Le Van Duyet, Saygon’da karşılaştığı Batılılar sayesinde, hızla tektipleşen bir dünyanın gelişimi içinde Asyalıların ne kadar geride kalmış olduklarını fark eder. O dönemde Saygon, Fransız mühendis Olivier de Puymanel tarafından inşa edilmiş olan, Vauban tarzı bir kaleyle güçlendirilmiştir ve Le Van Duyet burada gerçek bir hükümdar gibi davranır; o zamanlar, krallıkta, imparatorun önünde eğilmeme ayrıcalığına sahip tek adamdır. Nguyèn An’ın hükümdarlığı bittiğinde, onun gözde hadımı, görece iyi idare ettiği karmaşık taht kavgaları içinde bulur kendini, ne de olsa tüm prensler, bu sıra dışı adamın yeteneklerine ihtiyaç duymaktadırlar. Le Van Duyet 1832 yılında öldüğünde, çok gösterişli bir anıtmezar inşa edilir fakat bu anıtmezar, parlak hadımın hatırasını silmek amacıyla kısa süre sonra yıkılır. Bu unutuluş kısa sürer; 1841’de İmparator Thieu-Tri generale saygınlığını geri verir ve onun vârisi olan İmparator Tu Duc, Le Van Duyet’in sevenlerinin akınına cevap verebilmek için, anıtmezarı daha da büyütür. Söz konusu alan, daha sonra 1973’te onarılır ve bugünkü görüntüsüne kavuşur. O günden beri, Saygon yakınlarındaki bu mezar, hiç azalmayan bir sevgi gösterisiyle karşı karşıyadır. Şunu da belirtelim ki, bir hadımın karısıyla beraber gömülmüş olduğu tek mezar budur! Le Van Duyet de, tüm önemli hadımlar gibi, bir yuva kurmanın ahlaki zorunluluğuna boyun eğmiştir ve eşi de onun yanında yatmaktadır.

8 Edward Behr, Pu Yi, le dernier empereur, Laffont, Paris, 1987, s. 74

9 Dan Shi, Mémoires d’un eunuque dans la Cité interdite, s. 213

10 a.g.e., s. 114

11 Jean-Jacques Matignon, “Les Eunuques du Palais Impérial de Pékin”, s. 325 vd, Bulletin de la Société d’anthroplogie de Paris, 1896, cilt 7.

12 Jean-Jacques Matignon, La Chine hérmétique, superstitions, crime et misère, s. 206

13 Âlimler, onlarla alay etmek için, hadımlara “bıçağın artıkları” derlerdi.

14 Bizans ordusunda, tüysüz hadımlarla “sakallı” subayların karşı karşıya getirilmesini görmek eğlencelidir.

15 Robert Van Gulik, La Vie Sexuelle dans la Chine ancienne, Gallimard, Paris, 1971, s. 319

16 Jean D. Wilson ve Claus Roehrborn, “Long Term Consequences of castration in men”, The Journal of clinical endocrinology and metabolism, cilt 84, 1999.

17 Eunuchs in antiquity and beyond, Shaun Tougher, Classical Press of Wales, London, 2002, s. 228’de Shih Shan Henry Tsai.

18 Cixi veya Çince adıyla Tseu-Hi (1835-1908), İmparator Hsien Feng’in cariyesidir, oğlunun 1875 yılında ölmesinden sonra, dul imparatoriçe olarak hüküm sürmüştür.

19 Cheng Qinhua, La Cité Interdite, Langues Etrangères, Pékin, 1997, s. 57

20 a.g.e., s. 58

21 Dan Shi, Mémoires d’un eunuque dans la Cité interdite, s. 139

22 Kaifeng, 10. ve 11. yüzyıllarda Song Hanedanı’nın başkenti olmuştur.

23 Piotr O. Scholz, Eunuchs and castrati: A cultural history, Markus Wiener Publishers, Princeton, 2001, s. 147

24 3 Ekim 1402 tarihinde, imparator, Zheng He’ye şunları yazar: “Dünya, tek bir aile olarak toplanmışken, hiç kimseye ayrımcılık yapmayacağımızı herkese göstermemiz uygun düşer. Kabilelerini getirmeyi gerçekten isteyen ulusların hepsi bunu yapabilecekler.”

25 Gavin Menzies, The Year China discovered the world, Harper and Collins, Londra, 2008.

Hindistan’da bulunan Bombay şehri, kıtanın en önemli hicra gruplarından birine ev sahipliği yapar.

Burada, bir gurunun himayesinde ve yönetiminde komün hayatı yaşarlar.

2

Hadımların Hindistan’daki macerası

2008 ilkbaharında, Simla Amadevi, pirinç karnesinin üzerinde bulunan, karne sahibinin cinsiyetine ilişkin “kadın” ve “erkek” alanının hemen yanındaki “transseksüel”lere ait üçüncü kutucuğu gururla işaretler. Hadım olan ve Chennai’de (eski Madras) yaşayan Simla, bundan böyle Tamil Nadu eyaletinin resmen kabul ettiği üçüncü cinsiyete aittir.

Üçüncü cinsin ortaya çıkışı

Güney Hindistan’ın Sağlık Bakanı Poongothai Aladi Aruna’nın belirttiği gibi, mesele “toplum dışına itilmiş bu insanlara yardım etmek”tir.1Bu uçsuz bucaksız ülkede bu bir ilktir ve bu adım, “hicra” olarak adlandırılan, kendi istekleriyle veya istekleri dışında hadım edilen bir milyondan fazla Hintli tarafından beklenmektedir. Ertesi yıl, Chennai şehrine, bu kişilere ayrılmış birkaç umumi tuvalet konulur ve bu hareket, her ne kadar simgesel de olsa, bu topluluğu, haklarının korunması anlamında daha da rahatlatmıştır.

Bu resmi kabulün başlangıcı, Kasım 2009’da Yeni Delhi’deki seçim kanunları kurulunun sulh hâkimleri tarafından daha da güçlendirilir: Hadımların, seçmen kartları üzerinde kendilerini, erkek ve kadın cinsiyeti ibarelerinin yanında bulunan “başka bir cins” olarak tanımlamalarına izin verilmiştir. Hicraların nüfusuna “altı milyon” gibi aşırı yüksek bir rakam biçer gibi görünen bu kurul, derneği “Astitva”2ile bir kimlik savaşı veren Laxmi Narayan Tripathi’nin yıllardır süren mücadelesine cevap vermiş olur. 12 Kasım 2009 günü, binlerce kinnar3 gecenin bir bölümünde dans edip sevinçlerini göstermek amacıyla Delhi Connaught Place’de toplanırlar.

1 Times of India, 16 Mart 2008

2 a.g.e., 14 Kasım 2009.

3 Yeni Delhi’deki hadımlar çoğu zaman kinnar olarak adlandırılırlar. Hindistan’ın başkentinde nüfuslarının beş bin kişiye yakın olduğu tahmin edilir. Bu nüfusa her yıl bin yeni hadım katılır.

“Bobby” olarak bilinen, Rawalpindi’li hadım dansçı Almas, popülerliğini Pakistanlı hadımları

savunmak için kullanıyor. Bu hadımlar da, Hintli komşuları gibi, yasal olarak tanınıyorlar.

Belki kader belki rastlantı sonucunda, bir yıl sonra, komşu Pakistan’ın Yüce Divan heyeti başkanı, Başbakan Yusuf Raza Gilani’nin hükümetine, üçüncü cinsiyeti tüm ülke çapında tanımaları yönünde talimat verir. Rakip Hindistan’da olduğu gibi, ne kadın ne de erkek olan, ayrı bir cinsiyetten söz edilmektedir: transseksüellerden. Batı dünyası tarafından köktenci âdetleri sebebiyle eleştirilen bir ülkede rastlanan bu tavır, şaşırtıcı bir devrimi gün yüzüne çıkarmaktadır. 2010 yılının başlangıcında verilen bu kararın arkasındaki yargıç Chaudry, kendi ülkesindeki hadımları korumak ve onların hâlâ eksikliğini duydukları bir toplumsal statüyü kendilerine sunmak istemektedir. Chaudry Pakistan’daki hadımların savunucusu ve sözcüsü yüce gönüllü avukat Aslam Khaki tarafından ikna edilmiştir. Bu adam, hadımların, fahişelik ve dilencilik gibi çeşitli çıkış yollarını da barındıran kaderinden duygulanarak söz eder. Hintli hicralar da tıpkı bu durumdadırlar.

Bu olumlu gelişme, Bobby olarak bilinen ve hadım olmaktan gurur duyan kırk beş yaşındaki dansçı Almas’a da yaramış. Almas kadınsı bir görünüme sahip, Rawalpindi’de yaşıyor, çevresinde cinsiyeti belirsiz birçok genç insan var, bunlardan bazıları hadım edilmiş. Almas, şantajların, tecavüzlerin, kamuoyunun kayıtsızlığının ve polis şiddetinin kınanması için medyaya çağrıda bulunarak yıllardan beri Pakistanlı hadımları bir araya getirmeye çalışmakla uğraşmış.

Daha da şaşırtıcı olan ve Hint ruhunun derinliğini ortaya çıkaran bir şey gerçekleşir: Eyaletler, hicraları vergi tahsildarı olarak kullanmaya başlarlar! Bu fikir, 2001 yılında numaracı birçok kişiden alacağını tahsil etmekte zorlanan Shetty adında Mumbaili bir bankacının aklına gelir. Şehirdeki bir grup hadımı görevlendirir; onlara, borçluların evlerine giderek olay çıkartmalarını, bu eylemin sebebinin de tüm mahalle sakinleri tarafından iyice anlaşılmasını ister. Ve bu fikir işe yarar çünkü daha sonra göreceğimiz gibi hadımların Hint toplumu içinde, birçok batıl inançtan kaynaklanan çok özel bir imajı vardır. Daha sonra, 2006 yılında, Bihar eyaleti valisinin de aklına aynı fikir gelir: Kamu borçlarını tahsil etmeleri için hadımları görevlendirir. Niyeti, hem halkın en fakir kısmını toplumsal sefaletten kurtarmak, hem de borçluları utandırarak hadımların kuvvetinden faydalanmaktır. 2010 ilkbaharında ise, bu çok özel tahsildarları görevlendirme sırası Yeni Delhi Belediyesi’ne gelmiştir. Hindistan’ın başkentinin belediye meclisi, en verimli biçimde çalışacak hadımlara düzenli bir maaş verilmesi şartını bile kabul eder.

Bu resmi tanınmalar tabii ki, farklı hadım gruplarının Hint toplumuna dahil olması için yeterli olmayacaktır çünkü onlar hiçbir “kast”a ait değildirler. Ve bu da, muhteşem ilerlemelere şahit olunsa bile, Hindistan’da engelleyici bir durumdur. Madya Pradesh eyaleti, 2000 yılında yerel yönetimlerdeki görevlere pek çok hadımı getirerek bir çığır açar. Zengin bir maden şehri olan Katni’nin seçmenleri, klasik partilerin, yani Kongre Partisi ve Hindu milliyetçilerinin partisi BJP’nin iki temsilcisinden daha fazla oyla kırk beş yaşındaki hadım Kamla Jaan’ı belediye başkanı seçerler. “Hicralar, tüm Hint bayramlarını kutlayan Müslümanlardır” der bir şehir sakini, “ve bir aile kuramazlar yani bir hanedan kurmaları gibi bir tehlike yok!” Bu tespit bizi, hadımlığın kökenlerine götürür, Hint toplumunu zayıflatan yozlaşmayı ve akraba kayırmacılığını da reddedişin iyi bir ifadesidir.4Brahmanların, bu insanların tanınan hiçbir kasta ait olmamalarını bahane ederek duruma itiraz etmelerine rağmen söz konusu eyaletin birçok şehrinde başka hadımlar da aynı görevlere atanırlar. Başka bir durum: Kasım 2000’de, hadım Asha Devi, bir kadına ayrılmış bir görev olan Gorakhpur (Utar Pradesh eyaleti) belediye başkanlığına atanır. Muhalafet, bu sonuç karşısında saldırıya geçer, adaletin de doğruladığı gibi, adayın her şeye rağmen bir erkek olduğunun altını çizer. Fakat Asha, daha sonra tekrar göreve atanır. Kısa bir süre sonra, 2005 yılında, Madya Pradesh eyaleti sakini aktivist Shabnam Mausi’nin önderliğinde Hintli hadımlar da kendi siyasi partilerini kurma yönünde planlar yapmaya başlarlar.

Bundan böyle, hicralar kendilerinden söz ettirmek için her fırsatı kullanacaklardır. Ve, gerçekten de, “hadım sorunu” 2000’li yılların başından beri hiç bu kadar gün yüzüne çıkmamıştır. Öyle ki, 2002’de Varanasi’de yapılan bir kongrede 5000 kişidirler, uzun zaman önce aklımızdan bile geçirmeyeceğimiz bir şeydir bu. Ve sözcüleri Renee Kapoor, merkezi hükümetten, hadımları yönetimlerdeki ve hükümetteki görevlere atamalarını istediğinde uzunca bir süre alkışlanmıştır. “Cinsel yönden engelliyiz ve diğer bedensel engelli kişilerle aynı muameleyi görmemiz gerekir” diyerek, Hindistan’daki çeşitli azınlıklara uygulanan pozitif ayrımcılığa da gönderme yaparak konuşmasını bitirir Kapoor.

Hadımlar, davalarında ilerleme kaydetmek için, Hint toplumunda uyandırdıkları büyük duygu karmaşasından faydalanmayı da bilirler. Alman yönetmen Thomas Wartmann ve Hintli fotoğrafçı Anita Khemka tarafından 2005’te çevrilen Sarilere ve İnsanlara Dair adlı filmin çekimleri Mumbai’de şehir yetkililerinde ve halkta büyük yankı uyandırır.5Wartmann’ın kamerası tarafından takip edilen üç hicranın güçlü birer kişiliğe sahip olduklarını belirtmek gerekir: hem dans öğretmeni hem de fahişe olan Laxmi, Mumbai Plajı’nda dilenen ve kendisine karşı cömert davranmayanları kesilmiş cinsel organını göstermekle tehdit eden Asha ve “guru”suyla birlikte bir tapınakta yaşayan Rambha. Dahası, bu çekimler, sinema oyuncusu Ashutosh Rana’nın bir tür aydınlanma yaşamasına neden olur: Başka bir filmde, Mumbai’de çalışan bir Brahman polisin, mafyanın eline terk ettiği hadım oğlunu canlandırmak ister. Bu kahraman, hayatta kalmak ve eğitim almak için savaşırken genelev dansçılığını bırakan ve 1999’da Madya Pradesh eyaletinde bir yasama meclisine seçilen ilk Hintli hicra olmayı başaran Shabnam Mausi’dir. Ve o günden beri, oyuncu Ashutosh Rana hicraların kaderi için savaşmaktadır; kendini aynı zamanda dine, Sanskritçe ve Veda çalışmalarına adamıştır.

Tabii ki hâlâ marjinal olsalar da, hicralar, siyasi gruplar tarafından kullanılacak kadar nüfuz kazanmışlardır. Şubat 1998’den önceki seçim kampanyası boyunca, Mumbai örneği bir kez daha geniş biçimde tartışılmıştır.

Şaşırtıcı bir adam olan Govinder Ragho Khainar, yozlaşmaya, silah kaçakçılığına, gayrimenkul spekülasyonuna ve Hint şehirlerinde sıkça rastlanan kalpazanlığa karşı mücadele kampanyası yürütmek için şehrin hicralarıyla işbirliği yapar. Proje çok iddialıdır ama elli yaşını geçmiş olan bu adam, başkenti Mumbai olan Maharashtra eyaletinin yöneticisi, çok popüler bir fanatik Hindu olan Raj Thackeray’a karşı gelerek cesaretini çoktan kanıtlamıştır. Bu siyasi çatışmalar, onun büyük Hint limanı belediyesindeki işini kaybetmesine sebep olmuştur.

Hareketli liman semtinde, uyuşturucu kaçakçılığıyla, fahişelikle veya yetişkin olmayan kimseleri pazarlayarak geçinen on binlerce marjinal insanın yaşadığı bir yerde, Khainar, bu semtin yüzlerce hadımının yardımıyla bir kampanya başlatır. Şiddet karşıtı olan Khainar, hicralardan, bu hedefleri mahcup etmelerini ister. Bu, hicraların da iyi bildiği bir uygulamadır. Ve şüpheli işler çevirmesi nedeniyle seçilmiş falanca konut geliştiricisinin çevresi, şarkı söyleyerek ve dans ederek kesilmiş cinsel organlarını kendisine gösteren hadımlarla sarılır. Bu hareketin, kendisine maruz kalan kişiyi lanetleyen bir özelliği vardır. Hem iyicil hem de kötücül güçlere sahip oldukları söylenen hicralardan her halükârda korkulur. Khainar daha iyi bir barınma olanağı ve daha iyi yiyecekler sağlayarak hicraların desteğini kazandıktan sonra çaresiz durumdaki polis teşkilatının bir kısmının da yardımıyla insan kaçakçılığına karşı mücadeleye girişir ve sadece 1999 yılı içerisinde, reşit olmayan iki yüzden fazla sayıda kişiyi, bazıları zaten hadım olan muhabbet tellallarının pençesinden kurtarır. Tüm bunlar olurken tabii ki şiddet de eksik olmaz: fedailer ve güçlü kuvvetli muhabbet tellalları onu bir güzel döverek ve hatta silahla yaralayarak Khainar’dan intikamlarını alırlar.

Hintli hadımların önlerindeki engelleri kaldırmalarının başka bir yönü, Bhopal’li bir grup Müslüman hadımın hac vesilesiyle 2007’de Mekke’de “ortaya çıkış”ıdır. Arabnews muhabiri Suudi gazeteci Siraj Wahab, hicraların İslam’ın kutsal mekânlarına daha önceden de bir yolculuk gerçekleştirmiş olan liderleri Hadji Saleem’le bir röportaj yapar. “İşleri basitleştirmek için, kendimizi erkeklerden sayıyoruz ve bu yüzden de kendi ülkemizde kadın giysileri giydiğimiz halde hac sırasında erkek giysileri giyiyoruz” diye açıklar, kendisi ve hemcinslerinin Bhopal’deki Müslüman nüfus ile aynı camiye gittiği Hindistan’da normal bir dini kimlik sahibi olmak ister. Gazeteci, esasen erkek oldukları için hadımların da Müslümanlara konulan kurallara uymaları gerektiğini anımsatır. Bununla beraber, bu hicralar kendilerine dini bir kural belirlemişlerdir çünkü “hacca giden kişiler mukhia veya guru statüsünü kazanırlar” der Hadji Saleem “ve artık kadın giysisi giymek zorunda değildirler, artık ne şarkı söylemeye ne de dans etmeye hakları vardır.”6

Hadımlar için bir festival

Tamil Nadu’da gerçekleştirilen Kovagam Festivali, her sene, hicraların kendilerini göstermeleri için bir fırsat haline gelir. Bin civarında insanın yaşadığı küçük bir kasabada, nisan ayının sonları veya mayıs ayının başında, dolunay ışığında gerçekleşen bir buluşmadır bu. Mumbai hariç, Hindistan’ın tüm şehirlerinden gelen hadımlar, bu etkinliğe katılırlar. Mumbaililer ise, bunun turistik bir etkinlik haline gelmesinden şikâyet ettikleri ve etkinlik vesilesiyle hadımların sömürüldüğünü ve cinsel anlamda bir röntgenciliğin söz konusu olduğunu düşündükleri için bu buluşmayı da küçümserler.

4 Outlook dergisi, Yeni Delhi, Şubat 2000.

5 Bu film, 2006’da Almanya’da ve Ocak 2008 ve Kasım 2010’da Fransa’da Arte isimli televizyon kanalında yayınlanmıştır.

6 Arabnews, 20 Aralık 2007.

Hindistan’ın farklı eyaletlerinde hicralar, geçimlerini dansla ve aile içi kutlamalarda yapılan

eğlencelerde, ama aynı zamanda dilenerek ve fahişelik de yaparak kazanırlar.

Esasında, Hindistan’da her zaman olduğu gibi, bu kutlamanın kökenindeki efsaneyi anlamak için de metinlere başvurmak gerekir. Mahabharata’ya göre, eskiden bu Güney eyaletinde birbirlerine üstünlük sağlamak için çatışan, Kauravas ve Pandavas adında iki krallık vardır. Pandavas Hanedanı’nın kralı, kendisine sunacakları zaferin karşılığında büyük oğlu Aravan’ı Tanrıça Kali’ye kurban edeceğine dair tanrılara söz verir. Fakat, hanedanın devamının sağlanması için Aravan’ın önce evlenmesi şarttır. Pandavas’ların ölüme mahkûm mirasçılarıyla evlenmeyi hiçbir kadın kabul etmeyince, güzel bir kadın görünümüyle tanrı Krişna ortaya çıkar ve bu kısa evliliğe razı olur. Kral, oğlunu kurban eder ve tanrıların söz vermiş oldukları zaferi kazanır. Hadımlar, Kovagam Festivali’nde, cinsiyet değiştirmiş olan Krişna’ya dua etmeye gelirler. Yerel bir tapınakta, bir tanrı kisvesine bürünmüş, tanrılaştırılmış ve kurban edilmiş Aravan’ın görüntüsü altındaki Krişna’ya dua ederler. Hadımlar, her zamanki toplanma işaretleri olan hareketi yaparak, yani ellerini gürültülü bir şekilde çırparak kasabaya gelirler. Hepsi de gösterişli sariler giyerler, aşırı makyajlıdırlar ve üzerleri takılarla doludur çünkü onlar eşler, Krişna’nın vücut bulmuş halleridir. Küçük Aravan tapınağında hadımların çığlıkları, Brahmanlar tarafından çalınan çanların sesleri, tanrılara hediye olarak getirilen hindistancevizlerinin patlamasıyla büyüleyici bir ortam hüküm sürer, bütün bu anlatılan sahnelere yasemin ve kâfuru kokuları eşlik eder. Boynunda kastına ait kolyeyi taşıyan, çıplak gövdeli bir Brahman, hadımların Aravan ile yaptıkları evliliği kutlar. Bu tanrı eşlerinden her birine, geleneksel sarı evlilik kolyesi olan tali verilir. Sonra, tapınaktan çıkılır ve sayıları her sene daha da artan Hintli turistlerin objektiflerine gururla poz verilir.

Fakat ertesi gün, yas günüdür. Aravan, simgesel olarak toprağa verilir, bu ayin de düğün ayini kadar renklidir. Bundan böyle aravani olan hicralar, evlilik kolyelerini ve saçlarını süsleyen çiçeklerini atarak dul kalışlarını temsil ederler. Hepsi göğsünü yumruklar, yapmacık üzüntü gösterileri sergiler, sonra da renkli sarilerini yas rengi olan beyaz kumaşla değiştirirler. Tören, bu şekilde birçok kez gerçekleşir, hicralar günün geri kalanını, dans ederek, şarkı söyleyerek, çocukları kutsayarak, aynı zamanda dilenerek hayatlarını kazanmaya ayırır. İçlerinden bazıları fahişelik de yapar. Birçok sivil toplum örgütü artık Kovagam Festivali’ne, hadımların içinde bulundukları şartlara, onların sorunlarına ve AIDS salgınının önlenmesine ilişkin seminerlerle katılmaktadırlar. Hatta, 2005 yılından beri, tabii ki hadımlara ayrılmış bir unvan olan Miss Kovagam’ı seçmek için yapılan bir güzellik yarışması bile vardır. Bu durum, Uttar Pradesh eyaletinde bulunan Lucknow hicra komününe de ilham vermiştir zaten. Bu eyaletteki bir terzi, hadımlar için bir giysi kreasyonu hazırlamış ve moda defileleri düzenlemiştir. Ocak 2010’da, en kalabalık hicra komünlerinin bulunduğu on civarındaki şehirde yapılan seçmelerle birlikte, ulusal bir güzellik yarışması da ortaya çıkmıştır. Yarı finaller Yeni Delhi’de, final yarışması ise Goa’da yapılır. Ve hicraların şöhret arayışını hiçbir şey durduramadığı için, Bhopal’de (Madya Pradesh) bulunan bir grup, şimdi de Dünya Hadım Güzeli’ni seçmek üzere her yıl gerçekleşecek bir güzellik yarışması düzenlemektedir...

Hicralar, erkek ve kadın cinsinin arasında bulunan üçüncü cinsiyetten gelen bir kişiliği kendilerine

yakıştırırlar. Bu genç hicra görünümüne özellikle dikkat etmiş.

Basın ve yayın organları azınlıkların korunmasında 1990’dan beri önemli rol oynamıştır. Hindistan’ın en gözde gazetecilerinden biri olan Shoma A.Chatterji, hadımları destekleyen makaleleriyle 2008’de insan hakları ödülü alır. Buna karşılık, Hindistan’ın ilk eşcinsel gazetesi Bombay Dost 1990 yılında yayımlanmış olsa bile birçok makale yazarı hicralara ahlaki yönden hâlâ olumsuz bakar. Bu basın organı çoğunlukla hadımları savunur fakat bu durumun da, hadımların durumunun sistematik eşcinsellikle karıştırılması gibi bir sakıncası vardır. Kamuoyunda da bu cinsel tercih, çok sık olarak suçla bağdaştırılır. Fakat, hadımların az çok kadınsı oldukları izlenimini bozacak bir şey yaşanır: Hindistan’ın kuzeyinde bulunan Arunachal Pradesh eyaletinin içişleri bakanı, Mart 2010’da, hadımların ve transseksüellerin oluşturacağı bir ordu kurmak gibi çılgın bir fikir ortaya atar! Sıra dışı kişiliğiyle tanınan Tako Dabi, onları ulusa dahil etmek amacıyla, toplum dışında kalmış bu kişiler için orduda çeşitli görevler açılmasını, ülkenin kuzey sınırları boyunca onlara bir bekçilik görevi verilmesini teklif eder.

Hadım olmak mı? Bir yanık acısı kadardır ancak!

Hadım edilme işlemi birçok töreni de barındırır ve bu törenler de bu eyleme biraz daha az vahşi bir görünüm kazandırır. Hadım edilmeye karar veren erkeklerin, geleneksel olarak Ahmedabad’a, tanrıça Bahuchara Mata’ya adanmış olan tapınaklardan birine gittikleri söylenir. Fakat, Britanyalıların baskıları nedeniyle, 1888 yılından beri Gujarat Maharaja’sının yayınladığı bir fermanla bu uygulama yürürlükten kaldırılır ve o dönemde bu durum çok kınanır. İngiliz cerrah Doktor Davidson, o dönemde hadımların sayısının artık çok da fazla olmadığını söyler, oysaki, hadım edildikten sonra hayatını kaybetmiş birinin otopsisini de gerçekleştirmek durumunda kalmıştır. “Cinsel organlar, bir kunduracının falçatasına benzeyen bir aletle, vücudun yüzeyinden kesilmişti”7diye anlatır.

Elli yıldan az bir süre sonra, 1981’de hadım etmek, Hindistan Birliği’nin ceza kanununda kayıtlı olan bir suç haline gelmiştir. Bu önlem, garip bir şekilde, kanunsuz hadım etme işlemlerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur ve günümüzde de hâlâ ülkenin tümünde uygulanmaktadır. Hintli bir araştırmacıya göre, hadımların sayısı düzenli olarak artmaktadır.8Burada tarif edildiği biçimiyle, bu seremoni ideal bir şemaya göre yürütülür, ancak erkekliklerini feda etmeye karar veren gençlerin her gün yaşadığı gerçeklikten şüphesiz çok uzaktır. Hadımların çoğunun içinde bulunduğu sefalet göz önüne alındığında, hadım edilme işlemlerinin günümüzde çok daha ilkel olması olasıdır.

Müstakbel hadıma nirvan adı verilir, “dinginliğe erişmiş ve arzudan yoksun” demektir bu. Önce, hediyeler ve dualarla tanrıçanın lütuflarına erişmeye çalışacağı bir eğitim alması gerekmektedir ve Bahuchara Mata da müstakbel hadımı sürekli takip edecektir. İşlemi yapacak olan kişi talimat verdiğinde, hadım, tanrıçanın resmine uzun uzun bakmaya davet edilir: Dudaklarında, cinsel organın kesilme işleminin başarılı olacağına söz verdiğini gösteren bir acıma gülümsemesi olmalıdır. Daha sonra, kara büyüye çok benzeyen bir hareketle, yardımcı kişi, hindistancevizini kırarak ikiye böler: Meyvenin iki parçasının da mutlaka eşit görünmesi gereklidir. Aksi takdirde, hadım edilme işlemi ertelenecektir. Eğer bu kehanetler olumlu ise, nirvan, birkaç gün ile bir ay sürecek bir inziva tecrübesi yaşamaya mecburdur. Bu süre içinde, aynada kendine bakması, cinsel ilişkiye girmesi veya baharatlı yemekler yemesi yasaktır.

İşlem, başka bir hicra ve onun yardımcısı tarafından gerçekleştirilir. Her zaman sabah saatlerine denk gelen uygun vakit, saat üç ya da dört civarıdır. Bu saat, en önemli dini törenler için özellikle uygun sayılan bir zamandır. İki papaz adayı, uyuşuk vaziyetteki hadım adayının yanına gider, tanrıçanın tasvirini başrole koyar, tüm törenin mümkün olan en iyi şekilde geçmesi için ona dua eder ve genci uyandırırlar. Müstakbel hadım banyo yapar, tüm giysi ve takılarını çıkartır ve bir tabureye oturur. Bu noktada, yardımcı kişi onun iki kolunu da sıkıca arkada tutar. Bazı adaylar çoktan saç uzatmaya başlamışlardır. Bu durumda, yardımcı kişi, adayın saçlarını örer ve acıya dayanabilmesi için, bu örgüyü onun ağzına sokar. Cerrah, erkeklik organını alır, penisi ve testisleri, mümkün olduğunca çok sıktığı bir iple çevreler ve tek bir bıçak darbesiyle organların tamamını keser. Yardımcı, bir tüp alır ve tıkanmayı engellemek için bunu hemen idrar yoluna yerleştirir.

İşte hepsi budur. Acı verici bir işlem midir? Saçma bir soruya benzer bu, ama Serena Nanda birçok hadımla görüşmüş ve neler çektiklerini onlara sormuştur. Tuhaf bir şekilde, ağız birliği etmişçesine, yalnızca “sert bir çimdik”, “ancak bir yanığın vereceği kadar bir acı” veya “bir karınca ısırığı”9hissetmiş olduklarını söylerler. Bu konuda kimseden bir itiraf duyamadım, Ganj Vadisi’nde günlerce arkadaşlık ettiğim hadımdan bile. Kurallara uygun olarak gerçekleştirilen bir hadım etme işleminde, organın kesilmesinden sonra meydana gelen kanamayı durdurmak için hiçbir şey yapılmamalıdır. Çünkü akan kan, kişinin sonsuza dek silinmesi gereken erkek yönünü simgeler. Buna karşılık, iltihaplanmayı önleyen susam yağı pansumanlarıyla yara daha sonra, hızlı kabuk bağlaması için tedavi edilir. Yardımcı, kesilen cinsel organları alır, onları, toprak bir çömleğin içinde, kutsal bir ağacın dibine gömer.

Yeni hicra, bir saat boyunca hareket etmekten kaçınmalıdır çünkü kaderi, iki tanrısal kız kardeşin, Bahuchara Mata ve Chamundeswari’nin ellerindedir. Bunlardan ilki, hayat veren bir ana tanrıçadır. Mysore’daki bir tapınağın içinde, bir aslan üzerinde tasvir edilen diğeri ise, canlıların yaşamasına veya ölmesine karar verir. Yeni hadımın kaderi, Anne’nin, yani Mata’nın uğruna yapacağı puja’ların (dua, yakarış) yoğunluğuna bağlıdır. Ateşe, idrar yolunun iltihaplarına ve tıkanma tehlikelerine dayanabilirse, genç hicra kırk gün boyunca, hamileler gibi, bir dizi yasak içeren bir diyet uygulayacaktır. Bu talimatlar da, az çok bayağı sayılacak kara büyülerden gelmiştir: aynada kendine bakmamak, muz yememek (erkeklik organına benzediği için), erkeklere bakmamak, vs. Bu iyileşme dönemi bittikten sonra, vücudu tüylerden arındırılacak, kendisi için kadınsı giysi ve takılar seçilecek ve makyaj yapılacaktır. Daha sonra, kadınsı eğilimlerini simgeleyen süt banyosu eşliğinde, Bahuchara Mata’ya sunacağı son bir puja için bir tapınağın kutsal havuzuna gitmesi gerekir. Bir yardımcı bu sütü, üç kez yeni hadımın kafasına, üç kez de doğrudan havuzun suyuna döker.

Geleneksel biçimde gerçekleştirilen hadım etme işlemlerine, kişiyi bir yarı-dişi konumuna sokmayı amaçlayan başka bir tören daha eşlik eder. Genç hadım, tahtadan yapılma bir erkeklik organının üzerine oturtulur ve anüsü parçalanacak şekilde vücudu bastırılır. Akan kan, onun ilk âdet kanını simgeler. Bu edilgen ve vahşi temas, genç hadımın bundan böyle parçası olacağı kadın cinsine erişmesinin de bir simgesidir aynı zamanda. Hicra böylelikle eşcinsel ilişkilere daha açık olacaktır.

Tüm bu sınavların sonucunda, hadım artık ne kadın ne de erkektir, hicraların kendilerini tanımladıkları gibi, yeni bir türe ait bir varlıktır. İktidarsız değildir ama tanrıçadan almış olduğu güçlerle donanmıştır ve bu tanrıça, hicraya gizli ve sihirli güçler vermekle yükümlüdür. Tapınağı Gucarat’taki Shankalpur’da bulunan söz konusu tanrıça Bahuchara Mata, aslında Parvati’nin dönüşümlerinden biri, tanrı Şiva’nın karısıdır. Bu durum da, Hindu panteonu tanrısına neden tapınıldığını açıklar. Bahuchara Mata, saflık simgesi olan horozun üzerinde oturur vaziyette temsil edilir ve bize, her türü hayvanı öldürmenin yanlış olduğunu öğretir çünkü ona göre, ancak şiddetten kaçınarak ermişlik mertebesine erişebiliriz. Veda metinlerinde, Bahuchara Mata, kocası her gece yataktan kaçıp giden bir prensestir. Bir akşam, eşini gizlice takip etmeye karar verir ve onun, bir ormana giderek, başka erkeklerle beraber kadın kılığına girdiğini görür. Terk edilmiş eş, kocasını hadım eder. Hikâyenin başka bir versiyonunda ise, tanrıçanın, edepsiz bir adam tarafından rahatsız edildiği söylenir; önce adamı iktidarsızlığa mahkûm etmiş, sonra da onu bağışlamak için, adamın hadım olmasını şart koşmuştur. Bu adam da, günümüzde cinsiyet değiştiren diğerleri gibi, Bahuchara Mata’ya tapınmıştır.

Hindu mitolojisi, kahramanlarının ve tanrılarının cinsel belirsizliğini ortaya koyan ayrıntılarla doludur. Sakhibhavas tarikatı, Vişnu’ya olduğu kadar, Krişna’nın hem sevgilisi hem de avatarı olan Radha’ya da tapar; tarikatın mensupları kadınlığı benimserler, hatta yalandan âdet görürler ve başka erkeklerle pasif cinsel ilişkiye girerler. Buna karşılık, hadım olmadıkları söylenmektedir. Sofuların idealini Sukumarika (“iyi kalpli küçük kız”) simgeler. Kendisi, üçüncü cinsiyetin tüm özelliklerine sahiptir: Veda metinlerinde bulunan bu kahramanın göğüsleri yoktur, âdet görmez ve güzelliği doğum yüzünden zarar görmez. Bununla birlikte, tek meşguliyeti cinsel hazla ilişkilidir... Hindu tanrılarından, Krişna’nın oğlu Samba’ya bakın. İsmi, bir zamanlar, hadımları tarif etmek için kullanılmıştır, kadın gibi giyinir ve eşcinsel ilişkiler içindedir. Orissa’da, Balabhadra da Şiva’yla özdeşleşmiştir ve onun da bir eşcinsel tarafından baştan çıkarıldığını görürüz. Bir atasözünde söylendiği gibi, Hindistan’da “otuz üç milyon” tanrı olduğu eğer doğruysa, örnekler de hiç kuşkusuz çoğaltılabilir. Her halükârda, cinsel ahlakla din arasında sıkı bir ilişki kurmuş olan Avrupalı sistemlerden çok uzaktayız.

Hicraların ayrı dünyaları

Hindistan’da kaç hicra vardır? Bunu kimse bilmez. Bu soruyu Yeni Delhi’deki Sosyal İşler Bakanlığı veya Enformasyon Bakanlığı’nın basın servisine sorarsanız, hemen hemen hiçbir şey anlayamazsınız. Tahminler, hadım edilen veya edilmeyen, çok net olarak tanımlanmış komünler halinde yaşayan bir ila iki milyon hadımdan söz eder. Hicra kelimesinin kökeni, birçok farklı şekilde yorumlanmıştır: Kimi söylentilere göre bu terim, Farsçadaki “kadınsı, çıtı pıtı”, hatta “şehvetli” anlamına gelen hiz kelimesinden ya da “hiçbir yere ait olmayan, kökü olmayan” anlamına gelen hich kelimesinden gelmiştir.

Fakat Hindistan’da, hicralar dışında, kimileri hadım edilme işlemini de uygulamayan birçok marjinal grup vardır. Şadular da bu gruplardan biridir. Her türlü maddiyattan vazgeçmiş olan bu insanlar, farklı tanrılara bağlı küçük gruplar halinde yaşarlar. İçlerinde, sayıca en büyük grup olan Şiva yandaşlarından tutun, Kali ve Durga’ya tapanlara dek birçok farklı grup vardır. Nagas tarikatının üyeleri, tanrısal şiddetin bu iki tanrıçası uğruna, testislerini burarak kendilerini hadım ederler: Penislerini bir sopanın etrafına sarar ve peniste onulmaz hasarlara yol açana dek gererler. Nagaslar, yeniden kavuştukları masumiyetten onur duyarak, işte o zaman yasaklara başkaldırırlar ve asosyal tavırlarıyla toplumun kendilerinden korkmasına neden olurlar. Agoriler de, hadım etme ve kara büyü gibi, en az bu derece sapkın davranışlara sahiptirler. Kimi zaman insan eti de yedikleri ölü yakma alanlarına gider, aynı zamanda alkol ve aşırı miktarda kenevir tüketirler. Sayıca tespit edilmeleri daha zor olan sadular, tamamen hadım olmayı kabul etmiş olan erkeklerin yalnızca çok küçük bir bölümünü oluştururlar. Ve bilhassa, aralarından hiçbiri, hicraların yaptığı gibi, sabit bir komün içinde yaşamaz.

Tanrıça Yellamma’ya adanmış olan ve Deccan’da bulunan başka bir tarikat da hicralar arasında kendine yandaş bulur. Haydarabad’da bu tanrıçaya ait olan bir tapınak da vardır. Fakat, en yoksul kastların içinden seçilmiş olan Yellamma yandaşları, çok belirsiz davranışlar gösterseler de, kendilerini hadım ettirmezler. Söylentiye göre, eski Devadasis (“tanrının eşleri”) kastının son temsilcileridir bunlar. Devadasis kastının üyeleri, bazı tapınaklara bağlı olarak yaşamış ve zaman zaman da kutsal fahişelikle meşgul olmuşlardır.

Oldukça dolu bir hac takvimine sahip en önemli Hint tapınaklarını içinde bulunduran Tamil Nadu eyaleti, yoğun bir hicra nüfusunu da bünyesinde toplamıştır. Sürekli olarak burada yaşayanların sayısının yüz bin civarı olduğu söylenir, bazıları eyalette kalır, diğerleri ise dini amaçlı seyahatler yaparlar. Ama tüm Hint şehirlerinde bu benzersiz insanlara rastlanmaktadır. İster Lucknow, Mumbai, Chennai, Bengalore, Haydarabad’da olsun, ister Ahmedabad, Ajmer ve elbette Yeni Delhi’de olsun, beş ila on beş kişilik komünler halinde yaşarlar. Genel kural, bir ev, yemek ve belli bir korunma karşılığında kazançlarını verdikleri bir guru’nun (efendi) himayesinde grup hayatı yaşamaktır. Gelenekler, yeni durumlarını benimsedikten sonra isimlerini de değiştirmelerini şart koşar ve hep birlikte chelas’ları (çırak, hizmetçi) oluştururlar.

Hicraların yaşam biçimi, son iki yüz yıldır hiç şüphesiz fazla değişmemiştir. “1852’de Delhi’de bir kralın, beş veya altı kişilik gruplara ayrılan, bir gurunun yönetiminde evlerde yaşayan özel bir eşcinsel sınıfını yönettiği”10bilinmektedir. Günümüzde, Bengalore, Haydarabad, Yeni Delhi, Puna (eski Pune), Lucknow ve Mumbai gibi birçok şehrin evlerini çatısı altında toplayan bir tür federasyon vardır. Hintli bir araştırmacı, hadımların, bu federasyonda, gizemli bir biçimde birbirlerinden ayrıldığını iddia eder: Mumbaililer güzellikleriyle diğerlerinden ayrılırlar, Lucknowlular ise onlardan da güzeldir ve “kızlardan daha güzel” olarak bilinirler, Kalkütalılar utangaçlıklarıyla ve Maduray hicraları da dindarlıklarıyla ün salmıştır. Buna karşılık Haydarabad hadımlarının daha çok kaba olduğu iddia edilir. Bu komünlerin başkanlarının, herkesin çıkarlarını en iyi şekilde yönetmek için düzenli olarak toplandığı söylenmektedir.11Ne olursa olsun, Hintli hadımların toplumsal düzenleme sistemini genellemek imkânsızdır çünkü birçok farklı durum ortaya çıkabilir. Fakat, guruların evlerde düzen ve disiplini sağladıkları da kesindir. İşlenen kusurlar, para cezaları, saçların kazınması veya en kötüsü, komünden atılmayla cezalandırılır.

Sayı belirlemenin imkânsız olduğu bir alan olan fahişelik dışında, birinci gelir kaynağı, hicraların katıldığı kutlamalar, yani çocukların vaftizi ve düğünlerdir. Her gurunun, kendi mahallesinde, hazırlanmakta olan her etkinlikten kendisini haberdar eden bir habercisi vardır; bunun üzerine söz konusu ev tespit edilir ve bir duvara konulan ufak bir işaret, hicraların oraya geleceklerini haber verir. Bu sistem, başka bir grup hadımın mahalleye akın etmesini ve bir rekabet yaratmasını engeller. “(Yeni Delhi’de) dünyadaki herhangi bir diğer şantaj şebekesi gibi, çete halinde çalışırlar. Bir düğün yapılması halinde kendilerine derhal haber veren inanılmaz bir haberci ağına sahiptirler. İnsanlar da onlardan korktukları için, bilgi edinmekte hiçbir zorluk çekmezler. İnsanlardan yüzde doksan dokuzu, yalnızca ellerinden kurtulmak için onlara para verirler.”12

(Yalnızca erkek bebeklerin) vaftiz gününde, hicralar, en güzel sarilerini giymiş, üzerleri takılarla dolu, ağır makyajlı bir vaziyette ve her zaman el çırparak, misafirlerin arasına dalarlar. İçlerinden üç kişi, enstrümanıyla gelir. Biri, çift yüzlü bir tef, diğeri çok ufak bir org, bir diğeri ise çan çalmaktadır. Bir yandan da yapmacık şakalar yaparak, dans etmeye ve şarkı söylemeye başlarlar. Evin reisi genellikle onları kabul eder çünkü hicralardan korkulur. Yeni doğan bebeğe uğur getirmek için gelmişlerdir ama eve uğursuzluk da getirebilirler ve kendilerini kovmak isteyen biriyle karşılaştıklarında savurdukları bir tehdittir bu. Kovuldukları takdirde, konuk sevmeyen o evden kendileri nasıl kovuldularsa, yeni doğan çocuğun da yuvasından öyle kovulması için beddualar ederler.

Hicralardan biri, bebeği annesinin kollarından alır, cinsel organını inceler ve misafirlerin arasında dolaşarak bebekle birlikte dans etmeye başlar. Misafirler de bunun üzerine hadıma bir banknot uzatır ve o da bu banknotu bebeğin başının üzerinde gezdirir, sonra da cebine koyar. Bu kârlı kutsamaya, çocuğa ve ailesine mutluluk ve bereket getirecek olan, hadımların koruyucu ana tanrıçası Bahuchara Mata’ya edilen dualar eşlik eder. Hadımlar, daha sonra, halk şarkıları veya sevilen filmlerin şarkılarıyla karışık bir dans gösterisine başlarlar, bu arada sıkılgan gülüşmelere sebep olan erotik sahneler de canlandırırlar. Gitmeye hazır olduklarında, hicralardan biri, yaptıkları iyiliğin karşılığı olarak, önceden ödenen parayı tamamlaması üzerine badhai denen bir bağış talep eder. Badhainin içinde un, şeker ve hatta bazen giysi de bulunur. Para dahil, tüm bunlar guruya teslim edilecektir.

Küçük bir erkek çocuğunun vaftizini kutlayan iki hicra.

Hicraların düğünlere katılımları da hemen hemen aynı şekilde gelişir. Orada bulunma amaçları, yine genç çifti kutsamak ve onların doğurganlığı için tanrıçaya dua etmektir. Hicralar, kimi zaman uygunsuz hareketler yaparak damatla dans eder ve kimi zaman da damadın erkekliğini kontrol etmek için cinsel organına dokunur gibi yaparlar. Başka bir hadım, ailenin diğer genç erkeklerini, onları cinsel yönden tahrik ederek dans ettirir, bu esnada en küçükler ise koşarak annelerinin sarilerinin altına saklanırlar. Üçüncü bir hadım, kimi zaman çirkin taklitler yaparak, bir kadının yaşamının, gerdek gecesinden doğuma kadar olan kısmını, pandomim benzeri hareketlerle anlatmaya başlayabilir.

Tüm bunlar insanı güldürür ama özellikle Hindistan’ın kuzey bölgesinde, kötü bir kaderden ya da bir kız çocuğu doğurmaktan korktuğu için, gelin kaçar. Küçük grup tarafından yorumlanan alaycı şarkılar, damada, onun dış görünüşüne, toplumsal konumuna, gelir seviyesine ve bazen, eğer gelininkinden çok farklıysa, ait olduğu kasta göndermeler yapar.

Talep edilen bağışlar, ailenin zenginliğiyle orantılıdır ve hadımlar eğer rencide olmuşlarsa, baskı yapabilir, tehditkâr davranabilir ve en fenası, bela okuyarak kesilmiş cinsel organlarını gösterebilirler. İnanışa göre, bunu görmek, damadın iktidarsız ve çiftin de talihsiz olmasına yol açar. Kimi hicra grupları, yetenekleri sayesinde Kaurikas olarak adlandırılmışlardır. Bu kelime, Hindistan’ın güney eyaletlerinde uzun zaman boyunca deniz kabuklarından (Tamil dilinde cauri) yapılmış olan çok eski bir para anlamına gelir. Müslüman nüfusun yoğun olduğu bölgelerde, hadımlar Bismillah kutlamalarında da yer almayı teklif ederler. Bunlar, doğumunun üzerinden dört yıl dört ay geçmiş olan kız çocuklarının ve okumayı öğrenmeye başlayan erkek çocuklarının şerefine yapılan kutlamalardır. Bu kutlamalar da hicralar için bir gelir kaynağıdır.

Para kazanmanın bu iki yolu günümüzde şüphesiz idealize edilmiştir, oysaki hicralar, âdetlerin Batılılaşmasından ve orta sınıfın bu kutlama geleneklerini terk ettiğinden yakınırlar. Hadımlar için, gasp eylemleri hariç, dilencilikten tutun fahişeliğe kadar, hayatını sürdürmenin birçok yolu vardır. Onurlandırmaya hazırlandıkları bir düğünün görece sakin geçmesi için bir sokaktaki tüccarlarla pazarlık edebilirler. Tüm büyük Hindistan şehirlerinde olduğu gibi, sunduğu emniyeti paraya çevirmeye çalışan açgözlü polislerle de anlaşmaları gerekir. Polis şiddeti hicraların en büyük sorunlarından biri olmaya devam etmektedir, öyle ki insan hakları dernekleri tarafından düzenlenen, öfke dolu gösterilere de sıkça rastlanır: Ağustos 2002’de Bengalore’da, bu habbasların (toplanma) birinde, bir hicraya, bir gazetenin kapağında geniş yer ayrılır ve bu da hadımlara büyük fayda sağlar.

Öyle ya da böyle hicralar kendilerine sıkıntı veriyor gibi görünen bir çelişki içindedirler. Hadım olur olmaz, ayrı bir dünyaya ait olduklarına dair kuvvetli bir his duymaya başlarlar. Bu his, konumlarının kutsal olduğu inancından gelmektedir, halbuki hayat mücadeleleri onları sıklıkla fahişeliğe iter. Sannyasis’ler (sofular) gibi, hicralar da kendilerini insani arzulardan arınmış sayarlar. Hatta, ne kadar fakir olursa olsun, kastlarından da ayrılırlar ki bu da Hindistan’da ağır sonuçlar doğuran bir eylemdir ve maddi varlıklarından vazgeçerler. Zaten, Kuzey Hindistan’da bulunan çoğu hadımın, kastları reddeden ve eşcinselliği, Hindu çevrelerine göre daha iyi karşılayan bir din olan İslam’ı benimsedikleri söylenir. Dahası, Yeni Delhi Yüce Divanı, 2 Temmuz 2009 tarihinde, eşcinselliği bir suç olmaktan çıkarmıştır fakat İngilizler tarafından Hint İmparatorluğu’nda yürürlüğe konulan kurallardan yaklaşık yüz elli yıl sonra, bu önlem ancak başkent bölgesinde uygulanabilmektedir.

Falcı bir hadım, el falına bakıyor. Hicra topluluğu, az çok uğursuz olan birçok batıl inançla çevrilidir.

Seksten uzak kalmak, Hindular tarafından her türlü ruhani yaşamın ön şartı sayıldığından, idealist bir hicra için fahişeliğin ne kadar büyük bir pislik olduğunu anlayabiliriz. Hadım edilmiş bir erkeğin çalıştığı genelevler, çoğunlukla diğerlerinden ayrı bir yerde bulunur. Bir hicranın gelirinin “bir öğretmenin, hatta orta sınıf bir memurunkinden daha fazla”13olduğu söylenir. Bununla birlikte, bu erkeklerin çoğu, çalışmalarının karşılığında, AIDS hastalığına yakalanmak gibi ağır bir bedel öderler. Sangama veya IMCARES14 gibi birçok sivil toplum örgütü, 1980’li yılların sonundan beri, seks işçisi denen kişilerin HIV virüsüne yakalanmasının önlenmesi ve bu kişilerin temel haklarının savunulması konusunda uzmanlaşmıştır. Dahası, sırasıyla 1993 ve 1999’da kurulan All India’s Welfare ve Dai Welfare Society adındaki iki dernek, sadece hicralarla ilgilenmektedir. Hindistan, Güney Afrika’dan sonra AIDS’ten en çok etkilenen ülke haline gelmiştir ve seks işçilerinin korunması, bu ülkede hiç de yaygınlaşmamış olan bir uygulamadır.

Kamatha Singara’nın itirafları

Hicraların efsanevi geçmişlerinin ve özellikle inançlarının çeşitliliğinin kanıtını, içlerinden bir tanesiyle, Ganj’ın kaynaklarına yapılan törensel hac ziyareti sırasında gördüm. “Efendi Şiva benim tek hükümdarımdır, otuz yıldan fazla bir süredir, onun yanına, Ganj’ın kaynağına gelerek kendisine saygılarımı sunmak istiyordum” diye bana hemencecik itirafta bulunuyor bu sıra dışı kimse. Dört gün boyunca, kutsal nehrin efsanevi kaynaklarına doğru yürüdük ve Bhagirati vadisinde konakladık. Hac merkezi olan Gangotri, hâlâ oturulmakta olan son kasaba ve ben 2008 sonbaharında, bu yavaş tırmanışı beraber gerçekleştirmeyi kabul eden hadım Kamatha Singara’yla burada karşılaştım.

Uttaranchal eyaletinde bulunan Ganj nehri kaynaklarına tırmanış, el değmemiş ormanların ve sivri tepeli dağların oluşturduğu bir manzara içinden geçerek yapılan uzun bir bedensel sınav olarak tarif edilebilir. Öncelikle, Rishikesh’ten yola çıkarak, Himalaya vadisini kat eden araçlar tarafından delik deşik edilmiş bir toprak yol üzerinde 4×4 araçla iki gün boyunca yol almak gerekiyor. Hintliler, enerji ihtiyaçlarından dolayı sıkıntı duyuyor ve ardı ardına hidroelektrik barajlar üretiyorlar. Son durak, kış aylarının dışında, yalnızca mayıs ve kasım ayları arasında ulaşılabilen, küçücük bir kasaba olan Gangotri’de bulunuyor. Her sene binlerce hacı buraya, Ganj kıyısına gelerek ghatslar (basamaklar) üzerinde bağlılıklarını gösteriyorlar. Coşkun ırmak, buz gibi sularını, kutsal nehrin simgesi olan tanrıça Ganga’nın tapınağının altına yuvarlıyor. En cesur Hindular, Ganj’ın yeryüzüne çıktığı buzula iki günde tırmanıyorlar. Bu noktaya Gaumukh, yani “İneğin Burnu” deniyor, bunun sebebi de bu hayvanın Şiva’nın taşıyıcısı olması. Buradaki her şey “Efendi Şiva”ya adanmış ve vadinin altı bin metre yukarısında bulunan zirve Shiva-ling, bu Hindu tanrısının ismini taşıyor. Şadular ve sannyasisler öteden beri bu dağlara gelerek, çileci bir arınmayla burada bir süre konaklarlar.15Yol boyunca karşımıza çıkacaklar. Bazıları mağaralarda veya kulübelerde yaşıyorlar, tıpkı Kamatha’nın da, dileğini gerçekleştirmek için yapmak istediği gibi. İneğin Burnu’nun üzerinde, Tapovan Platosu’nda, tam bir arınma içinde, birçok gün geçirecek.

Çok da inanmadan, rehberim Vikram’a, hadımların bu haccı Şiva için gerçekleştirip gerçekleştirmediklerini sormuştum. Bunun üzerine, Gangotri hacılarının kaldığı handa, Kamatha’yla buluştuk ve kendisi en sonunda hayatını bana anlatmayı kabul etti. Aslen Chennai’li (eski Madras) olan elli yaşlarındaki bu adam, fazla söz etmek istemediği, içler acısı bir gençlik dönemi geçirmiş. Bir hadım komününün gurusuna satıldığı söyleniyor ve hiç şüphesiz fahişelik yaparak hayatını sürdürmüş. Daha sonra, Madurai’daki Minakshi Tapınağı’nda yardımcı olarak çalışmış. Tamil-Nadu eyaletindeki bu şehrin belli başlı tapınağı Sundareshvara, yani Şiva’nın isimlerinden biri olan “Güzel Efendi”ye adanmış. Burada, özellikle mitoloji ve Hindu metinlerinde uzmanlaşmış bir Brahman’la samimi olmuş. Bu konuda ve hadımlığın dini yönü konusunda çok konuşkan olan Kamatha, kendisini hadımlığa sürükleyen gençlik döneminin ayrıntıları hakkında konuşmayı ise reddediyor. Bana yalnızca, Poona’da, tanrıça Durga’ya tapan bir hicra komününün yaşamakta olduğu Chaturshringi tapınağı yakınında hadım olduğunu belirtiyor. Daha sonra, Slum Dwellers International derneğinin kurucusu Jockin Arputham’ın bir yakınıyla tanışmış. Bu sıra dışı adam, 1976’dan beri gecekondu sakinlerinin yaşam alanını güzelleştirmek için çalışıyor. Mumbai’ye gelen ve grubun üyeleriyle temasa geçen Kamatha, İngilizce öğrenmiş. Kelime dağarcığına veya dilbilgisine ilişkin herhangi bir zorluk çekmeden, fakat Hintlilerin kimi zaman zor anlaşılan aksanıyla konuşuyor. Ganj kaynaklarının yakınında konakladıktan sonra, birkaç ay boyunca Rishikesh’te kalmayı, daha sonra da kutsal şehir Haridwar’ın büyük Kumba Mela’sına katılmayı düşünüyordu.16

Hava aydınlanmaya başlıyor ve ben de, bu adamın fazla çekinmeden paylaştığı uzun diyaloğu not almak için, sıkça verdiğimiz molalardan faydalanıyorum.17Cildinin dokusu, saçlarının uzunluğu ve giymekte olduğu, yıpranmış bir parkanın kısmen gizlediği yıpranmış toga ve sariyle kadınsı denebilecek bir görünüme sahip. Ancak bedensel olarak, zaman zaman çatallaşan berrak sesiyle çelişki oluşturan erkeksi bir cüssesi var. Eğer ismini değiştirdiyse de, asıl ismi hakkında bana hiçbir şey söylemek istemedi. Her şekilde neşeli. Onun mizah anlayışını sınamak için, Rishikesh’e gelmek için trene bindiğinde para verip vermediğini sordum. Çünkü Hindistan’da Feragatçilerin, kim olurlarsa olsunlar, kontrolörler tarafından rahatsız edilmeden seyahat edebildikleri iddia edilir. “Doğru, para vermedim ve fazla param da yok” diye cevap veriyor. Hindistan’da iyi bilinen şu fıkrayı anlatıyor bana: “Bir gün, yolcular, bir kompartımana binmiş olan bir hicrayla alay ederler. Hatta onun trende kalmasını engellemeye çalışırlar. Bunun üzerine hicra, ana tanrıçamız Bahuchara Mata’yı yardıma çağırır ve ondan, kendisini korumasını ister. Yolcuları, trenin tekrar hareket etmeyeceği konusunda uyarır. İstasyon şefi düdüğünü çaldığında, tren gerçekten de hareket etmez! Bir kontrolör duruma müdahale eder ve hadımdan, tekrar hareket etmesi yönünde trene emir vermesini söyler.” Kamatha buna çok gülüyor.

Hadımlığın kutsal kökenlerine çok bağlı olan Kamatha, hicraların “eskiden olduğu gibi saygı gördükleri” birçok şehirde mola verdiğini söylüyor. Mumbai’den ayrılan Kamatha gerçekten de çok uzun bir yol kat etmiş ve himaye altına girdiği Haydarabad’a gitmiş. Deccan’da bulunan bu şehir, hicra kültürünün en eski merkezlerinden biri, fakat aynı zamanda da Hindistan’daki erkek fahişeliği açısından “en iyi (?) buluşma yerlerinden” biri. “Bir evde, chela (hizmetkâr) olarak, bizi muhabbet tellallarına karşı koruyan çok itibarlı bir guruyla birlikte yaşadım. Buraya yalnızca seks için gelen sannyasisleri de kovuyordu” diye ekliyor. Ama, birçok hicra Haydarabad’da erkeklerle, en çok da kendilerine eşleriymiş gibi davranan Müslüman erkeklerle beraber yaşıyorlar. Kamatha, evine para götürmesini sağlayan vaftiz ve düğün törenlerine çok katılmış.

Her efsane gibi, tarihi bilinmeyen eski bir hikâye, Haydarabad’da çok sayıda hicranın olduğunu doğruluyor. Söylentiye göre, bir kral, halkı sefalete sürükleme tehlikesi olan bir kuraklıkla karşı karşıya kalır ve tebaasının ısrarı üzerine, herhangi bir şey yapmaktan âciz olduğunu bildirir. Sarayın yakınında yaşayan iki hicrayı çağırır ve onları tehdit eder: “Eğer yağmur yağdırabilirseniz şehirde kalacaksınız, yoksa şehirden kovulacaksınız.” Bu kişiler, bir guru ve onun chelasıdır. Chela, vazgeçmeye hazırdır fakat efendisi, tanrıçanın isteklerini yerine getireceğine dair ona güvence verir. Elbisesinin bir ucunu tutar ve su dolu bir fincana batırır. Kısa bir süre sonra, şiddetli bir yağmur başlar ve şehri kıtlıktan, ekinleri de kurumaktan kurtarır. “O günden beri” diyor Kamatha, “Haydarabad’da hicralara daima saygı gösterilir, her ne kadar gençler artık bizi sevmese de...” Hadımlara ilişkin, güneydeki bu büyük Müslüman şehrinde bulunan bir başka iz de şudur: Yukarısında, Şiilere ait büyük hac merkezlerinden olan bir caminin bulunduğu bir tepenin zirvesindeki Moula-Ali tapınağı. 17. yüzyılda Haydarabad’ın kurucu prensinin hadımlarının duayeni olan Rubis, rüyasında, Hz. Muhammed’in damadı Ali’nin kendisini ziyaret ettiğini görür. Ve köle, tepenin zirvesine, Ali’nin el izini taşıyan kayayı yerleştirir.

Kamatha’nın saplantısı, koruyucusu Şiva’ya saygılarını sunmak olduğu için, daha sonra Ahmedabad’dan geçerek Kuzey Hindistan’a çıkmış. Gucarat eyaletinde, hicraların koruyucu tanrıçası Bahuchara Mata’nın, Madurai’daki Brahman efendisinin daha evvel dediği gibi, özel bir saygı gördüğünü söylüyor bana. Bu ana tanrıça, hadım edilme işlemlerine eşlik eder ve hadımların yaşamında sürekli bir yer tutar. Hadımlar, güçlerini cinsiyet değişimiyle ilişkili bu tanrıçadan aldıklarını söylerler. Yürüyüş arkadaşımın bana anlattığı efsaneye göre, Bahuchara, bir grup yolcuyla beraber Gucarat’a giden, güzel ve dindar bir genç kızdır. Bir ormandan geçerken, hırsızlar gasp amacıyla gruba saldırırlar fakat Bahuchara’nın güzelliğini gördüklerinde, haydutların şefi ona tecavüz etmek ister. Genç kız bunun üzerine bir bıçak alır ve göğüslerini keser. Daha sonra da, erdemini korumak için bunları saldırgana sunar. Simgesel olarak cinsiyet değiştirmiştir: Artık kadın değildir, fakat erkek de değildir. Bahuchara Mata, yarası yüzünden ölür ve cinsiyet değiştirenlerin koruyucu tanrısı haline gelir. Bu durumla çelişkili olsa da, çocuk sahibi olamayan kadınlar da bu tanrıçanın korumasına sığınmaktadırlar.18

Kamatha Singara, Şiva’ya adanmış bir tepe olan Tapovan’da, Ganj kaynaklarının üzerindeki inziva

yerinde. Birçok sofu, yazın olduğu kadar kışın da bu kutsal yerlerde konaklar.

Kamatha’nın Ahmedabad’daki konaklaması umduğu gibi geçmemiş. Burada, Kamal Gupta adında berbat bir guruyla, en kötü şartlarda fahişelik ve şantaj yapmak zorunda bıraktığı birçok hadımı emrinde bulunduran bir muhabbet tellalıyla karşılaştığını anlıyorum. Söylentiye göre, bu patron, tanrıça Bahuchara’ya adanmış bir tapınağın bulunduğu Bhatsar kasabasından gelmiş ve bu kasabanın sakinlerinden para koparmak için tanrılara verdiği kutsal hizmetleri öne sürmüş. Ayrıca, kişisel çıkar sağlamak amacıyla, yedi hicra evinden oluşan Hindistan Federasyonu’nun başına geçmeye çalışmış fakat engellenmiş.

İneğin Burnu’na doğru

Ganj buzuluna çıkan bir patikanın ortasındayız ve bir konak hacıları karşılıyor. Küçük bir buzyalağının ortasında bulunan Bhujbasa, yeni boyanmış bir inziva yerinden, meteoroloji hizmetlerinden, bir askeri barakadan ve bir kantinin çevresindeki dev çadırlardan oluşuyor. Şiva tapınağının yürüyüşçüleri, bir gece dinlenmek amacıyla buraya sığınıyor. En fakirler ve sannyasisler, dini derneklerin para yardımları sayesinde barınma ihtiyaçlarını burada karşılıyorlar. Kamatha, toplu çadırlardan birinde uyuyacak ama biz daha uzunca bir zamanı hicraların hayatından söz ederek geçireceğiz. Altı bin metreden daha fazla bir yüksekliğe sahip zirvelerle çevrili olan bu gösterişli dağ manzarasının içinde ondan tekrar fotoğrafını çekmek için izin istiyorum fakat o bu isteğimi bir kez daha reddediyor...

Akşam sohbetimiz, yolculuğunun, Ganj vadisine doğru tırmanmaya başlamadan önce gerçekleştireceği son aşamasıyla ilişkili. Kamatha, içinde şaşkın kahramanlar barındıran başka bir efsanenin, hadımlar tarafından Müslüman nüfusun yoğun olduğu Racastan bölgesine ithaf edilen inancın yeşerdiği Ajmer’den geçmiş. 11. yüzyıldan kalma Baba Dargah adlı kutsal yer, sufi inancına bağlı bir aziz olan Chisti’nin anıtmezarının çevresinde gerçek bir dini şehir oluşturuyor. “Aziz Baba Dargah, inananların Urs bayramı19 için geldikleri tepede yaşardı” diye anlatıyor Kamatha. “Bir gün, bir hicra, annesinin kollarında bulunan bir çocuğu kutsamak ister fakat kadın onu iter. Bunun üzerine hicra, azizden kendisine bir çocuk vermesini ister ve dileği kabul olur. Hamileliği on ayı geçmiştir fakat doğum bir türlü gerçekleşmez. Hicra tekrar azizi görmeye gelir ve doğum yapmak istediğini söyler fakat aziz, ona sadece bir çocuk verebildiğini, doğumu gerçekleştirme gücüne sahip olmadığını söyler!” Umudunu kaybeden hadım, bir kılıç alır ve bağırsaklarını deşer, bu da “annenin” ve çocuğun ölümüne sebep olur. Hicralar için, bu hikâye, doğaüstü güçlerle olan ilişkilerini bir kez daha kanıtlar.

Ertesi gün, Şiva tapınağı, Shiva-ling zirvesi, yamacı dönerken gözlerimizi kamaştırıyor. Üst üste konulmuş kayalarla çevrili olan ve üzerinde üstünkörü çizilmiş bir tanrı resmi bulunan küçük bir mihrap, inananların, varlığı topraktan oyulmuş bir üçlü çatalla simgelenen Şiva’ya bir puja (dua) sunmalarını sağlar. Kamatha, not almak için verdiğim molalara saygı gösteriyor. Birkaç yüz metre yukarımızda, Himalaya koyunları sessizce geçip gidiyorlar, hayatın dokunulmaz olduğu bu yüksek yerde, avlanmak da yasak. Ganj’ın coşkun suları kuvvetle akıyor.

Nihayet buzula varıyoruz. Buz bacalarının gri, yanıltıcı bir rengi var. Buzun ön cephesinin dibinde onlarca inanan yüzüyor. Kimileri bu sudan içiyor, kimileri de ailelerine veya yakınlarına götürecekleri bu buz gibi suyu bidonlara dolduruyor. Yaklaşık yirmi metre uzunluğunda bir tür ilave olan İneğin Burnu, Ganj’ın daha şimdiden etkileyici bir şiddetle fışkırdığı bir kemer oluşturuyor. Tapovan’a ulaşmak için kat etmek zorunda kalacağımız dev buzulun çatırtıları tepemizde düzenli olarak duyuluyor. Dört bin altı yüz metre yüksekliğindeki bu plato, geleneksel olarak, burada konaklama dileğinde bulunmuş olan Feragatçilere ev sahipliği yapıyor. Bu sene bizden önce iki shadu gelmiş. İçlerinden biri, birçok senedir karların erimesinden sonra buraya geliyor ve hacıların sayesinde karnı doyuyor. Kamatha, oruç süresi boyunca burada, çekidüzen verilmiş küçük bir mağaranın içinde kalacak.

Sabahın erken saatlerinde güneş, buzun altında parıldayan Shiva-ling’i aydınlatıyor, hava sanki kıvılcım saçarmış gibi görünüyor ve hepimiz, bu yüksek yerlerin atmosferinden dolayı biraz sarhoş durumdayız. Kamatha’dan, Şiva’ya duyduğu hayranlıkla ilgili son bir sohbet rica ediyorum. İşte o zaman, bu tanrının, Hindu mitolojisinde daima iki farklı yüzü olduğunu öğreniyorum. Şiva, linga, yani erekte olmuş erkeklik organı biçiminde temsil edilen, gururlu bir şekilde erotizm yüklü bir tanrı, fakat yoldaşı Şakti’nin görünümüne büründüğünde kadınsı bir hal alıyor. Tıpkı kendileri gibi “ne erkek, ne de kadın” olan, erdişi bir tanrı biçimine tapan bu varlıkların gizemine yaklaşıyorum belki de. Kökenlerin tanrıları biseksüeldir. “Erdişi, eşcinsel, travesti, bunların hepsi bir simge değeri taşır ve ayrıcalıklı varlıklar oldukları, Ardhanarishvara’nın20 birer görünümü oldukları düşünülür” diye yazar Alain Daniélou. Hintli hicraların neden Şiva’ya tapındıklarını biraz daha iyi anlıyorum. Fakat bana öyle geliyor ki, kulaktan kulağa yayılan haliyle halk mitolojisi, Hinduzim’in kutsal metinlerini fazlasıyla aşmış. Puranas’larda, bir keşiş biçimini alan Şiva’nın hadım edilmesiyle ilgili tek bir versiyon bulabiliriz: Söylentiye göre, Brahma’nın (yaratıcı tanrı) oğulları onu, büyüyle hadım etmişlerdir. Brahma, yaptıkları hatayı oğullarına gösterene dek Şiva, yeryüzünde karışıklık ve sıkıntı yaratarak ortadan kaybolur. Bunun üzerine, keşiş araya girer ve Şiva’dan, oğulları affetmesini ister. O da, bağlılık simgesi olarak, lingaya21 tapınılmasını ister.

Gangotri’ye inme zamanı geldi. Kamatha’ya, onu sıcak tutacak birkaç kalın giysi bırakıyorum. Bana eşlik ettiği için ona teşekkür ediyorum, o da bir fotoğrafını çekmemi nihayet kabul ediyor. Bana o denli özel anlar yaşattı ki, onun kadar nitelikli insanlarla karşılaşmanın ne kadar zor olduğunu fark ediyorum.

Kama Sutra ile İslam arasında

İlk Hintli hadımlar Hindu köklerinden gelmiş olsalar da, birer sırdaş, ruhani lider veya haremağası haline gelmeleri, Müslüman akıncıların, daha sonra da Moğol imparatorlarının zamanında gerçekleşmiştir.

Kama Sutra’nın bir bölümü, eski Hindu medeniyeti zamanındaki cinsel zevkler yelpazesinde hadımların tuttukları yerden söz eder. Bu yazıların tarihi 4. yüzyıla uzanır, oysaki Türkmen kökenli ilk sultanların akınları 11. yüzyılda başlamıştır. Kama Sutra’nın altıncı bölümü Auparishtaka sanatından, yani oral seksten söz eder. Söylentiye göre, “saray mensubu gibi yaşayan hadımların tek var olma yolu”dur bu ve Kama Sutra, “hadımın, yalnızca erkeğin isteği üzerine birinden diğerine geçtiği” en az sekiz tane aşamalı alıştırma sıralar. İçinde okşamaların, ısırmaların, emmelerin ve yalamaların olduğu, son derece sıradan, fakat az çok lirik biçimde tarif edilmiş çeşitlemelerdir bunlar. Metin, aynı erotik teknikleri, özellikle de cunningulus’u, yani kadınlara uygulanan oral seksi ayrıntılı olarak anlatır. Auparishtaka resimleri, çoğu Şiva’ya adanmış birçok Hindu tapınağının üzerinde yer alır.

Buna karşılık Kuran, birçok kez alçaltıcı ve aşağılık bir kusur olarak tarif edilen eşcinselliği hiçbir şekilde hoşgörmez. Ama bu durum, birçok sultanın eşcinsel olmasını engellememiştir. Bu sultanlardan birçoğu, yakışıklılıklarıyla sarayın ışıltısını artıran genç ve güzel delikanlılarla çevrili olmayı severler. Hatta bu gençler, çok revaçta olan birer saygınlık öğesi sayılırlar. Kuzey Hindistan’ın Müslümanların etkisi altına girdiği dönemin başında, hadım olsalar da olmasalar da bu gençlere, Farsça kökenli bir kelime olan gilman denilmektedir. Bu geleneği de, 9. yüzyılda Halife el-Amin’in başlattığı söylenir. Ondan yüz yıl sonra ise, günümüzdeki Afganistan topraklarında bulunan bir krallığın hükümdarı olan büyük sultan Gazneli Mahmud’un, hadım köleleriyle eşcinsel tutkular yaşadığı bilinmektedir. Bu zevkini, veziri Ebu’l Abbas Fazıl’la da paylaşmaktadır. Bu vezir, günün birinde olağanüstü yakışıklı bir genç erkekle tanışır. Onu satın alır ve ondan gönlünce faydalanmak amacıyla evine hapseder. Fakat sultan, muhbirlerinden biri aracılığıyla, vezirin kendisine hiç bahsetmediği yakışıklı hadımın varlığından haberdar olur. Öfkeden çılgına dönmüş bir halde vezirin evine gece yarısı baskın yapar ve “bir cennet hurisi kadar güzel” olan genç adamla tanışır. Onu kaçırır ve vezirin tüm mallarına el koyduktan sonra onu bir işkence sehpasında öldürtür.22

Türk asıllı Gazneli Mahmud’un, yılda en az bir kere, hem savaş ganimeti ve köle toplamak için, hem de kâfirlere karşı bir cihad düzenlemek için Hindistan’ı yağmalamak istediği söylenir. Ne zaman bir Hint tapınağı yıksa, Kuran’dan bir ayet okuduğu anlatılmaktadır. Bu sultan, 1001 yılından 1026 yılına dek, Keşmir’den Gucarat’a uzanan topraklarda tam on yedi yağma gerçekleştirir. Kabil’in güneybatısındaki Gazne şehrinde bulunan sarayı, kabul günlerinde tahtının etrafını saran, yağmalar sırasında esir aldığı dört bin genç Türk ve Hintli tarafından korunmaktadır. Tıpkı hadımların antik dünyada anıldıkları gibi “sakalsız” olarak nitelenirler. Gazneli Mahmud kabule başladığı zaman, dört adet kuş tüyüyle süslenmiş başlıklar giyen ve ellerinde birer altın asa taşıyan iki bin muhafız, onun iki tarafında durmaktadır. Fakat bu muhafızların başlığında sadece iki sorguç bulunur ve asaları da gümüş kaplıdır. 14. yüzyılda Delhi’de Tuğluk Hanedanlığı’nı kuran Firuz Şah ise kırk bin köleye sahip olmakla övünür. Bu inanılmaz hizmetkâr sayısı –tıpkı cariyelerin sayısı gibi– antik geleneklerde, hükümdarın kudretinin ölçüsüzlükle temsil edilmesinden ileri gelmektedir.

Müslüman Halaci sultanlarının hükümdarlığı (13. ve 14. yüzyıl) döneminde, Alaeddin Halaci de Gucarat’ı ele geçirmiş ve burada, günümüz hicralarının tapındığı tanrıça Bahuchara Mata’yı karşısında bulmuştur. Bir efsaneye göre, Müslüman hükümdar, tanrıçaya ithaf edilmiş olan bir tapınağa, içerisinde askerlerinin kutsal horoz yemesine izin vererek saygısızlık etmiştir. Tanrıça, kâfirlerin midesini deler ve sultandan, hadım edildikten sonra tapınağı koruyacak bir adam seçmesini ister.

Alaeddin’in kumandanları, içinde mağlup krallığın hükümdarı Raja Karan’ın güzel karısı Kamla Devi’nin ve Malik Kâfur23 Hazardinari adında, bir o kadar yakışıklı bir hadımın bulunduğu değerli bir ganimeti ele geçirirler. Sultan, iki tutsağına da âşık olur. Onları Müslüman yapar, kadınla evlenir ve hadımı da gözdesi olarak kabul eder! Hadım, Kamla Devi’yle dönüşümlü olarak sultanın yatağını paylaşmakla yetinmez çünkü önemli bir savaş kumandanı olur. Yakışıklı Malik, “bin dinarlık Kâfur” olarak anılır. Bu isim, köle pazarında, yeteneklerinin çokluğu nedeniyle kendisine biçilen değerden gelmektedir. Dalkavukluğu, kurnazlığı ve hırsı sayesinde tavsiyelerini saraya zorla kabul ettirmeyi başarır, öyle ki Alaeddin ona başkumandan unvanını verir ve ordularının yönetimini ona emanet eder. Bu da, 14. yüzyılın başlarında, tam dokuz yıl boyunca birçok küçük Hint krallığını devirerek sultanın ordusunu Güney Hindistan’daki Comorin’e kadar sürükleyecek bir dizi akıl almaz akının başlangıcı olur. Ve bu akınlar sırasında, cihad geleneği çerçevesinde Hindu tapınaklarını ve tanrılarını yakıp yıkmak konusunda hiçbir fırsatı kaçırmaz.

Malik Kâfur Hazardinari, Devagiri (bugünkü Maharashtra eyaleti) krallığının, ele geçirilemeyeceği söylenen kalesini, yani muhteşem Daulatabad kalesini böyle ele geçirir. Savunma teçhizatı olarak şekillendirilmiş bir kaya kütlesinin üzerinde duran ve hâlâ etkileyici bir görünüme sahip olan kale yıkıntıları, arkasında inanılmaz bir ganimet bırakarak teslim olan kralın zenginliği konusunda bir fikir verir. Hadım generalin askeri destanı, Warangal’daki (Andra Pradeş eyaleti) büyük kalesi yağmalanan Kakatiyas Krallığı’nın ele geçirilmesiyle güneyde devam eder. Kâfur, bu işgal sırasında, olağanüstü elmaslardan oluşan bir hazineye el koyar. Bu hazinenin hatırası, on sekiz yıl sonra Marco Polo’ya da anlatılacaktır. Becerikli general, daha güneyde, Pandyas ve Hoysalas adlı iki küçük krallığın hükümdarları arasındaki rekabetten faydalanarak bu krallıkları ele geçirir. Buna karşılık, Halebid’deki (bugünkü Karnataka) tapınakların kutsallığına saygısızlık etmeyi ve buradaki Hindu tanrılarının heykellerini yıkmayı ihmal etmez. Aynı şekilde, Madurai’da (Tamil Nadu) da birçok büyük tapınağın heykellerine el koyar. Dev bir ganimet toplamıştır. Tarihçi Ziyaeddin Barani, bu ganimetin, Deccan krallıklarının inanılmaz zenginliğini kanıtlayan –ve şüphesiz abartılı olan– ayrıntılı bir listesini çıkarmıştır. Malik Kâfur’un, iki yüz kırk ton altın, inci, elmas ve değerli eşya taşıyan yirmi bin at ve altı yüz on iki filden oluşan bir kervanla Delhi’ye geldiği söylenir! Böylesi zenginliklerin Delhi’ye yaklaştığı daha önce hiç görülmemiştir. Önceki ganimetlerle birlikte iyice büyüyen bu hazine, sahibinin sağlam bir hükümdarlık kurmasını sağlar.

Kavgacı hükümdar Alaeddin ve efsanevi sevgilisinin simgeleri, son dönem şarkiyatçı dünyada da var olmaya devam etmiştir. Louis Laloy, 1923 yılında Albert Roussel için bir opera-bale librettosu yazar. Eserin hikâyesi, Chittorgarh (Gucarat) şehrinin kuşatıldığı dönemde geçer. Chatelet Tiyatrosu, 2006 yılında, son temsil edilişinden altmış yıl sonra, Hintli bir yönetmenin yorumuyla oyunu tekrar sahneye koyar.

Haremlerde haremağası (Arapçada “adanmış” anlamına gelen nazir) olarak çalışan Hintli hadımlar, Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu kadar önemli bir yere sahiptirler. İçlerinden birçoğu Delhi’de başvezir, general, vezir veya vali gibi en yüksek mevkilere ulaşmıştır. Siyahi hadım Khwaja Jahan Sarwar, malik (“kral”) sıfatıyla 1394’te Jaunpur valisi olmuştur. Günümüzde Uttar Pradesh eyaletinde bulunan bu küçük zengin krallığı yönetmiş, daha sonra da yönetimi evlatlık oğlu Mübarek Şah’a emanet etmiştir. Mübarek Şah, kendi adına para basmıştır.

Bu saltanatlar (14. yüzyılda) Moğolların gelişine dek devam eder ve Hint kökenli köleler burada sistemli olarak Müslüman yapılırlar. Saray görevlileri, hükümdarın gözüne girebilmek için, en yakışıklı erkekleri avlamakta birbirleriyle yarışırlar. Hadımlar, başka yerlerde yaşayan hemcinsleriyle aynı işleri yapmaktadırlar: İdarede görev alır, hareme göz kulak olur, metinleri kopyalar veya sanatla ilişkili zanaatlarla uğraşırlar. Geleneğe göre, bir hanedan yıkıldığı zaman, yeni sultanın kendisinden önceki hükümdarın hadımlarını fiziksel olarak ortadan kaldırması ve onların yerine kendi gözdelerini koyması gerekmektedir. Her Hint şehrinin kendi köle pazarı vardır. Buradaki köleler, hem savaş esirlerinden hem de uzak ülkelerden kaçak olarak getirilen insanlardan oluşur. Doğu Afrika’dan gelen zenciler, Hint Okyanusu’nu uzun bir sürede aştıktan sonra Hindistan’a ulaşırlar. Bengal toprakları, çok uzun zaman boyunca, hem Müslümanların hem de Moğolların hadım ihtiyacını karşılamıştır. Marco Polo, 13. yüzyılda yazdığı Harikalar Kitabı’nda bu topraklara gönderme yapar: “[...] Hindistan sınırları içinde, güneyde bulunan, içinde çok sayıda hadım barındıran ve bunları soylulara ve komşu toprakların derebeylerine veren Bengal isimli il. Hintliler, hadım satın almak için buraya gelirler. Tüm esir düşenler derhal hadım edilir ve daha sonra tüccarlara satılırlar. Bu tüccarlar da onları yeniden başka bölgelere satarlar.”

Bu âdet, yüzyıllar boyunca devam etmiş olmalıdır çünkü Sylhet hükümdarı Bengalli Şah Cihan, fakir ailelerin çocuklarını bundan böyle satmamaları için 17. yüzyılda bir girişimde bulunur. Bu çocuklar, vergilerini ödeyemeyecek durumda olan aileleri tarafından hadım edilmekte ve hükümdara verilmektedirler. Moğol imparatoru Cihangir (1569-1627), bu acımasız ödeme sistemini ortadan kaldırmayı daha önce denemiştir fakat herkesin bu sistemden bir çıkarı vardır. Kimi saray görevlileri, birkaç yüz genç insana sahiptir ve Delhi’deki saray da onların görevleri çevresinde düzenlenmiştir. Bengal hadımlarının iyi bir şöhreti vardır ve İsfahan ve Semerkant’a dek gönderilirler. Daha sonraları, büyük imparator Âlemgir Evrengzib (1618-1707) de, tüm Müslüman hükümdarlar gibi, hem dini hem de demografik nedenlerle, toprakları üzerinde hadım etme işlemini yasaklamaya karar verir çünkü bu sistem, genç erkek nüfus üzerinde yıkıma sebep olmaktadır. Örneğin Golconde Krallığı’nda, yalnızca 1659 yılı içinde yirmi binden fazla erkek hadım edilmişti.

Asya’nın gördüğü en parlak saraylardan biri olan Delhi’deki Moğol sarayı, imparatorların, saray görevlilerinin, onların çevresinin ve haremin etrafında şekillenmiştir. Kalabalık bir hadım topluluğu, her türlü görevde kullanılmaktadır. Bu görevlerden en gurur verici olanları hazine yönetimi, hükümdarların gardırobunun veya mücevherlerinin yönetimidir. Buna karşılık, Yasak Şehir’le, Bizans veya Osmanlı saraylarıyla sayıca boy ölçüşemezler. Fakat burada da Delhi ve Gucarat valisi unvanını almış olan hadımlar vardır. Kısa bir süre boyunca başkent olan Agra’nın valisi Aitbar Han, şehrin inşasıyla bizzat ilgilenmiştir. Genç prenslerin eğitimi yaklaşık kırk hadımı harekete geçirmektedir. Diderot’nun Ansiklopedi’sindeki “Mahal” isimli makaleye bakılacak olursa, “büyük bir imparatorluğu yönetmek için gerekli olan hislerden çok farklı hislerin ilhamını” prenslere vermektedir bu hadımlar. Aynı yazar, Aydınlanma’dan etkilenmiş olsa da, Moğol İmparatorluğu’nda kadınlara verilen yerden yakınır: “Bu kadınların önemli hizmetleri ve görevleri var. Bir tanesi başvezir olarak görev yapıyor. [...] Bu gülünç hükümetin önlemlerinin katılığı ve görüşlerinin derinliğinden bunu anlayabiliriz”! Temelleri zevk, müzik, şiir ve kutlamaya dayanan bu medeniyette, haremle ilgili işler de tabii ki hadımlara düşmektedir. Kadınlara para karşılığında makyaj malzemesi, parfüm ve bazen de erkek bulmak gibi bir alışkanlıkları vardır bu sırdaşların. Fransız Doktor François Bernier, 1659’dan itibaren Evrengzib’in sarayında yaşamıştır ve bu çapkın, seyahat mektuplarında bu ortamı anlatmaktan hoşlanır. Bu havayı iyi yansıttığı düşünülen bir öykü anlatır.

Aşka hasret kalmış olan bir prenses, kadınların kaldığı kısma genç ve doğuştan yakışıklı bir adam sokmayı başarır. Bu durum, diğer münzevi kadınlar arasında kıskançlığa sebep olur. Prensesi, haremağası Şah Cihan’a ihbar ederler. Haremağası, prensesin odasına gider fakat prenses, âşığını büyük bir banyo kazanının içine gizleyecek zaman bulmuştur. Şah Cihan, genç kadınla her zamanki gibi nazik bir şekilde konuşur ve ona, güzelliğine tekrar ışıltı vermesi için bir banyo yapmasını tavsiye eder. Kadının itirazlarına rağmen haremağası, içinde zavallı sevgilinin bulunduğu kazanın altını yakmaları için hizmetçilere emir verir. Genç adam, bu macera uğruna can verir.

En basit coğrafi ifadesine indirgenmiş olan Moğol İmparatorluğu, 1857’den itibaren, İngilizlerin acımasız yayılmacılığı sebebiyle, tıpkı birçok yerel, Hindu ve Müslüman hükümdarın arazileri gibi ortadan kaybolur. Bununla beraber, sömürgecilik tarihinde neredeyse benzersiz olan bir özellik, bu hükümdarların tahttan inmelerini belli bir ölçüde erteler çünkü Hindistan önce “İngiliz Doğu Hindistan Şirketi” adlı bir sivil şirketin yönetimine girmiştir. Ve bu şirket, ülkenin hemen hemen tüm ticari işleriyle ilgilenir. Londra, Hindistan üzerindeki bölünmemiş güç haline gelen raj’ı yürürlüğe koyunca her şey çok çabuk değişir.

Karaçi ve Britanya İmparatorluğu yönetimindeki genelevler

Bizi ilgilendirecek, yani hadımların kaderine ilişkin önemli bir olay 1860’ta meydana gelir. Ceza Kanunu’nun, Lord Macaulay tarafından yazılmış 337. maddesi, aynı cinsiyetten insanlar arasında gerçekleşen her türlü cinsel ilişkiye karşılık ağır cezalar verilmesini öngörür. Üstelik hicralar, criminal tribes, yani potansiyel suçlu sayılan gezici kastlar sınıfına sokulur. 1897 yılında, başka bir madde (27. madde) Victoria ahlakı uğruna, hiçbir dava söz konusu olmaksızın gözetlenebilecek ve tutuklanabilecek hadımlara gönderme yapar. İngilizlerin, Protestan papazların etkisiyle, dulların intihar etmesi, insanların kurban edilmesi ve geleneksel hadım edilme işlemi gibi Hindu kültürünün acımasız buldukları yönleriyle mücadele etmeye çalıştıkları doğrudur. Tüm bunları, çok daha üstün buldukları Batılı ilkeler adına yapmaktadırlar. Bu tavır, “Hindistan Şirketi”nin büyük ölçüde hoş gördüğü egemen toplumun melezleştirilmesine, İngiliz üst yönetiminin Londra’da gösterdiği sert tepkiden ileri gelir. Fazlasıyla unutulmuş olan bir gerçek şudur ki, bu uzak sömürgede görevlendirilen ilk yöneticiler, 19. yüzyılın ortalarına kadar Doğulu bir yaşam biçimini benimsemişlerdir.

Yüz yıl önce, soğuk topraklarından gelen bu Avrupalılar, kendi vatanlarındaki durumun aksine, zenginliklerin ve zevklerin sürekli gösterişi içinde, çeşitli dinlere ve farklı kökenlerden insanlara ev sahipliği yapan bu Hint soylu devletlerin büyüsüne kapılırlar. Burada “haremlerin dünyasıyla, İngiltere saray modasıyla, eski Portekiz topçularıyla, İranlı şair ve hattatlarla, sarıklı Afgan diktatörlerle, İran körfezinin denizcileriyle, Hadramut’un devecileri ve sonradan Müslüman olmuş Fransız kuyumcularla”24içli dışlı olunur. En şaşırtıcı şey, “İngiliz Hindistan Şirketi”nin ilk yerleşik lordu James Achilles Kirkpatrick’in 1797 yılında Müslüman olmasıdır. Ülkenin tüm âdetlerini benimser ve Haydarabad Devleti’nin kurucusu Nizamülmülk’ün (on dört yaşındaki!) yeğeniyle evlenir. Bu Deccan şehri, Golconde’un efsanevi elmas madenlerini işleten son derece zengin bir eyaletin başkentidir. Kirkpatrick, genç karısına göz kulak olmaları için değil, daha çok purdah25 geleneğini sürdürmek için çevresini hadımlarla doldurur. İngiliz’in Palladio tarzı büyük villası acınası bir haldedir ve geçmişin ihtişamını artık yansıtmaz. Günümüzde, Haydarabad Kız Üniversitesi’nin ek binası olarak kullanılır.

Hadım etme, aynı zamanda bir esiri köle haline getirmek için kullanılan bir yoldur. İngilizler bu kıtaya ayak bastıklarında bu konuda bir şeyler bilmektedirler; Tıpkı Great Yarmouth’lu bir tüccar olan İngiliz Samson Rowlie gibi. Samson Rowlie 16. yüzyılda, şansının ters gitmesi sonucu Nizamülmülk’e esir düşmüştür. Efendisi onu hadım ettirir, sonra da ona Hasan Ağa adını verir. Çok hızlı bir şekilde yükselir ve sarayın nüfuzlu bir üyesi haline gelir. Ancak, 1780 yılında Polilur Savaşı’nda Mysore sultanı tarafından bozguna uğratılan dört bin asker ve subay kesin olarak köleliğe mahkûm edilir. Ve içlerinden en yakışıklı üç yüz erkek hadım edilir. Kadın giysileri giymeye bile zorlanırlar ve bu sahne karşısında mest olan saray erkânı ve Fransız subayların önünde dans etmeye mecbur kalırlar! Bu olay, Fransa ve İngiltere’nin Hindistan’da üstünlük kurmak için birbirleriyle savaştıkları dönemde meydana gelmiştir. Mysore sultanı Tippu, Fransız subaylardan yardım alır. Bu subaylar, ona cephane getirir ve “Mysore Kaplanı” lakaplı Tippu’nun üstün silahlara sahip olmasını sağlarlar. Srirangapatnam yazlık sarayının fresklerinin üzerinde Polilur Savaşı’ndan anılar kalmıştır. İngilizler, sonunda hem bu sarayı hem de Fransızlar tarafından takviye edilen kalenin tamamını yerle bir ederler.

İngilizlerin görece Hintlileşmesi süreci sona erer ve 19. yüzyılın ikinci yarısında imparatorluk, yerli halkla, onların kültürü ve diniyle olan ilişkisini önemli ölçüde sertleştirir. Cipayes’lerin isyanından ve çok sayıda Protestan papazın bu topraklara basmasından sonra her şey değişmiştir. İngiltere’deki tiyatrolar bile sünnetle, “dönmelerle” ilgili oyunları repertuvarına alır. İslamiyeti benimseyen, cazibeli Hint medeniyetinin büyülediği ve hatta belki kör ettiği soylular konu edilmektedir bu oyunlarda. “Moğol gibi yaşayan” ve içlerinde “sünnet değil, hadım olduklarını fark eden” insanların da bulunduğu topluluklarla alay edilir.

Hadımların fahişelik yapması en eski Hint geleneklerinin bir parçasıdır. Sömürgeci İngiliz püritenler bu durumla sürekli olarak mücadele etmişlerdir. General Charles James Napier, 1842’de Sind’i işgal eder ve eşcinselliğin buradaki en yaygın âdetlerden biri olduğunu dehşetle öğrenir. Karachi’de, bünyesinde hadımlar ve genç erkekler bulunduran üç genelev bulunur. Bu evler, yerel halkın ve de özellikle binlerce İngiliz’in büyük beğenisini toplar! Ve, daha da kötüsü, Afganistan sarayının mensuplarının da bu evlerin en pahalılarına gittiklerini keşfeder Napier. General, büyük İngiliz kâşiflerinin en şaşırtıcı simalarından biri olan paralı asker Richard Francis Burton’dan, bu yerel âdetlerle ilgili bir araştırma yapmasını ister. Burton, içlerinde Sindinin de bulunduğu yirmiye yakın dil konuşmaktadır ve eşsiz cüretiyle birleşen etnoloji merakı sayesinde bu göreve atanır. Burton, İranlı bir tüccardan yardım alarak ve kendisi de Pakistanlı bir satıcı kılığına girerek, Karaçi’deki tüm sefahat yerlerini yağmalar. Sunduğu çiğ bir gerçekçiliğe sahip ayrıntılı rapor Napier’yi korkutur. Kendisi, ordudaki gizli ajanını görevden almayı düşünür fakat tüm genelevlerin kapanması yönünde emir vermekle yetinir.

Burton’ın araştırması gizli kalmış ve büyük olasılıkla ölümünden sonra, eşi tarafından yok edilmiştir. Ancak, Burton bu araştırmadan sonra, Doğu ülkelerindeki eşcinsellik üzerinde durduğu makaleler yayımlar. O dönemdeki deyişle “kusur”un Sihler ve Pencaplılar tarafından hoş görüldüğünü, Lahor’un “kadın gibi giyinmiş” erkekleriyle bilindiğini, halbuki Rajpotes ve Marathes’lerde olduğu gibi, Kaşmir’de de bu uygulamanın bilinmediğini öğreniriz bu makalelerden. Buna karşılık, Lucknow şehrinde, fahişe hadımlara ayrılmış tüm bir sokak bulunur. Batakhanelerde gerçekleştirdiği araştırmadan sonra Sir Richard Francis Burton İngiltere’de çok kötü bir üne sahip olur. Burton, daha sonra Binbir Gece Masalları ve Kama Sutra’yı eksiksiz ve sansürsüz biçimde çevirmiş olsa da, bu kötü şöhretten kurtulamaz.

Genç Hindistan Cumhuriyeti 1950’li yıllarda maharajah’ların hükümdarlığına son verdiğinde son saray hadımları da görevden alınır. Bu prenslerden birçoğu, hizmetçi veya bazen sırdaş olarak kullandıkları hadım erkeklere sahiptir. 1832 yılında, “Hadımlar, soylu yönetimde büyük rağbet görüyor” diye bir tespit yapmıştır bir İngiliz, “genellikle çok sadık ve işverenlerine çok bağlılar. Efendilerinin gözde sırdaşları onlar ve bu güveni, çok nadir olarak kötüye kullanıyorlar.”26Bu prensliklere bağlı olan hadımlar, kadınların zenana (harem) dışındaki yaşam biçimini düzenleyen purdah kurallarına sıkı sıkıya uyulmasına dikkat ederler ve onları erkeklerden dikkatle uzak tutarlar. 20. yüzyılın ortasında Hint soylu yaşamında çokeşlilik hâlâ yaygındır ve kadınlar birbirlerine eşlik ettikleri bir münzevi hayatı yaşarlar. Bir yere gittiklerinde, arabaları kapalıdır, hatta tren vagonları da öyle ve birçok maharajah, garların içinde özel binalar inşa ettirmiştir. Hadımlar, kaderi ancak yavaş yavaş değişen bu kadınları uğurlamakla görevlidirler.27

İnsanların korunduğu muhteşem bir ülke olan Hindistan, Çin’in veya Türkiye’nin aksine, günümüzdeki uygulamaları çok değişmiş olsa bile, hadımlığa dair bin yıllık geleneklerini korumuştur.

7 The Lancet dergisi, 16 Şubat 1884.

8 S. N. Ranade, A Study of Eunuchs in Delhi, Serana Nanda tarafından alıntılanan elyazması, Neither man nor woman, Wadsworth Publishing Company, Belmont, (ABD), 1990, s. 26.

9 Serena Nanda, Neither man nor woman, s. 28

10 Richard Millant, Les Eunuques à travers les ages, s. 205

11 Bu konularda bkz. Serena Nanda, Neither man nor woman, s. 38’e, Zia Zaffrey, Les Derniers Eunuques, Payot, Paris, 2001, s. 108’e ve özellikle Marie Genoud, Viparita, la communauté hicra en Inde, IEP Toulouse, 2006.

12 Zia Zaffrey, Les Derniers Eunuques, s. 45.

13 Serena Nanda, Neither man nor woman, s. 53.

14 IMCARES: Inter-Mission Care and Rehabilitation Society (Misyonlar arası bakım ve rehabilitasyon derneği).

15 Sannyasisler gibi sadular da farklı çilecilik seviyelerini temsil ederler. Yaygın olarak, Freagatçiler olarak adlandırılırlar.

16 Kumba Mela’lar, düzenli şekilde her yedi, dokuz ya da on iki yılda bir, Ganj veya Yamuna’nın kıyılarında bulunan kutsal Hindu şehirlerinden birinde gerçekleşen çok büyük çaplı dini toplantılardır. Hariwar’da ise Kumba Mela Nisan 2010’da gerçekleşmiştir.

17 Burada derlenen bilgiler daha sonra tabii ki belgelenmiş ve tamamlanmıştır.

18 Serena Nanda, Neither man nor woman, s. 25

19 Urs Bayramı her sene Hicri takvimin yedinci ayında, Khaja-ud-Din Chisti’nin doğumgününü kutlar.

20 Alain Daniélou, Shiva et Dionysos, Fayard, Paris, 1985, s. 83. Ardhanarishvara, çift cinsiyetin bir simgesidir.

21 Puranas’lar, MÖ 11. yüzyılda, Veda’lardan sonra gelen bir kutsal metinler bütünüdür.

22 Müslüman hanedanların zaferleri, kısmen Arap gezginlerle olan ilişkilerinden kaynaklanır: İbn Battuta, Seyahatname, Maspero, Paris, 1982; Blanche Trapier, Les Voyageurs Arabes au Moyen Âge, Gallimard, Paris, 1937; Voyageurs arabes, La Pléiade, Gallimard, Paris, 1995.

23 Bu hadımın ismi (kâfur) İran geleneğine çok uyar ve Osmanlı İmparatorluğu’nun sonuna dek muhafaza edilmiş olup hadım erkeklere bitki isimleri verme esasına dayanır.

24 Wiliam Dalrymple, Le Moghol Blanc, Noir sur Blanc, Paris, 2007, s. 67.

25 Müslüman kadınların hayatını, onları erkek dünyasından dışlayarak yöneten kurallar bütünü.

26 Mrs Hassan Ali Meer, Observation sur les musulmans de l’Inde, Zia Jaffrey tarafından Les Derniers Eunuques, s. 187’de alıntılanmış.

27 1992’de karşılaşılan Jaipurlu eski maharani’nin tanıklığı; Gayatri Davi anılarını 1991 yılında Une princesse se souvient, Kailash, Paris, 1996 başlığıyla yayımlamıştır.

3

Afrika’daki büyük köle ticareti

Habeşistan, 1906: “Yedi ya da sekiz yaşındaydım, atlılar yanımıza geldiğinde kasaba meydanında kendi yaşımda çocuklarla oynuyordum, bizim kasabamızın adamlarına benzemiyorlardı, tenleri daha beyazdı ve silahları vardı. Arapça konuştuklarını sonradan öğrendim. Atlarından inip bizi kucakladılar. Bana ne olduğunu anlayamadım: Bir adam, ağzımı kapayarak beni atının üzerine fırlattı, bağıramadım, gözlerim yuvalarından fırlayacaktı [...]. Bizim gibi başka çocuklar da vardı, üç gün boyunca hiçbir şey yiyip içmeden orada kaldık, sonra da hadım edildik. Çektiğim acıyı ve işkenceyi uzun yıllar boyunca hiç unutamadım.”

Osmanlı İmparatorluğu’nun sondan bir önceki padişahı V. Mehmed Reşad’ın sarayının eski hadımlarından biri olan Etiyopyalı Hayreddin Efendi, 1976 yılında hayatını anlatmaya karar verir. Yaşayacak sadece bir yılı kalmıştır ve Habeşistan’da kaçırılmasından bu yana tam yetmiş yıl geçmiştir.1Şüphesiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun son hadımlarından biri, bin yıldan fazla süren insan kaçakçılığının son tanığı olmuştur.

Azat edilmiş hadım Hayreddin Efendi

Hayreddin’in içinde bulunduğu çocuk grubu, Massaoua’da hadım edildikten iki hafta sonra, Arabistan’a gitmek üzere köle tüccarları tarafından Kızıldeniz kıyısına getirilir. Küçük hadımları burada başka köle tüccarları beklemektedir. Amaçları, bazılarını Cidde veya Mekke’ye götürmektir fakat ilk tercihleri İstanbul padişahıdır. Ne var ki denizi geçerken, bir İngiliz keşif uçağı kaçakçıların yelkenlisinin yolunu keser ve Yemen’deki Aden şehrine demir atmak zorunda kalırlar. Kasabalarına dönebileceklerini sanan çocuklar neşe içindedirler, ta ki bir subay bunun imkânsız olduğunu onlara bildirene kadar. Ancak İngilizler kölelikle mücadele ettikleri için, çocuklar da serbest kalırlar. Büyük hayal kırıklığına uğramışlardır, Osmanlı subayların ailelerine emanet edilirler ve onlarla beraber İstanbul’a giderler. “[...] Mevsimlerden kıştı. İlk defa kar görüyordum. Üşüyordum. Yakup [Yemen’de kendisiyle ilgilenen subay] beni Çerkez Mehmed Paşa’ya hediye etti. Bir insan, hediye edilebilir mi? Bunun olabileceğini o zaman anladım. 1918’de, Meşrutiyet’le beraber bizi azat ettiler.”2Küçük çocuk bu arada, geleneklere uygun olarak gerçek ismi olan Gülnata’dan vazgeçer ve Hayreddin Efendi adını alır. Özgürlüğüne kavuşur kavuşmaz, yıllar önce azat edilmiş bir hadım olan, arkadaşı Behzat Ağa’yı görmek amacıyla Paris’e gider, fakat Fransa’ya vardığında, dostunun vefat etmiş olduğunu öğrenir... Bunun üzerine, ülkesinin büyükelçiliğinin yardımı sayesinde Türkiye’ye döner ve “bir saray hanımefendisi” olan Çerkez bir hanımla birlikte İstanbul’un bir semtine yerleşir.

Bu kaderi, kendisinden önce, kara Afrika’dan kaçırılan veya satın alınan milyonlarca genç Afrikalı paylaşmıştır ve Habeşliler bu kaçakçılıkta en ağır bedellerden birini ödemişlerdir. 1923 yılında, üç Habeşliden birinin, doğrudan veya dolaylı biçimde kölelikle tanışmış olduğu tahmin edilir. Fakat kaçakçılık kurbanlarının toplam sayısı asla gün ışığına çıkmamıştır ve konu hem tarihçiler, hem de tarihlerinin bu kısmını kabullenmeyen Müslümanlar arasındaki ateşli tartışmaların kaynağı olmaya devam etmektedir. Arabistan veya doğu köle kaçakçılığı vesilesiyle Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Müslüman ülkelere tedarik edilen köle sayısına ilişkin tartışmalar daha yenidir ve henüz bitmemiştir. Tahminler, basit bir sayıdan başlayarak, üç katına kadar çıkar: sekiz ila yirmi milyon kişi! Ama bu sayıların doğruluğu asla kanıtlanmayacaktır; pek güvenilir nitelikte de değildir, çünkü “her türlü kontrolü atlatabilen ve bazı dönemlerde özellikle gizli yapılan bu kaçakçılık, doğal olarak çok çeşitlenmiş ve çok sayıda liman, demir atma yeri ve pazarda yayılmışken, bu konuda nasıl bir istatistik yapılabilir?”3Satılan erkek ve kadınların sayısını tümüyle belirlemek hâlâ imkânsız olsa da, kaçakçılığı yapılan hadım sayısını tahmin etmek tabii ki daha da zordur. İstanbul padişahlarıyla temas halinde yaşayan, Türk kökenli bir doktor, 19. yüzyılda her yıl Osmanlı İmparatorluğu’na ithal edilen kölelerin sayısının, yirmi bin civarı gibi astronomik bir rakam olduğunu ileri sürer.4Kendisi de hadımlar konusunda araştırma yapmış Fransız kökenli başka bir doktor ise, yalnızca Mısır tarafından 1868’de Osmanlı yöneticilerine tedarik edilen hadım erkek sayısının üç ila dört bin olduğunu belirtir ki bu da bir o kadar şaşırtıcı bir rakamdır. Ve bu tahminler, köleler arasındaki korkunç ölüm oranlarını da göz önünde bulundurup yirmi binden fazla kişinin de kurban verildiği düşünülerek hazırlanmıştır!5

Bu akıl almaz insan kaçakçılığının izleri sonsuza dek silinmiştir. Çünkü, Amerika’ya götürülen soydaşlarının aksine, bu kölelerin soyu devam etmemiştir ve ne Akdeniz havzasının ne de Ortadoğu’nun bin yıllık bu kaçakçılıktan en ufak bir ırksal iz taşımamasının da nedeni budur. Birbirlerini tamamlayan iki sektör sayesinde, Osmanlı İmparatorluğu yüzyıllar boyunca kendisine hadım erkek ve çocuk tedarik etmiştir. Bunlardan birincisi “kan vergisi”dir. Bu vergi, Türk hükümdarlığı altında olan ve köle tedarik etmesi gereken ülkeleri etkiler, buna karşılık, padişahların sonsuz ihtiyaçlarını karşılamaya bu da yetmez ve aradaki açık da kara Afrika’nın iç kısımlarından başlayan kaçakçılıkla sağlanmaktadır. Bu tedarik zincirleri, bin yıl boyunca Müslüman topraklarını kasıp kavurmuş olan geleneksel köleliğin zincirlerinden farklı değildir. Fakat hiçbir köle, Müslüman topraklarında, bir Müslüman tarafından hadım edilmemiştir aslında. Kaçakçılık coğrafyası, göreli olarak basittir. Tabanı Yengeç Dönencesi’nin güneyinde, Senegal’den Etiyopya’ya kadar uzanan kara Afrika olan, Osmanlı İmparatorluğu başkenti İstanbul ve Kahire, Bağdat, Cidde gibi büyük karar merkezlerinin zirveyi oluşturduğu bir piramit hayal etmek yeterlidir. Daha sonra değineceğimiz gibi, başka bir köle ve hadım ticareti sektörü de, hadım erkek ve çocuklara düşkünlüğüyle bilinen Mağrip’e kadar uzanır.

Bu kaçakçılık, çok uzun zaman sürmüştür; ilk tarihi kaynaklar, 7. yüzyılda Mısır’ın Araplar tarafından işgal edildiği döneme kadar uzanır. Mağlup olmalarından sonra, Nubyalılar 652 yılında bir antlaşma imzalamak zorunda kalırlar. Bu antlaşmayla, hükümdar Asvan için her yıl, her iki cinsiyetten üç yüz atmış köle tedarik etmeyi kabul ederler. 10. yüzyılda ise, Bağdat halifesi Muktedir, akıl almaz bir istekte bulunmuş ve on bir bin hadım çocuk ve erkek sipariş etmiştir!

Günümüzde Mekke hadımları

21. yüzyılın başlangıcında olduğumuz şu dönemlerde hâlâ güncelliğini korumakta olan bir konudur bu, çünkü Mekke’nin duvarları arasında hâlâ görev yapan hadımlara rastlanır. Onları, her hac döneminde görmek, “[...] Görünüşleri şaşkındır, kemiksizmiş gibi görünen, tüysüz ve yağlı bir yüzleri vardır, gövdeleri kısadır, vücutları şişkin ve çirkin bir biçimde kavislidir, göğüsleri pörsük ve çıkıntılı, kalçaları tombul ve elleri de eğri büğrüdür.”6Bu insanlar, kökenlerinin bulunduğu yüksek Etiyopya platolarının diliyle, yani Amharca konuşarak kendilerini ifade ederler. Slimane Zhegidour, bu hadımlarla konuşabilmiştir. Geleneksel olarak, İslam’ın kutsal topraklarına hadım bekçiler tedarik etmesiyle ünlü olan Wollo’dan (Adisababa’nın kuzeyinde) geldiklerini itiraf ederler. İçlerinden biri, Mekke’ye gönderilmek veya yerel Hıristiyan korolarında yetiştirilmek üzere, “akkorla ısıtılmış bıçaklarla, anestezi ve mikrop öldürücü ilaç kullanmaksızın” gençleri hadım etmekle görevli Kıpti rahiplerden söz eder. Daha sonra da göreceğiz ki, Müslümanlığın kutsal topraklarında hadımların bulunması, 13. yüzyılda Memluklar tarafından düzenlenmiş çok eski bir gelenektir. Medine’de Hz. Muhammed’in mezarını korumaktadırlar, Mekke’de ise Kâbe’nin çevresinde düzen sağlarlar. Türk hükümranlığının bitiminde, 1920 yılında varlıklarına Suudiler tarafından ara verilmiş, daha sonra eski düzenleri yeniden sağlanmıştır.

Hacılar için, bu çağdaş hadımlar, Kâbe’nin çevresinin ayrılmaz bir parçası olan azizlerdir adeta ve hacılar bu insanlara büyük saygı gösterirler. Görevleri, hac törenleri sırasında kadın ve erkekleri ayırmakla sınırlıdır. Siyah veya çok koyu tenlerinden, geniş kemerler tarafından tutturulmuş, beyaz satenden yapılmış uzun elbiselerinden tanıyabiliriz onları; etrafında mor, yeşil veya kahverengi bir şerit bulunan feslerinin üzerinde dereceleri yazılıdır. 1989 yılında, Mekke’de hâlâ dini hizmetlerde çalışmakta olan on yedi hadım vardı, on dokuz tanesi de Medine’deydi; yaşlarının ortalaması kırktır. Bu rakamlar, Mekke’nin personel şefi Suudi Arabistanlı Salim Farid tarafından doğrulanmıştır.7Günümüzde Etiyopyalı fakir ailelerin serbestçe razı olduğu bir geleneğin burada söz konusu olması mümkündür. Bu âdetin daha uzun zaman devam edeceğine dair hiçbir işaret de yoktur.

Fakat, her şeye rağmen, şaşırtıcı derecede geç sayılacak birkaç tarihi aklımızda tutmamız gerekir: Son köle pazarı 1920’de Fas’ta kapanmıştır, 1924’te ise Milletler Cemiyeti, Arap yarımadasının birçok eyaletinde ve özellikle Hicaz bölgesinde insan kaçakçılığının açıkça devam ettiğini belirtir. 1929’da Sahra Çölü’nde yine bir köle tüccarı kervanı görüldüğü bildirilir. Suudi Arabistan ancak 1963’te köleliği resmi olarak kaldırır ve 1964’te de Zanzibar’ın son köleleri azat edilir. Buna karşılık, Birleşmiş Milletler, 2000 yılında Sudan’da hâlâ binlerce kölenin olmasından duyduğu üzüntüyü dile getirir. Ya Moritanya için ne diyebiliriz? 17 Temmuz 2003’te, ülkenin Millet Meclisi, kölelerin azat edilmesine ilişkin ilk kanunu oylamaya karar verir, daha sonra, Ağustos 2007’de köle kaçakçılığını suç kapsamına sokan yeni bir metni resmi olarak yayınlar. Sivil toplum örgütlerinin tahminlerine göre, bu tarihte ülkede yaşayan köle sayısı yüz bindir.

Kıpti rahiplerin usturası

Yukarı Mısır rahiplerinin manastırları, uçsuz bucaksız Osmanlı İmparatorluğu ve daha öncesinde, Bizans İmparatorluğu, pazarlarına gönderilecek kölelerin hadım edilmesi konusunda ileri derecede uzmanlaşmış merkezler kurarlar. Pek de şanlı sayılmayacak bu görevi Hıristiyanlar çok uzun süre boyunca, 19. yüzyılın son yıllarına dek üstlenmiştir. Yukarı Mısır, kara Afrika’da gerçekleştirdikleri yağmalardan dönen ve içlerinden bazıları, birçok Kıpti manastırına, özellikle Setr el Abiad, Zawyet ed Deyr, Tahtah ve Abou-Girbé manastırına gitmek için Assiout ve Gizeh’e doğru yönelen kervanların buluşma noktasıdır.

“Avrupa Türkiyesi’nin tümüne ve Asya Türkiyesi’nin de büyük bölümüne, kadın erdemi bekçilerini tedarik eden büyük fabrika, Assiout yakınında, Hıristiyanların yaşadığı bir kasabadır” diye anlatır Johann Burckhardt. “Konaklamam sırasında gördüğüm cerrahlar, ustalık konusunda kendilerinden öncekileri aştıkları söylenen iki Kıpti rahipti.” İsviçreli büyük kâşife göre, hadım edilme işlemi sırasında ölen kişilerin sayısı büyük oranda azalmıştır: “[...] 1813 sonbaharında hadım edilen altı çocuktan sadece ikisi öldü.”8Yukarı Mısır’da hadım edilen çocuk ve erkeklerin ölüm oranına ilişkin, yüzde seksen gibi bir rakamdan söz edildiği doğrudur.

Rahipler, dünyanın diğer her yerinde olduğu gibi, köle ameliyat masasının üzerinde hareketsiz hale getirildikten sonra, penis ve erbezleri dahil tüm genital bölgeyi kesebilmek için ince uzun usturalar kullanırlar. Asgari düzeyde fizyolojik bilgiye sahip olmaları gerekmektedir çünkü sperm kanallarının bağlanması ve dikilmesi onlara aittir. Daha sonra, kasık bölgesi kaynar zifte bulanır ve idrar yoluna bir tüp yerleştirmeden önce söz konusu bölge kırmızı demirle dağlanır. Genellikle bayılmış olan yeni hadımlar, yaralarının kabuk bağlaması için, iki veya üç gün boyunca kumdan bir çukurun içinde tutulurlar. Kanamaya dayanabilenlere daha sonra yağ ve kil pansumanı yapılır ve süt ürünleri ağırlıklı katı bir rejime maruz bırakılırlar. Bu manastırlarda, penisin ve testisin bükülerek kopartılması da, özellikle ergenliğe ulaşmamış genç siyahlar üzerinde uygulanmakta olan bir yöntemdir; bu durumda ölüm oranı hemen hemen sıfırdır fakat çekilen acı en az bir o kadar yoğundur.9Burckhardt, rahiplerin, bu hadımları Hıristiyan yaparak amaçlarına ulaştıklarını söyler ki bu da saçma gelir bize, çünkü Osmanlı İmparatorluğu’nun toprakları üzerinde satılan her kölenin zorla Müslüman yapıldığı herkesçe bilinmektedir.

Hadım olduktan sonra, kölenin değeri üçe katlanır, özellikle söz konusu köle bir çocuk ise. Bu kazanç, her yıl yüzlerce hastanın geçtiği ve Kahire sultanlığı tarafından istenen imtiyaz ücretlerine rağmen cemaate çok para getiren “fabrikaların” üretkenliğini açıklar. Gerçek birer lüks ürün haline gelmiş olan bu hadımlara daha sonra (göreli olarak) iyi davranılır ve kaçakçılar onlara, hiçbir şekilde kaçmamalarını söyler çünkü Oulad er Rif’lerin –Sudanlı siyahlar tarafından Mısırlılara verilen isimdir bu– kölelerini yeme alışkanlıkları vardır!

Kral naibi Muhammed Ali’nin, İstanbul padişahı efendisine sunmak üzere sipariş ettiği iki yüz genç ve hadım erkek, Zawyet ed Deyr’de hâlâ hatırlanmaktadır. Sivil fakat yine Hıristiyan olan diğer birçok cerrah, bu kârlı mesleği Yukarı Mısır’da devam ettirmektedirler. Nantes’lı kâşif Frédéric Caillaud o dönemde bu bölgede bulunur ve gördüklerini yazıya döker: “[...] Ortalama bir fiyat olan 25 talaris’e satılan erkek bir köle, erkekliğinden mahrum edildiğinde fiyatını 100 talaris’e kadar yükseltebiliyor. Bu denli büyük kazançların tuzağı yüzünden, bu insanlık suçunun kurbanlarının da ne kadar artabileceğini anlıyoruz [...] Tahtah’ta her sene yüz ila yüz elli kişinin hadım edildiği kesin olarak bildiriliyor.”10Diğer birkaç seyyah da bu kaçakçılığı doğrulamıştır, “hiçbir Avrupalının asla girmediği”11bölgeleri görmekle övünen William George Browne veya bu uygulamalardan çok yoğun biçimde rencide olan Charles Blanc (1813-1882) gibi.

Esasında, yabancıları bu bölgeleri boydan boya kat etmeye teşvik eden tek şey, firavunlara dair antik kalıntılar keşfetme arzusudur. Kahire Cizvit Misyonu yöneticisi rahip Claude Sicard (1677-1726), bir yandan Kıpti rahiplere kendi dinini benimsetmeye çalışarak birçok arkeolojik araştırma yapar fakat hadım etme işleminden hiç söz etmez, Granger’nin söylediğinden daha fazlasını söylemez. Doğa ve din tarihine tutkuyla bağlı olan Granger ise, 1730-1733 yılları arasında, Nil vadisindeki bazı manastırları ziyaret etmiştir ve “hastaları iyileştirmek için bir yandan pusulalar yazarken felsefe taşını (?) arayan, batıl inançlı ve cahil din adamlarıyla” karşılaşmalarından söz eder.”12

En iyi seçimler: Zenciler ve Habeşistanlılar

İnsan kaçakçıları, Hartum’da ve Libya’nın güneyinde bulunan Fizan vahalarında başka birçok hadım etme merkezi, Trablus limanında da köle pazarları kurmuşlardır. Fakat, buralarda görev yapan acemi cerrahlar, ölüm oranını azaltmak için testisleri çıkarmakla yetinirler; yalnızca istek üzerine “kökten” hadım ederler fakat ameliyat başarılı olduğunda, kölenin değeri ciddi ölçüde artar. Sudan’daki İngiliz-Mısır yönetimi, 1898’den itibaren köleliği ve hadım etmeyi yasaklamaya çalışır, fakat yasaklar uzun süre geçerlilik kazanamaz. Bir eczacı, 20. yüzyılın başında, şehrin göbeğinde hâlâ hadım etmektedir ve başarı sağlamakla ünlüdür. Diğer birçok hadım etme merkezi de, Sudan’dan gelen köle kervanlarının, Osmanlı İmparatorluğu emirlerinin, padişahlarının ve hıdivlerinin sürekli artan hadım ihtiyacını karşılamak üzere birbiri ardına geldiklerine şahit olur.13Uçsuz bucaksız bir ülke olan Sudan, Fransızların ve İngilizlerin mücadele edecekleri birçok zorba hükümdar tarafından avlanma bölgesi olarak kullanılmıştır. 1890’lı yıllarda, Kral Samory, sahip olduğu binlerce askerin yardımıyla, Arap tüccarlar için getirilmiş erkek, kadın ve çocukları düzenli olarak yakalayıp esir almaktadır. Daha sonra, üç adam, Kongo’ya kadar olan bölgeyi büyük çapta etkileyerek hüküm sürmüşlerdir: Darfur hükümdarı Mısırlı köle tüccarı Zübeyr, oğlu Süleyman ve vekilleri Rabah. Özellikle acımasız bir adam olan Zübeyr, toprakları Nil ve Obangui nehirlerinden itibaren böler. 1900 yılında Çad’da barışı sağlama sürecinde Fransızlar tarafından ortadan kaldırılır.

Gezginlerin ve Arap tüccarların sayesinde, bir hadım için istenen fiyat konusunda yeterince net bir fikrimiz var. Tahminler fazla değişiklik göstermez ve böylesi bir hadımın değerinin, sıradan bir adamın en az üç katı olacağını söylerler. Fakat, duyulmamış boyutlara ulaşan istisnalar da vardır; Baguirmi Krallığı hükümdarının bir hadım satın almak için ödemeyi kabul ettiği rakam gibi. Muhammed el-Emin isimli bu kral, 1775’te Mekke’den dönerken, yüksek nitelikli hadımlarla karşılaşır ve tek bir hadımın karşılığında “her zamanki” kölelerinden elli tanesini verir. 20. yüzyılda, insan ticaretinin bitimine doğru, hadımlar için ödenen fiyat daha da artmış ve sıradan bir köleninkinin on katına ulaşmıştır.

Kara Afrika’da, hiçbir temizlik kuralına uyulmaksızın yapılan ameliyatların sebep olduğu korkunç ölüm oranlarına rağmen, hadım edilme işlemi için ayrılan farklı yerler vardır. Hem bir haremi olan şeflerin yerel ihtiyaçlarını karşılamak –buna iç köle kaçakçılığı denir– hem de Müslüman köle tüccarlarının isteklerine cevap vermek söz konusudur. Bu Müslüman köle tüccarları, Sahil Kuşağı’ndan gelen kervanları iki aydan fazla bir süre boyunca idare ederek Akdeniz limanlarına ulaşırlar. Bu zorlu sınav, ölüm oranını ve acıları daha da artırmaktadır. Fakat elde edilecek yüksek kazanç, bu risklere fazlasıyla değer. Çad Gölü’nün doğusunda bulunan Baguirmi sakinleri, 1800’lü yıllarda, bilgisi ve yaptığı hadım işlemlerinin başarı oranıyla ünlü olan berber Ouazzan tarafından ameliyat edilen bir sürü hadım tedarik etmişlerdir. Ouzzan hadımlarını, on iki atın fiyatına denk gelen akıl almaz bir fiyata satmaktadır! Fakat bu hadım siyahlar, insani ve bedensel nitelikleriyle fazlasıyla beğeni toplarlar. Her halükârda, onlara sahip olan nüfuzlu Müslümanlar, elde ettikleri yüksek kazanç sayesinde, yolda ihtiyaçlarına göre bir hadım da satarak, Mekke’ye gidip hac görevlerini yerine getirebilir. Bu “seyahat çeki” yöntemi, köle ticaretinin sonuna dek çok başarılı olur.

Çad Musgumları, komşu kavimlerin çocuk ve erkeklerini de kaçırarak Arap tüccarlara satmaktadırlar. Bu tüccarlar, çeviklikleriyle bilinen kurbanlarının başlarını bir hayvan derisiyle örter. Amaç, köleye tüm sığınaklarını kaybettirmek, içinde kaçmaya dair hiçbir istek bırakmamaktır. Sahra Çölü’nün ortasında, Fizan’ın Libya kısmında bulunan Murzuk vahası da daha geç bir dönemde kısırlaştırma merkezi olarak kullanılmıştır. Alman kâşif Gerhard Rohlfs (1831-1896), burada Kurdufan’lı zengin bir köle tüccarına rastlar ve ona verdiği hizmetin karşılığında, köle olarak satılacak sekiz yaşında bir çocuğu azat etme imkânı bulur. “Zavallı küçük” der, “o kadar zayıflamıştı ki iskelete dönmüştü ve o kadar güçten düşmüştü ki ayakta zor duruyordu, yeni efendisinin elini öpmek için bana doğru dört ayak üzerinde ilerledi ve ilk sözleri ‘Açım’ oldu.” Rohlfs, çocuğun kendisine anlattıklarını aktarır: Çad Gölü’nden Murzuk’a kadar dört ay boyunca yürümüştür ve çektiği acılar yüzünden anadilini unutmuştur. Kendini ifade etmek için, bir arada bulunduğu diğer kölelerin kullandığı lehçelerden oluşan karışık bir dil kullanır.

1900 yılında, Fransız ve İngiliz yönetimleri insan ticaretini önlemeye çalışıyor olsa da, kara Afrika’da çalınmış ve satılmış çocuklara Libya vahasında hâlâ rastlanır. Ama, kervanın bu durağı kaçakçıların aradığı gizliliği sağlamaktadır ve çölün kat edildiği zorlu yolun ortasına denk gelmek gibi bir avantaj sağladığından da kölelerin hayatını kurtarır.

Quadai, kara Afrika’daki son hadım pazarına sahiptir. Bu eski Çad krallığı, 15. yüzyılda, daha sonraları Müslüman olan Darfur’un egemenliği altına girmiştir. Hükümdarı, bu toprakların Fransız himayesine girdiği yıl olan 1909’a kadar, Sahra Çölü üzerinden Trablus ve Nil vadisine kervanlar yollamıştır. Burada çocuklara korkunç derecede kötü davranılır ve ölüm oranları da dehşet verici boyutlardadır. Kısırlaştıran efendiler, ölen hadımların derilerini, çölü geçerken kullanılacak olan su keselerinin yapımında kullanırlar. Kaçmaya kalkışan esirler kırbaçlanır, yaralarına biber basılır ve yola çıkmadan önceki süreçte kulaklarından çivilenirler. Bu bölgeye hâkim olan Fransızlar, daha sonra da İngilizler bu kaçakçılığa karşı mücadele etmişlerdir fakat 1911’de bir İngiliz dergisi, hadım ticaretinin hâlâ devam ettiğini duyurur.

Bu kaçakçılık, servet kazandıran dönemlerinden sonra nihayet biter. 18. yüzyılın sonunda, William George Browne’a göre14, develerden, fildişinden ve suaygırı boynuzundan önce, Sudan’dan ve günümüzdeki Mali’den ihraç edilen ilk ürünler kölelerdir.

Kendi memleketlerinde (prensipte) hadım etmeyi reddettiklerini söylediğimiz Müslümanlar, köleliği ve hadımlığı dini sebeplerle haklı çıkartmaya çalışırlar. Müslüman âlimlerin, kendilerinden yüzyıllar sonra Protestan papaz adaylarının da yaptıkları gibi, Yaradılış’ın kutsal söylemini temel alarak bir tür ırkçılık geliştirdiklerini fark etmek ilginçtir. Eski Ahit’te, Nuh peygamber, ilk peygamber olan Hz. Âdem’in sarhoşluğu ve çıplaklığıyla alay eden oğlu Ham’a lanet okur. Afrikalı siyah ırkların kökeninde, sürgüne gönderilen Ham’ın olduğu, Nuh’un diğer oğlu olan Sam’ın soyunun da beyaz ırkın kaynağı olduğu rivayet edilir. Bu söylem sayesinde Araplar da, bin yıl sürecek savaş ve yağmalara gönül rahatlığıyla başlarlar. Beyaz ve siyah ırkın ayrılmasını haklı çıkarmak için Güney Afrika’da uygulanmış olan apartheid sistemini doğuran ideolojiyle tamamen aynı şeydir bu. Ama Arap gezginlerin anlatıları, özellikle abartılı bir ırkçılık içerir ve siyahları hayvan sınıfına veya en iyi ihtimalle, alt-insan sınıfına sokar.15Hıristiyanlar kâfir olarak görülürken, animizme inananlar ise en kötü insan türü olan “putperest”lerdendir.

Habeşistan rezervi

Afrika’nın doğusunda, bir diğer köle ticareti ve hadım kaçakçılığı, Hint Okyanusu ve Kızıldeniz kıyıları boyunca devam eder. Habeşistanlı ve zenci nüfuslarından seçkinlerin alındığı bir coğrafyadır bu. Arapçada “siyah” anlamına gelen zanj’dan türemiş olan zenci kelimesi, çok belirsiz bir biçimde, Etiyopya’nın günümüzdeki eyaletlerinden başlayarak Tanzanya’ya uzanan bölgede yaşayan etnik grupları kapsar.

Çoğunluğu Hıristiyan olan Habeşistanlılar, doğal güzelliklerini ve insani niteliklerini takdir eden padişah ve hıdivlerin16 daima gözdesi olmuşlardır. Çok daha koyu tenli olan Sudanlıların aksine, bu erkekler ince yapılı ve uzun boyludur ve hadım edilmiş olmaları bu görüntüyü daha da vurgular: “Hepsi dikkat çekecek kadar zayıf ve normalden daha uzun boylular. Testislerin erken yaşta alınmasını takip eden anormal gelişmenin belirtilerini gösteriyorlar ve bacakları da abartılı derecede uzun.”17Bu dış görünüş, köle avında tabii ki önemli bir rol oynamaktadır. İstanbul’da yaşayan bir doktor, Dimitri Zambako Paşa, hadımların görünüşlerini şu sözlerle anlatır: “[Habeşistanlıların hatları] ince, burunları küçük, alınları güzel ve beyazlarınkine benziyor, gözleri zeki bakıyor. En maddi değerleri çok yüksek.”18

Müslüman ordular, tarih boyunca, özellikle 16. yüzyılda iki kez, Hıristiyan krallıklara karşı “kutsal savaşlar” açmışlardır. Elde ettikleri ganimet daima, köle olarak kullanılmak üzere esir alınan bir dolu insandan oluşmaktadır, kadınlar hareme gönderilir, çocuklar da hadım edilir. Üstelik Filistin’e gitmekte olan Habeşli hac kervanları, köle tüccarları için çalışan göçebeler tarafından iki kez saldırıya uğramıştır. Bu yağmalardan bir tanesi hâlâ kayıtlardadır, Kızıldeniz kıyılarından geçmekte olan üç yüz otuz altı rahip ve on beş rahibe esir düşer ve köleliğe mahkûm edilirler. Bu Habeşli kölelere duyulan hayranlık öylesine büyür ki, Osmanlı sadrazamı Şehit Ali Paşa, 1715 yılında Mısır hükümdarlarına, hadım etmeye son vermelerini emreder. Fakat kısa süre sonra ölür ve bu merhametli emir hiçbir zaman yerine getirilmez.

19. yüzyıl sonlarındaki son insan avlarından biri sırasında kaçırılan siyahlar (genç Hayrettin Efendi gibi) çoğunlukla Etiyopya’nın Gallas bölgesinden gelmektedir. Kaçakçılar, uygun bir kasabayı gözlerine kestirdikten sonra geceleyin buranın çevresini sarar, nöbetçileri öldürür, kulübeleri ateşe verir ve erkekleri, genç kadınları ve çocukları, köle tüccarlarının nesiller boyu kullandığı bir yöntemle kaçırırlar. Sonra, kıyıya götürülmek üzere, bu zavallı insanlardan bir kervan oluşturulur. Burada, genç erkekler, Massaoua merkezli cerrahların eline düşerler. Massaoua, Kızıldeniz’de, Türk egemenliği altında olan, 1868’de haremağası Halil Ağa’nın önderliğinde kurulan çok aktif bir kısırlaştırma merkezinin bulunduğu bir yarımadadır. Halil Ağa Kahire’de, Mısır Hıdivi İsmail Paşa’nın annesinin hizmetçi ve uşaklarını yönetmektedir. Bolonya kökenli İtalyan bir cerrah bulur ve bu cerrah, ülkenin iç kısmından gelen tüm siyahları birbiri ardına hadım etmeye başlar. Kendisini, gayet basit bir şekilde, insanlığa yardımı dokunan bir hayırsever olarak tanıtır çünkü “on çocuktan yalnızca birini kaybetmektedir”19ve iyi sonuçlanan her kısırlaştırmadan bir ikramiye kazanır. Bir sürü insan, bu bölgeyi kasıp kavurmuş en büyük köle tüccarlarından birinin adamları tarafından satın alınır. Bu adam, Aden’in karşısında bulunan Zeyla bölgesinin liman paşası Ebu Bekir Sehim İbrahim’dir (1810-1885). Uçsuz bucaksız Osmanlı İmparatorluğu’nun siparişleri doğrultusunda gemi yüklerini paylaştırmakla yükümlüdür. Genç Hayrettin Efendi 1906 yılında bu haydutların elinden mutlaka geçmiştir. O halde, bu merkez de otuz yılı aşkın bir süredir çalışmaktadır.

Bir Habeş şehri olan Waslu’da başka hadım ediciler de çalışmaktadır ama bunların iyi bir ünü yoktur, çünkü burada ameliyatlar birbiri ardına yapılmaktadır ve “iyi kesilmemiş” olanların Hadiya’ya götürülmesi gerekir. Bu şehirde, etleri eşitlemek amacıyla ustura kullanılmasına son verilmiş ve günümüzde hayal bile edilemeyen, bitmek bilmez acılar çektikleri düşünülen bu kurbanlar tedavi edilmişlerdir. Kaçakçılığın son yıllarında, burada hadım edilen köleler hatırı sayılır bir değere ulaşmışlardır: Genç bir hadım, on atla takas edilmektedir, ki bu da “tam” bir kölenin fiyatının on katıdır. Bu hadımlar, birçok limandan yola çıkarak deniz yoluyla ihraç edilir. Massaoua’daki merkezin dışında, Tadjourah iskelesi de aktif bir hadım etme merkezi olarak çalışmaktadır. 1885 yılında, Alman kâşif Philipp Paulitsche, Galla kökenli on ila on beş yaşlarındaki birçok erkek çocuğun geçişini izleme imkânı bulur. 1882’den itibaren Fransa tarafından kontrol edilmiş olmasına rağmen, Obok (günümüzde Afarlara ve Cibuti’li İssalara ait olan topraklar) da hadımların Osmanlı İmparatorluğu ve ötesine ihraç edilmesinde aynı rolü oynamıştır. Son olarak, yine 1900’ün sonlarına doğru, Soukain’de de bir hadım etme merkezi hâlâ bulunmaktadır. Genç Nubiyalılar ve Habeşliler günümüzdeki Port Sudan’ın güneyinde bulunan bu eski limana hadım edilmek üzere getirilirler. Buradaki cerrahların şöhreti özellikle kötüdür; Fransız bir doktor, yaptıkları kısırlaştırmanın sonucunda on çocuktan dokuzunun öldüğünü öne sürer.20

Habeşistan topraklarının ötesinde ise Arapçada siyah anlamına gelen zencilerin toprakları bulunur. Afrika’nın bu doğu kıyısı, yüzyıllar boyunca yağmalara sahne olmuştur ve buralardan çok beğenilen hadımlar alınmıştır. İran ve Asya’ya kadar götürülmüşlerdir, zaten 9. yüzyıldan kalma bir Endonezya yazıtı, hadımların Java’daki varlığından söz eder. Hatta Javalı bir hükümdarın Çin İmparatorluğu sarayına siyahi hadımlar hediye ettiği de bilinmektedir. Bu eski dönemde, Bağdatlı bir doktor ve gezgin olan İbn Butlan, köle tedarik eden kavimlerin ve ırkların bir karşılaştırmasını yapar. Zencilerin mükemmel hadımlar olduklarını, buna karşılık, bu bölgelerin erkeklerinin ve daha çok da kadınlarının, en kötü kusurlara sahip olduklarını belirtir. Ancak bir halk deyişine göre: “Aç zenciler çalar ve bir kez doydular mı, tecavüz ederler.”

Afrika’nın doğu kıyılarının siyahları, kendilerini, dünyadaki son köle tüccarı devletlerden biri olan Zanzibar’a21 satan Müslüman tüccarlar tarafından sömürülen son insanlar olmuşlardır. Bu adanın ekonomisi bile büyük ölçüde insan ticaretine dayalıdır ama bildiğimiz kadarıyla Zanzibar bir kısırlaştırma merkezi haline gelmemiştir. Getirilen kölelerin bir kısmı baharat yetiştirmede kullanılmış, buna karşılık diğer gruplar, Hint Okyanusu üzerinden Ortadoğu’ya gönderilmiştir. Yerel sultanlar da haremlere ve hadımlara sahip olmaktan geri kalmazlar. Amerikalı gezgin Mary Sheldon, 1891’de Sultan Ali bin Said’in sarayını yakından görme fırsatı bulur ve burada yaşayan yüz kırk iki kadına göz kulak olan tüm hadımların dillerinin kesilmiş olduğunu dehşetle fark eder.

Zanzibar’daki insan kaçakçılığının boyutları, Portekizlilerin gidişinden, 1698’de Ummanlıların Hint Okyanusu’nda bulunan bu adayı devralmalarından sonra daha da büyür. Karanfil ve muskat ekimi arttıkça, köle kaçakçılığı da artmaktadır ve 1744 yılından sonra, Ummanlı Busadi Hanedanı’nın iktidara gelmesiyle devasa rakamlara ulaşır. 1830 ila 1873 yılları arasında en az yedi yüz bin kadın ve erkeğin Zanzibar’a getirildiği kesin olarak bilinmektedir çünkü Ummanlı sultan Seyid Said, özel bir idare tarafından denetlenen bir vergi nedeniyle, adaya ayak basan her köle başına bir parça gümüş vermiştir.

Zanzibar’a gelen bu bitmek bilmez köle akışı, 19. yüzyıl sonundaki en büyük kaçakçılardan biri, sömürge yöneticisi Tippo-Tip22 tarafından sağlanmaktadır. Asıl adı Ahmet Muhammet Al Marjebi (1837-1905) olan bu adam, Doğu Afrika’nın tümünde “abanoz”dan geçiş noktalarına sahiptir. Umman ve Zanzibar piyasalarını stok eksikliği yaşamaksızın besleyebilmek için, Kongo’nun bir kolu olan Loualaba nehri üzerinde, Nyangwé’de, kölelerin, hadımların ve fildişinin toplandığı önemli bir merkez oluşturmuştur. Bu yerleşik kamp, Tippo-Tip’in yedi yüz kişilik gerçek bir orduyu yöneterek Doğu Afrika’nın çok büyük bir bölümünü kat ettiği seferleri için bir destek merkezi görevi görür.

Tippo-Tip, 19. yüzyılın ikinci yarısında, Afrika’nın keşfinde göz ardı edilemeyecek biridir, birçok kâşifin de sevgisini kazanmıştır. Onunla kurduğu arkadaşlığından hiç çekinmeden söz eden Stanley, onun, Afrika’da karşılaştığı en dikkat çekici adam olduğunu söyler ve böylelikle Belçika kralı tarafından Kisangani hükümdarı olarak göreve getirilmesini sağlar. Ama bu yükselme o denli kınanır ki, II. Léopold bu atamadan vazgeçmek zorunda kalır. Stanley, hiç şüphesiz on binlerce erkek, kadın ve çocuk satmış olan bu sıra dışı adamın tarifini yapar bize: “Uzun boylu, genç, siyah sakallı, hızlı ve çevik hareketleri olan, güç ve enerji dolu bir adamdı, [...] yüzü akıllı ve güzeldi, ışıl ışıl parlayan, hayranlık uyandıran beyaz dişleri vardı.”23

İnsan kaçakçısı Tippo-Tip, Avrupa devletlerinin de belli ölçüde göz

yummasıyla, Doğu Afrika köle ticaretini 1905’e dek sürdürür.

Tippo-Tip aynı zamanda ünlü bir fil avcısıdır: Sadece 1886 yılında, adamlarıyla beraber tam dört bin yedi yüz tane fil avladığı söylenmektedir!24Belçikalılar ve özellikle İngilizler onunla birlikte fildişi kaçakçılığı yaparlar, bir yandan da Zanzibar’daki köle pazarlarını kapatmaya ve sonra da insan kaçakçılığına karşı mücadele etmeye çalışan da bu Avrupalılardır, fakat ne bunu başarabilir, ne de inandırıcı olabilirler. 1964 devrimi sırasında, çok sayıda köle hâlâ adanın zengin evlerinde yaşamaktadır.

Habeşistanlılar ve zenciler, İstanbul, Bağdat, Mekke, Medine ve Kahire gibi büyük Osmanlı şehirlerine işte bu şekilde hadım olarak gönderilmişlerdir. Irak’ın başkenti, en eski çağlardan beri, Afrikalı ve Avrupalı kölelerden oluşan kesintisiz bir akışın içinde on binlerce hadım edilmiş erkeğin bulunduğuna şahittir. Doğudaki alışıldık kabarık sayılarla beraber, 10. yüzyılda yaşayan Abbasi hükümdarı El Muktedir’in, içlerinde yedi bin siyahın bulunduğu on bin hadımdan oluşan bir birliğe sahip olduğu söylenir. Bu köleler, 15. yüzyıla dek Arap prenslerin yanında yaşamışlardır, “Çekirge” denen beyaz köleler ve “Karga” olarak anılan siyah köleler birbirinden ayrılsa bile. Ziyarete gelen büyükelçilerin ve prenslerin onuruna yapılan son derece abartılı kutlamaları tarif edenler, pahalı ipek elbiseler giyen, tıpkı cenneti andıran bahçelerin ortasında, gösterişli saflar oluşturan hadımlardan söz ederler. Dünyanın her yerinde olduğu gibi, bu hadımların da statüsü, niteliklerine ve eğitimlerine göre değişmektedir.

Hadım yuvası Kahire

Çin hariç, dünyada hiçbir ülke Mısır kadar köle geçişine sahne olmamıştır. Bu köleler, İstanbul başta olmak üzere, Osmanlı İmparatorluğu’nun başkentlerine götürülmektedirler. Ancak köleliğin bu az rastlanan ve az görünen yüzü, Avrupalıları, köleliğin kendisinden çok daha az üzmüştür. Köleliğe tanık olan birçok gezginin duyguları da önemli ölçüde farklılık göstermektedir: Beğeniler, köleliğin kaldırılmasına ilişkin Batı’da devam eden tartışmanın bir yansımasıdır hiç kuşkusuz. Burada yalnızca “sıradan” köleler görünmektedir, diğerleri, güzel kadınlar, bakire genç kızlar ve özellikle hadımlar söz konusu olduğunda yalnızca randevuyla pazarlık yapılabilir. Bu kölelere ilişkin pazarlıklar yalnızca potansiyel alıcılarla, özel avlularda veya kaçakçıların evlerinde yapılır. Satışlar, yavaş ve ayrıntılı biçimde, enine boyuna tartışarak gerçekleşir.

Ahmet Agad adında bir kaçakçı, Mısır’daki insan ticaretinde birinci sıradadır, kendisi, 1840-1855 yılları arasında Kuzey Afrika’yı kasıp kavurmuş en önemli köle tüccarlarından biridir. 1805-1849 yılları arasında Mısır valisi olarak görev yapan Mehmed Ali Paşa’nın hükümeti Ahmad Agad’a Sennar’ın korkunç insan avcılarına, yani Baggara diye anılan Sudanlı göçmenlere karşı vahşice savunduğu bir imtiyaz tanır. Her yıl en az kırk beş bin kölenin Kahire topraklarından geçerek nakhalar, yani “hayvan tüccarları” tarafından götürüldüğü tahmin edilir. En sıradan kölelere ilişkin pazarlıklar, Nil boyunca uzanan rıhtımlarda yapılır. Maxime du Camp 1849’da yazdığı hatıralarında, “Yelkenliler, Nil’in kaynaklarına yaptıkları seferlerden döndüklerinde” diye aktarır “insandan oluşan yüklerini Halife Hakem Camii’nin yakınında boşaltırlar; burada biz nasıl pazara gidip bir kalkan balığı seçiyorsak, orada da insanlar bu pazarlara gidip bir köle satın alıyorlar.”

Kahire’nin merkezinin en önemli köle pazarı, turistler tarafından görülmesi gerekli bir yerdir çünkü İstanbul’un aksine, bu yer yabancılara açıktır. Han el-Halili isimli büyük çarşının yanında bulunan bu masrur’u birçok gezgin anlatmıştır. Bu dev insan sergisi karşısında, ziyaretçilerin hisleri, eğlence ve ilgiyle de karışık, mide bulantısından meraka kadar geniş bir yelpazede gidip gelir. 1817’de yolu buraya düşen ressam Auguste de Forbin, altı bin kuruş karşılığında, altın işlemeli kırmızı başlıklı ve şalvarlı güzel bir Çerkez kızı satın almayı bile düşünmüştür; genç adam, müstakbel Nancy piskoposu ve Forbin-Janson başrahibi olan kuzeniyle birlikte ziyaret etmektedir bu köle pazarını. 19. yüzyılda Kahire’nin ortasında Avrupalı genç kızların satıldığı, başka bir gezgin olan Marcellus kontu tarafından doğrulanmıştır. O da, Çerkez ve Kafkas kızlarının “yapılı ve güzel vücutları, uzun saçlarıyla Kahire’de özellikle rağbet gördüğünden söz eder. En zengin derebeylerin haremleri için ayrılmıştır bu kızlar ve çok yüksek olan fiyatları, işin Müslüman erbaplarının da bizim Avrupa’da sahip olduğumuz güzellik anlayışını tercih ettiklerini düşündürdü bana.”25Ama söz konusu kölelerin, deyim yerindeyse ikinci kalitede köleler olması olasıdır çünkü en güzel kadınlar doğrudan İstanbul’daki Osmanlı padişahlarının sarayları için ayrılırlar.

Köleliğin son yıllarında, insan kaçakçılığına ilişkin resimlere daha fazla rastlanır. Kaçırılan Afrikalılar

özellikle Mısır ve Habeşistan’da kısırlaştırma konusunda uzmanlaşmış merkezlerde son buluyordu.

Avrupalıların da Kahire’de kaldıkları süre içinde kendilerine haremler kurdukları doğrudur ve tıpkı romantik klişeler gibi, o dönemde moda olan şarkiyatçılık da kölelerin çoğunun maruz kaldığı davranışlara ilişkin gerçekler konusunda insanların gözlerini kör etmektedir. Örneğin, Gérard de Nerval’e göre kölelik, efendide babacan hisler uyandıran, koruma amaçlı bir tür evlat edinmedir. Başka bir gezgin, Jean-Jacques Ampère, Voyage en Égypte et Nubie adlı eserinde, Doğu’da köleliğin çok ılımlı olduğunu ve buradaki âdetlerin ataerkil özellik taşıdığını yazmakta tereddüt etmemiştir. 1850’de Doğu’ya bir seyahat gerçekleştiren Gustave Flaubert ise, Yukarı Mısır’da kadınlardan oluşan bir Nubiyalı köle kervanıyla karşılaştığında çok eğlenmiştir: “...Bizdeki saman arabaları gibi, içlerine yığıldıkları kafeslerden taşıyorlardı. Üzerlerinde muskalarla deriden iç donları giymişlerdi. Onlardan bir miktar satın aldık, kadınlardan değil, peştamallardan. Kir ve koyun yağı yüzünden o kadar pislenmiş ki divanımızı kirletti!”

Bununla birlikte, köleliğin kaldırılmasına ilişkin tartışmalar Batı’nın her yerinde devam ederken, bu kibirli bakış da yaygın olmaktan uzaktır. Fransız sömürgelerindeki kölelikle mücadele eden Victor Schoelcher, Mısır’daki köleliği incelemek üzere İskenderiye’ye ayak basar. Siyasetçi, bu yolculuktan sonra yazdığı kitapta, özellikle Mısır valisi Mehmed Ali Paşa hakkında çok sert görüşler ifade eder. Onu, diktatör gibi davranmakla suçlar: Darfur’daki insan avından ve Hartum’da dev bir köle ambarının kurulmasından sonra, sopa darbeleriyle toplanan vergiler, her türlü işkence, organize fahişelik ve hadım edilen insanlar. Bu dönemden önce, bir önceki hıdiv İsmail Paşa’nın da kötü şöhreti bilinir. Bu hükümdar, yiyecek çaldığından şüphelenilen hizmetkârlarından birinin karnını yardırabilmiştir. Ayrıca, Kahire’de, çıplak ayakla yürümekten şikâyet eden askerlere zalimce bir ceza verdiği, hatta çıplak derilerinin üzerine deriden yapılmış tabanlar çaktırdığı da söylenir... Bir haremle, eşlerle, cariyelerle ve bir sürü köleyle kurduğu ilişkilerde gücün geleneksel yapılarını koruyan son hıdiv olmuştur. Fakat İsmail Paşa (1867-1879) aynı zamanda ülkesini çağdaşlaştırmaya başlayan kişiler arasındadır; Avrupa’ya seyahat etmiş ve Fransa’da kurmay dersleri almıştır.

Hadımların durumu 19. yüzyılda biraz olsun düzelmiştir. Halinden memnun olmayan bir hizmetkâr, teoride, “pazara dönmeyi”, yani kendisini bağlayan anlaşmayı bozarak, tekrar satışa çıkarılmayı efendisinden talep edebilmektedir. Bu uygulama, kendi kölelik geçmişlerini hatırladıkları tahmin edilen Memluk beyleri tarafından başlatılmıştır. İnsan ticaretinin son dönemlerinde, köleler az bulundukları, dolayısıyla da çok pahalı oldukları için, efendiler deneme amaçlı satışlar bile yapabilmektedirler. Kesin bir sahiplenilmeden önce köle iade edilirse, bunun en sık rastlanan nedenleri arasında horlama, (hadımlarda sıkça görülen) idrar yolu sorunları veya hastalık bulunur. Kahire’de, hadımların rolü yüzyıllar boyunca çok değişmiş ve İstanbul’dakilerin kaderinin tam tersine, itibar ve yetki kaybetmişlerdir. Hadım Süleyman Paşa gibi hadımlara az rastlanmaktadır. Bu adam, 16. yüzyılda yaşamış olan bir hıdivin kumandanıdır ve Gucarat sultanının ordularıyla birlikte, Diu limanını Portekizlilerin elinden almak amacıyla Hindistan’a bir deniz seferi düzenler.

Hadımların altın çağı, 1250-1516 yılları arasında hüküm süren Memlukların dönemidir, zaten İstanbul padişahları da Mısır’ı ele geçirdiklerinde onların düzenlemelerinden ilham alacaklardır. Kahire’deki soylu sınıfında, hadımlar çocukların yetişmesinden ve özellikle askeri eğitimlerinden sorumludurlar. Bu ailelerin oğullarını yetiştirmek, eğitmek, nezaket kurallarını öğretmek ve öğrencilerini, orduda yaygın olan eşcinsellikten korumak durumundadırlar. Memluklar, yetişkin olduklarında ve sorumluluk aldıklarında kendilerine verilmiş olan bu hizmetleri hatırlar, sevgiyle karışık olan bu bağları devam ettirir, çoğunlukla sadece bu hadımlara güvenirler. Kimileri de “mirahur”, “oda lalası”, “haznedar” gibi şerefli mevkilere böyle ulaşmışlardır. Bu dönemde, Habeşliler de Rumlarla, yani Yunanistan’dan, Balkanlar’dan veya Kafkasya’dan getirilen Avrupa veya Hıristiyan kökenli kölelerle beraber yaşamaktadırlar.

Kahire, Memluk hükümdarlığı döneminde ve hatta onlardan daha sonra, Birkat al Fil kalesi yakınlarında, hatırı sayılır bir hadım kolonisine ev sahipliği yapmıştır. Burada, yüksek kademeli emekliler ve İstanbul’dan gelen eski hadım ağaları bulunur. Daha sonra söz edeceğimiz gibi, padişahlar, eski hizmetkârlarını Kahire’ye göndermekte ve içlerinden en iyilerini, İslam’ın kutsal toprakları olan Mekke veya Medine’yle ilişkili, gurur verici ve kazançlı bir görevle ödüllendirmektedirler. Hadımlar, Hz. Muhammed’in mezarını ziyaret edenlerden para alırlar ve burada, İstanbul’da görmüş oldukları görev düzenlemesine benzeyen bir görev piramidine dayanan ve “hadimü’l-haremeyn” tarafından yönetilen bir hiyerarşi yaratmışlardır. Bu sistem, 1517’de Mısır’ın Türkler tarafından ele geçirilmesinden sonra başlar ve 1920’de Suudi Arabistan’ın doğuşuyla sona erer.

Yüzyıllar geçtikçe, Kahire’de en revaçta olan hadımlar, ağzı sıkı müşavirler olarak görev yapar veya yüksek kademeli hizmetkârlar haline gelirler, buna karşılık, rütbesi bulunmayanlar ise korumayla, kişisel yazmanlıkla veya haremdeki düzeni sağlamakla görevlendirilirler. Onlara zaman zaman verilen temsil gücü de sıra dışı boyutlara ulaşmıştır. Örneğin, 1890 yılında Kahire’de görev yapmakta olan askeri hekim Dr. Anselmier, rahmindeki bir polipten şikâyetçi olan bir gözdeyi muayene etmek üzere padişahın sarayına gitmek durumunda kalır. Bu mahrem muayene bir istisnadır ve vali, haremağasını ikna etmek amacıyla bu duruma izin verdiğini gösteren mektup yazıp imzalar, dahası, sürecin yasallığını kesin kılmak için kendisine ait olan bir kolyeyi de doktora emanet eder! Kahire’de sömürülen hadımların yaşamına ilişkin nadir tanıklıklar, Kahire’nin yüksek sosyetesinin prenseslerini veya hanımlarını ziyaret etme ayrıcalığına sahip olan Avrupalı kadınlara veya doktorlara aittir.

Haremağasının, geleneksel olarak, hareme bekçilik yapması ve buradaki düzeni sağlaması beklenir. Ama sadece kısırlaştırılan, yani yalnızca testisleri alınmış olan hadımlarla tamamen hadım edilmiş olanlar arasında yapılan ayrım yüzyıllar boyu sürmüştür. İlk gruba dahil olanlar, evin günlük hizmetleriyle ilgilenirken, diğerleri haremi yönetmektedir. Evdeki kadınlarla dış dünya arasında aracı görevi görürler. Aynı zamanda haremin ziyaretçilerini karşılar ve onlara eşlik eder, haremdeki kadınlar sokağa çıktıklarında yanlarında bulunurlar. Kahireliler, Habeşli ve Nubiyalı hadımları Barbarin olarak adlandırırlar. Hadımların geleneksel görevlerinden biri, harem kadınlarından birini, perşembeyi cumaya bağlayan gecelerde gerçekleşen cinsel bir buluşma için, efendinin zevkine uygun olarak hazırlatmaktır. İslam kurallarına göre, diğer günler, eşlerle olan birleşmelere ayrılmıştır. Aslında, Kahire’nin son haremleri hanımlar tarafından yönetilmiştir. Bu yetki unvanı, sarayın ilk hanım efendisine ayrılmıştır, bu kişi, padişahın yakın akrabası, hatta annesi veya veliaht olarak tanınan bir erkek çocuğu dünyaya getirmiş bir cariye olabilir. Hanım, hükümdar eşlerinin ve cariyelerinin nedimesi olarak görev yapan hizmetkârları, mutfak işlerinden sorumlu köleleri ve bazen hadımları da yönetmektedir.

1846 yılında bir Kahire sarayını davet üzerine ziyaret etmiş olan İngiliz Harriet Martineau’ya göre, bu hadımlar belli bir özgürlükten faydalanmaktadır. Köleliğin kaldırılması için mücadele veren bu kadın, hem harem kadınlarının dış dünyayla ilişkilerinden, hem de onların uğraşlarından sorumlu olan hadımların ne derece bağımsız olduklarını gördüğünde çok şaşırır. Bedenlerin ve ruhların hareketsizlik ve aptalca kavgalarla tükendiği bu küçük ölçekli kadın toplumlarının kasvetli havasını da tarif eder.26Üstelik, hadımlar kendilerini saydırmak amacıyla şiddete başvurmaktan çekinmezler, “birazcık eğlenmeyi uman kadınları pencerelerden adeta söküp alırlar; onlara hakaret eder ve onları efendilerine şikâyet ederler...” Bu tespitler, haremlerden sorumlu hadımların hoyratlığını anlatan başka bir yazar tarafından doğrulanmıştır: “Zalim kaderlerine, bundan faydalananlara ve bundan dolayı acı çekenlere ve nihayet herkese lanet okurlar, yalnızca başkalarının acı çekmesinden mutlu olurlar.”27Hadımların, gerektiğinde bedensel cezalar da vererek disiplini sağlamaları gerekir. İstanbul’da olduğu kadar Kahire’de de falaka cezası uygulanmaktadır. Britanyalı Ellen Chennels, prenses Zeynep’le ilgilendiği padişah sarayında mürebbiye olarak görev yapmıştır. Bayan Chennels, bir gün, iki siyahi kölenin falakaya yatırıldığına, iki hadımın zavallı kadınları dönüşümlü olarak dövdüklerine şahit olur. Suçları, mutfağa öteberi getirmiş olan iki adamdan kaçmak için yeterince hızlı davranmamaktır.28

Sömürgeler zamanında

1900’lü yılların başlarında, hadımların hâlâ var olması Batılıları son derece şaşırtan bir durumdur ve hadımlığın son temsilcileri de doktorların büyük ilgisini çekmiştir. Jean-Jacques Matignon’un Pekin’de Yasak Şehir hadımlarına gösterdiği ilgiden söz etmiştik, bu sırada Ortadoğu’da olduğu kadar Afrika’da da çok titiz muayeneler gerçekleştiren başka doktorlara da rastlanır. Kimilerinde yok olmuş, kimilerinde ise büyümüş olan prostatın işlevine ilişkin tartışmalar, fikir alışverişleri ve karşılaştırmalar, bevliye uzmanlarının aralarında yaptıkları görüşmelerde, ama özellikle 1908 yılında Paris’te yapılan ilk bevliye kongresinde birçok başka konuyu gündeme getirir. Hatta uzmanlar, veterinerlerle birlikte, kısırlaştırılmış hayvanlar ve hadım edilmiş insanlar arasında kıyaslamalar bile yapmışlardır.

Hadımların fizyolojisine duyulan merak yeni değildir. İngiliz doktor William Lemprière, 18. yüzyılın sonunda, Fas sultanı Sidi Muhammed tarafından ağırlanır ve bu vesileyle hükümdarın baş hadımı ve onun yardımcıları kendisini karşılarlar. Lemprière, bu siyah insanları şöyle tarif eder: “Görünüşleri genelde şişman ve kısa; içlerinden birkaçı diğerlerinden uzun, onların da yapıları kusurlu, biçimsiz ve sakat olmamaları az rastlanan bir durum. Değişik sesleri, bir ergeninkine benziyor, [..] zayıf ve canavarca bir görüntüye sahipler, [..] arzulanan kadınlar üzerindeki yetkilerinden dolayı da önemliymişçesine bir tavır takınıyorlar. Bu ikiyaşayışlı canavarların şefinin eşliğinde, bekçiliği onlara emanet edilen kapıdan geçtim.”29

Uzun süre sonra, Doktor Dimitri Zambako Paşa, İstanbul ve Kahire’deki Habeşli ve Sudanlıları incelemiş, kol ve bacaklarının sistemli olarak uzadığından, buna karşılık el ve ayak parmaklarının inceldiğinden söz etmiştir. Buradan çıkardığı sonuç, “epifiz kıkırdakların kemikleşmesinde, kemik oluşumundaki uzamaya bağlı gecikme”dir.30Üstelik, muayene ettiği hadımların kafatasları, kemik büyümesinin durması yüzünden her zaman daha küçüktür. Son olarak da şişmanlığın sık görüldüğünü, göğüslerin büyüdüğünü, etlerin gevşek olduğunu ve bu kişilerden birçoğunun tiz bir flüt sesine sahip olduğunu tespit eder. Bu ses, bu sakat varlıklara yaklaşan herkesi çok etkilemiştir. Jean de Bonnefon, 1900 yılında İstanbul’da, Padişah II. Abdülhamid’in beyaz ırktan olan baş hadımıyla (akhadım) karşılaşır ve bu sesten büyük şaşkınlıkla söz eder: “Duyulmamış, hayal edilemez. Bu sesi bir kez duyan, onu daima kulaklarında taşır. Bir çocuğun konuşması gibi, bir kekelemeyle başlar, sonra bir canavar düdüğünün ıslığı gibi yükselir. Notalar çatallaşır, sonra bitkinlikle, cıvıldamalarla, çıtırtılarla yeniden başlar. [...] Sesin dağılması, kargaşanın çılgınlığı, bir horozun, güvercin guruldaması gibi biten çığlığıdır bu.”31

Hadımlara dair klinik gözlemler yapan Doktor Richard Millant, diğer araştırmalarda da tespit edilmiş olan şu özellikleri yazar: Hadımlar uzun boylarıyla, “gözlerimizin önünden uzun bacaklı kuşlar gibi geçiyorlar [...] Kirli siyah ciltleri griye çalar, siyahtan çok toprak rengidir. Siyah ırkın çok gurur duyduğu parlaklığı, ışıltıyı kaybetmiştir.” Millant, genç hadımların bacaklarının genelde, normalden altı ila on santim daha fazla uzadığını tahmin eder. Tiz sesleri için ise “bu dev boğazdan çıkan tiz sesler, her seferinde tekrarlanan bir şaşkınlık yaratıyor” der. Millant aynı zamanda, hadımlığın ergenlikten önceki ve sonraki klinik evrimini de karşılaştırma imkânı bulmuştur. Bu konuya ilişkin olarak, 1876’da bir ateşli silah yüzünden testislerini kaybetmiş ve sarayda iş bulmuş olan, beyaz bir Türk’ü inceler. “Şişman, orta boylu, yürüyüşü uyuşuk; kadınlar gibi yürüyor, ayaklarını ayırarak dışarı doğru atıyor.” Doktor, aynı zamanda “kalçaların aşırı gelişmiş olduğunu ve siluetin bütününe yumurta biçimini verdiğini”32söyler. Daha sonraları Pekin’deki Çinli hadımlar üzerinde incelemeler yapan doktor Ferdinand Wagenseil, Birinci Dünya Savaşı sırasında İstanbul’daki Kızıl Haç’ta çalışmaktadır. Bu görev çerçevesinde, hadım edilmiş bir düzine eski hizmetkârla ilgilenmiş, röntgenlerini çekebilme ve kaçınılmaz prostat muayenesinin de dahil olduğu, hipofiz incelemesinden başlayıp kemik yoğunluğuna kadar giden ayrıntılı incelemeler yapma imkânına sahip olmuştur. Félix Régnault adında bir başka doktor da bu tür incelemelere girişmiş fakat büyük ölçüde farklı sonuçlara ulaşmıştır... Tüm doktorlar, hadımların yaşam süresinin uzunluğu konusunda fikir birliği içindedir. Bu ayrıntılı incelemeler, 1990’lı yıllarda Amerikalı araştırmacılar tarafından çözümlenmiştir ama sonuçları, bu eserin çerçevesini aşmaktadır.33

Buna benzer incelemeleri Mağrip’te de Fransız doktorların yapma imkânı olsa da bunlar gerçekleşmemiştir. Çin’in, Mısır’ın ve Osmanlı İmparatorluğu’na ait diğer Doğu başkentlerinin aksine, Kuzey Afrika’da özel bir hadım pazarı görülmemiştir. Fas’ta, Cezayir’de ve Tunus’ta var olan, “Barbarlar” tarafından Avrupa sahillerine yapılan deniz akınlarıyla kuzeyde, kara Afrika’yla kurulan ilişkiler sayesinde de güneyde beslenen ağır kölelik sistemini tanıyor olsak da, hadım ticaretine ilişkin çok az sayıda tarihi bilgiye sahibiz.

Son kervanlar

Fas’taki, Cezayir’deki ve Tunus’taki Mağripli prenslerin köle işçi ihtiyacı, Sahil bölgesinin güneyindeki köle ticaretinin artmasından dolaysız biçimde sorumludur, yerel krallıkların hükümdarları, zamanın başlangıcından beri insan avıyla meşgul olsalar bile. Kralların ve beylerin sarayında hizmet eden en iyi hadımların, Mısır valisinin denetimi altında doğrudan Kahire’den gelmiş oldukları da doğrudur.

14. ve 19. yüzyıl arasında, yüz binlerce erkek, kadın ve çocuk esir düşmüş ve sultanların, paşaların ve beylerin saraylarında köleliğe mahkûm edilmişlerdir. Bu köleler, Avrupa ülkelerinden gelmektedir ve bir o kadar köle de satın alınır. Bu akınlar sadece Akdeniz’de değil, İngiltere’de, hatta İskandinavya’da da gerçekleşmiştir. Buna karşılık, İspanya’daki eski Arap krallıklarının isteklerinin aksine, bu Hıristiyan köleler ancak çok nadiren hadım edilir. Cezayir ve Tunus gibi Osmanlı egemenliği altındaki şehirlerle aynı şekilde Fas krallıkları da hadım ihtiyaçlarını doğrudan Sahil bölgesindeki köle tüccarlarından ve siyahi liderliklerden sağlarlar.

Zaten çok eski olan bu kaçakçılık, 17. yüzyılın başından itibaren belirgin bir şekilde yayılır. 1582’de, dev bir ordu, Juder Paşa adında Endülüs kökenli “dönme” bir hadımın kumandanlığında Marakeş’ten ayrılır. Köleliğe mahkûm edilmiş olan bu adam, padişahların güvenini çabucak kazanmış ve kendisi de “dönme” bir İspanyol hadım olan Muhammed onun yardımcısı olmuştur. Seferlerinin hedefi Songai İmparatorluğu’dur. Sahra çölünü geçerken tüketilecek gıda maddeleri, bin at ve sekiz bin deve tarafından taşınmaktadır. Aradan geçen dört yıl ve yüz çarpışma sonra, başka bir kervan, bin iki yüz köle ve hadımla birlikte Sahil bölgesinden ayrılarak kuzeye doğru ilerlemeye başlar. Böylece, Songai İmparatorluğu’nun yıkılışı, ancak 20. yüzyılın başında bitecek olan bir insan avı çağının da başlangıcı olmuştur. Erkekler, kadınlar ve hadımlardan oluşan kervanlar bundan böyle yılda birçok kez, Kuzey Afrika’ya varmak üzere çölü geçerek kölelik yoluna koyulmuş olurlar. XIV. Louis’nin çağdaşı parlak hükümdar Fas sultanı Mulay İsmail (1646-1727) zamanında, köleler ve hadımlar mutlaka Bambara (bugünkü Mali) ülkesinden gelirler ve Faslılar onları fildişi ve altın tozuyla takas ederler. Hükümdarın çevresinde de, onu ve de haremini korumakla görevli altı yüz siyahi hadım bulunmaktadır. Bu haremde bin dört yüz kadının bulunduğu ve hükümdarın da yedi yüz çocuk sahibi olduğu, bu çocuklardan kırk tanesinin de 1704 yılında doğduğu rivayet edilir!34Aslında, bu haremlere ve Fas sarayındaki kadınların rollerine ilişkin tarihi bilgilerimiz sınırlıdır. Yalnızca bu sultanın, tahmin edilebileceği gibi, cariyelerinden iki tanesini tercih ettiği bilinmektedir: hatırı sayılır miktarda para biriktiren ve hadımları da bu paraları yönetmekle görevlendiren iki kadın, Zidana ve Lala Ayşe. Hadımlar ise, ziyaretçilerin hükümdara ulaşmak için verdikleri komisyonlarla veya bir vezirden özel bir isteği olan liderlerin yaptıkları bağışlarla zengin olmaktadırlar.

Diğer her yerde olduğu gibi Fas’ta da, hadım edilmiş bir erkeğin fiyatı, sıradan bir kölenin iki katı kadar ancak bir devenin de yarısı kadardır. Fakat, 19. yüzyılın başına dek, Kuzey Afrika’ya ulaşan en önemli yol Timbuktu’dan başlamaktadır, Teghaza üzerinden Marakeş ve Fas Krallığı’na, Sahra çölünün merkezinde bulunan Taoudeni üzerinden Tlemcem’e, Toaut, Gadames ve Libya kıyıları üzerinden de Trablus’a ulaşılabilmektedir.

1830’da Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesinden sonra, köle ithalatı da azalmıştır. Son kervanlar, Kuzey Afrika’nın geleneksel tedarikçileri Tuaregler tarafından, iki farklı yol üzerinden yönetilir: Fas’a giden kervanlar Aruan’dan, Cezayir ve Tunus’a gidenler ise R’Dames’den giderler. İki Fransız subayın dediklerine bakılacak olursa, 1843’te Cezayir’de yapılan hızlı bir nüfus sayımı sonucunda, bu ülkede bin iki yüz yetmiş yedi köle olduğu tespit edilmiştir. Burada hadımlardan değil, sarayda saklanan kölelerden söz edilmektedir.35Birkaç yıl sonra, 1848’de, Savaş Bakanlığı tarafından daha gerçekçi sayılar (dokuz bin siyahi köle) verilmektedir ama Fransa’da köleliğin kaldırıldığı 27 Nisan 1848 tarihinden itibaren, insan kaçakçılığı durmaya başlamıştır. Cezayir’deki ünlü Batistan pazarı, çok uzun zamandır kapılarını açmamaktadır. Fakat başkentten uzak yerlerde, köleliğin kaldırılmasına ilişkin önlemler büyük ailelerde, özellikle de Ouarsenis ormanlarının güneyinde bulunan Sersou bölgesinde büyük gönülsüzlükle karşılanır. Cezayir şehri başpiskoposu kardinal Charles-Allemand Lavigerie, insan ticaretiyle mücadele etmek için müthiş çaba sarf eder; 1889’da Brüksel’de yapılan kölelik karşıtı konferansın gerçekleşmesine önayak olur. Buna karşılık, köleliğin resmen son bulması ancak 15 Temmuz 1906’da yayınlanan ek bir kararnameyle mümkün olur.

Tunus için ise, durum aynı dönemde, fakat iki aşamalı olarak düzene girer: Sidi Ahmed Bey, Ocak 1846’da kölelerin azat edilmesini öngören kanunu imzalar, kendisinden sonraki hükümdar da 1890 yılında başka bir kanun yayınlar. Bu kanunlar, köleliğin devam etmesini engelleyemez. Fransız gazetesi Le Soleil, bu konudan şöyle söz eder: “Köle kervanlarını yöneten kişiler, satacakları kadın ve çocukları halfa otundan yapılmış çuvallara koyarak onları ustalıkla saklamaktalar. Eğer Tunus gümrüğüne verilen harçlık da yeterliyse Tunus şehrine özgürce giriliyor ve mallar, meraklıların evlerinde paketlerinden çıkartılıyor.”36Sahra çölünü geçecek olan köle kervanlarının gözetimi ve güvenliği Tuareglere aittir. Gao ile Kidal arasında bulunan Telmensi bölgesinde, kabilenin erkekleri uzun zaman boyunca bölgeden uzakta bulunduğunda, kadınların namusunun korunması amacıyla kölelerin hadım edilmesini şart koşan bir gelenek vardır. Bu uygulamanın daha geç bir dönemde, bir akli’den (siyahi hizmetçi, köle) olma siyahi bir bebeğin doğumundan sonra ortaya çıktığı öne sürülür. 1990’lı yıllarda, Kuzey Mali’deki kasabalarda böyle hadımlara hâlâ rastlanmaktadır.

İki sömürgeci gücün, yani Fransa ve İngiltere’nin belirleyici işlevi sayesinde ve parasal çıkarlardan, özellikle de geleneklerin öneminden kaynaklanan isteksizliğe rağmen, köle ticaretinin sonu yavaş yavaş gelmektedir. Bu geleneklerden en yaygın olanı, İstanbul’daki Osmanlı halifesine bağlı bulunan prenslerin, öteden beri hükümdarlara, mutlaka hadım olan bir sürü “zenci çocuk” sunmasıdır. 1900 yılında bile, Ciddeli bir hükümdar, yanında yirmi civarında hadım çocukla Türk başkentine ayak basar. İçlerinden en iyilerini Padişah II. Abdülhamid’e, geri kalanları da, en gözde açık artırmalarda, tüm İstanbul’un gözleri önünde satar.

Mısır’da “hadımlık ve kölelik, paşaların ve beylerin evlerinde filizlenmeye devam eder. Ve tuhaftır ki, kendilerini milliyetçi olarak adlandıranlar, onlar için özgürlük isteyenler, bu iğrenç örneği ilk sergileyen kişilerden olmuşlardır. [...] Bu tiksindirici leke hâlâ silinmemiştir, günümüzde insan sürülerinin asıl yolu Trablusgarp’tır. Bugün, tüm köle tüccarları Müslüman’dır.” Fransızca yayımlanan bir gazete olan La Bourse égyptienne, 29 Haziran 1906 tarihinde, yarım yüzyıldır kanunlarla yasaklanmış olan insan ticaretinin devam ettiğini bu cümlelerle bildirir. Mısır’ın çağdaşlaşması sayesinde gelişen basın, bu mücadeleye, aşağıdaki makalede olduğu gibi, hadım tüccarlarının ve alıcılarının isimlerini bile vererek, cesaretle girişmiştir. “Mustafa Raşit ve Kutbe Babi beyler, zengin ve iyi eğitimli iki Mısırlı.”

19. yüzyılın ortasından beri birçok mevzuat yayınlanmış olsa da, bunlar uzun zaman boyunca yürürlüğe girmemiştir. Hadım etme, 13 Şubat 1841 tarihinde Padişah I. Abdülmecid’in kararıyla kaldırılmıştır. Ve bu, tüm Osmanlı İmparatorluğu’nda uygulanması gereken bir karardır. Daha sonra, 1869’da, 1877’de ve 1895’te, köle ticaretine ara verilmesini ve köleliğe son verilmesini öngören yerel anlaşmalar imzalanır. Bu son karar öylesine büyük tartışmalara sebep olmuştur ki, Mekke ulemalarının başı, fıkıh âlimi Şeyh Cemal, köleliğin kaldırılmasının şeriata aykırı olduğunu bildirir. Köleliğin kaldırılması sonucunda, Müslüman prenslerin, haremlerinin yönetiminde zorluk çekmeye başladıklarını da aklımızda bulundurmamız gerekir... Bu sebepten, Oman ve Zanzibar hükümdarı Sait, 1845’te İngilizlerden bir ricada bulunur ve genç kızları ve hadımları taşıyan gemilerin Kızıldeniz ve Hint Okyanusu üzerinden geçmesine izin verilmesini ister, kendisinin de buna karşılık “normal” erkek köleleri taşıyan gemilerin önünü kesmeye son vereceğini söyler!

Habeşistan’dan söz edecek olursak, hükmü kalmamış bir uygulama olduğu düşünülen hadım etme işleminin savaş esirleri üzerinde hâlâ uygulandığı gerçeği, Avrupa tarafından dehşetle fark edilir. 1896’daki Adoua yenilgisinden sonra yüzlerce İtalyan esir, Menelik’in askerleri tarafından hadım edilir. Askerler ülkelerine çifte utançla dönerler: hem yenilginin, hem de erkekliklerini kaybetmenin verdiği utanç. Menelik (1844-1913), düşmanları zayıflatmaya dayanan bu eski vahşi geleneğe karşı gelememiştir, oysaki köleliği dahi kaldırmış, hatta köleliğin kaldırılmasına ilişkin ilk konferanslara bile katılmıştır. Etiyopya hükümdarı, ülkesinin eğitimi için verdiği mücadelede, birlikleri tarafından uygulanan bu vahşetle karşı karşıya gelir. Kesilen cinsel organları, Habeşliler için bir cesaret kanıtı olan saygın ganimetlerdir. Bunlara saballa adı verilir. Üstelik Habeşlilerin yüzyıllar boyunca esir aldığı Araplar, ülke içinde büyük çapta bir genç hadım ticareti başlatırlar. Önde gelen birçok kişi bu hadımlardan satın almaktadır ve Osmanlı padişahlarına özenerek, sadakatlerine güvendikleri hadımları evlerini ve işlerini çekip çevirmek üzere eğitirler. Kral Menelik’ten sonra gelen hükümdar Tari, köle tüccarlarına çok daha hoşgörülü davranır ve bunun üzerine onlar da kaçakçılığı yeniden başlatırlar. Bu durum, 1922 yılında, köle tüccarlarını ölüme mahkûm eden yeni bir kanunun yürürlüğe girmesiyle son bulur. Bu dönemde, on iki milyon nüfuslu bu ülkede, her cinsiyetten, üç ila dört milyondan fazla sayıda köle bulunduğu tahmin edilir.

Kanunlar ve anlaşmalar uzun zaman boyunca görmezden gelinir ve Paris’te yayımlanan Le Temps dergisinde çalışan bir gazeteci, 1910 yılında, Kahire’deki Heliopolis mahallesinde yapılan, saray kadınlarının, özel bir kerevet üzerinde, iyi giyimli hadımlar tarafından gözetildiği bir töreni anlatır. Adalet, kanunun buyruklarını takip eder fakat köle ticaretinin köklerine saldırmaya cesaret edemez: 1909 yılının Ekim ayında, Nubiya’dan gelen bir Mekke idarecisi, İstanbul’a gelmek üzere, yanında birçok hadımla beraber Mısır’ı geçer. Kahire’deki köleliği kaldırma biriminin şefi, bu kişiye, yirmi bir kadın ve dokuz hadım kölesini azat etmesini emreder. Bu kölelere, azat edildiklerine dair belgeler verilir fakat bu önemli adam, başkaca bir kaygı duymaksızın yoluna devam eder.37Aynı yıl içinde, Kahire’nin tam ortasında gerçek bir insan harası keşfedilir: Burada yaşayan kölelerden doğan çocuklar da hadım edilmekte ve daha sonra satılmaktadırlar...

Aslında, Fransız ve İngiliz yetkililer, köle ticaretini bitirmek için köleliğe ilişkin uygulamaların kökünü kurutmanın şart olduğunu, yani Habeşistan ve kara Afrika’da bir müdahale yapılması gerektiğini çabucak anlarlar. Sömürgecilerin baskısının ilk sonucu, köle kervanlarının bir kısmının Malta’dan geçerek Libya’ya gitmesi, diğerlerinin de Hint Okyanusu kıyılarına, insan kaçakçılığının son cenneti Zanzibar’a doğru ilerlemesidir.

Nisan 1905’te, sömürgelerden sorumlu Fransız bakan Étienne Clémentel, Fransız Batı Afrikası genel yöneticisinden, kuzeye ihraç edilen kölelere ilişkin bir araştırma başlatmasını ister. Bu üst düzey yetkili o dönemde, bugünkü Mali’nin batısında bulunan Kayes’de yaşamaktadır ve insan kaçakçılığıyla ilgili dev bir araştırma yönetir. Araştırmanın sonuçları, 14 Ekim 1905’te açıklanır ve bir zamanlar Moosé kavmi kralları tarafından başlatılan insan ticaretinin boyutlarına ışık tutar. Yerleşmiş bir geleneğe göre, bu krallar, yüzyıllar boyunca Nijerya’daki komşuları Haoussas’lara büyük sayıda hadım tedarik etmişler, onlar da bu hadımların Sahra çölünü geçerek, önce Mısır, sonra da Libya üzerinden Osmanlı başkentlerine ulaşmalarını sağlamışlardır. 1900 yılında, Nijerya’dan gelen siyahilerin, İstanbul’daki Fransız büyükelçisinin odasına dalarak, onları kanatları altına alan sömürgeci güçten koruma istemeleri de işte bu şekilde gerçekleşmiştir!38

Çok daha yakın bir tarihte, 1955 yılında, Suudi Arabistan’da görev yapmakta olan Fransız büyükelçi François Filliol, kendilerini Müslüman misyonerler olarak tanıtan kaçakçıların varlığından söz ettiği bir rapor kaleme alır. Bu adamlar, farklı Afrika şehirlerinde yaşamakta ve günahlarını temizlemek isteyen zengin Suudilerin adına, yoksul Müslümanların hac ziyareti için Mekke’ye gitmelerine yardımcı olmaktadırlar. Zengin aileler tarafından yönetilen köle pazarlarını beslemeye yönelik bir tuzaktan başka bir şey değildir bu... Fakat burada herhangi bir hadım ticaretinden söz edilmemiştir.

1 Hıfzı Topuz, Meyyale, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1998, s. 69. O dönemde Habeşistan, günümüzdeki Etiyopya topraklarını da kapsamaktadır.

2 1918’de yayınlanan kanun, Osmanlı İmparatorluğu’nda köleliğe resmi olarak son vermiş ama uzun yıllar yürürlüğe girmemiştir.

3 Jacques Heers, Les Négriers en terre d’islam, s. 256.

4 Démétrius Zambaco, Les Eunuques d’aujourd’hui et ceux de jadis, Masson et Cie, Paris, 1911, s. 94.

5 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 228.

6 Slimane Zeghidour, La Vie quotidenne à La Mecque, de Mahomet à nos jours, Hachette, 1989, s. 220.

7 Al Yamama, Haziran 1990.

8 Sarga Moussa’da alıntılanmış, Le Voyage en Égypte, Robert Laffont, Paris, 2004, s. 604. Burckhardt (1784-1817) Şeyh İbrahim takma adıyla Mısır ve Nubiya’yı gezer ve burada, bir köle tüccar kervanına katılır. Aynı zamanda, Arabistan’ın kutsal şehirlerine giren ilk Avrupalı olmuştur. Kahire’de ölmüştür.

9 “Bistournage” olarak anılan yöntem, testislerin, ezilene kadar bükülmesine dayanır.

10 Frédéric Cailliaud, Voyage à Méroé au fleuve Blanc, BNF-Gallica, Paris, 1826, s. 115.

11 W. G. Browne, Nouveau Voyage dans la haute et basse Égypte, la Syrie et le Dar-Four, Paris, 1800, yeniden yayınlanma: Infolio, Gollion, 2002, s. 298.

12 Jean-Marie Carré, Voyageurs français et Écrivains en Égypte, Kahire Fransız Arkeoloji Enstitüsü, 1956, cilt 1, s. 54

13 Sudan ismi “Siyahların ülkesi” anlamına gelen Arapçadaki Bilad as Sudan tamlamasından gelir. Bu adlandırma, büyük ölçüde kara Afrika’nın, Yengeç Dönencesi’nin güneyinde kalan kısmı için kullanılır.

14 W. G. Browne, Nouveau voyage dans la haute et basse Égypte, la Syrie et le Dar-Four, s. 290.

15 Özellikle şu eserlere bkz. Jacques Heers, Les Négriers en terre d’islam ve Serge Bilé, Quand les Noirs avaient des esclaves blancs, Pascal Galodé éditeurs, Saint-Malo, 2008.

16 Mısır valisinin 1867-1914 yılları arasında taşıdığı unvan.

17 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 228 .

18 “Kafkasyalı” kelimesi, Kafkasya bölgesinden gelen ve Osmanlılar tarafından çok beğenilen köleler için kullanılır.

19 Démétrius Zambaco, Les Eunuques d’aujourd’hui et ceux de jadis, s. 101.

20 Félix Régnault, “Les Eunuques de Constantinople”, Bulletin de la société d’anthropologie de Paris, Paris, Mart 1901, cilt 2, s. 234 vd.

21 Köle tüccarları tarafından bu adaya Zendj el Bar, yani “siyahların vatanı” adı verilmiş, Zanzibar kelimesi de buradan türemiştir.

22 Bu lakabın, doldurulan tüfekten geldiği söylenir. Esasında, çok az Afrikalının silah sahibi olduğu bir dönemde Al Marjebi ateşli silahlara sahiptir.

23 Alain Ricard, Voyages de Découvertes en Afrique, Robert Laffont, Paris, 2000, s. 936.

24 Bernard Mantet, Dictionnaire d’histoire et de civilisations africaines, Larousse, Paris, 1999, s. 218-219.

25 Sarga Moussa, Le Voyage en Égypte, s. 617.

26 a.g.e., s. 730.

27 Raoul de Bisson, Les Femmes, les Eunuques et les Guerriers du Soudan, Dentu éditeur, Paris, 1968, s. 99.

28 Ellen Chennells, Harem Life, William Blackwood, Londra, 1893.

29 William Lemprière, Voyage dans l’Empire du Maroc et le royaume de Fez, Paris, 1801, s. 107.

30 Démétrius Zambaco, Les Eunuques d’aujourd’hui et ceux de jadis, s. 106.

31 Jean de Bonnefon, Le Protectorat d’Orient, Cantal Arşivleri (8BIB,196/15).

32 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 276.

33 Jean D. Wilson ve Claus Roehrborn, “Long term consequences of castration in men, Lessons from the Skoptzy and the Eunuchs of the Chinese and Ottoman Court”, The Journal of endocrinology and metabolism, Aralık 1999, Dallas Üniversitesi, Teksas.

34 Gary Taylor, Castration: An abbreviated history of western manhold, Routledge, Londra, 2002, s. 35.

35 Rozet ve Carette, Algérie, yeni baskı: Bouslama, Tunus, 1980, s. 108.

36 Tidiane N’Diaye, Le Génocide Voilé, Gallimard, Paris, s. 170.

37 Démétrius Zambaco, Les Eunuques d’aujourd’hui et ceux de jadis, s. 75.

38 Maurice Bazémo, Esclaves et Esclavage dans les anciens pays du Burkina Faso, L’Harmattan, Paris, 2007, s. 99.

Haremağası ve hizmetkarı, Jean-Baptiste van Mour (1724).

Bu tablo, hadımların dillere destan çirkinliklerine rağmen kazanabildikleri konumu iyi

yansıtmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun bu hizmetkârları, Bizans döneminde yaşamış olan

hemcinsleri gibi, zenginlik ve şeref sahibi olmuşlardır.

4

Bizans ve İstanbul: Hadımların şanı

1960’lı yılların başında İstanbul’da hayatta olan sadece üç hadım kalmıştır: en yaşlıları Cafer Ağa, Darülaceze Hastanesi’nde tedavi görmektedir; Sadi Yaylımateş artık konuşamaz veya konuşmak istemez, geçmişinden söz etmeyi ise hiç mi hiç arzu etmez. Geriye, önünde hâlâ uzun yıllar bulunan ve Habeşistan’da Arap tüccarlar tarafından kaçırılırken rastladığımız Hayrettin Efendi kalır.

Saltanatın son dönemlerinde

Türkler, Osmanlı İmparatorluğu’nun yüceliğinde onca rol oynamış olan hadımlardan kolay kolay söz etmezler ve Türkiye’de, bu hadımlara ayrılmış çok az sayıda kitap ve inceleme vardır. Oysaki, İkinci Dünya Savaşı’nın ertesinde, eski Türk başkentinin mahallelerinde birçok hadıma rastlanabilmektedir. Onların farklı siluetleri, Bostancı veya Beşiktaş sokaklarında gözümüze çarpmaktadır. En ünlülerinden biri olan Nadir Ağa, 1950’li yıllarda Göztepe Garı’nın arkasında bir büfe işletmektedir ve hatta şehrin bu bölgesine ismini de vermiştir. Bu adam, kırk yıl öncesinde, Padişah II. Abdülhamid’in hazinelerini ortaya çıkararak ünlenmiştir. Böylece, kellesini kurtarmış ve hapse mahkûm edildikten sonra, özgürlüğüne kavuşmuştur. Nadir Ağa, aynı zamanda bir bankada çalışmış ve Beşiktaş’taki sarayın, ne ailesi ne de mirasçısı bulunan eski hadımlarının ufak tefek birikimlerini koydukları bir yardımlaşma derneğine de başkanlık etmiştir. Fakat o da eski kölelik günlerinden söz etmeyi sevmez; on yaşındayken Mısırlı bir tüccar tarafından satıldığını biliriz yalnızca. Aslında, daha önce de söylediğimiz gibi, sadece Hayrettin Efendi içini dökmeye razı olmuştur. Buna karşılık, tüm yaşamı boyunca utancını ve acı hatırasını içinde sakladığı hadım edilişine dair ayrıntılardan söz etmez.

Kahire’dekinin tersine, yabancılara açık olmayan İstanbul köle pazarında, insan kaçakçılığı tamamen yasal şekilde gerçekleşmektedir. Kölelerinin kaçması durumunda polise ve adalete başvurabilmeleri için, köle satın alan efendilere yasal bir belge teslim edilir. Bu pazar, 1856’daki Kırım Savaşı’ndan hemen sonra, Türkiye üzerindeki Fransız-İngiliz baskısının üzerinde yoğunlaştığı dönemde kapılarını kapatmıştır. Bu, 19. yüzyılın başında iyice büyümüş olan ve devasa Osmanlı İmparatorluğu’na her yıl on bin civarında köle getiren büyük çaplı insan ticaretinin de sonu olmuştur. Buna karşılık, İngiliz donanmasının Akdeniz ve Kızıldeniz’de gerçekleştirdiği sıkı denetim, tüccarları, özellikle Arabistan içinden yeni yollar kullanmaya mecbur bırakmış ve köle satışları uzun yıllar boyunca gizlilik içinde devam etmiştir. Bununla beraber, hadımlar asla İstanbul pazarında sergilenmemişlerdir çünkü haklarında önceden pazarlık yapılarak müstakbel koruyucularına teslim edilmektedirler. Fakat hadım edilmiş genç erkekler kontenjanının en önemli kısmı, doğrudan padişahın sarayına gider.

Osmanlı İmparatorluğu’nda 1876 yılında yayınlanan ve köleliği kaldıran ilk kararnamelerin, özellikle Mısır’da ne kadar etkisiz kaldığından söz etmiştik. Türkiye’de bile, 1910 yılında, Fransızca olarak yayımlanan gazete Stamboul, İstanbul’un farklı saraylarında bin dört yüz sekiz köle ve hadım bulunduğundan söz eder. Oysaki, iki sene öncesinde yayınlanmış olan yeni bir kararname, insan kaçakçılığıyla ülkeye gelmiş olan son hizmetkârları da özgür kılar ve harem 1909’da resmen feshedilir. İttihat ve Terakki Cemiyeti yayınlarında istismarlardan ve köleliğin canlanan son kalıntıları üzerindeki denetim eksikliğinden söz eder, bu arada Dahiliye Nezareti de bu konuda, Marmara kıyılarında ve Boğaz’da yapılacak bir soruşturma başlatmıştır. Ancak geleneklere artık yer yoktur; Mehmed Reşad1 (1909-1918) tahta çıktığı 22 Mayıs 1909’da haremağalığını lağvetti ve haremi dağıttı. Haremağası Fahreddin Ağa, yeni hükümdarın cülus töreninde yer almadı ama bu da olaysız bir şekilde gerçekleşmedi. Ağa, önce sarayın büyük salonuna gelir ve onu dışarı çıkarmak için sert bir müdahale gerekir! Fakat birkaç ay sonra Fahreddin’i geleneksel “Darüssaade ağası” unvanıyla, Padişah V. Murad’ın eşinin cenaze töreninde görürüz. Stamboul gazetesinin bir köşe yazarının da şaşkınlıkla anlattığı gibi, haremağası, laik kuralların gerektirdiği biçimde, bir generalin, büyük kâhyanın ve birçok bakanın eşliğinde, iki sultanın nikâhında şahitlik eder.

Birçok sıradan hadımın, azat edildikten sonra, İstanbul’da hiçbir kökleri olmadığından, yerine getirdikleri hizmetkârlık görevinden ayrılmadıkları ve ancak saltanatın kaldırılmasıyla beraber ülkeden gönderildikleri doğrudur. 1922’de padişah ve ailesinin sürgüne yollanması ve saltanatın kaldırılmasıyla görevlerinden ayrılmak zorunda kalırlar. İçlerinden bazıları idari görevlere yerleştirilir, diğerleri de şehrin farklı semtlerinde yoksulluk içinde yaşayan, azat edilmiş köle kalabalığına karışırlar. Doktor Zambako Paşa, 1911 yılında halen İstanbul’da, çoğunluğu emekli iki bin kadar hadımın olduğunu öne sürer.2Buna karşılık, tüm bu tahmini sayıların ötesinde, çok değerli bir arşiv belgesi sayesinde, 20. yüzyılın başında hâlâ hizmet etmekte olan hadımların sayısı konusunda belirli bir rakama ulaşırız. Yıldız Sarayı’nda muhafaza edilen darüssaade ağalığı kayıtları, 1903 yılında, Çırağan, Topkapı ve Yıldız saraylarında ve Çit Kasrı’nda görevli olan, Afrika kökenli toplam yüz doksan dört hadımın varlığını bize bildirir. Bunlardan otuzu, Padişah II. Abdülhamid’in, annesinin ve eşlerinin hizmetindedir, yüz yirmi kişi ise yirmi dört şehzade ve sultanın yanında çalışmaktadır. Geri kalanlar da sivil veya askeri liderlerin evinde hizmet etmektedir.3İttihat Terakki kontrolündeki meclis tarafından tahttan uzaklaştırılan Padişah II. Abdülhamid 1909’da sürgüne gönderildiğinde Viyana’ya gitmiş ve burada, dört eşi ve iki hadımın eşlik ettiği altı cariyesiyle büyük olay yaratmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünden önceki son yıllarda, padişahların iktidar kaybına paralel olarak, hadımların da rolleri çok değişir.4Öncelikle, görkemlerini bir kenara bırakır, şatafatlı kıyafetlerinden vazgeçerek Batı modasını yansıtan kıyafetler, Roma yaka palto ve Avrupa tarzı pantolon giymeye başlarlar.

Palavracı ve şımarık haremağaları

Geleneklerdeki bu değişim, Batılı hayat tarzından çok etkilenmiş olan Padişah I. Abdülmecid (1839-1861) döneminde başlamıştır. Hadımlar, görevlerine göre farklı renklerde olan, kürklü bir mantoyla örtülü uzun elbiselerden vazgeçerler. Ayaklarına giydikleri incelikle süslenmiş pahalı terlikler yerlerini cilalı siyah ayakkabılara, başlıklar da yerlerini fese bırakır. Ama Osmanlı şehrinin düzeninde hâlâ başrol oynamaktadırlar, tıpkı “yuvarlak ve siyah sıfatını” ortaya seren, I. Abdülmecid’in kızlarağası gibi. 1840 yılında, “Bu efendi, zat-ı âlilerinden [padişah] ve sadrazamdan sonra devletteki en kudretli kişiydi” diye anlatır Fransız gezgin Gabrielle de Poilue de Saint-Mars, “hatırı sayılır bir servete, çok imrenilen bir hareme sahipti. Saçları beyaz yüne benzeyen ve korkutucu derecede kötü bakan gözleriyle, dehşet verici bir adamdı. Tüm hadımların palavracı ve şımarık bir havası var.”5

Bir sonraki padişahın döneminde (Abdülaziz, 1861-1876), yeni Dolmabahçe Sarayı’nın inşasına ve diğer konutların da dolu olmasına rağmen, uçsuz bucaksız Topkapı Sarayı’nda hâlâ yaşayan binlerce insan vardır. Bu büyük hükümdar, 1869’da İmparatoriçe Eugénie ve mabeyincisi Cossé-Brissac Dükü’nü kabul eder; diplomatın önce Mısır’daki Süveyş Kanalı’nın açılış kutlamalarına katılması gerekmektedir ama padişahı ziyaret etmek için bu etkinlik öncesinde İstanbul’a da uğrar. Her zamanki gibi şatafatlı olan ziyaret esnasında, özellikle tüm davet boyunca, haremağası Haşim Ağa’nın gösterdiği iyi niyet Cossé-Brissac’ı şaşırtır. Çok görgülü olan bu hizmetkâr, öylesine aşırı saygılıdır ki dük kendisine, davetin sonunda, Fransa’ya ve Fransızlara karşı özel bir sempatisinin olup olmadığını sorar. Haşim Ağa olumlu cevap verir ve ekler: “Beyefendi, özellikle meslektaşların birbirlerine saygı borçlu olduklarının farkındayım.” Ve dük birdenbire farkına varır ki, salonlarda “Sayın dük” unvanıyla değil, “Sayın Cossé-Brissac hadımı”6olarak anons edilmiştir. Oldukça vurucu olan bu hikâye sayesinde en azından, 19. yüzyılın ortasında bile Türklerin, Fransa gibi bir Avrupa gücünün mabeyncisinin bir hadım olabileceğini düşündüklerini öğreniriz. Eugénie ise haremi ziyaret etme ayrıcalığına sahip olmuştur, bu da bir Fransız hayranlığı modası başlatır: Bu hanımların dolabında terliklerin yerini kısa sürede ayakkabılar alır ve şalvarların yerini de etekler doldurur. Flaubert, daha sonra da Loti okunmaya başlanır, bu sırada Paris’in moda dergileri de birbiri ardına saraya gelmeye başlar!

Yaklaşık on yıl sonra, Padişah II. Abdülhamid (1876-1909), gösteriş içinde lüks bir yaşam süren son padişah olur. Aynı zamanda, haremağalarına sahip olan son padişahtır. Bu haremağalarından biri olan Gani Ağa, değerli eşyalara ve dünyada tek olan örneklerine de sahip olduğu siyah dantellere tutku derecesinde bir ilgi duyar. Belçikalı bir koleksiyoncu olduğu yalanını söyleyen Fransız yazar Jean de Bonnefon, işte bu masum takıntıyla oynayarak bu “güdük insan”a yaklaşabilmiştir. Onu, çok canlı biçimde tarif eder: “[Haremağası] topuklarının üzerinde yürüyor, arkaya doğru eğilmiş biçimde duruyor, ellerini açık ve bacaklarının üzerinde düz biçimde tutuyor, majesteleri kendisine yapılan saygısızlığı gizli tutmak istermiş gibi [...] Haremağası uzun boylu, gövdesi çok kısa, bacakları uzun ve ince [...] Cildi siyah değil donuk, uzun zaman bir mahzenin rutubetine saplanıp kalmış bir parşömen gibi. Gözleri kahverengi ve çevresindeki küre, maviye çalan beyaz renkte. Sönmeye yüz tutmuş alevlerinkine benzeyen kesik ışıltılar yaymakta.”7

Kapı ağası, Jean-Léon Gérome (1859).

Haremağası, Jean-Léon Gérome (1865).

II. Abdülhamid, Gani Ağa’ya oldukça değişik bir görev vermiştir: İmparatoriçe Eugénie’nin etkisiyle beraber saraya gelen Fransız dergilerini, makas darbeleriyle sansürlemek. Cariyelerin bayıldığı bu dergilerde, fazlaca özgürleşmiş kadın tiplerine rastlanabilmektedir! Bu da, hadımların hükümdarlarının gözlerindeki yerlerini ne ölçüde kaybettiklerini gösterir. Her şeye rağmen, II. Abdülhamid’in darüssaade ağası, bu unvana ek olarak, “babüssaade ağası” unvanına, sadrazamın hemen altında ama imparatorluk prenslerine eşdeğer bir unvana sahiptir. 20. yüzyılın başında, nazırlar kadar yüksek idareciler de padişaha sözünü geçirebilen Gani Ağa’yla iyi geçinmeye bakarlar. Dahası, Gani Ağa’dan sonraki haremağası Hafız Behram Ağa, siyasete, özellikle kamu maliyesine büyük ilgi duymaktadır. Türkiye’ye yatırım yapmayı arzu eden yabancı şirketler lehine ödeme vasıtasıyla aracılık eder. Osmanlı Bankası’nın ilk dönemlerinde, bankanın İngiliz yöneticisi Edmund Foster, padişahtan bir karar veya uzlaşma koparmak amacıyla düzenli olarak bu aracının ofisine gelir. Hafız Behram Ağa, tahttaki bir padişaha sırdaş olan son hadım olmuştur ama II. Abdülhamid rejimi çağdaşlaştırmak istemektedir ve sarayın işleyişindeki köhneliğin de farkındadır. Gotha européen’in 1900 yılına ait takvimlerinde, ilk kez bir hadımın ismi Osmanlı hiyerarşisinde yer almaz.

II. Abülhamid Nisan 1909’da tahttan indirildiğinde, daha önceden sözü edilen yüksek dereceli iki hadım hâlâ onun yanındadır: Nadir Ağa ve Cafer Ağa. Cafer Ağa, diğeri saray mensupları gibi, halkın idam edilme sahnelerini beğeniyle izlediği Galata Köprüsü’nde asılmıştır.

Nadir Ağa ise efendisinin sırlarını ifşa ederek kellesini kurtarmıştır. Mayıs 1909’da, yeni padişahın çevresi, devrik padişahın mallarının bir dökümünün yapılmasını ve bir komisyonun Yıldız Köşkü’ne gitmesini ister. Haremağası bulunur, elleri ve ayakları sıkıca bağlanır ve Galata yakınlarında sallandırılmakla tehdit edilerek, Abdülhamid tarafından biriktirilen tüm hazineleri teslim etmesi emredilir. Araştırmacılar, bu sarayın çevresinde görüldüğü söylenen esrarengiz olaylardan korkmaktadırlar ve Nadir Ağa onlara, özellikle sarayın farklı yerlerinde bulunan çelik kasaları açmak için önlem almak gerektiğini itiraf eder. Sonunda çilingir, kasayı zorlamak için, arkasına geçer ve açtığında, kuvvetli bir patlama duyulur: Muhtemel bir hırsızı öldürmek için, kasaların dibine dolu silahlar sabitlenmiştir! Nadir Ağa böylece, sarayın salonlarında bulunan, değerli taşlardan oluşan bir hazineyi, külçeleri, banknotları ve özellikle yabancı kurumlarda açılmış banka hesaplarını teslim eder. Yalnızca kürek cezasına mahkûm edilir.8

Saraya hapsedilmiş

Meşrutiyet döneminin yeni hükümdarı V. Mehmed Reşad (1909-1918), eski saray yaşamında devrim yapar. Kuran’ın kendisine verdiği hakka uygun olarak yalnızca dört eşi vardır ve birçok cariye, yüksek kademeli memurlara eş olarak hediye edilir. Osmanlı illerinin yöneticileri tarafından dini bayramlar vesilesiyle padişahlara hediye olarak sunulmak, genç kızların kaderinde zaten on yıllardan beri vardır. Bu kızlar, çabucak yüksek kademeli memurların ve askerlerin eşi olurlar.

Bu dönemde, İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından yönetilen Türk siyasetinin üzerinde padişahın hemen hemen hiçbir etkisi kalmamıştır ve hadımlar, imparatorluğun son yıllarında saraya kapanmak zorunda kalırlar. Haremağası Fahreddin Ağa, iktidarını kaybetmeye razı olur ve kendini, haremin ve hizmetçilerin yönetimine verir. Dolmabahçe Sarayı’nın yanında, padişaha, bir şehzadeye veya sultana şu ya da bu hadımı istek üzerine tedarik ettiği bir tür acenta işletmektedir. Hadımları gönderdiği kişiler memnun kalmadıkları takdirde, söz konusu hadım eskiden olduğu gibi ortadan kaldırılmaz, bir yurda gönderilir. Siyahiler zaten, aralarından en yalnız olanlara yardım eden bir tür sendika kurmuşlardır. Üstelik, 1910 yılından itibaren eski Topkapı Sarayı’ndaki bir dispanserden de faydalanırlar. Tüm bunlar, hayatın akıp gitmesini engellemez ve sarayın küçük hikâyeleri köşklerden, bahçelerden ve avlulardan geçerek çevreye yayılır. Anlatılanlara bakılacak olursa çok yakışıklı olan Habeşli hadımlar, 1916’da skandal yaratır ve birçok cariyeyle beraber saraydan kovulurlar. İddialara göre, şüphesiz spadone olan yarı-hadım erkekleri saraya almış ve bu erkekler de odalıkların aylaklıkla geçen uzun saatlerini meşgul etmişlerdir! Bunun üzerine, hadımların varlığı, harem bekçilerini ayrıntılı olarak tetkik etmek için yeterli olacak bir süre boyunca askıya alınır.9Aynı talihsizlik 1908’de de yaşanmıştır ve bunun sonucunda, işsiz güçsüz hanımları teselli etmiş olan bir spadone’un penisini Eski Saray’ın girişinde, alkolle dolu kristal bir küre içinde görmek mümkün olmuştur. Bu kişinin kendisine soracak olursanız, pişman olacak hiçbir şeyi yoktur çünkü derisi canlı canlı yüzülmüştür...

Ama hadımlar, efendileri için sonuna dek vicdanlı birer koruyucu olmuşlar, bazen de fazla çaba göstermişlerdir. İstanbul’da görev yapmakta olan İngiliz büyükelçi Sir Henri Bulwer, 1867’de havalı Pera semtinde yürürken bir harem bekçisinin aşırı bağlılığına şahit olur. Kendisine yaklaşan gezinti arabasının içinde, padişahın bir yakını olan bir hanımı fark eder ve nazik bir beyefendi olarak onu selamlar. Hata etmiştir çünkü atlı bir hadım, hanıma eşlik etmektedir ve bu yabancının hanımına saygısızlık ettiğini düşünerek, bastonuyla İngiliz’e bir darbe vurur. Bulwer, ne yazık ki sınıfına ait görülebilir hiçbir işaret taşımamaktadır, bu da onun tanınmamasına neden olur: Unvanı gereği, onun İstanbul sokaklarında yanında bir hizmetkârla gezinmesini gerekli görmektedir. Bu sebepten Bulwer, hadımdan şikâyetçi olmaz. Nezaketlerinin veya meraklarının kurbanı olan birçok Avrupalı, bir kadını veya cariyeyi koruyan hadımların baston darbesine maruz kalarak aynı acı deneyimi yaşarlar ve Türk hükümeti, Osmanlı başkentinin sokaklarında şiddete uğrayan yabancılara defalarca tazminat ödemek durumunda kalır. Hizmetkâr hadımların, sarayın son tanıkları tarafından iyi niyetli, yumuşak başlı ve sadık bulunduklarını söylemek gerekir. “Kurallarını ihlal etmeye kalktığınız durumlarda, işte yalnızca o zaman hırçınlaşırlar” der Leyla Hanım.

Leyla Hanım, İstanbul’daki Çırağan Sarayı’nın hareminde yaşamış son kadınlardan biridir ve günlük hayata dair ilişkin tanıklığı çok değerlidir. I. Abdülmecid’in kişisel doktorunun kızı olan Leyla Hanım anılarını 1900 yılında yazmış, fakat daha sonra elyazmalarını kaybetmiş ve 1920-1921 yılları arasında bu anılarını İstanbul gazetelerinde yazı dizisi olarak yayımlamıştır.10Onun döneminde Kızlarağası hâlâ haremin önünde bulunan ve bir avluya bakan dev bir odada oturmaktadır. Daha ötede, hizmetkârlık etmekle yükümlü diğer hadımlara ev sahipliği yapan bir bekçi odası bulunur. Her eş ve sultan gibi Valide Sultan da birden fazla hadıma sahiptir, onlara hem maaş, hem de bir ceketle yılda iki adet kostüm verilir. Ve her zamanki gibi, güneşin batımından üç saat sonra kapıları kapanan hareme hadımlar girebilmektedirler. Topkapı labirentini ziyaret etmek, artık kimsenin ıssız odalarına bakıp hayallere dalmadığı haremdeki günlük yaşam konusunda ancak belli belirsiz bir fikir verebilir.

Leyla Hanım, çoğunluğu Etiyopyalı olan ve sadakatle hizmet eden hadımların görevlerini sevecenlikle anar. Anımsadığı kadarıyla, seçkin bir şair, mükemmel bir şarkıcı ve sohbeti tatlı bir arkadaş olan “Uzun Amber” lakaplı Amber Ağa gibi, birçok haremağası yüksek insani niteliklere ve geniş bir kültür birikimine sahiptirler. “Ama tanıdığım en dikkat çekici hadım” diye yazmıştır Leyla Hanım, “Fatma Sultan’ın hizmetindeki Muhterem Ağa’ydı [...] Daha sonra kusursuzlaştırdığı, harika bir eğitim almıştı. Muhterem, Türkçe, Arapça ve Farsçayı çok iyi bilirdi; Fransızcayı düzgün konuşur ve biraz da Yunanca bilirdi; zekâsı ve kişiliğiyle gerçekten dikkate değer bir kişiydi.”11Bağlılık ve şüphesiz şefkat, efendiler ve köleler arasındaki bu ilişkilerin üzerinde iz bırakmış olmalıdır. Ailelerinden koparılmış ve işkence görmüş çocuklar ve kadınlar arasında oluşmuş, sadece insani boyut taşıyan ilişkilerdir bunlar. 19. yüzyılın son yıllarında sarayda geçen güzel bir aşk hikâyesi de işte böyle başlamıştır.

Carlo Ağa. Bu Habeşli hadım, Kahire’de, Hıdiv II. Abbas Hilmi’nin sarayında hizmet

etmiş, daha sonra 1910’da İstanbul’a, padişah V. Mehmed’in sarayına gelmiştir.

Genç Selim Ağa, Sudan’ın güneyinde bulunan Kordofan’da kaçırılmış, Kahire’de hadım edilmiş ve İsmail Paşa’nın (1830-1895) haremine satılmıştır. On üç yaşındaki Selim, uzun boylu, hoş yüzlü ve uysal bir çocuktur; bunun üzerine hıdiv, onu efendisi Padişah Abdülaziz’in annesine hediye etmeye karar verir. Selim, 1880’de kendini İstanbul’da bulur ve kendi ırkından çok sayıda hadımın varlığı sayesinde Osmanlı saraylarındaki yaşama çabucak uyum sağlar. Şuh-i cihan Hanım’ın hizmetine verilir ve ona öylesine fedakârlıkla bağlanır ki, efendisinin kapısının önünde yatarak sarayda alay konusu olur. Sultan, sarayın önde gelen bir mensubuyla önce nişanlanır, sonra da evlenir. Bu iki aşama da Selim’in bunalıma girmesine yol açar. Çiftin Boğaz kıyısındaki yeni evinde de görevlendirilmeyi başarır ama evin reisi ne zaman eve dönse, Selim neşesinin kaçtığını saklamaz. Genç hadım, hanımına çılgınca âşıktır ve onu deli gibi kıskanmaktadır! Evlendikten birkaç yıl sonra Şuh-i cihan Hanım hastalanır ve kısa süre sonra ölür. İşte o zaman, düştüğü bunalım Selim’i yıkıp geçer, öyle ki artık yemek bile yemez. Vereme yakalanıp ölür...

Batılılar tarafından hayal edilen hapis hayatı şöyle dursun, harem sakinleri düzenli olarak dışarı çıkmakta, bazen gezintiye, bazen bir taşra evine, bazen de bir evliyanın türbesini ziyarete gitmektedir. En az maceralısı dev saray bahçelerinde gerçekleşen bu gezintilerin atlı arabalarla yapılmasını sağlama görevi hadımlara aittir. Salı veya cumartesi günleri sık sık Haliç’e veya Boğaz’a, hadımların tüm şehirde meşhur olan bir yoğurtçudan aldıkları lezzetli yoğurtlardan almak için Anadolu yakasına gidilir. Cuma günü ise, harem sakinleri Serasker Meydanı’na giderek, ibadet amacıyla Beyazıt Camii’nde bulunan padişaha eşlik ederler.

Bu hanımlar, İstanbul’da bulunan ve uzun zaman boyunca Ortadoğu’nun en güzel çarşılarından biri sayılan Kapalıçarşı’ya da gitmeye bayılırlar. Ama izin verilen tek eğlenceleri, gezinti arabalarının üzerinde, perdelerin arkasına yarı gizlenmiş vaziyette koridoru geçmek ve başka türlü yaklaşamayacakları tezgâhları gizlice ve hayranlıkla seyretmektir. Bu konvoy, Nuruosmaniye Camii’nde durur ve satıcılar, en güzel mallarını sergilemek üzere davet edilirler. Bu malları hanımlara yalnızca hadımlar sunabilirler ve satıcıyla hanımlar arasında aracı görevi görürler...

Elbette hiyerarşide en yüksek kademelerde bulunan hadımlar, yaşamları boyunca zengin olmaya çalışmışlardır, bu da insani bir durumdur ve İstanbul’da ve onun öncesinde Bizans’ta sürekli karşımıza çıkacak olan bir geleneğe dayanmaktadır. 19. yüzyılın sonunda, Türkiye’nin dışa açıldığı dönemde, bazı hadımların Türk sosyetesiyle ve farklı milletlerden seçkin insanlarla içli dışlı olduğunu görebiliriz. Fransız feminist Olympe Audouard, Boğaz’ın Anadolu yakası kıyısında şatafatlı bir evde oturan, sarayın emekli haremağası Haşim Ağa’nın yaşam biçimini çok beğenir: “Bu sarayda, ahırlarında bulunan bir düzine atla, bir dandy gibi yaşıyor. Şatosunda neşeli bir yaşam sürüyor ve en değerli şaraplarla Avrupai yemek davetleri veriyor. Masasında bulunan yemek takımları Sevr fabrikalarından gelme ve evin içi prenslere layık.”12Bu zengin hadımların çoğu evlenir ve çocuk satın alırlar. En çok Çerkez çocuklara rağbet eder, onları hadım ettirmekten kaçınır ve mirasçıları yaparlar.

Türk hadımları, zenginlikleriyle olduğu kadar dindarlıklarıyla da, tapınaklara ve dini kuruluşlara olan meraklarından söz ettiğimiz Çinli hemcinslerine benzemektedirler. Yaşla beraber, kimileri hacca gittikten sonra tarikatlara katılır ve günlerini sürekli dua etmekle geçiren sofular olup çıkarlar. İstanbul’daki birçok küçük cami, varlığını, padişahtan aldığı bir unvanı veya üst düzey bir yetkiliyle yaptığı görüşmeyi paraya çeviren bir hadımın cömertliğine borçludur. Daha sonra da göreceğiz ki, birçok büyük hadım, Osmanlı İmparatorluğu’nun altın çağlarında, Medine’nin kutsal mekânlarından ve Kâbe’den sorumludur.

II. Abdülmecid’in ailesinin Mart 1924’te sürgüne gitmesi, Konstantinopolis’te başlayan uzun bir imparatorluk döneminin de sonu olur. Bu olayla birlikte, önce Doğu Hıristiyanlarının, sonra da Müslümanların hizmetinde yüzyıllarca devam etmiş olan köleliğin ve hadımlığın son âdetleri de bu hükümdar ailesi tarafından alıp götürülür. Tarihte geriye doğru gittikçe, seçkinlerin daima “kılıç ile fırçanın” kesiştiği yerde, iktidarın zirvesinde bulunduklarını söyledikleri, sıra dışı varlıklar olan hadımların bıraktıkları izlerin kökenlerine ineceğiz.

Meleklerin gerçek cinsiyeti

Türkiye’nin son padişahı II. Abdülmecid’in tahttan indirilmesinden tam altı bin yıl önce, Doğu Roma İmparatorluğu, Konstantinos adında bir adamın kararıyla doğar. Bizans İmparatorluğu adını, Boğaz’ın ve Marmara Denizi’nin sınırları içindeki küçük bir şehre verir. Bu şehir, ikinci bir Roma olacak ve hadımların öncelikli bir rol oynayacakları müthiş bir imparatorluğun başkenti haline gelecektir.13

Bu hadımlar, Afrika’dan değil, imparatorluğun hudut bölgelerinden gelirler: Ermenistan, İran veya Abazya’dan. Bu doğu bölgesi, bu insan kaçakçılığında uzmanlaşmıştır, öyle ki, 1000 yılından önce İmparator I. Iustianius, korkunç boyutlara ulaşmış olan bu hadım çocuk kaçakçılığına, insanlık adına bir son vermeyi başarır. Kafkasya ve Çerkesya, Bizans’ın hadım ihtiyacını zaten karşılamaktadır. Orta Avrupa’nın bu son bölgesi, bin yıldan fazla süre boyunca, Bizanslılar için olduğu kadar Osmanlılar için de büyük bir tedarikçi olacaktır. Her iki toplum da, hadım etme işlemini kendi toprakları üzerinde yasaklarlar. Bununla birlikte İmparator I. Aleksos Komnenos (1081-1118), birden fazla erkek çocuğu olan her soylu ailenin, oğullarından birini hadım ettirerek sarayın hizmetine vermesi gerektiği yönünde bir kararname çıkarmaktan çekinmez! Nihayetinde, Verdun’lu ve Prag’lı Yahudi tüccarların, 10. yüzyıla dek, İspanya Müslümanlarına olduğu kadar Bizans Hıristiyanlarına da hadım tedarik ettiğini unutmamak gerekir. Bugünkü Türkiye’nin doğusunda yaşamakta olan Ermeniler, kısırlaştırma konusunda da uzmanlaşmışlardır; kurban edilen genç erkekler yalnızca testislerinin alınmasına maruz kalırlar, oysaki Osmanlılara ayrılmış olan ardılları tamamen hadım edilmişlerdir.

İmparator ve yakınları haricinde, Boğaz çevresine yerleşmiş soylu ailelerin de hadımları vardır. Seçkin (patrici) bir kadının, hadım erkeklerin koruması olmadan evinden dışarı çıkması düşünülmeyecek bir şeydir: “[...] Onun için, hadımların varlığı, gösterişin, seçkinliğin, herkesçe bilinen bir asalet derecesinin gerektirdiği toplumsal saygınlık için şart olan öğelerden biridir.”14Burada, hadımların çevresindeki popüler görüntüden çok uzaktayızdır: Bu hadımlar sarayı gözetmeye yardımcı olmazlar çünkü Bizans’ta kadınlar asla münzevi bir hayat yaşamazlar, fakat soylu evlerde lüks hizmetçiler olarak görev yaparlar.

Bu basit bakış açısıyla düşünecek olursak, Roma İmparatorluğu’ndaki gelenek, kesinlikle yeni bir yan anlamla Bizans’ta devam etmektedir. Doğu Hıristiyan (Bizans) İmparatorluğu’nda, en yüksek derecelerde görev yapan hadımlar daima kutsal bir haleyle çevrili olmuşlardır; (prensipte) masumiyetleri, saflıkları ve arzudan yoksunluklarıyla meleklere bile benzetilirler. Birçok ikona, kutsal metin ve efsane, arınmak amacıyla erkekliklerini kaybetmeyi kabul etmiş bu erkeklerle melekler arasında benzerlik kurar. Saraydaki imparatorun, göklerin krallığının yeryüzündeki temsilcisi olması gerektiğinden hadımlar da saraydaki her hiyerarşik düzeyde bulunmaktadırlar. Az çok efsanevi bir niteliğe sahip olan, ilk Atina piskoposu Aziz Dionysios Areopagite, söylentiye göre 1. yüzyılda melekbilimin Hıristiyan mitolojisini kurarak bu göksel hiyerarşiyi tarif etmiştir. Böylece bir bakıma Konstantinopolis Sarayı’ndaki törenlerin de başı olmuştur.

Bu metinlere göre, ilahi ışık yeryüzüne dokuz aşamalı olarak inecek ve bunlardan her biri, meleklerden oluşan bu doğaüstü varlıklardan üç grup içerecektir. Doğu Hıristiyanları tarafından benimsenen bu karmaşık teolojik bütün, yüzyıllar boyunca daha da dolambaçlı bir hal alır ve hadımların hiyerarşisinin de aynı bu biçimde karmaşıklaştığını görürüz. Diyebiliriz ki, meleklerin cinsiyeti hakkında Bizans’ta yapılan tartışmaların hatırası efsaneler tarafından korunduysa da, ilk imparatorların hadımlarının sıralaması, saraydaki gerçeklikten ileri gelmektedir. İmparatora hitap ederken kullanılan “Huzurunuz” sözü zaten bu dönemden gelir. Hükümdarın huzuru varsa hem kendisi dingin olur, hem de bu sayede tebaası da keyfi durumlardan korunmuş olur. Haremağalarının varlığıyla temin edilen bu niteliklere, önemli vesilelerde imparator için gerekli olan soğukkanlılık da eklenir. Örneğin II. Konstantinus, resmi kortejlerde bu önceden hesaplanmış tutuma şahit olur: “[...] Yüksek kapılardan geçerken eğiliyordu ve sanki boynu bir halka içinde sıkışmışçasına, yüzünü sağa sola çevirmeden dümdüz önüne bakıyordu, tıpkı bir heykele benziyordu, arabası sarsıldığında ne bir hareket yaptığını ne de el salladığını gördük.”15Amaç, yeryüzünde Tanrı’nın şehrini oluşturmaktır ve gökyüzünün elçileri gibi, hadımlar da, ilahi kudreti simgeleyen imparatorun çevresinde melek görevi görürler. Bu durum, günlük hareketlere de yansır. Hadımlar, efendilerini bir Tanrı adamına çevirmek için kara büyülerden faydalanırlar. İmparatora ancak, onu meleksi kanatlarıyla sarıp sarmalarcasına, omuzlarından tutarak dokunabilirler. Hadımlar, aynı hareketleri, imparatorun yanına kadar eşlik ettikleri saray ziyaretçilerine de uygularlar. İmparatorun önünde, cüppelerinin kolunun ardına saklanırlar, bu da onlara bir kez daha meleklerin görüntüsünü verir.

Bizans haremağalarının belli başlı işlevleri, üç görevin etrafında döner: hükümdarı yönetmek, sergilemek ve onu dönüştürmek. Böylece “imparatora, taç giyme töreninin işaretlerini tanıtmaları, savaşçıyı krala çevirmek için yapılan bir askeri sefer sonrasında onu Bakire Meryem Ana’nın bir şapeline sokmaları ve basileus (imparator) sekiz günde bir yeniden doğmak için girdiği kutsal Blachernea hamamına giderken imparatora eşlik etmeleri”16gerekmektedir. Yani, iktidarını aktaracak çoluk çocuğu olmadığı için arkanızdan iş çevirmesinden korkmayacağınız bir sırdaş haline gelmeden önce, bir kutsal sayılmaktadır hadım. Ama yüzyıllar geçtikçe, iktidarı pek çok farklı alanda kendini belli eden gerçek bir devlet organı oluşur: “Çünkü, kilisenin baskısı, hadımların ve toplumun iffeti ve aynı zamanda Bizans hukuku üzerindeki gittikçe kuvvetlenen etkisi, imparatorluk hadımlarının artan gücü ve önemiyle birleşir.”17

Bizans İmparatorluğu’nun devam ettiği uzun bin yıl boyunca, hadımlar en yüksek kademelerde çalışırlar. Esasında, iktidarın tepesinde bulunurlar, Bizans valisi ve veznedar gibi iki seçkin unvana hiç ulaşamamış olsalar bile. Buna karşılık, onlara ayrılan sekiz görev vardır: Parakoimomenos, protovestiaros, imparator ve imparatoriçenin uşağı, büyük sarayın kapıcısı, saki, Magnaure (büyükelçilerin ağırlandığı salon) Salonu’nun kapıcısı ve Daphné Sarayı’nın kapıcısı.18Bununla birlikte, tüm soylu unvanlara ulaşabilmektedirler. Tüm bunlar, yüzyıllar boyunca, tam bir Bizans karmaşıklığına sahip bir yığın metin ve geleneklerle değişir. Kesin olan şey, hadımların sayısının çokluğudur. “[...] Yazın ahırdaki sinekler gibi, gerçek bir arı sürüsüydüler.”19Rollerinin kutsallıktan uzaklaştığı da doğrudur: Doğu ve haremleri, Bizans Hıristiyanlarının üzerinde cazibelerini gösterirler ve 12. yüzyıldan itibaren, sivil, askeri ve dini tüm alanlarda vazgeçilmez olmayı öğrenen hadım erkeklerle dolu saraylarının oluşumuna tanıklık ederiz. Öyle ki, soylu ailelerde görülür ki “[...] hadım olmak servet, iktidar ve şöhret getirdiği için, en hali vakti yerinde ailelerin ebeveynleri, çocuklarının hadım edilmesine razı gelirler [...]. İmparatorun ailesinde bile hadımlara rastlanır.”20

İmparatorla baş başa

“Ayyaş” lakabıyla tanınan III. Mikhail’in hükümdarlığı, 867’de, Bizans’a özgü gizli birçok komplodan birinin sonucunda, uykusunda aldığı birkaç hançer darbesiyle son bulur. O günden itibaren, hükümdara en yakın hadım olan parakimomene21, silahları elinin altında olacak biçimde, odanın girişinde yatar. Gösterişli bir kostüm giyen birinci sınıf bu hadım, üzeri zengin biçimde süslenmiş olan altın renkli asasından tanınır; patris unvanı taşır ve büyük resmi davetlere katılır. Parakimomeneler, şu veya bu imparatorun zaaflarını kullanarak devlette gerçek bir güç sahibidirler, üstelik “büyük mühür”den de onlar sorumludurlar, bu da, hükümdarın tüm özel yazışmalarının üzerine damgalarını vurdukları anlamına gelir.

Hadımlara ayrılan başka bir önemli görev de provestiaros’luktur: İmparatorun, yüzlerce manto, elbise ve her biri, karmaşık bir protokole göre, belli bir olay ya da özel bir törene ayrılmış olan şapkalarıyla dolu dev gardırobunun idare edilmesi gerekmektedir. Ve imparator, meşgul olduğu şeylere göre günde yaklaşık on kez giysi değiştirmektedir. Provestiaros, en nadir kürklerle bezeli, (melek kanatları gibi) geniş kollu yeşil mantosundan ve taşlarla bezeli, tokalı yeşil ayakkabılarından tanınır. Altın kakmalı ve değerli yeşil taşlarla süslü asasını elinden hiç bırakmaz. Aslında, bu alamet-i farikasını ancak geçici olarak, birinci ayrıcalığını sergilemek için bırakır: Mantosunun kıvrımını düzeltmek veya eşarbının tokasını düzeltmek için basileus’a dokunma iznine sahiptir. Normalde, imparator ailesinin fertleri haricinde hiç kimse hükümdara elini süremez.

Protovestiaros aynı zamanda imparatorun, büyük miktarda paradan ve hükümdarın çevresini doldurmayı sevdiği çok değerli eşyalardan oluşan hazinesinin de gözetimini üstlenir. Bu ayrıcalıklı hadımın dini bir görevi de vardır: Başkentteki yaşamın parçası olan çok sayıda ayin esnasında en kutsal ikonaları taşır.

Hiyerarşilerinde en üst sırada bulunan bu iki hizmetkâr, kendilerini sıklıkla padişahın mirasına ilişkin komploların içinde bulurlar çünkü hiçbir hile, onlar olmadan iktidarın bekleme odasına ulaşamaz.

Hadımlara düşen diğer görevler ev işleriyle ilgilidir; uşaklık veya sakilik gibi. Bunlardan ilki, masalara yapılan servisi yönetir, davetlileri omuzlarından tutarak masalara yerleştirir ve ziyafetin sonunu bildiren işareti verir. Bu basit harekette yine de, uşak tarafından yerine getirilen simgesel görevin yansımasını görebiliriz; “sağ elini uzatarak ve parmaklarını ışın biçiminde ayırarak, sonra da onları üzüm salkımı biçiminde yeniden birleştirerek”22bir işaret yapması gerekmektedir. Bir düğün veya taç giyme vesilesiyle verilen çok büyük ziyafetlerde, görgü kuralları tuhaf biçimde karmaşıklaşır. Uşağın hizmetinde, kendisine yemekleri uzatan iki hadım vardır çünkü yemekleri imparatora yalnızca uşak sunabilir. Saki de, kayısı rengi giysisinden, omuzlarındaki ipekli bol pelerinden ve göğsüne nakışla işlenmiş olan imparator portresinden tanınır.

Sarayın kutsal gösterişinden uzak olan dört kapıcının da önemli görevleri vardır, imparatorun dört ana sarayına geliş ve gidişleri sürekli gözetlerler. Bu bekçiler, günün bitiminde gitme vaktinin geldiğini ziyaretçilere hatırlatmak için kuvvetlice salladıkları anahtarlıklarını hiç bırakmazlar. Kostümleri, masa servisinde çalışan hizmetçilerinkine benzer ve yarı yeşil, yarı altın renkli bir baston da kullanırlar. Bizans’ta kutlanan belli başlı iki dini bayram esnasında, yani 1 Ağustos’ta sarayda kutlanan Haç Bayramı ve şehirdeki evlerin kutsandığı 28 Temmuz ayini sırasında ikinci sıradaki kutsal emanetleri taşımak da onların görevidir.

Bu kişilere verilen tüm dereceler, önemli ölçüde değişiklik gösterir ve böylece hadımlar, 11. yüzyılda altın çağlarına ulaşırlar. Bu zirve, yine imparatorun yakın çevresinde gerçekleştirilecek olan görevlerin çoğalmasını da beraberinde getirir. Şef, oda hizmetçisi, kılıç taşıyıcısı, hazinedar, mabeyinci ve idare sorumlusu bu şekilde yerlerini alırlar. Yüksek kademeli bu memurların her birinin çevresinde, tabii ki, yardımcı hadımlar vardır.

...Ve sarayın koridorlarında

“Eğer bir hadımın varsa onu öldür, eğer yoksa, öldürmek için bir tane al!” Bizans’taki soylu çevrelerde yaygın olarak kullanılan bu halk deyişi “sakallı”ları kışkırtan gerçek kıskançlığı ve onların, bu hem tapılan hem de küçümsenen kişilere karşı duydukları korkuyu ifade eder. Yunancada, hadımlar ile yüksek kademeli memurlar için kullanılan “sakallılar” arasındaki ayrım yaygın olarak belirtilir. Bunlar imparatorluğun askerleridir, uzun sakalı çok severler ve söylentiye göre, hiçbir zaman kel kalmasalar da tüysüz olan hadımlardan ayırt edilebilmek için bu yöntemi bulmuşlardır.

Bizans ordularının başında bulunan hadımların listesi uzundur ve hepsini teker teker anmak yorucu olur. Bununla birlikte, imparatorların hanedanı emanet ettikleri, gerektiği gibi kısırlaştırılmış birkaç generalden söz etmeden olmaz. Hükümdarların korkusu, “sakallı” bir generalin zafer kazanarak başkente dönmesi ve birlikleri siyasi bir maceranın içine sürükleyerek tahtı ele geçirmesidir. Görünen odur ki, Bizans’taki hiçbir hadım bunun için yeterli karizmaya sahip değildir. Ve dahası, bu gayretli hizmetkârların iktidarlarını devredebilecekleri bir aileleri yoktur, bu da onların tüm hırsını yok etmiş olmalıdır. Bu ince diyalektik, 11. yüzyılda Komnenos hanedanının gelişine kadar, yüzyıllar boyunca devam eder.

Komnenoslar, hadımları askeri görevlerden alacak kadar sağlam bir yapıya sahiptirler fakat onların toplumdaki, kilisedeki ve devletteki yönetici konumlarına dokunmazlar. III. Nikephoros Botaneiates’in (1078-1081) protovestiaros’u Ioannes gibi birçok hadım yüzünden maruz kalınan utanç verici yenilgilerden sonra da imparatorların bu politikası tekrar sorgulanmaz. Ioannes adındaki bu hadım, silahlarla uğraşmaktan ve orduları yönetmekten çok, imparatorların kostümlerini sarayın düzenlemelerine göre ayarlama sanatında uzmandır. Buna rağmen, bir taşra ayaklanmasıyla mücadele etmesi için birliklerin başına geçmesi emredilir. Öncelikle, kampa gelir gelmez, askerler ve subaylar onunla açıkça alay ederler; Ioannes homurdanan “sakallı”lara aptalca bir strateji dayatır, fakat bu askerler sonunda ona itaat ederler. Sonuçta birlikler açıkça yenilgiye uğrarlar ve Ioannes acınacak bir şekilde, görevinin simgelerini, yani yeşil ayakkabıları ve komuta asasını düşmana terk ederek kaçar. Bu duruma düşmüş olan başka bir hadım da Konstantinos Gongylos’tur. Kadınsı görünümlü ve hiçbir askeri niteliği olmayan bir hadımdır ve 11. yüzyılda, yalnızca İmparatoriçe Zoe’nin gözdesi olması sebebiyle, Girit’e karşı yapılan bir seferin başkomutanlığına getirilir. Birlikleri felakete sürükler.

Ne var ki, Müslümanların bitmek bilmez saldırılarına ve Bizans’ın diğer birçok düşmanına karşı imparatorluğun savunulmasına katkıda bulunan hadımların, kendilerinden beklenmeyecek savaşçı niteliklerini vurgulamak da doğru olur. 6. yüzyılda yaşamış olan, hem koubikoularios hem de protospatharios olan Narses, aynı zamanda II. Iustinos’un da gözdesi ve kuşkusuz sevgilisidir. Daha sonra, “ismi bile düşman saflarında korku yayan yiğit bir general”23olur. Narses, İmparator Iustianos’un (527-565) mabeyincisi unvanını aldığında elli yaşındadır. Dindarlığı onu, ismi Yunancada “Saf” anlamına gelen ve ruhban sınıfının hadım üyelerine özel bir kurum olan Katharoi Manastırı’nı kurmaya teşvik eder. Artık bir savaşçı olan Narses, iki uzun sefer boyunca İtalya’da Ostrogotlara karşı savaşır, daha sonra da yarımadayı yönetir, bu esnada burayı Barbarların baskısından da korur. Fakat, bir sonraki imparator II. Iustinos’un karısı Sophia, hadım edilmiş olduğunu ona hatırlatarak kendisini aşağılar: Bizans’a dönüp iç sorumluluklarla uğraşma vaktinin geldiğini hatırlatmak için kendisine bir öreke ve bir iğ gönderir. Narses’in yaşı yetmişin üzerindedir ve bu hakaret onu öylesine incitir ki, Napoli körfezi kıyısında bulunan evine çekilerek emekliye ayrılmaya karar verir. Birkaç ay sonra, Lombardlara karşı korumayı kabul ettiği Roma’nın kapılarında ölür.

Devletin başında ise, hadımlar, sayısız komplolar sayesinde iktidarı ele geçirmiş ve içlerinden biri de imparator cüppesini giymeyi başarmıştır. Bir prens ve Slav kökenli bir kölenin oğlu olan I.Basileios, hadım edildikten ve dikkat gerektiren görevine başladıktan sonra hızla protovestiaros, daha sonra da VII. Konstantinos’un (905-959) parakimomene’si mertebesine ulaşır. Çıkarcı, ama çok becerikli bir adam olarak ün yapar ve Araplara karşı kazandığı bir zaferden sonra Bizans Hipodromu’nun üzerinde zaferini kutlar. Daha sonra talihsizliğe uğrasa da yeni imparator II. Nikephoros’un başveziri olarak tekrar sahneye çıkar, daha sonra üst düzey yönetimde adını temize çıkarmak için kolları sıvar ve işi, kendisini eleştiren imparatoriçeyi hapsettirmeye kadar götürür! “[...] İmparatorluğun tüm fetihlerinin, basit bir hadımı zenginleştirmekten başka bir işe yaramamasını utanç verici”24bulan imparator I. Ioannos Tzimiskès ile birlikte işleri ters gitmeye başlar. Ama Basileios, onu öldürterek derhal intikamını alır. O andan sonra, imparatorluğu kendi yönetmeye başlar, tüm düşmanlarını görevden alır ve onların yerine ücretini kendisinin verdiği adamları ve hadımları işe alır. Yine de, tanıdığı dördüncü imparator olan II. Basileios tarafından sürgüne gönderilir ve dev hazinesine el konulur...

Bu portre galerisindeki diğer bir hadım da Nikephoros’tur. İmparator X. Konstantinos Dukas’ın (11. yüzyıl) sırdaşıdır. İmparatorluğun Müslüman sınır bölgelerinde barışı koruması için Antakya’ya gönderilir fakat vilayetini öylesine horgörü ve beceriksizlikle yönetir ki, Suriye’de ayaklanmalar çoğalır. “Kurnazdı ve iftira atarak yüksek mertebedeki kişiler arasında karışıklık yaratma sanatında becerikliydi. İmparatoriçeyi bile zinayla suçladı” diye açıklar Rodolphe Guilland. Ama Nikephoros yeni bir imparatorun karşısına çıkar ve onun baş veziri olur, bu esnada daima alaycı ve hilecidir, öyle ki Bizans’taki seçkin kesim ondan kaçınmaktadır. Hapis cezasına çarptırılır, bir adaya sürgüne gönderilir ve kendisini infaz etmeye gelen kişiler tarafından öldürülmeden önce uzun işkencelere maruz kalır.

Görünen odur ki, Bizans saraylarındaki iktidar kavgası her zaman bir gölge tiyatrosuna benzemez. II. Iustianus’un sacellarius’u baş hadım Pers Stefanos, hükümdarın, halk tarafından çok sevilen annesine kötü davranmaya cüret eder. Bu haber, tüm Haliç kıyılarına yayılır ve kalabalık, Stefanos’u ele geçirerek saatler boyunca sokaklarda sürükler ve en sonunda parçalanmış bedenini ateşe atar.

Askeri düzende olduğu gibi, manastırlarda ve dini kurumlarda da, hadımların göreve atanması, imparatorluk oyununun bir parçasıdır. Hadımlık, Bizans Hıristiyan kilisesi tarafından reddedilmemiş, aksine, hadım erkeklerle kalıcı bağlar kurulmuştur. İçlerinden çoğu piskopos, metropolit, patrik unvanına kavuşur. Hadım erkeklere özel birçok manastır bulunmaktadır. Ayrıca, rahibe manastırında görev yapan papazlar da uzun süre boyunca hadım papazlar arasından seçilmiştir. Bu uygulamanın nedeni, cinsel temkinden çok Bizanslı hadımların yaydığı kutsal havadır. Gözden düşen birçok hadımın başının tepesi tıraş edilir ve ömürlerini tamamlamak üzere bir manastıra gönderilirler. Osmanlı İmparatorluğu döneminde de, eski hadımlarını İslam’ın kutsal topraklarına gönderen padişahlar, bu uygulamayı tuhaf bir şekilde devam ettirmişlerdir. Diğer yandan, Ortodoks kiliselerinin korolarının, hadımların İtalya’sından çok önce, değişme tehlikesi olmayan genç ve güzel sesler aradığını da unutmamalıyız. Bu tür bir kısırlaştırma, Bizans’ta dini görevler için de uygulanmıştır ve hadım edilen bu çocuklar, yetişkin olduklarında, hadımlara ayrılmış manastırlarda hayatlarını tamamlarlar.

Bizanslı hadımların çöküşü

Hadımların, daha önce tarif ettiğimiz anlamdaki hayatı, 1204’teki IV. Haçlı Seferi sırasında Avrupalıların Bizans’a yaptığı akınların sonucunda Latin İmparatorluğu’nun kurulmasına dek devam eder. Elli yıldan fazla süre, iktidar Laskaris hanedanının elinde olmuş ve bu zaman zarfında hadımların gücü de azalmıştır. İmparatorluğu 1453’e dek yönetecek olan Paleologos hanedanının iktidara gelişiyle hadımlar eski güçlerine yeniden kavuşurlar. Fakat, geçmiş yüzyıllarda olduğu gibi, hadımlığın önemli şahsiyetlerinin iktidara yaklaştığı bir daha hiç görülmemiştir. Vakanüvisler, bir kadere iyi ya da kötü yön verebilen hadımların bir örneği olarak Paflagonyalı Ioannes adında birinden söz ederler. Karadeniz’in güneyinden gelmektedir, erken yaşta hadım edilmiştir ve tahta önce erkek kardeşini, sonra da yeğenini geçirmeyi başarır. Bizans’a özgü bu karanlık işlerden birinin nasıl olup bittiğine bir göz atalım.

Paflagonyalı Ioannes, patrik olma arzusuyla önce keşiş olur, sonra da 1028-1034 yılları arasında İmparator III. Romanos Argyros’a hizmet eder. III. Romanos, geçmiş imparatorlardan birinin kızı olan Zoe’yle evlenir. Zoe, sevgilisi hırslı Mikhail’in ağabeyi olan hadım Ioannes’le birlikte derhal bir plan yapar. III. Romanos’u öldürtmek için bir komplo hazırlanır ve Mikhail, IV. Mikhail adıyla hükümdar ilan edilir. Bu şeytani senaryo başarıya ulaştıktan sonra yeni hükümdar, imparatoriçe mertebesine yükselmiş olan Zoe’yle birlikte sekiz yıl boyunca hüküm sürer. Hadım Ioannes ise, kardeşi (eceliyle!) ölene dek herkesle arasını iyi tutar. Mikhail’in ölümü üzerine, kendisi de hadım olan ve Ioannes adını taşıyan, “Kalafatçı” lakaplı yeğenini tahta geçirmeyi düşünür. Onu, İmparatoriçe Zoe’nin hizmetine verir ve daha sonra Zoe bu yeğeni evlat edinir. Kalafatçı, gerçekten de V. Mikhail adıyla tahta geçer.

Ama işler daha da karmaşık bir hal alır çünkü yeni hükümdar, iktidarı paylaşmak istemez ve eski müttefikleri kovmak arzusundadır. Dayısını bir manastıra kapattırır ve eski hamisi Zoe’yi de tutuklattırır. Fakat Zoe Bizans halkı tarafından çok sevilmektedir ve halk, imparatoriçe unvanının kendisine geri verilmesi için sokaklara dökülür. Ayaklanmaların sonucunda Zoe hapisten çıkar ve V. Mikhail en sonunda tahttan vazgeçer. Bunun üzerine, Zoe tahtı ele geçirir ve onu bir süre kız kardeşi Theodora’yla paylaşır, fakat daha sonra yeni bir sevgili edinir. Bu sevgili de iktidara geçme hırsı içindedir ve Ioannes’in de yardımıyla Theodora’yı kovdurur, Zoe’yle evlenir ve IX. Konstantinos Monomahos adıyla imparator olur. O da, düzenlediği korkunç entrikalar yüzünden Paflagonyalı Ioannes’i uzaklaştırmak ister. Bunun üzerine, Lesbos Adası’na sürgüne gönderilir ve 1043’te, kör olmuş ve herkes tarafından terk edilmiş bir halde burada ölür. Kendisinin ayağını kaydıran IX. Konstantinos’un ölümünden sonra tahtı bir yıllığına ele geçirmeyi başaran Theodora’nın dönüşüne tanık olamamıştır... Görüyoruz ki, Bizans gerçekleri, her türlü kurguyu fazlasıyla aşmaktadır.

İktidar kavgası, Bizans tarihi boyunca bölümler halinde devam eden, son derece karmaşık ve bir o kadar da zalim bir oyundur. Sonunda, saray hadımları ortadan kaybolur ve yerlerini, soylu Bizans çevrelerinde yerli meslektaşlarına, saraylarda ise basit hizmetkârlara bırakırlar.

Bilgili Bizans tarihçileri, yüksek mertebedeki bu hadımların gitgide uzaklaşmasının sepebleri üzerinde uzun tartışmalar yapmıştır. 14. ve 15. yüzyıl boyunca, Boğaz kıyısındaki âdetlerin Batılılaştığı doğrudur. Hadımlar hakkındaki izlenim kötüleşmeye başlar ve Ohrid (günümüzde, Makedonya’daki Ohri) Piskoposu Theophylaktos’a yazılan methiye çoktan ortadan kalkmıştır. Bu Doğu Kilisesi prensi, 12. yüzyılda, bir keşiş ve hadım edilmiş bir erkek arasında geçen bir diyalog olarak kurguladığı Hadımların Savunması’nı yazar. Eserdeki hadım erkek, hadımların varsayılan tüm olumlu niteliklerini savunur: bedensel arzularının olmayışı, ahlaklarının saflığı ve maddiyata düşkün olmamaları. Başrahip, Hıristiyan değerleri açısından onurlu bir hareket sayılan, her ailede bir çocuğun hadım edilmesinin faydaları üzerinde bile durur. Hadımlara dair bu evrenselci bakış, tabii ki, Bizans’ın siyasi ve toplumsal gerçeklerinin de etkisiyle ortadan kaybolur. Çelişkili bir biçimde, hadım edilmenin vahşiliğinden çok, eşcinsellik tehlikesine saplantılı bir şekilde takılmış bazı dini kurumlarda hadımların reddedildiğine bile tanık oluruz. Örneğin, Athos Tepesi’nde, hadımlar kadar, “sakalsız” olan tüm genç insanlar da, keşişlerin pasif cinsel partnerlere ilgi duymasının engellenmesi açısından reddedilir.

14. yüzyıldan itibaren, Paleologos hanedanının hükümdarlığı süresince bir daha hiçbir hadım orduda üstün bir rol oynamamıştır. Bizans İmparatorluğu’nun sonuna dek, arka arkaya dokuz ferdini tahta çıkaran bu ünlü aile, “sakallı” bir generalden korkmayacak kadar sağlam bir biçimde iktidarı ele geçirmiştir. Bu sebepten, baş hadımların hizmetlerinden vazgeçerler çünkü, imparatorluğun hassas noktası olan devrilme korkusunu yaşamamaktadırlar. Dahası, iktidardaki kilit görevler, aile üyeleri arasında paylaştırılmıştır, öyle ki Bizans İmparatorluğu’nun son zamanlarında “hanedan ailesi reislerinin” ortaya çıkışından söz edilir.25

Diğer yandan, hadımların biriktirdiği zenginlikler “sakallı” soyluları her zaman kızdırmıştır, güçlü rakiplerinin aşırılıklarından açıkça yakınmaya cesaret edemeseler bile. 6. yüzyıldan itibaren, bu hadımlara örnek olarak Narses gösterilmiştir. Ordudaki üstün başarıları vesilesiyle daha önce söz etmiş olduğumuz bu general, mallarını da İtalya’daki yazlık evinde biriktirmekten geri durmaz. Ölümünden sonra, kilolarca altını ve değerli eşyayı, saklı bulundukları sarnıçtan çıkarmak günler almıştır. Aynı dönemde imparatorluk sarayından ayrılan ve pişmanlık hissetmekte olan başka bir hadım da tüm altınını Bizans’ın fakirlerine dağıtmış, tüm kölelerini azat etmiş, onları “taşıyabilecekleri kadar hediyeye” boğmuştur ve bundan sonra bile, büyük değer taşıyan elbiselerini satarak, hatırı sayılır bir sermayeyi yine elinde bulundurmuştur.

Çin’de olduğu gibi, iktidara yakınlık her türlü aşırılığı kolaylaştırmaktadır: “[...] Hadımların davranışlarının temel yönlerinden biri, para ve mülkten oluşan bir miras biriktirme gayretleridir [...] ama zengin olma tutkuları, insani sınırları aşar.”26Servet edinmenin en etkili yollarından biri, devrik liderlerden birinin servetini ele geçirmektir. İktidarın zirvesindeki ilişkilerde, gammazlığın, yalanın ve iftiraların yerini de kolayca tahmin edebiliriz...

Düşük rütbeli hadımların yerine getirdiği görevler de, kolay yoldan zengin olma konusunda güzel fırsatlar sağlar. Bekçiler, saraydaki günlük hizmetler konusunda, şantiye şefleri, banyodan ve ısıtmadan sorumlu görevliler, fenerciler, saatçiler vs. ile pazarlık ederek servet sahibi olmayı bilmişlerdir. Ama, üstlerinin ne gücüne, ne nüfuzuna, ne de servetine asla ulaşamamışlardır. Hadımlar görevden alındıklarında, yaşlılık günlerini güvence altına alacak bir aileye genellikle sahip olmadıkları fark edilir. Onlar da, dini bir kuruma sığınamadıkları durumlarda, birbirlerine bir tür hayat sigortası sağlarlar.

1453 tarihi, uzun zaman önce tüm ihtişamını kaybetmiş olan bir imparatorluğun sonu olmuştur. Türk padişahlar, yeni başkentlerine İstanbul adını verirler. 28 Mayıs 1453 akşamı, İmparator XI. Konstantinos Dragases Palaiologos, sırdaşı protovestiaros Frantzes’le birlikte son bir defa şehrinin surlarını dolaşır. Sadık hadımına, hissettiği sıkıntıdan söz eder çünkü kuşatmanın bu elli üçüncü gününün son gün olduğunu bilmektedir.

Bu olay, dört yüz elli yıl sonra modern Türkiye’nin ortaya çıkışıyla, Batı dünyasının tarihinde kesin bir dönüm noktası olmuştur. Bizim için ise, devam eden bir hikâyedir bu; yeniden çok güzel günler görecek olan hadımların hikâyesidir. Bizans’ın altın çağının baş hadımlarıyla Müslüman efendilerine hizmet eden hadımlar arasındaki benzerlikleri, hatta devamlılığı görmek de hoştur: En önemli görevlerde çalışan bu kişilerde, aynı iktidar arayışını, aynı komplo sevgisini, zenginlik ve saygınlık kaygısını, ama aynı zamanda titizliği ve dini hayata duyulan ilgiyi yeniden görürüz.

Beyazlar ve siyahlarla

Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566), en önemli Osmanlı padişahlarındandır ve müttefiki I. François’yla birlikte, V. Karl’a (Şarlken) karşı savaşmış olmasından dolayı Fransa tarihinde yer alır. Süleyman, daha da fazla refaha kavuşmak amacıyla, ülkesinin sınırlarını Viyana kapılarına kadar götürür. Efsanevi eşi Hürrem Sultan’ın etkisiyle, haremi 1541’de eski İstanbul Sarayı’ndan Topkapı’ya taşır.27Bu kapris, birbirleriyle içli dışlı olmadan birbirlerini tanıyan, fakat rekabet etmekten de vazgeçmeyen iki dünyayı beraber yaşamaya iterek, hadımların küçük dünyasını altüst etmiştir.

III. Murad (1574-1595) da, sanki bu insanlar arasındaki rekabeti daha da kuvvetlendirmek istercesine, Müslümanlığın kutsal şehirlerinin denetimini akhadımdan alıp haremden sorumlu bir Etiyopyalı olan sadık hadımı Habeşi Mahmud Ağa’ya verir. 1582’de gerçekleşen bu olaydan itibaren, harem muhafızlarının birçoğu Afrika kökenlidir. Fakat padişah, hadımların tamamından sorumlu bir akhadım olan Kapı Ağası’nın yetkisini bir süre daha sürdürmüştür. Bu padişahın hükümdarlığı döneminde, Topkapı’da yaşayan hadım sayısı bin iki yüz olarak tahmin edilmektedir ve bu hadımlardan sekiz yüzü sadece haremden sorumludur. Hiç kuşkusuz Bizanslılardan miras kalan bu hâkimiyet katmanlarının karmaşık yapısıyla oynayan siyah köleler, bir kez padişahın mahremine girdikten sonra, kendi geleceklerini güvence altına almak için genç şehzadeler üzerindeki etkilerini artırmaya başlarlar. Dolayısıyla, harem de imparatorluğun merkez kurumu haline gelir çünkü Osmanlı hükümdarlarının cariyeleri olduğu için hükümdarlık, Avrupa’da olduğu gibi doğrudan babadan oğula geçmez. Haremdeki gözde cariyelerden olan oğulların en iyisi iktidara geçer ve olası rakipleri de öldürülür. Bu acımasız uygulama, bu türden seksen sekiz cinayetin işlenmiş olduğu Bizans’tan miras kalmıştır fakat Osmanlılar, daha da fazlasını yaparlar: Yüz elli yıl içinde seksen şehzadenin boğularak öldürüldüğü söylenmektedir.28Bu gelenek, 17. yüzyılda ortadan kalkar, sonra da genç şehzadeler, müstakbel saltanatları için tecrübe kazandıkları Anadolu vilayetlerine bile artık gönderilmez olurlar. Bu yenilikler, birkaç sayfa sonra sözünü edeceğimiz Beşir Ağa kalitesindeki hadımların ortaya çıkmasıyla sonuçlanacaktır.

Türkiye’de hizmet eden hadımların geldikleri yerlere bakıldığında bunun kölelerin etnik kökenlerine göre değişiklik gösterdiğini görürüz. İlk Osmanlı padişahları, Bağdat halifelerinden (Abbasi hanedanı) kalan bir geleneğe uygun olarak, haremlerin korunması için Afrika kökenli hadımları görevlendirmişlerdir. Yabancılara ve bilginlere seve seve açtığı Edirne Sarayı’nda Avrupalı bir gezgin ağırlayan Padişah II. Murad (1421-1451) da bu bağlamda anılır. Fransız Bertrand de La Broquière Edirne Sarayı’na girer ve burada “[...] On iki ila on altı hadım tarafından korunan elli kadın”29görür. Zenci veya Habeşli olan bu siyahlar, Sudan’dan veya Afrika’nın doğu kıyısından gelmektedirler. Mısır’ın ve Yemen’in sırasıyla 1517 ve 1538’de Osmanlı padişahları tarafından fethedilmesinden sonra, bu iki ülkeden de hadımlar gelmeye başlamıştır. Köle kaçakçılığının belli başlı ülkelerinden biri olan Mısır, Afrika’daki insan ticaretine ayrılan bölümde de gördüğümüz gibi, daha sonra tüm imparatorluğa hadım tedarik eden ilk ülke olur.

Ama bu tedarik, 19. yüzyılın sonunda İngiltere’nin deniz trafiğini denetlemeye başlaması sonucu, kollara ayrılmak zorunda kalır. Yıldız Sarayı’nın Sicil’i son hadımların ticari kökeni konusunda bize bilgi verir: 1903’te, hadımların yarısı Arabistan’dan gelmekte, geri kalanların da kökeni Mısır ve Yemen olarak ikiye ayrılmaktadır.

Avrupalı hadımlar ise Bosna’dan, Kafkasya’dan, Yunanistan veya Macaristan’dan, kısacası Rumeli’nden gelmektedirler. Buralarda, oldukça verimli bir düzenlemeyle kaçırılırlar: devşirme yöntemiyle. Osmanlı İmparatorluğu’nun gayrimüslim vatandaşlarına uygulanan bir kelle vergisi söz konusudur. Doktorların eşlik ettiği yeniçeriler, köylere gider ve acemi olarak yetiştirmek üzere burada bulunan dokuz ila on altı yaş arası çocukların arasından en güçlü ve en güzellerini seçerler. Bunlardan yaklaşık yarısı köle olarak çalıştırılır, köle olacak çocukların ise büyük kısmı, yalnızca testisleri alınarak kısırlaştırılır. Hıristiyanlar, 18. yüzyıla dek sürmüş olan bu müdahalenin aslını oluşturmaktadırlar. Kaçırmanın, görece insancıl olan bu biçimi, hâlâ kötü karşılanmaz. Birçok çocuk ve aileleri için, İstanbul’a doğru yola çıkmak, sefaletin bitişi, hatta başarıyla taçlanmış bir kariyer umudu anlamına gelir. Osmanlı tarihinde, görevlerini yerine getiren, onurlandırılmış ve zengin olmuş birçok beyaz hadım bulunmaktadır. Çocuklarını, genç Hıristiyanların arasına sokmaya çalışan Müslüman ailelere bile rastlanmıştır.30Devşirme, her beş yılda bir, her ailede beş erkek çocuktan biri alınarak uygulanır. Daha sonra, hem Türk ordusunun yeniçerilerinin hem de hadımların sayısını artırmak amacıyla senede bir kampanya yapılmaya başlanır. Çocuklar, Müslüman yapılır ve uzun süre boyunca gelecekteki mesleklerine ilişkin eğitim alırlar.

Tıpkı eski Bizanslı hemcinsleri gibi, beyaz hadımlar da padişahın babüssaade olarak adlandırılan daireleri ve çalışma odalarında, yüksek kademeli memur sıfatıyla, padişahın en yakınları olmuşlardır. Başları Kapı Ağası, içlerinden en üstün olan hadımın padişahın tuğrasını elinde bulundurduğu, yaklaşık yüz kişiden oluşan bir birliği yönetmektedir. Padişahın ava veya yazlık saraya gittiği zamanlarda, özellikle de iktidarını göstermekte zayıf kaldığı zamanlarda gerçek anlamda kendisine vekillik eder. Buna karşın, 1582’de Mehmed Ağa tarafından yapılan darbe sebebiyle, akhadımların altın çağları yavaş yavaş kapanmaya başlar. Mehmed Ağa, rakibi Kapı Ağası’nı öldürterek ondan kurtulur. Siyahi hadımların en sonunda kendilerini kesin olarak kabul ettirmeleri için, sessiz veya kanlı rekabetlerle dolu yaklaşık yirmi yılın geçmesi gerekmektedir. Akhadımlar “[...] Peygamberin, paha biçilmez zenginliklerin bulunduğu imparatorluk hazinelerinin ve saray kapılarının korumasının kalıntılarına ev sahipliği eden, sığınağın güvenliğinden sorumlu kırk kadar hadımdan oluşan bir ordu”yla31 birlikte, kendilerini önemsiz işlerin içinde kıstırılmış olarak bulurlar.

Sanatçı ve gezgin Maxime du Camp, 1844 yılında Osmanlı sarayını ziyaret eder ve üzerinde güçlü bir izlenim bırakan bir akhadım tarafından karşılanır: “Üzerinde muhteşem bir kostüm var ve başının etrafına, yeşil palmiye işlemeleri bulunan bir sarık dolamış [...] Öylesine şişman ki, kendisine insani bir biçim veren tek şey, giysilerinin içinde bulunan, bedeninden neredeyse taşacak olan yağlar. Sarı ve sarkık yanakları birbiriyle kesişen bin tane kırışıklıkla katlanıyor, sakalı yok; kalın dudaklarının üzerinde, bir çocuğunkini andıran ince tüyler var. Kristal bir nargilenin esnek tüplerini tutan elinin her bir parmağında, değerli bir yüzük parlıyor. Sesi ince, cırtlak ve bir kadınınki gibi hafif.”32

Leyla Hanım’ın anlattıklarına göre, 19. yüzyılın ikinci yarısında, I. Abdülmecid’in hükümdarlığı33 (1839-1861) sırasında Topkapı ve Dolmabahçe saraylarında hizmet veren yalnızca dört Avrupalı hadım kalmıştır. Doktor Dimitri Zambako Paşa da 1900 yılı civarında İstanbul’da, yaşayan son Avrupalı hadım olarak gördüğü Akhadım Ağa’yla karşılaştığını söyler. Bu ihtiyar, Padişah II. Mahmud’un (1808-1839) hizmetinde çalışmıştır. Oysaki, Kenize Murad’ın annesi Sultan Selma’nın 1908’de bile Zeynel Ağa adında Arnavut bir hadımı olduğu bilinmektedir. Zeynel Ağa o dönemde kırk yaşındadır ve II. Abdülhamid’in kapı ağası tarafından, yirmi beş yaşında saraya getirilmiştir. Çevresinde, kültürlü ve çok parlak bir kişilik olarak tanınır. “Nezaketi ve özellikle ketumluğu, kocakarılar gibi geveze olan diğer hadımlardan onu ayırır.”34

Ağaların terfisi

Siyah hadımların son derece karmaşık olan organizasyonu, bir yığın kademeden oluşmaktadır. Eğer çırak, en can sıkıcı işleri yapmaktan kurtulmayı diliyorsa bu dereceleri aşmak durumundadır. Yeni başlayanlar, haremin kapılarında dikilerek bekçilik yaparlar ve şeflerine hizmet ederler. İçlerinden en yaşlı olanının görevi, sabah olduğunda haremağasından haremin anahtarlarını almak, güneş battıktan üç saat sonra da bunları ona geri getirmektir. İstanbul’da var oldukları süre boyunca çok sıkı bir eğitim almışlardır çünkü padişahın, haremde bir arada yaşamakta olan eşleri, cariyeleri ve çocuklarıyla zaman geçirmek durumundadırlar.

Kalfa denilen bir yönetici ve lala adı verilen, onlara Türkçeyi öğretmesi için saray dışından getirtilen özel bir öğretmen, saraylara gelişlerinden itibaren hadımların sorumluluğunu üstlenirler. Ayrıca, kesinlikle gerekli görülen dini eğitimlerini de bir imam denetler; onlara İslamın tüm temellerini, duaları ve Kuran’ı öğretir, çünkü bu hadımlar sonradan Müslüman olmuşlardır. Eğitim, uzun yıllar sürmektedir, özellikle, içoğlan, acemi ve kapı oğlanı olarak üçe ayrılan hadımların içinden, nitelikli birisi görevden ayrıldıysa. Toplumsal terfiye ilişkin sınavlara, giriş törenleri de eşlik eder: falakaya yatırılırlar ve soyadlarından vazgeçerek, genelde bir çiçek ismi olan yeni bir isim seçerler. Hadım, her terfi edişinde şefinin elini öper, hadımlara ayrılan küçük camiye gider ve para dağıtımına katılır.

Kapı Ağası, 1912.

Kapı ağası olan bu hadım, İstanbul’da saltanatın son yıllarını yaşamıştır. Yetkilerini gösteren

simgeler, uzun zaman önce bu hizmetkârların giysilerinden silinmiştir.

Kızlar Ağası, hadım kadrosunun en kültürlü veya en şerefli üyesi değil, yalnızca hiyerarşik yapının başına geçebilmeyi başarmış olan kişidir. Bu siyahi hadımlara düşen hizmet ve görev yelpazesi, iktidarın en tepe noktasına dek, dereceleriyle beraber çeşitlenmektedir. “Bu da, yoksul evinden koparılmış ve Sudan’ın ücra köşelerinden gelmiş talihsiz bir siyahın, sarayda efendi olarak hüküm sürmesine ve devlet işlerine müdahale etmesine olanak tanır.”35Daha sonra da göreceğimiz gibi, ara aşamalarda, hadımlardan birçok iş istenir ve onlar da bu işlerde mükemmelleşirler: çocukların sünneti, şehzadelerin düğünü, resmi veya eğlence amaçlı geziler, cenaze veya karşılama törenleri. Hadımların ağasının yerine bir başkasının geçmesi gerektiğinde veya kendisi padişahın gözünden düştüğünde, samur kürk mantosu bu hadımdan alınarak, kendisinin yerine geçecek olan kişiye verilir. Daima çok geniş kollu olan ve üzerinde zengin süslemeler bulunan bu muhteşem kostüm, Bizans imparatorlarının döneminden beri, yani parakimomene’nin veya protovestiaros’un omuzlarını örttüğü günlerden beri değişmemiştir. I. Abdülmecid tarafından getirilen çağdaş yeniliklerden sonra bu kıyafet hadımların gardırobundan çıkar.

1 Farklı padişahların isminden sonra gelen tarihler, hüküm sürdürdükleri yılları belirtir.

2 Démétrius Zambaco Paşa, Les Eunuques d’aujoud’hui et ceux du jadis, s. 45.

3 Ehud R.Toledano, “The Imperial Eunuchs of Istanbul”, Middle Eastern Studies, cilt 20 no 3, 1984.

4 1 Kasım 1922 tarihinde saltanat kaldırılmıştır. VI. Mehmed (Vahideddin), Türkiye’den ayrılmış ve kuzeni Abdülmecid yalnızca halife unvanını almıştır. Nihayet, 3 Mart 1924’te halifelik de kaldırılır.

5 Istanbul, rêves de Bosphore, Omnibus, Paris, 2001, s. 64.

6 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 220.

7 Jean de Bonnefon, Le Protectorat d’Orient, s. 42.

8 Batı basını, Binbir Gece Masalları’na layık bu listeye, özellikle 25 Mayıs 1909 tarihinde L’Abeille de la Nouvelle-Orléans’taki “Konstantinopolis’ten mektuplar” köşesinde ve 15 Mayıs 1909 tarihli L’Ilustration’un sütunlarında yer verir.

9 Mehmed İzzeddin, “Les Eunuques dans le palais ottoman”, Orient, no 24, 1962, s. 121.

10 Leyla Hanım, Le Harem, Calmann-Lévy, Paris, 1925.

11 a.g.e., s. 117.

12 Olympe Audouard, Les Mystères du Sérail, Dentu Yayınları, Paris, 1865, s. 81.

13 Hatırlatma amacıyla: Bizans İmparatorluğu, 324-1453 yılları arasında devam etmiş ve Bizans’ın Türkler tarafından alınmasıyla son bulmuştur. Bizans şehri, imparatorun adını alarak Konstantinopolis olmuş, daha sonra ise Türk padişahlar bu şehre İstanbul adını vererek başkentlerini buraya taşımışlardır. Pratik olması için, daha çok Konstantinopolis’ten değil, Bizans’tan söz edeceğiz.

14 Georges Sidéris, Eunuques et Pouvoir à Byzance, s. 313.

15 a.g.e., s. 321.

16 Sir Galahad, Byzance, Paris, 1937, s. 65. Blachernea: Haliç yakınlarında, İsa’nın annesi Bakire Meryem’e ait olduğu söylenen giysilerin kalıntılarının bulunduğu kilise.

17 Günümüzde ortadan tamamen kalkmış olan imparatorluk sarayları Bizans’ta, eski hipodromun bulunduğu yerden Marmara Denizi ve Haliç’e kadar uçsuz bucaksız bir yer kaplarlar.

18 Rodolphe Guilland, “Les Eunuques dans l’Empire Byzantin”, Études byzantines, 1943, I. cilt, s.197.

19 a.g.e. Hadımlara tahsis edilen görevlerle ilgili verilerimizin kaynağı, büyük ölçüde, bu uzmanın incelemeleridir.

20 Georges Sidéris, Eunuques et Pouvoir à Byzance, s. 200.

21 Yunancada: “yakında yatan.”

22 Rodolphe Guilland, “Les Eunuques dans l’Empire Byzantin”, s. 180.

23 a.g.e., s. 206.

24 a.g.e., s. 206.

25 Shaun Tougher, The Eunuchs in Byzantine history and society, Routledge, Londra, 2008, s. 124.

26 Georges Sidéris, Eunuques et Pouvoir à Byzance, s. 332.

27 Eski Saray, Beyazıt’ta, günümüzde İstanbul Üniversitesi’nin olduğu yerde bulunmaktadır.

28 Philip Mansel, Constantinople, Le Seuil, Paris, 1997, s. 109.

29 Mehmed İzzeddin, “Les Eunuques dans le palais ottoman”, s. 103.

30 Türkler, bir Müslüman’ı köleliğe maruz bırakmayı yasaklayan Kuran ayetlerine uymaktadırlar.

31 Mehmed İzzeddin, “Les Eunuques dans le palais ottoman”, s. 112.

32 Maxime de Camp, Souvenirs et Paysages d’Orient, Librairie Nouvelle, Paris, 1848, s. 197.

33 Leyla Hanım, Le Harem, s. 120.

34 Kenize Murad, De la parte de la princesse morte, Robert Laffont, 1987, s. 22. [Kitap Saraydan Sürgüne adıyla Türkçeye çevrilmiştir.]

35 Mehmed İzzeddin, “Les Eunuques dans le palais ottoman”, s. 117.

Haremağası

19. yüzyılın ortalarında, I.Abdülmecid’in hükümdarlığıyla beraber,

önemli görevlerde bulunan hadımların şatafatlı kostümler giymesi geleneği ortadan kalkmıştır.

Bu iki önemli kişinin etkileri, büyük ölçüde Bizans İmparatorluğu’ndan miras kalmıştır.

Kademeler ve görevler, renklerde, başlıklarda, kumaşların ışıltısında,

hatta ayakkabıların kalitesinde bile kendisini belli eder.

(William Miller’ın çizimleri, Turkish Costumes, Londra, 1802)

Kara hadım

Bir baş hadımın işten çıkarılması durumunda bir tören daha yapılır. Her sene bir kortej, yanına para ve kutsal yerlerinmuhafızlarına verilmek üzere hediye alarak, İstanbul’dan Medine ve Mekke’ye gider. Yola çıkılacak günün sabahında, ahırlardan sorumlu hadım, tüm saray görevlilerinin önünde, ilk koşumun dizginlerini baş hadıma verir. Sarayın avlusunun çevresinde bu koşumu üç kez sürmesi gerekmektedir, eğer kimse dizginleri ondan almazsa bu, görevden alındığının işaretidir. O zaman, Arabistan’ın ücra köşelerine sürgüne gönderildiğini ve konvoyla beraber saraydan ayrılması gerektiğini anlar. Buna karşılık, koşumun dizginlerini kendisinden bir hizmetçi alıyorsa hadım, adeta sevinçten yüzü parlayarak gidip padişahın önünde eğilir ve ondan, görevinin simgesi olan gösterişli mantoyu tekrar alır. Resmi törenlerde, baş hadımın yeri her zaman sadrazamın seviyesine eşittir; bu yüzden, yeni bir padişah görevinin simgelerini teslim aldığında o da hükümdarın sol kolunu tutmaktadır.

Yasak Şehir’de olduğu gibi, hadımlık mesleği çok da katlanılmaz değildir fakat tam bir dikkat ister ve cezaya maruz kalma tehlikesi vardır. Halkın hoşnutsuz olduğu durumlarda, hadımlar padişahlar için uygun birer kurbandırlar. Özellikle yeniçeriler, birçok defa, yönetimde çok fazla söz sahibi olduğunu düşündükleri bir ağanın ortadan kaldırılmasını şart koşmuş ve onun kellesini istemiştir. Bu durumda, “korkunç bir gösteriye tanık oluruz: hem kolları hem de bacakları kesilmiş siyah bir vücut, duvarların tepesinden istilacıların ayaklarının dibine düşer. Onlar da bu vücudun üzerine çullanır ve onu şehrin sokaklarında sürüklerler.”36Hadımlık sistemini ortadan kaldırmak için de pek çok girişimde bulunulmuş, fakat bunlardan hiçbiri tam anlamıyla sonuç vermemiştir.

Beşikten mezara kadar hizmet

Tahtın vârisine hayat boyu nasıl eşlik ettiklerine dikkat edilir ve padişahın en ufak eylemleri ve hareketleri incelenirse, bu hadımların Osmanlı saraylarındaki yerleri kolayca anlaşılabilir.

Bir cariye veya eş hamile kaldığında, bundan ilk olarak haremağasının haberi olur ve bu durumu padişaha ve ileri gelen saray görevlilerine de o bildirir. Kurban kesme merasimlerini düzenler, erkek çocuk için beş, kız çocuk için üç kurban kesilir. Haberi şehre duyurmak için top atılır ve tüm İstanbul sokaklarına tellallar gönderir. Haremağası (Darüssaade ağası) daha sonra iki “Beşik alayı”nı sahneye koyar. Gösterişli bir biçimde süslenmiş yatak, haremin kapısına kadar, tüm personel tarafından alkışlanan ve hizmetkâr hadımların eşliğinde avluları birbirlerinin peşi sıra geçen kâhyalara teslim edilir. Bu tören, doğumu takip eden altıncı güne dek, daha da fazla şatafatla, vezirin ve bebeği hayranlıkla seyretmeye gelen divan üyelerinin önünde de tekrarlanır.

Haremağası, saraya getirilen sayısız hediyeden sorumludur: Bunları bir araya koyar, padişaha gösterir ve genç anneye götürür. Sünnet töreni, bu törenlerden en muhteşem olanıdır ve daima haremağası tarafından düzenlenir. Haremağası, imparatorluğun tüm ileri gelenlerini ve komşu ülkelerin yöneticilerini davet etmek için bu daveti aylarca önceden hazırlamaya başlar. Resim albümleri, Padişah III. Ahmed’in oğlunun 1720 yılında yapılan sünnet törenine dair kutlamaların hatıralarını saklamıştır. On beş gün boyunca, pax ottomana’nın hüküm sürdüğü otuz sekiz ülkenin temsilcilerinin katıldığı inanılmaz geçitler, Haliç kıyıları boyunca devam etmiştir.

Şehzadeler okula gitme yaşına geldiklerinde, darüssaade ağasının dairesinin üzerindeki kata geçerler ve burada okuma-yazmayı ve aynı zamanda birçok farklı ders konusunu öğrenmeye başlarlar. 19. yüzyıldan itibaren, piyano ve Fransızca hocaları da işe alınmaya başlanmıştır.

Hadımların bir başka görevi, asla dokunmamaları gereken şehzade ve sultanları eğlendirmektir. Bu çocuklara dokunma ayrıcalığı yalnızca sütannelere, hizmetçilere ve dadılara aittir. Bir sürü oyuncağa sahip çıkmak zorunda olmak, çocukların haftalık gezintilerini kolaylaştırmaz: tüm bu küçük insanları oyalamaya yarayan yaylar, at arabaları, tüfekler veya toplar, bir tarafta erkekler, diğer tarafta kızlar. Bu durum, aynı dönemde Avrupa’daki büyük soylu ailelerin hizmetçilerinin yaptığı işleri anımsatır. Ve sonra bir gün, genç şehzadelerden biri, babasından sonra tahta çıkmak üzere seçilir. Padişahın vefat haberini çocuğa vermek yine haremağasının görevidir. Çocuk, ancak ender vesilelerle gördüğü bir kişinin vefatından dolayı çok da üzüntü duymaz. Sadrazam ve baş müftü kendisine padişah unvanını verdikten sonra, hadım, tahta çıkma töreninin hazırlıklarına başlar. Tören, akhadımların kapısında, çok titiz bir protokole göre sıralanmış olan, imparatorluğun devlet erkânının önünde gerçekleşir. Haremağası –Bizanslılarda olduğu gibi!– yeni padişahı omuzlarından sıkıca tutma ve onu tahtına götürme şerefine sahiptir.

Daha sonra, genç padişahın tüm olası rakiplerini –yani merhum hükümdarın, hırslı annelerin gözetimi altında haremde kendi taht sıralarını bekleyen oğullarını– ortadan kaldırmanın vakti gelir. Haremağası, bu genç insanların ortadan kaldırılması işiyle bizzat ilgilenir ve bu kişiler, muhafızlar tarafından sessizce boğulurlar. III. Mehmed’in haremağası, 1595’te, haremden çıkan on dokuz erkek çocuğun ipek fularlarla boğularak ortadan kaldırılmasını sağlamıştır. İçlerinden bir tanesi, boğularak öldürülmeden önce kestanelerini yemesine izin verilmesi için yalvarmış, bir diğeri ise, dönemin bir vakanüvisinin37 anlattığına göre, annesinin göğsünden koparılıp alınmış, “anne sütünü burnundan, ruhunu ise ağzından” çıkarmıştır. On dokuz tabut, III. Murad’ınkiyle aynı anda saraydan ayrılır, bu arada, merhum padişahtan hamile olan birçok harem kadını, taşlarla dolu çuvallara konarak, Marmara Denizi ve Boğaz’ın sularında boğulurlar. Haremağasının denetlediği ve muhafızlar tarafından gerçekleştirilen bu görev, haremin en karanlık yüzlerinden biridir.

Padişah II. Abdülhamid’in hareminin kadınları iki hadımla beraber, 1909’da Viyana’ya sürgüne gitmek üzere yoldalar.

Padişah I. İbrahim, 1641 yılında bu dehşeti zirveye taşır. Sadece onlardan sıkıldığı bahanesiyle, odalıklarının yerine yenilerinin gelmesini ister ve bunun sonucunda üç yüz kadın boğularak öldürülür. İçlerinden bir tanesi, mucize eseri kurtulmayı başarır; bir Fransız gemisi tarafından kurtarılır ve bu sayede Paris’e ulaşır. Kâbus gibi görüntüler, uzun zaman boyunca İstanbul haremlerine musallat olur. Kadınların bedenine yapışmış, taşların daha da ağırlaştırdığı, Marmara Denizi’nin dibinden toplanan kefen yığınlarının, akıntılarla çalkalanan görüntüleri. Söylentiye göre, bir kalıntı aramakta olan bir dalgıç, tüm İstanbul’u korkudan titreten ve pek de inandırıcı olmayan bu karşılaşmayı anlatır...

Bu veraset dönemlerinde haremağasının üzerine düşeni çok iyi biçimde yapması gerekmektedir çünkü yeni padişahın çevresi onu görevden azledebilir. En iyi olasılık, Kahire’de kendisini bekleyen altın bir emekliliktir. En kötüsü ise, kimsenin umurunda bile olmayacak bir biçimde ortadan kaldırılmaktır. İçlerinden bazıları, parlak konumlarını kaybetmemek için mücadele ederler, 17. yüzyılda, üç padişahın saltanatı boyunca yerini muhafaza etmeyi başaran Mustafa Ağa gibi.

I. Mustafa öldüğünde, hadımın çevirdiği dolaplardan bıkmış olan sadrazam, onu Mısır’a sürer. Fakat, Mustafa Ağa İstanbul’a dönmenin bir yolunu bulur ve sadrazama komplo kurar. Nefret ettiği hükümdar Mehmed Giray’ı devirmesi amacıyla bir donanma göndererek, Kırım’da halk ayaklanması başlatır. Kazaklar, bunun üzerine İstanbul’a iner ve Yeniköy semtini ateşe verirler. Sonuç olarak, hükümdar görevine geri döner ve Hacı Mustafa Ağa küskün ölür.

Yüz yıl sonra, III. Selim’den (1789-1807) sonraki taht kavgaları, hadımların başrol oynadığı kanlı takiplere sahne olur çünkü hadımlar, Fransız asıllı Nakşıdil Sultan’ın oğlu Mahmud’u çok beğenirler. Âdet olduğu üzere, III. Selim’in katilleri, tahta çıkmasını istemedikleri adayları ortadan kaldırmak isterler. “Mahmud, dairelerinden hiçbirinde değildi, dadı Cevri Kalfa, onu saklamak amacıyla evine götürmüştü. Bunu başarabilmek için, padişahın, bayram günlerinde iki tarafında dizilmiş olan hizmetkârlara altın dağıttığı hizmetçi avlusunu harem binalarından ayıran, kırk altı metre uzunluğundaki Altın Yol’u geçmek gerekir. [...] Hadımlar, merdivenlerde durarak geçişi engellerler ve Cevri Kalfa, saldırganların gözlerine mangal korları fırlatır, bu sayede şehzade, odanın bacasından kaçma imkânı bulur.”38Genç şehzade, koluna bir hançer darbesi alır ama beklenmedik bir şekilde, bazı görevlilerin gelişi ve suikastçıların kaçması sonucunda kurtulur.

Onca kadının arasında...

Padişahın kızlarından biri evlenecek olduğunda ilk şahit her zaman haremağasıdır. Tüm törenleri o düzenler. Bunlardan ilki de, damada kürk kaftan hediye edilmesidir. Damadın bu kaftanı giymesine de yine haremağası yardımcı olur. Daha sonra, damadın müstakbel eşini kolundan tutarak haremin kapısına getirir. Padişahın zevkine ve arzusuna göre ve aynı zamanda döneme göre, bu şehzade düğünleri az çok Osmanlı iktidarını yansıtmaktadır. Ama, monarşinin devamı için kralın bir veliaht sahibi olmasını bekleyen Avrupa hanedanlarının aksine, Osmanlılar bu düğünlere çok az önem verirler çünkü harem sayesinde padişah daima çok sayıda olası veliahda sahiptir.

Haremağası, imparatorun yatağıyla ilgilenmez. Padişahın dört resmi eşiyle olan ilişkileri doğrudan bir kâhya tarafından yönetilir. Valide sultana yakın olan ve baş hazinedar unvanı taşıyan bu kadın, padişahın cinsel yaşamına ilişkin bir takvim tutarak önemli bir rol oynamaktadır. Haremağası ise, cariyeleri ve köleleri yönetir, bu da birkaç yüz kadını kapsayan bir erotik tercihle ilgilenmektir. III. Murad (1574-1595) gibi padişahlar, her geceyi başka bir cariyeyle geçirirler. Bu padişah, eşlerini ihmal etmektedir.

Tüm Batılı fantezilerin nesnesi haline gelmiş olan haremin katı bakış açısına göre, satın alınan veya hediye edilmiş olan genç kızları on veya on iki yaşında eğitmek gerekir. Hint medeniyetinin ve onun meşhur Kama Sutra’sının tersine, bölümleri aşktan söz etmesi gereken, sözlü bu eğitime dair geriye hiçbir şey kalmamıştır. Üstelik, bir odalık tarafından iyi öğrenilen şehvet sanatı, gözde ve hatta –neden olmasın– eş konumuna yükselmeye giden bir yoldur. Bu eğitimin haricinde, bazı hadımlar bu kadınlardan, elleriyle, ağızlarıyla ve bazı erotik gereçlerle gönüllerince faydalanırlar. Bu kadınlardan birçoğu saltanatın son yıllarında haremden ayrıldıklarında, hadımların şanı İstanbul’da birçok dedikodu ve fantezinin kaynağı olmuştur. Kocasını çok mutlu eden bilmem hangi kadından söz edildiği gibi, “hadımların inceliğini” bilmeyen kocaları tarafından hayalleri yıkılmış diğer kadınlardan da söz edilir...

İmparatorluğun son dönemlerinde, haremi besleyen cariyelerin tümü, Çerkezlerin daima en beğenilen ırk oldukları Kafkasya’dan gelmektedir. Asıl gelenek, on dört yaşına gelen genç bakirenin, Ramazan ayının yirmi yedinci gecesinde padişahla ilk kez beraber olmasıdır. Kız, sultandan hamile kaldığı takdirde sıklıkla kürtaja başvurulur, tabii eğer bu cariye efendisi tarafından çok beğenilmezse. Fakat gerçek hayatta, padişahlar anneleri Valide Sultan’ı düzenli olarak ziyaret ederler. O da, haremin yeni üyelerini oğluna sunmaya gayret eder. Bu genç kızlar, kahve servisi yaparlar ve padişah içlerinden birini beğenirse hadıma haber verir; bu genç kıza gözde denir ve derhal imparatorun yatağı için hazırlanır. Protokolün sıkı sıkıya uygulanması için haremağası, hizmetkârlardan da yardım alarak, tüm ayrıntılarla ilgilenir. Genç kızın, padişahın alacakaranlık odasına girmesi, yerde sürünmesi, yatağın çarşafını öpmesi ve sonra da efendisiyle asla göz göze gelmeden, yatağın içine süzülmesi gereklidir.

Buna karşılık, cazibe veya masumiyet bu töreni bozmuş olmalıdır. Bu riski göze alan kız, bolca cazibeye başvurmalıdır, genç Fransız Aimée Dubuc de Riverie’nin şüphesiz yapmış olduğu gibi.39Napoléon’un eşi Josephine de Beauharnais’nin kuzeni olan yirmi bir yaşındaki bu genç kız, 1797’de Cebelitarık açıklarında korsanlar tarafından esir alınır. Nantes’da rahibelerin yanında sekiz yıl geçirmiştir ve doğduğu Antiller’e doğru yol almaktadır. Güzelliğinden çok etkilenen Cezayir hükümdarı, onu Padişah I. Abdülhamid’e hediye eder. Müslüman olan ve “kalbin izi” anlamına gelen Nakşıdil adını alan Aimée, sarışınlığı ve pek soylu davranışlarıyla kendini çabucak sevdirir. Beklenen olur: Bir gece, haremağası onu padişahın yatağını paylaşmak üzere hazırlatır.

Aimée, padişahın beklentilerini karşılamış olmalıdır çünkü sabah uyandığında her yanının mücevherlerle kaplı olduğunu görür. Kısa süre sonra bir erkek çocuk dünyaya getirir ve böylece padişahın dördüncü eşi olur. Aimée de Rivery’nin oğlu, 1808’de II. Mahmud adıyla tahta geçer ve 1839’a kadar hüküm sürer. Fransız bir anneden dünyaya gelmiş olan bir padişah, uçsuz bucaksız Osmanlı İmparatorluğu’nu otuz bir yıl boyunca yönetmiş olur. Bu kadın, kutlamalar, havai fişek gösterileri ve konserler düzenleyerek saray yaşamına damgasını vurur. Bu aynı zamanda, görece özgürlüklerin tadını çıkarmaya başlayan harem için liberal bir dönemin başlangıcı olmuştur ve Fransız büyükelçilikleri, Babıâli’nin nezdinde güçlenirler. Tüm bunlar –büyükelçilik hariç– 19. yüzyılda, II. Abdülhamid’in döneminde son bulur.

Beşir Ağa adlı büyük kişilik

Aslında, bu hadımların arasında sıradan kişilerden çok sıra dışı insanların bulunması olasıdır. Kimileri yardımseverlikleriyle, kimileri de, her toplumda olduğu gibi, kötülükleriyle dikkat çekerler. Ama içlerinde bir kişi vardır ki, işte onun kaderi konuşulmaya değer.

Bu, Doğu hadımlarının uzun tarihinde kuşkusuz alışılmışın dışında bir kişiliğin hikâyesidir. Ondan önce başka hiçbir hadım bu denli nüfuza sahip olmamıştır ve kendisinden sonra gelen darüssaade ağalarından hiçbiri İstanbul’da, Osmanlı İmparatorluğu üzerinde onunkine benzer bir iktidar kuramamıştır. Üstelik Beşir Ağa, yirmi dokuz yıl boyunca görevde kalmıştır –ki bu ulaşılamamış bir rekordur– ve hâlâ görevdeyken yaşamı son bulmuştur. Bu da sıra dışı bir durumdur çünkü haremağaları, en iyi olasılıkla zengin bir sürgün hayatı sürerler, ama sık sık da Topkapı’nın arka avlularından birinde boğazlanarak ölmektedirler. Beşir Ağa’nın siyasi ve diplomatik anlamda hatırı sayılır katkıları olmuştur fakat bunların ayrıntılı açıklaması eserimizin çerçevesini fazlasıyla aşacaktır. Mısır ve Türk kökenli kaynaklar sayesinde hakkında birçok ayrıntıya sahip olduğumuz ve bir İngiliz üniversitesinin hazırladığı bir teze40 konu olmuş büyüleyici bir kişilik diyebiliriz onun için.

1655’te doğan Beşir Ağa, Habeşistan’da esir düşer ve hadım edilir. Yani, siyah ırktandır. Aslen Hıristiyanken, âdet olduğu üzere Müslüman olur ve yeni bir isim alır. Gelecek kuşaklar onu bu isimle anacaklardır. Mesleğine ilişkin eğitimi aldıktan sonra, padişahın hizmetindeki hadımların alışıldık müfredatını takip eder ve çabucak padişahın sırdaşlarından biri olur. Daha sonra, Darüssade Ağası görevini üstlenir, yani, saltanattaki en yüksek mertebelerden biri olan haremağalığına ulaşır. Beşir, sonradan Müslüman olmuş olsa bile İslam dinine sıkı sıkıya bağlıdır, aynı zamanda teolojik tartışmalara da ilgi duyar. Topkapı Sarayı’nın içinde kendine küçük bir cami yaptırır ve burada kitap koleksiyonu yapmaya başlar. Sevdiği kitaplar dini metinlerdir fakat aynı zamanda şiire, tarihe ve edebiyata dair çok sayıda Türkçe, Arapça ve Farsça kitap toplar. Kitaplara olan tutkusu öyle bir hale gelir ki, hayran olduğu Jean-Claude Flachat gibi Avrupalı büyük kitapseverler tarafından da tanınmaya başlar. Saint-Chamond Kraliyet Fabrikası’nın yöneticisi olan bu Fransız sanayici, birçok kez Türkiye’de konaklamış ve Beşir Ağa’yla yakın dost olmuştur. Haremağası, onun hareme giren ilk Avrupalı olmasına izin vermiş ve Fransız, bunun ne büyük bir ayrıcalık olduğunu kavramıştır: “Mitoloji tanrıları” diye anlatır daha sonra, “herhalde kendilerini insanlara daha kolaylıkla göstermişlerdir. Ve Tartarus bile girerken bundan daha iyi korunamazdı!” Flachat, yeri gelmişken, I. Mahmud’un haremağası eşliğinde oynadığı, oldukça erotik bir oyundan söz eder. Padişah, odalıklarının hamama giderken dikiş yerleri önceden bir sıra tutkalla yapıştırılan bir gömlek giymelerini ister. Sıcak etkisini gösterir göstermez bu gömlekler doğal olarak kadınların bedeninden düşer ve padişah, bu sahneyi gizli bir pencereden seyrederek kadınların çıplaklığının tadını çıkarır. Daha sonra, en çok beğendiği kadını gidip kendisine getirmesi için hadımını görevlendirir.

Flachat, haremağasının, her gün okuyarak, tartışarak ve kitaplara başvurarak kütüphanesinde saatler geçirdiğini fark eder. Kitaplara duyduğu tutku sonucunda Beşir Ağa, III. Ahmed’in annesi Gülnuş Emetullah’ın, Ayasofya Camii’ne koyduğu kitapları kendisine hediye etmesinden sonra, Eyüp Camii’nde ikinci bir kütüphane yaptırır. Bu iki kütüphane de eksiksiz olarak muhafaza edilmiştir ve bugün de İstanbul’da bulunan büyük Süleymaniye Camii’nde ziyaret edilebilirler. Beşir Ağa’nın dine duyduğu bu hevesi anlamak için, Osmanlı padişahlarının kendilerini, İstanbul ve Kahire’nin başkenti olduğu, Sünniliğin dört mezhebinden biri olan Hanefi ekolünden saydıklarını söylemek gerekir.41Ve teolojik tartışmalar, henüz Şiiler ve Sünniler arasında bugün olduğu gibi şiddetli çatışmalar yaşanmadan, ümmeti, yani inananların dünyasını hareketlendirir. Beşir Ağa da koyu bir Hanefidir fakat diğer imamlarla da teolojik ve felsefi tartışmalar, sohbetler yapmaktan zevk alır. İnançlarını sağlamlaştırmak için Medine’de bir kütüphane kurar, sonra da Kahire’deki El Ezher Üniversitesi’ne kitap tedarik eder ve burada, daha sonra birçok ülkede yayımlanacak kutsal metinleri elle tekrar yazmaları için sürgüne gönderilmiş veya emekliye ayrılmış hadımları çalıştırır.

Beşir Ağa’nın dini rolü bununla kalmaz, çünkü uçsuz bucaksız Osmanlı İmparatorluğu’nun birçok yerinde, Rumeli sınırlarına dek uzanan İslami vakıflar kurmaya başlar. Böylelikle, önce Bulgaristan’daki Şistov kentinde, sonra da Kahire’de ve Bağdat’ta birer medrese açılır. Bunlardan her birine birçok kitap tedarik edilir. Beşir Ağa, İstanbul’da bile peygamberin hadisleri konusunda uzmanlaşmış geleneksel bir medrese açar. Bu okul, yoksul ve yetim çocuklara ücretsizdir. Cami avlularına yaptırdığı güzel şadırvanlardan ise henüz söz etmedik bile.

Daha önce söylediğimiz gibi, haremağaları, Memluklarla başlamış olan gelenekler doğrultusunda Mekke ve Medine kutsal şehirlerinin (haremeyn) korunmasını üstlenmişlerdi. Beşir Ağa, bu sorumluluğu yerine getirmesi için, yakınlarından biri olan Osman Ağa’yı Mısır’da kişisel temsilcisi olarak görevlendirir. Osman Ağa, köle ihracatıyla, özellikle de hadımların İstanbul’a gönderilmesiyle ilgilenmektedir ama Osmanlı İmparatorluğu’nun ikinci başkenti olan Kahire’de Beşir Ağa’yı da temsil eder. Tıpkı patronu gibi, bu kişi de itibar ve refaha kavuşur; kendi birliğine sahiptir ve Yukarı Mısır’ı bey unvanıyla yönetir. Bu bölge özellikle verimlidir ve kendisi de buradan, efendisinin verdiği görevleri yerine getirmek amacıyla, Mekke ve Medine’ye gönderilmek üzere önemli miktarda tahıl elde eder. Ama o dönemin âdetleri gereğince, Osman Ağa bu göreve kavuşabilmek için görevin asıl sahibini öldürtmek zorunda kalmıştır. Büyük miktarda buğday, Yukarı Mısır’dan çıkarak, her sene Mekke’ye hacca giden akıl almaz büyüklükteki mümin kervanıyla birlikte Arabistan’a ulaşır. Hac organizasyonu kolay bir iş değildir: hacıların korunmasından sorumlu yeniçerileri ayarlamak, aynı zamanda, bu zengin kervanları yağmalamaktan zevk duyan Bedevi şefleriyle de iyi ilişkiler içinde olmak gerekir. Osman Ağa, İstanbul’dan gösterişli kıyafetler getirtir, bunlar, kervanın geçmesine izin vermeleri karşılığında çölün efendilerine hediye edilmektedir.

Beşir Ağa doksan bir yaşında öldüğünde, Padişah I. Mahmud tüm imparatorlukta kırk gün yas ilan eder. Bir cenaze konvoyu, Topkapı’dan ayrılarak Haliç’ten yukarı çıkar ve onu Eyüp’e, çok sevdiği camisine ve padişahların, vezirlerin ve diğer devlet büyüklerinin yattığı mezarlığa götürür. Caminin hemen yanındaki mezara gömülmeden önce kulağına kelime-i şahadet okunur. İslam inancına göre kişi öldükten sonra iki melek gelir ve inancının gerçekliği konusunda onu sorguya çeker. Ölen kişinin, inananların cennetine girip giremeyeceğine bu şekilde karar verilir. Beşir Ağa’nın mezarı, görece sadedir ve mezar taşının üzerinde yalnızca şunlar yazar: “Darüssaade’nin erdemli ve soylu bekçisi Beşir Ağa burada yatıyor. Mekânı cennet olsun.”

Kendisinden sonra gelen dört haremağası da Beşir Ağa adını alırlar. Bu durum, İstanbul’da bir ilktir. Ama bu adamlardan sonuncusu ne onun onuruna, ne de konumuna saygı göstermiştir. Adı Moralı Beşir Ağa’dır ve halkın gözü önünde asılarak idam edilmiştir. Hesapların genellikle bir arka avluda görüldüğü İstanbul’da böylesi bir duruma daha önce hiç rastlanmamıştır. Sahip olduğu güçle kuşkusuz sarhoş olan hadım Moralı, daha çabuk zengin olma amacıyla kötülükler yapar ve çevresini korumalarla, Kırım’dan getirterek görevlendirdiği Tatarlarla donatır. Bu kişiler de haydut gibi davranıp halk ayaklanmalarına sebep olurlar. Sadece hırsızlıklar değil, cinayetler de olur ve Moralı hapse atılır. Daha sonra da, bu üzücü dönemin bitişiyle şüphesiz rahatlamış olan kalabalığın önünde asılarak idam edilir. Moralı daha sonra, en düşük konumdaki hizmetkârlara ayrılan, Boğaz’ın Anadolu kıyısındaki bir mezarlıkta toprağa verilir.

Bu talihsiz olaya rağmen, Beşir Ağa’nın hüküm sürdüğü dönemin uzun vadeli sonuçları olmuştur. Öncelikle, bu dönemden itibaren haremağaları, iktidara geçmek üzere yetiştirilen genç şehzadelere, ne alanda olursa olsun, eşlik etmeye başlarlar. Bunun dışında, vezirler uzun süre boyunca nüfuzlarından alıkonurlar çünkü Beşir Ağa, onları keyfine göre atamak veya görevden almak gibi bir âdet başlatmıştır. Ve bu nüfuz mücadelesi, neredeyse Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyıllarına dek sürmüştür.

Odalıklara elveda

Türkiye’nin hızlı Batılılaşması, gelenek ve göreneklerdeki etkisini, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gösterir. Çokeşlilik ve haremler, gitgide yalnızca Osmanlı’daki soylu sınıfın ufak bir azınlığını ilgilendirmeye başlar. II. Abdülhamid, 1902 yılında, becerisi ve dürüstlüğüyle tanınan Hariciye Nazırı Ahmet Vefik Paşa’yı ödüllendirmek ister. Geleneklere göre, en güzel hediye bir kadındır ve padişah, haremağası Behram Ağa’yı, haremden bir kadın seçip nazırın evine kadar kadına eşlik etmesi için görevlendirir. Ahmet Vefik Paşa hediyeyi geri çevirir çünkü zaten sevdiği bir kadınla, Atina’da karşılaştığı bir İsviçreli hanımla evlidir.

Çokeşliliğin işte böylece reddedilmesi, simgesel olarak bir dönemin bitişine damgasını vurur. Aslında, 1909’da haremin feshedilmesiyle birlikte, artık yalnızca simgeler değil, kurumlar da çökmeye başlar. Bu da, tekrar basit hizmetkârlar haline gelmiş ve asıl görevleri ellerinden alınmış hadımların sonu olur. Üstelik, kimileri onlarca yıldır inzivaya çekilmiş olan kadınlar Osmanlı saraylarından ayrılırken hiçbir hadım orada değildir.

İngiliz gazeteci Francis MacCullagh, genç Türk hükümetinin padişah V. Mehmed Reşad’dan haremin son sakinlerinin de “serbest bırakılmasını” istemesi üzerine, bu acıklı sona tanıklık eder. Memurlar, Anadolu ve Çerkesya’daki onlarca kasabaya telgraflar yollamış ve İstanbul’da kaçırılan veya satılan kızların ailelerine kavuşmayı beklediğini haber vermiştir. Bu aileleri Yıldız’dan İstanbul’un kuzeyine, Topkapı’ya taşımak için tam otuz bir at arabası lazım olur. Burada, en güzel geleneksel kostümlerini giyerek tüm Anadolu’yu geçmiş olan dağlılar, kimliklerini kaydeden ve taleplerini araştıran bir kurulun karşısına çıkarlar. Daha sonra, odalıkların, bu kavuşmayı endişeyle beklediği bir salona alınırlar.

Ve şu sahnelere tanık oluruz: “[..] Babalarının kollarına atılan kızlar, erkek kardeşlerini veya kuzenlerini, hatta bazen hiç tanımadığı bir akrabasını öpen kız kardeşler. Bu kadınların süslü püslü görünümüyle dağlıların kaba havası arasındaki zıtlık, bu sahnelerin en tuhafı değil. Bazıları, dillerini unuttukları için artık yakınlarını anlamıyorlardı...”42En üzücüsü ise, önemli bir kişiye hediye edilen veya Boğaz’da boğularak öldürülmüş olan kızlarına kavuşamayan ailelerdir. Çoğu gözyaşları içinde olan odalıklar, birbirlerini tebrik eder ve şüphesiz yoksulluğundan korkmadıkları bir geleceğe doğru kendilerini götürecek eski püskü arabalara binerler. İki yüz on üç kadın, bu şekilde özgürlüğüne kavuşur. On beş yıl sonra, dünyada en iyi korunan saray kapıları halka açılır...

Araştırmacı veya tarihçi eksikliğinden değil, büyük ölçüde, Osmanlı dönemine dair radikal eleştirilerde bulunan Kemalist rejim sebebiyle, bu geçmiş Türkiye’de hâlâ gölgelenmektedir. Fakat, günümüzde bu durum yavaş yavaş değişmekte. II. Abdülhamid’in torunu Ertuğrul Osman’ın Eylül 2009’da İstanbul’daki Sultanahmet Camii’nde yapılan cenazesine yüzlerce Türk’ün ve birçok devlet adamının geleceği kimin aklına gelirdi? Tabii ki, üzerinde Beşir Ağa’nın resmi bulunan tişörtlere henüz rastlamıyoruz ama Ottoman markası, birçok genç insan tarafından gururla taşınan “İmparatorluk karşı saldırıya geçiyor” sloganını çıkarmış. İstanbul gençliği, bir Amerikan fast-food zincirinin piyasaya sürdüğü “sultan” mönülerine bayılıyor. Bu ufak tefek ayrıntılar, 2009’da Başbakan tarafından açılan Panorama 1453 Tarih Müzesi’yle güçleniyor. Burada, Bizans’ı Hıristiyan imparatorların elinden alan Fatih Sultan Mehmed’in savaş destanını, üç yüz altmış derecelik bir ekrandan izleyebiliyoruz. Yorumlar da, tüm ziyaretçilerin hayranlığını kazanmak amacıyla, özenle hazırlanmış. Fakat, bu sokak folklorunun ötesinde, Türkiye’nin geçirdiği evrim imparatorluk nostaljisini uyandırmışa benziyor.

36 a.g.e., s.118

37 Philip Mansel, Constantinople, s. 109.

38 İlhan Akşit, Osmanlı’nın Gizemi Harem, Akşit Kültür Yayınları, İstanbul, 2007, s. 133.

39 Bu genç Fransız kızının hikâyesi şu eserde romanlaştırılmıştır: Michel de Grèce, La Nuit du Sérail, Olivier Orban, Paris, 1982.

40 Jane Hathaway, Beshir Agha: Chief eunuch of the Ottoman Imperial Harem, Oxford publications, Oxford, 2005.

41 İmam Ebu Hanif tarafından 8. yüzyılda Bağdat’ta kurulan bu okul, günümüzde daha çok Arapça konuşmayan İslam ülkelerinde yaygındır.

42 N. M. Penzer, The Harem, Springbooks, 1965’teki yeni basım, Londra, 1936, s. 20.

5

Hadımların yüce organı

12 Temmuz 2006 günü, küçük bir grup insan, Bologna Manastırı’nın avlusunda, 121 numaralı adada, 1 numaralı mezarın önünde heyecanla buluşurlar. Mezarın içinde, biri erkek diğeri kadın, iki kişinin bedeninden geriye kalanlar bulunmaktadır. Kadının adı Maria Carlotta Pisani Tadolini’dir, daha çok Farinelli adıyla bilinen Carlo Broschi’nin yeğenidir. İki yüz yirmi dört yıl evvel ölmüş olan dünyaca ünlü hadımın bedeninden geriye yalnızca birkaç iskelet parçası kalmıştır: iki uyluk, bir omur, bir kaburga kemiği, bir dirsek kemiği ve bir kürekkemiği, aynı zamanda, üzerinde görece iyi denebilecek sayıda diş bulunduran bir altçene. Buna karşılık –ki kimse bu duruma şaşırmamıştır– ipekli İspanyol şövalyesi pelerininden geriye tek bir iz kalmamıştır.1

Farinelli’nin sırları

Bu cenazeyi mezardan çıkarma kararı, Farinelli Araştırmaları Merkezi’ne, Bologna, Pisa ve New York üniversitelerinde görev yapan bilim insanlarına ve aynı zamanda bir sanat hamisine aittir. Bu kişi, Floransalı antikacı Andrea Bruschi’dir. İsmi, idolünün isminden yalnızca bir harf farklıdır ve kendisi hadımları ve onların en ünlülerini tutkuyla sevmektedir. Bunu yapmalarının sebebi, ses kapasiteleri insanları şaşırtmaya devam eden bu adamın bedeninden geriye kalan kemiklerin incelenmesidir. Araştırmacılar aynı zamanda, genç Carlo’nun, on yaş civarında maruz kaldığı hadım edilme işleminin fiziksel sonuçlarını anlamak ve onun biyolojik profilini belirlemek de isterler.

Bu mezardan çıkarılma işlemi, bel canto dünyasında bazı eleştirileri de beraberinde getirdiği için, araştırmacılar, büyük hadımın sevenlerini rahatlatmak için acele ederler ve araştırmaları biter bitmez kemik kalıntılarının Bologna’daki mezara büyük bir özenle geri konulacağına dair söz verirler.

Il Cantante Farinelli con amici, Jacopo Amigoni (1750 dolayları).

Farinelli, kendisi için çok değerli olan iki kişiyle beraber: opera şarkıcısı Teresa

ve birçok eserini yorumladığı, şair ve libretto yazarı Pietro Metastasio.

Ekim 2007’de sunulan ilk sonuçlar, öncelikle hadımın çok uzun boylu bir insan olduğunu doğrular. Farinelli’nin boyu hiç şüphesiz iki metreye yakındır ki bu da, şimdikinden kesinlikle daha kısa boylu erkeklerle dolu bir dünyada, alışılmışın dışında bir boydur. Profesör Maria Giovanna Belcastro’ya göre, Farinelli’nin bu denli uzun boylu olması, hadım edilmesiyle doğrudan bağlantılıdır; testosteronun etkisi durdurulmuş ve büyüme hormonları sayesinde kemik sistemi aşırı derecede gelişmiştir. 18. yüzyılda yaşamış başka bir hadım, Marianini de, Farinelli’ninkine yakın bir boydadır; o da iki metreye yakındır. Artık biliyoruz ki, dünyadaki tüm hadımlar, en azından ergenlikten önce hadım edildilerse, ülkelerindeki diğer erkeklerin ortalamasından daha uzun boya sahiptirler. Bu kemik bozukluğu, gelişimi vücudun genelinden daha yavaş olduğu söylenen kafayı da etkiler; birçok araştırmacı, hadımların kafataslarının küçük olduğunu tespit etmiştir.

Antropologlar daha sonra, alında hiperostozis tespit eder ve çenenin de geniş olduğunu fark ederler. Otuz iki dişten yirmi beşi hâlâ durmaktadır, bu da, sanatçının ağız sağlığına dikkat ettiğinin kanıtıdır. Buna karşılık, sayıca çok az olan iskelet kalıntıları, ne ağzın büyüklüğünü ne de göğüs çevresinin genişliğini doğrulamaya yetmez. Sanatçının, bir notayı bir dakikadan fazla koruyabilme yeteneği, ciğerinin hacmine bağlanmıştır.

Hadım edilme işleminin bedensel sonuçlarına dair bilgilerimiz günümüzde, sömürge ülkelerindeki doktorların kalbi veya ciğerleri kulakla dinlediği 20. yüzyıl başlarına göre daha belirgindir. Her halükârda, Eski Yunan’da ve Çin’de baskın olan “Dört Mizaç ve Dört Salgı” kuramından uzaklaşmış durumdayız. Eskiler, cinsiyetleri, beden salgılarına göre ayırmaktadırlar. Erkek bedeninin sıcak ve kuru, kadın bedeninin ise soğuk ve nemli olduğunu varsayarlar. Hatta denilebilir ki kişinin yaşına göre, alt gruplar bulunur: çocuklar sıcak ve nemli, ihtiyarlar ise soğuk ve kurudurlar. Tıp dünyası, uzun süre boyunca, bu salgıları bozan dengesizliklere karşı mücadele etmeye uğraşmıştır. Eski Yunanlılara göre, hadımlar, kadınlaşmak amacıyla kategori değiştirirler. O çağlardan beri tıp, bireylerin bedensel evrimine hormonların karmaşık oyununu da katmıştır ve testislerin ergenlikten önce alınması, ezilmesi veya testis dokularının ölümü hormonları altüst eder, daha da açık konuşmak gerekirse, bir hipogonadizm olgusuna neden olur.

Hadımlığın yol açtığı sonuçlar ve bedensel dönüşümler, eğer kişi ergenlikten önce hadım edildiyse, daha da önemlidir. Buna karşılık, uzmanlar tipik bir hadım portresi çizmeyi reddederler çünkü cerrahın becerisi, yan zararlar ve hatta müdahalenin gerçekleştiği psikolojik şartlar gibi çok sayıda etken işin içine girer. Her halükârda, hadımlığın en bariz sonuçlarından biri yüzün (fakat cinsel bölgenin değil) tüysüzlüğü ve sesin değişmemesidir. Bunlar, ikincil cinsel özelliklerdir. Bu son konuya, İtalyan virtuosi’lere ayrılan bölümde özellikle değinilecektir.

Ses, kadın sopranoya yakın olan, yüksek bir seviyede sabitlenir çünkü hadım olmayan erkeklerde olduğu gibi bir oktav inmez. Bu sonuç, büyümesi erkeklik hormonları tarafından sağlanan ses tellerinin hacimsizliğinden ileri gelmektedir. Ses değişmediği için gırtlak, ses tellerinin uzadığı ve güçlendiği alışıldık ergenlik dönemi evriminden etkilenmez. Bir doktor, genç yaşta hadım edilmiş bir bireyin gırtlağını kesip inceleme fırsatı bulmuş ve organın, normal bir gırtlağın üçte ikisi boyutlarında olduğunu tespit etmiştir.2Hadımların sırrı da işte buradadır çünkü sesin tizliğini belirleyen etken gırtlak kaslarıdır. Bir çocuk gırtlağını besleyen ve bir yetişkinin ses yoluna açılan, güçlü bir ciğer körüğüne sahiptirler. Bu çocuk gırtlağının hareket etmediği ölçüde ses telleri de ağız boşluğuna yakın kalırlar, bu da, sağlam bir eğitimle daha da saflaştırılabilen, hatırı sayılır bir berraklık kazanımı sağlar. İtalyan konservatuvarlarının da rolü budur. Patrick Barbier, konuyu iyi özetlemiştir: “Hafifliği, esnekliği ve tizliğiyle erkek sesinden farklı, ışıltısı, temizliği ve kuvvetiyle kadın sesinden farklı, [...] hadım sesi, yetişkine özgü kaslanma ve etkileyiciliğiyle çocuk sesinden de üstündür.”3

Hadımların gövdelerinde ise birçok değişikliğe rastlanır. Göğüs kısmı yağlanır ve kadın göğsüne benzer bir görüntüye bürünür ve göğüs kafesi yuvarlaklaşma eğilimindedir. Bu son olgu, şarkıcının ses gücünün vurgulanması açısından olumludur. Hadımların genel görünüşü de değişir ve cilt donuk ve buruşuk bir görünüm alır. Bununla birlikte saçlar genellikle gürdür çünkü kellik, her iki cinse de özgü bir olgudur. Genç erkeğin maruz kaldığı hormon dengesizliği, diğer yandan, Farinelli’de ve Osmanlı ve Habeşli hadımlarında gördüğümüz gibi, bedenin bazı bölümlerinin fazla gelişmesine ve boyun çok uzamasına sebep olan değişikliklere de neden olur. Kolların uzaması da kesin bedensel değişikliklerden bir tanesidir. Buna karşın, hadımların penisi daha fazla gelişmeme eğilimindedir.

Hadımlarla yakından ilgilenenler yalnızca İtalyan akademisyenler değildir. Amerikalı araştırmacılara göre, hadımların diğer erkeklere kıyasla daha uzun yaşamaları beklenir, bunun sebebi de hastalıklara karşı daha güçlü olmalarıdır. İçlerinden birçoğu “Altmış yaşından sonra ölmüştür ki bu da, o dönem için ileri bir yaştır: Annibali altmış dokuz yaşında ölür; Aprile seksen bir; Bernacchi yetmiş bir [...] Atto Melani seksen sekiz yaşında Paris’te ölür ve Banieri de öldüğünde doksan yedi yaşındadır!”4Versailles Şapeli’nin hadımları ise daha da fazla yaşamışlardır. Hepsi de doksan yaşını aşmıştır ve içlerinden biri, Antonio Bagniera, yüz iki yaşına dek yaşamıştır.5

Antropologlar sayesinde belki bir gün Farinelli’nin DNA’sının sırlarına kavuşuruz ama kesinlikle ruhunun sırlarına kavuşamayacağız. Dahası, kendisi opera sanatında bir tür kusursuzluk simgesi olduysa da, döneminde tek değildir ve çok eski bir soyun uzantısıdır.

Tanrıların hizmetindeki melek sesleri

Aslında İtalyanların icat ettiği bir şey yoktur. Asya’dan Akdeniz havzasına kadar, medeniyetlerin birçoğunda hadımlar saflıklarıyla ve şüphesiz, seslerinin tuhaflığıyla6 anılmışlardır. Zaten bu ses, gözlemcileri her zaman şaşkınlığa düşürmüştür ve yüzyıllardan beri Hintli, Yunanlı veya Arap kuramcılar, bu nitelikleri tarif etmeye çalışmışlardır. Aristoteles, hadım sesini kadınların, ihtiyarların veya bir hastalık yüzünden bitap düşmüş insanların sesiyle kıyaslar. Ve eski metinlerde en çok tekrarlanan niteleme sıfatları “ince, narin ve tiz”dir. Hadımların kendilerini sesle ifade etmeleri, Ortadoğu’da eski nesillerden beri devam eden bir gelenektir. Günümüzde Doğu Akdeniz kadınları tarafından, toplumsal, toplu ve ailevi olaylara ilişkin kendini sesle ifade etmenin bir yolu olarak hâlâ uygulanan zılgıtlar, buna eşlik ederler. Ses tellerinin, dilin ve dudakların beraber hareket etmesi ve elin ağzın önünde hareket ederek cıvıltılar ortaya çıkarması, bu şekilde ses efektlerinin de elde edilmesi söz konusudur. Genç İtalyan hadımlar, buna benzer ara nağmelerle süslenmiş sesleri, ellerinin yardımı olmadan çıkarmayı konservatuvarlarda öğrenirler.

Tanrıça Kibele’nin Anadolu’daki hadım rahipleri, MÖ 1. yüzyılda Latin şair Catullus tarafından tasvir edilen bu tip ilahileri söylerler. Galli’lerin, yani ana tanrıçanın hadım papazlarının bu zılgıtı, inananlarda, kendini hadım etmeye kadar varan bir kendinden geçme haline neden olur. Bu ibadet, inananların, Galli denilen hadımlardan oluşan bir koronun katılımı ve genç hadım tanrı Attis’i canlandıran bir solistle birlikte, tanrıçaya ilahiler söylemesine dayanır. Parlak bir müzik, yaylı ve nefesli müzik aletleriyle ayine eşlik eder. Anadolu, günümüzde Türkiye’nin bulunduğu toprakların güney bölgesi ve Mezopotamya ovaları, kendilerini dini ilahilere adamış olan bu hadımları tanımıştır. Astarte ve İştar gibi diğer tanrıçalara adanan buna benzer başka ibadetler de vardır. Havari Paulus, bu büyük pagan törenlerini şiddetle kınamıştır. Hıristiyanlığın bu topraklarda geliştiğini de belirtmek gerekir ve ilk Hıristiyanların, pagan hadımların tuhaf putperest ibadetlerini süsledikleri meleksi seslerden etkilenmiş olmaları mümkündür.

Bu tür ilahi şarkıcıların Asya’da, saray hizmetkârlarınınki kadar eski bir zamandan, yani MÖ 8. yüzyıldan beri Çin’de de var olduğu doğrulanmıştır. Yeni yıl kutlamaları esnasında, Tang Hanedanı hükümdarları, hayvan kılığına girmiş yaklaşık yüz hadımdan oluşan bir koro eşliğinde, kötü ruhlara karşı bir tören düzenler. Koreliler, On İkinci Ayı, yani yeni yılı kutlamak amacıyla buna benzer kutlamalar yaparlar: Yüzlerce hadım, tapınakların çevresinde, meşaleler sallayarak dualar ederler. Çinli hadım Huang Xian, MÖ 1500 yıllarında sitarla verdiği bir eser sayesinde iz bırakmıştır. Buna karşılık, uzun süren Qing Hanedanı (1644-1911) boyunca, profesyonel şarkıcı ve oyuncu olan saray hadımları, Pekin’de boy göstermektedirler. Nezaket ve ağırbaşlılıktan oluşan özel bir tarz, görece yeni sayılan bu döneme damgasını vurmuştur. Bu şarkıcı-oyuncular, seslerini son derece yüksek bir perdeye kadar çıkarabilirler. Pekinli bazı modern tiyatro sanatçıları, bu konuda bize hâlâ bir fikir verebilir.

Milattan sonraki ilk yıllarda, Hindistan’da “tatlı sesli” hadımlar Natya Shastra’nın danslarına eşlik ederler. Rahiplik görevlerinden men edilmişlerdir ve yalnızca ilahi söylerler. Seslerini, khayal adı verilen, özellikle süslü bir tarz kullanarak, iki buçuk oktava kadar çıkarabildikleri söylenir. Günümüzdeki hicraların, el çırparak çektikleri zılgıtların da bu ötüş seslerini anımsatmaları mümkündür. Buna karşılık, eski Mısırlıların hadımların yardımıyla bu ilahileri kullanıp kullanmadıklarını bilmiyoruz. Osmanlı padişahlarında ise bu olası bir durumdur; ilk Müslümanlar, Hz. Muhammed’in telkinlerine uyarak, inananları görevlerinden uzaklaştırabileceği kaygısıyla, müziği çok sevmeseler de. Ayrıca, onlardan çok faydalanmış olsalar da, hadımlığı kınamaktadırlar.

Mulieres in ecclesiis taceant!7

Mühürler ve bir mektup. Hadımlığın Hıristiyan Batı dünyasında yayılması için, Aziz Paulus tarafından gönderilen bir mektup ve birkaç papanın uzlaşması yeterli olmuştur. Buna karşılık, Avrupa müzik tarihinin en parlak sayfalarını yazmış olan İtalyan hadımlara ilişkin, iki yüz yıl boyunca devam eden çılgınlığın temelinde yatan bu iki olayın arasında bin beş yüz yıldan fazla bir süre vardır.

Müziğin ve ilahinin dini rolü, ister pagan ister Hıristiyan olsun, insan ruhunun şüphesiz değişmeyen öğelerinden biridir. Kiliselerin mimarisinde, gökkubbeyi temsil eden beşik tonozlar ve taş kubbeler, en saf sesleri yansıtmalıdır. Dini coşkunluğa her zaman, seslerin güzelliği, ayini yöneten papazların güzelliği ve kutsal bitkilerin güzel kokuları eşlik etmiştir. Tüm duyuları cezbeden bir evren, ruhun yükselmesine elverişli, göklerin, inananlara sunulan tüm vaatlerini simgeleyen, kapalı bir dünya.

Öncelikle Paulus’un Korintlilere Birinci Mektup’ta söylediği “Kadınlar kilisede sussun” cümlesinin sonuçları ağır olmuştur.8Kilise babaları, Hıristiyan ayinlerinden kadın sesini çıkartarak, bu uygulamayı hayata geçirmişlerdir. Bu da, dini ilahilerin tiz seslerini söylemek üzere, eşdeğer bir hizmet sunabilecek erkek şarkıcıların koroya katılmasına vesile olmuştur. Bu şarkıcılar, çok tiz sesliler ve hadımlardır. Bununla birlikte, Katolik Kilisesi’nin tavrı, en hafif deyişle, belirsizdir. Konstantinopolis Konsili’nin, 867’de, din adamları (rahipler, diyakozlar, piskoposlar) kadar, papazlık eğitimi görmeyecek çocukların da hadım edilmesini yasakladığını hatırlatmamız yeterli olacaktır.

Hadımların ilk kez tam olarak ne zaman, kontrtenor sesleriyle Tanrı’yı övmelerine izin verildiğini bilmiyoruz. Aziz Ambrosa’dan VIII. Clemens’e kadar, içlerinde I. Gregorius ile V. Sixtus’un da bulunduğu birçok Katolik kilisesi prensi, bu alanda belirleyici bir rol oynamışlardır. Bunlardan ilki, 4. yüzyıldaki Milano piskoposu Ambrosa, pagan gelenekten gelen9, iki koronun dönüşümlü olarak söylediği antifoniyi doğu kiliselerinden almıştır. I. Gregorius ise 6. yüzyılda selefi II. Pelagius tarafından Bizans’a gönderilmiş ve yüzyıllar sonra Ortodoks kilisesinde icra edilecek olan dini ayinlerin yüce güzelliğini aktarması istenmiştir. Hadımlar, o dönemde Bizans İmparatorluğu saraylarının vazgeçilmez aktörlerindendir ama aynı zamanda kilisede tekdüze bir sesle icra edilen törenlerin de beğenilen birer unsurudurlar. Bizans kilisesi, var olduğu günden beri, çok sayıda hadım keşiş ve kilise adamı görmüştür ve bunlar, hiyerarşinin her türlü görevinde kendilerine yer bulmuşlardır. İlk Hıristiyan koroları yani, a capella’ları oluşturmuşlar ve dini Batı müziğinin temellerini atmışlardır. Ermenistan, Gürcistan ve hatta Rusya’dan sonra, Akdeniz havzasının çevresi de bu akımdan etkilenmiştir. Bu hareket, 4. yüzyıldan itibaren Sicilya’ya ulaşır ve o denli geniş bir bölgeye yayılır ki 12. yüzyılda hadımların ilahileri “tüm Doğu kiliselerinde kullanılmaktadır.”10

Aynı dönemde Roma’da, korolardaki tiz sesler, ergenliğe ulaşmamış erkek çocukları tarafından söylenmektedir. Bununla birlikte, 1528 yılında ortalığı kasıp kavuran veba gibi salgın hastalıklar yüzünden sürekli üyelerini yenileme ihtiyacı duyan koroda, nitelikli üyeleri muhafaza etmek kolay olmaz. Önce Fransa’dan genç şarkıcılar getirilir. Daha sonra, Spagnoletti denen İspanyol hadımlar, o dönem İspanyolların elinde olan Napoli’den geçerek görevi devralırlar. Reconquista zamanında, Kastilyalıların Arap saraylarında Nouba’yı keşfettiklerini de hatırlamak gerekir. Bu müzik, özellikle Verdun’dan satın alınan hadımlar tarafından icra edilmektedir ve bu kişiler, Hıristiyan ilahileri de söylemeye başlarlar. Bu etki, Mozarap gelenek aracılığıyla iyice yerleşmiştir. Papalık sarayının ilk hadımı, 1562’de, İspanyol Francisco Soto olur. Ve Papa V. Sixtus’un 27 Eylül 1589’daki Cum pro nostro pastorali munere sözüyle birlikte büyük bir adım atılır ve kiliselerde hadımların varlığı kabul edilir. Nihayet, 1599’da, Papa VIII. Clemens, birçok tartışmaya da yol açarak, iki İtalyan hadımı, rahip Pietro Paolo Folignate ve rahip Girolamo Rossini Perugino’yu papalık korosuna kabul eder. Bu iki papanın, yani V. Sixtus (1585-1590) ve VIII. Clemens’in (1592-1605)11ilahiler üzerindeki etkilerinin de ötesinde, kilise tarihinde çok önemli roller oynadığını belirtmemiz gerekir: V. Sixtus, Roma’yı hatırı sayılır ölçüde güzelleştirmiş ve VIII. Clemens de, edebiyata ve müziğe katkıda bulunarak, özellikle besteci Roland de Lassus’e yardım ederek, seçkin bir sanat hamisi olmuştur.

1625: Son Spagnoletto’nun ölümüyle birlikte falsetto’cular gider ve yerlerini hadım erkek çocuklarına bırakırlar. Hadımlar iki yüzyıldan fazla bir süre boyunca, papalık korolorunda üstünlüğe sahip olacaklardır. Bu modanın 1660’lı yıllarda önce Papa X. Clemens’in, sonra da Papa XI. Innocentius’un Papalık Devleti’ndeki kadınların tiyatro sahnelerinde yer almasına ilişkin koydukları yasakla birleşmesi, sesleri ergenlik döneminde değişmemiş12 genç erkek çocuklarına yoğun bir talep duyulmasına sebep olur. İtalyan tarzı operaya gösterilen büyük ilgi, hadımların başarısını tüm Avrupa çapında duyurmuştur. 1668-1798 yılları arasında Roma’daki ve Papalık Devletleri’ndeki tiyatro sahnelerinde şarkı söyleyen hiçbir kadın olmamıştır. Tüm kadın rolleri, hadımlar tarafından canlandırılmaktadır: “Hıristiyan dünyasının başkentinde hadımları başlıkları ve büyük sepetleriyle şarkı söylerler, yeter ki eteklerinin altında külot olsun [...] Sonuç şaşırtıcı: kadınlardan daha güzeller!”13

Yenilikçi Papa X. Pius, 1903 yılında, Vatikan Şapeli’ne yeni hadım çocukların gelmesini yasaklasa da son İtalyan hadım Alessandro Moreschi on yıl daha sahnelerde boy göstermiştir! Aslında, İtalyanların ikiyüzlülüğü kadar Katolik kilisesinin ve tüm toplumun da ikiyüzlü davranışı söz konusudur. Kısırlaştırma toplumda kınanmaktadır, dini açıdan da yasaktır ve aforozla cezalandırılır. Fakat bu durum, Vatikan’ın, toplumun ve de ailelerin, 17. ve 18. yüzyıllarda Papalık devletlerinin ve yarımadanın tüm prensliklerinin kiliselerinde yaygınlaşmış bir uygulamanın gerçekliğiyle barışık olmasını engellemez.

Böylece, Hıristiyan kilisesi, hadım kişileri kölelik dışında bir amaçla çalıştıran ilk ve son kurum olur. Hadımların Vatikan’dan kaybolması, Yasak Şehir’den ve İstanbul sarayından kaybolmalarıyla aynı dönemlere denk gelir. Tüm bunlar, birçok papa ve yüksek dereceli papazın sürekli belirttiği gibi, Tanrı’nın en yüce şanı içindir. Patrick Barbier bu konuda, şüphe barındırmayan iki görüş alıntılar. 16. yüzyılda yaşayan Benedikten Robert Sayer, “Eğer, sesi güzelleştirmek için bir erkekliği ortadan kaldırmak gerekiyorsa, kâfir sayılmaktan korkmadan bunu yapabiliriz” diye yazar. Ve yüz yıl sonra, Cizvit Tommaso Tamburini şunu söyler: “Hadımlar, kiliselerde tanrısal ilahileri çok daha yumuşak bir sesle söyleyerek herkese iyilik ediyorlar.”14

Alessandro Moreschi (1858-1922). Lakabı l’Angelino di Roma

olan, Vatikan korosunda görev yapmış son hadım şarkıcı ve

bir ses kaydı bulunan ilk hadım.

Aslında, V. Sixtus ve X. Pius arasındaki otuz altı papa, hadımlık sorunuyla karşı karşıya kalmışlardır, her ne kadar, bu sorun onların döneminde gerçek bir tartışmaya yol açmamış olsa da. X. Pius’un, 20. yüzyıl başında hadımların kiliseden çıkarılmasına dair imzaladığı düzenlemeye kadar, üç yüz yıldan fazla süren bir uzlaşma dönemi söz konusudur. Buna karşılık, bu şarkıcıların en büyük şöhreti yakaladıkları dönemlerde, 1750 yılında, XIV. Benedictus “genç erkeklerin hadım edilmesi suçundan” söz eder fakat hadım şarkıcıları İtalyan devletlerinin korolarından atmaya kalkışmaz. Işıkların Papası olarak anılan bu kişi, önyargılara sahip olmamasıyla bilinir ve hatta Roma Üniversitesi’nin bazı kürsülerinin kadınlara emanet edilmesini bile kabul etmiştir. Kendisinden sonra göreve gelen papalardan biri olan XIV. Clemens, yapay seslerin yaratılmasını yasaklayarak onu büyük ölçüde taklit eder ve hadım sayısını sınırlamak amacıyla, kadın şarkıcıların da koroda bulunmasına izin verir. Bu, tüm Avrupa’da kendiliğinden kaybolan ve Vatikan’da melek sesleriyle titreyen kilise prenslerini bir başına bırakan bu modayı azaltmaya yetmez.

Geçmişe dair günah çıkartma modası, 2001 yılında neredeyse papalığa da uğramıştır. İnsan hakları savunucularından oluşan gruplar ve tarihçiler, çocuklarını bir kilise korosuna sokma umuduyla onları hadım ettiren ailelere izin veren selefleri adına Papa II. Jean-Paul’ün özür dilemesi gerektiğine karar verirler. Bu kampanya, Ağustos 2001’de İtalya’da büyük yankı uyandırır ve Corriere della Sera gazetesinin kolonlarında çok tartışılır ama II. Jean-Paul böylesi gülünç ve anakronistik bir hareketten kaçınmıştır.

Evviva el coltellino! (Yaşasın küçük bıçak!)

Tiyatro oyuncusu hadımlara coşkulu bir hayranlık duyan ve heyecanlarını dışa vurmaya daima hazır olan İtalyan halkı, içlerinden birinin yeteneğini çılgınca alkışlarken “Yaşasın küçük bıçak!” diye bağırmaktadır. Tüm sistemi kabul etmenin ve hatta cesaretlendirmenin bir biçimidir bu. Hadım şarkıcı modasına ilk ve en yoğunlukla uyan, Napoli Krallığı olmuştur. Vatikan örneği, birçok İtalyan prensliğini korolarını, az çok uzman bir cerrahın elinden önceden geçmiş birçok genç erkeğe yer vermeye itmiştir. Bu alanda verilen güvenilir olmayan rakamlara göre yalnızca Sicilyateyn Kraliyeti’nde, özellikle Napoli çevresinde, sayısı yılda dört bine varan kısırlaştırma işlemlerinden söz edilir. Hadım edilmiş bu çocukların çoğu, kendilerine şöhretin kapılarını açacak saygın bir tiyatro topluluğuna girmeyi umar. İki yüz yıl içinde hadım edilen çocuk sayısını on binlerle ifade etmek mümkündür. Bunlardan çok azı şöhret ve servetle tanışmıştır.

17. ve 18. yüzyıllarda, birçok küçük İtalya şehrinin adı, hadımlık tarihinde tekrarlanmaktadır. El coltellino, Norcia’da, Floransa’da, Bologna’da, Milano’da, Napoli’de, Venedik’te, Macerata’da, Marche’de veya Lecce’de, Puglia’da çok iş görmüştür. Ancak Charles Burney 1771’de, yazmakta olduğu eseri General History of Music için yarımadaya geldiğinde, “hadım etme işleminin nerede yapıldığını” asla öğrenemeden şehirden kovulur.

Müzikolog Patrick Barbier, en ünlü hadımların coğrafi kökenlerine ilişkin bir istatistik ortaya koyar. Bu kişilerin yarısına yakın bir kısmı Papalık Devletleri’nden (Marche, Latium, Umbria ve Emilia) gelir, geri kalanların içinde ise Napoli’den, Sicilya’dan, Toskana’dan ve Lombardiya’dan gelenlerin sayısı birbirine hemen hemen eşittir. Umbria’daki papalık şehri Norcia, doğru bir şekilde kısırlaştırmanın merkezlerinden biri olarak bilinmektedir. Norcino denilen şehir sakinlerinin isimleri sonunda domuz iğdişçilerine verilmiştir. Sözde gezici cerrahlar, anne-babaların isteği üzerine, sanatlarını çocuklar üzerinde de uygulamaktadırlar. En ünlü hadımların doğuşuna şahit olan şehirlerden konu açılmışken, Papalık devleti Latium’un içinden bulunan Arpino’dan da söz edebiliriz. En saygın cerrahlar arasında olan Bolognalı cerrahlar kusursuzluklarıyla bilinirler. Hiçbir erkeğin belden aşağısı onların coltellino’suna karşı koyamaz ve kendilerine emanet edilen çocuklardan neredeyse hiçbiri hayatını kaybetmemiştir. Kahire hıdivinin annesinin baş hadımı Halil Ağa, 1868’de işte bu neşter ustalarından birini, Kızıldeniz kıyısında bulunan bir kısırlaştırma merkezini yönetmek üzere görevlendirmiştir. Fakat, bir cerrahın becerisini öven Qui si castrono ragazzi yani “burada erkek çocukları hadım edilir” yazan dükkân tabelası, birkaç gezginin hayalgücünün dışında şüphesiz asla var olmamıştır ve bu tabelaların varlığı her zaman ikinci ağızdan aktarılmıştır.

İster meraklıların az rastlanan anıları, ister Napoli konservatuvarlarının arşivleri olsun, İtalyan hadımlara ilişkin kaynaklarda işlemin kendisine dair çok az ayrıntı yer alır. Her halükârda, hadım etme yöntemleri, Afrika’da, Asya’da veya Ortadoğu’da bugüne dek karşılaştıklarımızdan çok farklıdır. Bologna’da veya Puglia’da hadım edilen küçük İtalyan “yalnızca” testislerini kaybeder fakat penisine dokunulmaz: Cerrahi terimlerle konuşacak olursak, bir tür orşiektomi söz konusudur. Hem erbezini hem de penisin kendisini “kuş tüyüyle” kesen Mısırlılardan, Çinlilerden, Hintlilerden veya Ermenilerden çok farklı bir noktada bulunuruz. Bu işlem, cinsel organları ister kesmek ister işlevsizleştirmek için yapılmış olsun, İtalyan cerrahlar, kasık bölgesini açarak müdahaleye başlarlar. Erbezine henüz inmemiş olan testis torbasını çıkartır veya iki kanalı da bağlayarak testis dokularının ölmesini sağlarlar. Bu işlem hiç şüphesiz hızlı bir biçimde olup biter, fakat çocuğun iyileşmesi daha fazla özen ister. 17. ve 18. yüzyıllarda anestezi henüz bilinmemektedir, savaş cephelerindeki gibi bir işlem uygulanır, hem acıyı hem de kanama tehlikesini azaltmak amaçlanır ve çocuğun bir şekilde kendinden geçmesi için şahdamarına kompres uygulanır. Genital bölgeleri gevşetmek için sıcak bir banyo veya hissedilen acıyı azaltmak amacıyla soğuk bir banyo da uygulanabilir. Herhangi bir komplikasyonun olmadığı, içler acısı sağlık koşullarının küçük çocuğun hastalığına ve ölümüne sebep olmadığı durumlarda, yaklaşık on beş gün içinde iyileşme sağlanır.

Hadım etme işlemi için gerekli olan araçlar ise, veterinerlerin çiftlik hayvanları üzerinde kullandıklarından pek az farklılık gösterir. O dönemde yayımlanmış bir ansiklopedi, “kısırlaştırma” başlığının altında, bu işlem için kullanılan araçlardan söz eder: bir dışbükey bıçak, bir düz bıçak, kör uçlu makaslar, içi boş bir sonda, damarları bağlamak için kullanılan araçlar, birçok dikiş iğnesi, sivri bir kanca, sıcak suyla ve soğuk suyla ıslatılmış süngerler, tiftiklenmiş küçük bir keten şerit, pansuman bezleri, bir kompres ve bir bandaj... Yaklaşık dört yardımcı gereklidir: İki kişi çocuğu zapt eder, ikisi de cerraha yardımcı olur.

İtalyan hadımlar, bu acımasız işlemden önceki ve sonraki izlenimleri konusunda bize fikir verebilecek bir günlük yazmamışlardır. Filippo Balatri, anılarını yayımlamış pek az hadımdan birisidir. Frutti del Mondo adlı kitabında, kaderinden söz eder. Yıl 1786’dır, Çar’ın girişimiyle büyük Tataristan Hanı’nın karşısında şarkı söylemeye davet edilmiştir. Sanatçı, yaşadıklarını sıra dışı sesiyle söylediği bir şarkıyla anlatır: “Evimde, sopranoların doğdukları yumurtaları yumurtlayan horozlar var. Bu horozların adı Norcini’dir, çok uzun süre kuluçkada bırakılırlar ve horoz kısırlaşınca da yumurtalar pohpohlanmalara, okşamalara ve zenginliğe boğulurlar.”15Balatri’nin veya onun bir yakınının, şarkıcı hadımların dünyasına aşina olmayan kişilere bu derin metni açıklamaya çalışmış olması mümkündür. Filippo Balatri, daha insani bir şekilde, anılarında şu itirafı yapar: “Hiçbir zaman beni baba diye çağıracak kimse olmayacağı için, babam beyefendinin adından sonsuza dek vazgeçtim.” Önce Floransa’da, sonra da Roma’da gerçek bir başarı yakalayan ilk hadım Loreto Vittori (1600-1670), bir gün, babası olduğunu iddia eden bir ihtiyarla karşılaşır. Adam, kendisinden para dilenmektedir. “Seve seve” diye cevap verir Vittori, “ama senin paranla ödeme yapmak isterim” der ve paltosundan yassı bir testis torbası çıkarıp adama verir!

Papalık devletlerinde aforozla ve diğer yerlerde de ağır cezalarla darbe alan hadımlık konusunda, daha önce söylediğimiz gibi, ikiyüzlülük hüküm sürmektedir. Bir ağaç dalının üzerine talihsiz bir biçimde düşmekten bir çiftlik hayvanı tarafından tekmelenmeye veya ısırılmaya kadar birçok bahaneye başvurarak, cerrahların endişeleri yatıştırılmaktadır. 19. yüzyılda Sistine Şapeli’nde şarkı söyleyen son hadımlara inanacak olursak, hepsinin de cinsel organlarına birer yaban domuzu saldırmıştır! Tıpkı 19. yüzyıl sonunda Çin’de olduğu gibi, çocuğun rıza göstermiş olduğu yalanına da sığınılır.16

En yetenekli sopranolar, iki yüz yıldan fazla bir süre boyunca Avrupa şehirlerinin birçoğunda boy göstermiş olsa da, yalnızca İtalya’da çok sayıda kısırlaştırma gerçekleşmiştir. Marksist tarihçilere göre bu moda, İtalya’nın o dönemde içinde bulunduğu maddi sıkıntılara karşı demografik bir tepkiyle açıklanabilir. Bir erkek çocuğunun hadım edilmesi, toplumda yükselmesine vesile olabilir, en azından, sefaletten kurtulmasını sağlar. Zaten, küçük hadımların birçoğu yoksul ailelerin çocuklarıdır. 17. yüzyılda, sadece Melani ailesinde, hepsi de müzisyen olan yedi çocuktan üçü sanat uğruna hadım edilmiştir. Bunlar, yirmi altı yıl boyunca Pistoia Katedrali’nin çancısı olan Domenico di Sante Melani’nin oğullarıdır.

Yalnızca tek bir Alman eyaletinde hadım etme işlemi uygulanmıştır fakat bu da küçük çapta olmuştur. Württemberg Dükü Charles-Eugène, korosunda en çok gelecek vaat eden çocukları hadım etmesi için 1740 yılında Bologna’dan bir doktor çağırır. Prensliğin avlularında, Kral II. Frederich’in de, cinsel kökenli kötü bir hastalık sonucu çok genç bir yaşta hadım edildiğine dair dedikodular dolaşır. Ve, kadınlara pek az ilgi gösteren bu kral da dedikoduları sürdürmüştür. Ama, ölümünden sonra yapılan incelemeler kendisinin hadım olmadığını kanıtlar. Fransa’da ise, 18. yüzyılda henüz Fransız olmayan Savoy devletlerinde hadım etme işlemleri uygulanmış olabilir.

İnce do’yu ararken

Sekiz on yaşlarındaki çocuk, Napoli konservatuvarlarından birinin cüppesini giydiğinde, hiçbir şey onun geleceğini güvence altına almaz. Bu İtalyan konservatuvarları, esasında, yetimleri veya terk edilmiş çocukları korumak amacıyla hayırseverler tarafından desteklenen evlerdir. Öncelikle Venedik ve Napoli’de ortaya çıkarlar. Burada, istisnalar dışında, asla kimse hadım edilmemiştir: Bu operasyona ait tek fatura, Sant’Onofrio a Capuana Koleji’nin arşivlerinde bulunmuştur. En yetenekli çocukların arasından küçük bir grup, burada fark edilir ve anne-babaların veya bir sanat hamisinin isteği üzerine gizlice hadım edilir. Fakat bu, çocukların başarısını pek de güvence altına almaz, çünkü tam tersine, yıllar geçtikçe seslerinin kötüleştiğini fark eden genç hadımlar da olmuştur. Bunların, burnundan soluyan sığırlar gibi “kötü havada” kısırlaştırıldıkları söylenir!

Roma ve Bologna’da saygın müzik okulları bulunsa da, en ünlü kurumlar Napoli’dekilerdir. 16. yüzyılın başında, erkek çocuklarına ev sahipliği yapan üç konservatuvar vardır: Santa Maria della Pieta dei Turchini, Sant’Onofrio a Capuana ve Poveri di Gesu Cristo. Bu evlerden her birinde yüz ila üç yüz çocuk vardır ve çocuklar burada en az yedi yıl kalırlar. Parasal sıkıntılar, bu gerçek manastırların hayatını daima etkilemiştir. Tam olarak desteklenen en yoksul çocuklar, maddi bir taahhüte imza atarlar. Bu sayede, burada kaldıkları sürenin bedelini kuruma ödemiş olurlar. Öğrenciler, devamlı olarak Napoli ve çevresinin müzikal ve dini yaşamına katılır, ücret karşılığında ayinlerde ve farklı dini törenlerde şarkı söylerler.

Sanat hayatına ve gelecekteki mesleklerine bir giriş niteliği taşıyan özel konserler için de kiralanırlar. Bu görevlerden biri, şehir hayatında onlara özellikle uygundur: Küçük yaştaki çocukların cenaze törenleri için beyaz elbiseler giyip sırtlarına yapma kanatlar takarak figlioli angiolini (küçük melek) kılığına girerler. Özellikle nitelikli şarkıcı eğitimine kendilerini adadıkları andan itibaren, kurumlardaki disiplin, kışla disiplinini anımsatır. Hatta isyan eden öğrenciler de olmuştur: 18. yüzyılın başında gerçek ayaklanmalar meydana gelir, bu arada kurumlardan firar eden öğrenci sayısı da az değildir.

Napoli’de, Venedik’te olduğu gibi, hadımlardan evirati ya da daha resmi bir dille eunuchi, daha nadir olarak da castrati diye söz edilir. Oysaki, Avrupa’da baskın olarak kullanılan terim “castrat”dır. Puttini castratelli (küçük hadım melekler) terimine de rastlanır, Napoli çevresinde, halk kendi lehçesinde pilitezza terimini kullanır. Müzik dünyasında ise, hadımlar çoğunlukla sopranistiler, contraltiler ve virtuosiler olarak tanımlanırlar.

Bu okullardaki, birçok müdür tarafından düzenlenen hayat, genel eğitim dersleri ve beste, şan ve armoni derslerinden oluşan müzikal eğitim dersleri olarak ikiye ayrılır. İngiliz bir araştırmacının başvurduğu Napoli arşivlerinin de gösterdiği gibi, günler fazlasıyla bölünmüş durumdadır. Sabah saatleri, zor vokallerin işlendiği şan dersleri, sanatçıların, icra edecekleri repertuvarı anlamalarına yardımcı olan edebiyat incelemeleri ve tiyatroya giriş dersleri arasında üçe bölünür. Bu son eğitimin yaklaşımı bize çok çağdaş gelmektedir çünkü burada, çocukların kendi davranışlarını incelemeleri ve “[...] Şarkı söylerken yapılan çirkin mimiklerden kaçınmaları”17gerekir. Küçük hadımlar, ayrı bir müfredatı takip ederler ve küçük, orta ve büyük olarak ayrıldıkları, ayrı odalarda kalırlar. Müzik derslerinde gördükleri nefes çalışmaları sayesinde, içlerinden en iyileri, insan üstü nefes uzunluklarına erişirler. Hocaları, aynı zamanda onlara aşamalı olarak girişik süsleme sırlarını, nota atlamayı, kromatik melismaları18 öğretir. Kafa sesinden göğüs sesine nazik bir geçiş olan ponticello sanatını da unutmamak gerekir. Daha sonra bu süslemelerin kullanıldığı librettoları tanımalarını sağlayacak birçok hile öğrenirler. Parasal açıdan daha çok ümit vaat ettikleri için kendilerine, okuldaki diğer öğrencilere kıyasla daha iyi davranılıyor olsa da, eunuchiler yine de okul arkadaşlarının alaylarına maruz kalırlar.

2005 yılında gerçekleşen Sant’Onofrio a Capuana ile San Pietro a Magella arasındaki arşiv aktarımı, hadımların bu okullardaki günlük hayatına dair daha iyi bir fikir edinmemizi sağlar. Küçük hadımlara ayrıcalıklı davranılmaktadır, öğretmenleri de onlara fırsatlar sağlamakta ve onlar için çeşitli önlemler almaktadır. Çok sert oyunlarda yorulmamalarına, kışın kendilerini bir gripten ve özellikle boğaz enfeksiyonundan korumaya yarayan, uzun, kalın ve sıcak tutan bir giysi olan zimarra giymelerine dikkat edilir. Testislerin alınması sonucunda gelişen hormonal değişimler, bu çocukların soğuğa karşı daha hassas olmalarına sebep olur ve “hadımların ısınması” için alınan kömür de konservatuvarın hesaplarında görülebilir. Hadımların yiyecekleri, arkadaşlarınınkinden daha zengindir. Bu da, deneyimsel bir biçimde şunun kanıtıdır: Öğretmenleri, bu çok özel çocukların kemik erimesi yüzünden ne denli sıkıntı çekebileceğini bilir ve mönüye her gün eklenen süt ürünleri ve meyveler, bu sorunla savaşabilir. “İyi şarap iyi kan yapar” diyen eski mitoloji gereğince, çocuklara şarap da verildiği belirtilmiştir. Bazı virtuosiler, kendilerine tanınan hak19 gereğince kendi paylarını biraz para karşılığında sattıklarında, öğretmenler onlara kızarlar.

Hadımların sesleri, gereken biçime sokulduktan sonra, kontratenordur. Farklı vokal ses genişliklerine göre alto veya mezzo-soprano da görülebilir. Buna karşılık, hadımların, çoğunlukla zannedildiği gibi, haute-contre diye anılan tiz tenor sesleriyle ilgisi yoktur. Bu şarkıcı, İtalyan hadım gibi, kafa sesinden göğüs sesine geçebilir, bir falsetto da duyulur. Günümüzde, 18. yüzyıl İtalyan operalarının yorumlamalarında, tenor ve alto arası seslere başvurulur. Müzik tarihine ilişkin ayrıntıları bu eserin çerçevesini fazlasıyla aşacak olan müzikal konservatuvar eğitimi son derece katıdır. Ve Porpora gibi öğretmenler de bu alanda ün yapmışlardır: Daha sonra Caffarelli olarak anılacak büyük şarkıcı Gaetano Majorano’ya altı yıl boyunca aynı alıştırmaları söylettiği iddia edilir.

Napoli okulu, bugün de şüphe etmediğimiz bir şöhret yakalamıştır. Rusya’ya kadar, tüm Avrupa prensliklerinin sarayları, konservatuvarlara hadım şarkıcı siparişi vermiş ve barok müziğin en ünlü ustaları, Gluck, Haendel, Haydn ve daha sonra Mozart, sopranistiler için beste yapmaya başlamışlardır. Kendinden sonraki nesillerin Matteuccio diye tanıdığı Matteo Sassano gibi yetenekli bir öğrenci için başarı, sersemleştirici olabilmektedir. Henüz Poveri di Gesu Cristo’da öğrenciyken, tehlikeli koşullarla dolu bir yarışmanın sonucunda, 1684 yılının kutsal haftasında Napoli Kraliyet Şapeli’nde şarkı söylemeye başlar. Tatlı sesi sayesinde çabucak şöhreti yakalar ve kendisinden bir daha ayrılmayacak olan lakabı Bülbül’ü de bu sayede edinir. Kendisi, en büyük hadımlara özgü Avrupa kariyerlerinden birine başlamadan önce, kral naibi ve başpiskopos, onun uğruna birbirleriyle kavga ederler. Tüm meslektaşları gibi, o da şöhreti sayesinde en tuhaf kaprisleri yapar.

Kilise kurallarına uyan okul ve konservatuvarlar dışında, katedrallere bağlı birçok koro da Bologna’da, Milano’da veya Roma’da hadımlardan oluşan nesilleri eğitmiştir. Roma, Sistine Şapeli’nin çok ünlü korosuna yakınlığı nedeniyle özellikle rağbet görmektedir. 17. yüzyılın başında doğmuş olan, Bontempi diye anılan Giovanni Andrea Angelini, şarkı söylemeye burada başlamış ve zor parçaların öğrenilmesinde çocuklara dayatılan çalışmayı bize tarif etmiştir: “[...] Bir saat ses titretmesine, bir saat de hassas geçişlere çalışılacak [...] Hiçbir şeyin, ne gövdenin, ne alnın, ne kaşların, ne de ağzın hareket etmemesine alışılacak.” Öğleden sonra ise farklı eğitimler verilir. Öğrenciler, seslerinin gelişimini açık havada dinleyebilmeleri için, özellikle “Porta Angelica’nın dışında şarkı söyler ve yankının cevabını dinlerler.”

Fakat bu çocukların hepsi şöhrete kavuşmaz. Konservatuvarlarından veya okullarından ayrıldıklarında yaklaşık on beş yaşındadırlar ve seçim süreci acımasızdır: Eviratilerin çoğunun önemli bir kariyeri olamamıştır. Birçoğu için, gelecek belirsizdir. En şanslıları rahip olur, diğerleri bir kasaba korosuna girer, en kurnaz ve en cazibeli olanlar ise günlerini serserilik ve fahişelik yaparak geçirirler. Üstelik, kısırlaştırma işleminden sonra gelen ve büyük sahnelerde rol alınmasını sağlayan katı eğitim, sesin devamlılığını güvence altına almaz. Birçok sopranisti, organlarından birini kaybetmiş olduğu için bunalıma girmiştir. Bologna ekolünden gelen, “neslinin en iyi hadımlarından biri”20olan ve Pistocchino olarak tanınan Francesco Antonio Pistocchi, yirmi yaşındayken sıfırdan başlamak zorunda kalır: Soprano sesini kaybetmiştir. Pistocchino, çalışarak kontralto sesine sahip olur ve başarıdan başarıya koşar. Bu durum, eleştirmenlerin daha sonra onun sesini, cevizle dolu bir kesenin sallandığında çıkardığı sese benzetmelerini engellemez! Pistocchino, o tarihte kırk altı yaşındadır ve kendi şan okulunu açmaya karar verir. Daha sonra, rahipliğe başlar ve söylenenlere göre, neşeli kişiliği sayesinde kiliseye canlılık katar.

Gaetano Guadagni (1725-1792) de aynı talihsizliğe uğrar fakat bu durum, onun simgesel rolünü kaybetmesine neden olur. Kırk beş yaşında, Londra’da, kontralto iken soprano olur ve Gluck’ün operasında oynadığı Orfeo rolünden vazgeçmek zorunda kalır. Sesiyle, daha sonra da hayal kırıklığına uğratmıştır. Sesi aniden inen ve kontralto perdesine geçmek zorunda kalan, Nicolino lakaplı Nicolo Grimaldi’yi de bu kişilerin arasında sayabiliriz. İlerleyen yaşları, bu ünlülerin sesine zarar vermiş olsa da, dikkate değer istisnalar da olmuştur. Bunlardan biri hiç şüphesiz, 1730’lu yıllarda her cumartesi Napoli kiliselerinde şarkı söyleyen Caffarelli’dir. Yaşı, seksenin üzerindedir ve “[...] Sesi o denli taze ve berraktır, o kadar büyük bir esneklik ve hafiflikle şarkı söylüyordur ki, onu görmeyip, sadece duyanlar, gencecik bir adam olduğunu zannederler!”21

Gaetano Guadagni, kariyerine yirmi bir yaşında başlamıştır.

Fakat kırk beş yaşında, Londra’da, kontralto sesini kaybederek

soprano olur. Her şeye rağmen, 18. yüzyılın en güzel seslerinden

biri olarak kabul edilir.

Hadımlar için bestelenmiş ezgileri bir albüme okuyan opera şarkıcısı Cecilia Bartoli, Francesco Araia’nın (1709-1770) parçası Cadro, ma qual si mira’nın bir yorumcudan istenecek en zor eser olduğunu söyler. “Öfkeyle dolu bir ezgi” diye açıklar, “inanılmaz derecede zor, kesintisiz otuz coloratura ölçüsüne kadar çıkan bölümlerle canlandırılmış, inişli aralıklarla dolu [...], kemanların titrek hareketi ve dik vurgular, zemini daha da dengesiz kılıyor.”22Böylesi bir yorum, eşsiz bir ustalığın ötesinde, şarkıcının metni tam olarak anlamasını da zorunlu kılar. Günümüzde, akustik araştırmacıları, insan seslerini sentezleyebilirler. Gérard Corbiau, 1994’te çektiği film için yüce Farinelli’nin sesinin tekrar yaratılmasını istediğinde, bu hizmeti IRCAM’dan23 talep etmiştir. Akustik uzmanları, iki şarkıcının ses özelliklerini, özünden uzaklaştırmadan değiştirebilmişler ve böylece büyük hadımın sesinin gerçekliğine yaklaşabilmişlerdir. Bunun için, kontrtenor Derek Lee Ragin’den ve soprano Ewa Maas-Godlewska’dan yardım isterler fakat teknisyenler, Farinelli’nin ses gerçekliğine ancak yaklaşmışlardır. Böylesi bir hadım sesinin, yıllar süren eğitimden sonra neye benzeyeceğini asla bilemeyiz, Audiosculpt ve Super VP gibi, sesleri inceleyen ve işleyen yazılımlar günümüzde bu tür işlemleri mümkün kılsalar bile.

Avrupa turnesindeki yıldızlar

17. ve 18. yüzyıl Avrupası, günümüzdeki Avrupa Birliği’ne hiçbir açıdan benzemez. Çelişkili bir biçimde, bağımsız şehirlerden, ülkelerden ve mikro-eyaletlerden oluşan farklı bölümler, gerçek bir kültür birliğiyle birbirlerine bağlıdır. Oysaki, onları bir araya getiren hiçbir siyasi veya ekonomik uyum yoktur.

Günümüzdeki pop music veya rock’n’roll yıldızları, turne süreleri yüzünden birçok büyük hadıma imrenebilirler. Müzik tarihçilerinin monografileri, tanınmışlığın, daha sonra ünün ve çoğunlukla da gerçek bir şöhretin ne kadar büyük bir hızla oluştuğunu bize söylerler. Bu ünlülerden her birinin, doğdukları şehirden, belli bir özelliklerinden veya ilk öğretmenlerinden gelen bir lakabı vardır. Bu küçültme ekleri, onların simgeledikleri sonsuz ergenliği yansıtır ve halkın kendilerine duyduğu şefkati de açıklar. İlk Batılı sanatçılar içinde, büyük hadımların da belli bir saygı gördüklerini kabul etmek gerekir, oysaki selefleri, en iyi olasılıkla, hizmetçilerinkine yakın bir toplumsal konuma sahiptirler.

Avrupa turnesi olgusu, özellikle 18. yüzyılda sıradanlaşmıştır, önceki nesil hadımlar önce İtalya yarımadasında, prenslik sarayları ve saygın korolarda çalışırken, opera, tiyatro ve kilise dünyası birbiriyle bağlantı halindedir. İlk büyük virtuosilerden biri sayılan Loretto Vittori (1600-1670) kariyerini Floransa ve Roma arasında sınırlamış olsa da, çağdaşı Baladassare Ferdi (1610-1680) önce Polonya’da, sonra da Viyana’da ilk sahneye çıkan hadımlardan biri olmuştur. Bu opera şöhretlerinin birkaçının kariyerlerine şöyle bir bakmak bile başımızı döndürür.

Francesco Bernardi’yle (1686-1759) devam edelim, çünkü kendisi Siena’da doğmuştur. Şarkı söylemeye Venedik’te başlar, Napoli’de boy gösterir, Dresden’e geçer ve aynı yıl Haendel tarafından işe alınarak onunla birlikte Londra’ya gider. Senesino, on iki yıl sonra Venedik’e döner ve aradan henüz bir yıl geçmişken tekrar İngiltere’ye gider. Lakabı Cusanino’yu hamisinden alan Giovanni Carestini (1704-1760) ise kariyerine Milano’da başlar, daha sonra başarısını Roma’da devam ettirir. Aradan iki yıl geçtikten sonra hem Viyana’da hem de Prag’da boy göstermeye başlar. Mantova’ya döndüğünde, Venedik, Parma, Cenova, Roma, Napoli, Milano, vs. arasında bir sürü turne gerçekleştirir. Sonra, 1739’da Londra’ya kaçar, hemen Dresden’e döner, Berlin’de dört yıl geçirir ve Sen Petersburg’da, Büyük Petro’nun kızı Elizaveta Petrovna’nın hizmetinde iki yıl geçirerek macerasını noktalar! Peki, ilk şan öğretmeninin soyadından esinlenerek aldığı Caffarelli lakabıyla dünya çapında tanınan Gaetano Majorano’ya (1710-1783) ne demeli? Birçok hadım şarkıcı gibi o da kariyerine Roma’da başlar, boynuzlanmış bir kocanın tehditleriyle Venedik’e kaçar, Milano ve Torino’da şarkı söyler. Aşk kaçamağından dört yıl sonra Roma’ya döner. Daha sonra, Haendel’in tiyatrosunda söylemek üzere Londra’ya gider; 1738’de burada üç operada şarkı söyler ve Madrid’de bir sözleşme kabul etmeden önce, Napoli’ye döner. Daha sonra 1753’te Paris’te Kral XV. Louis’yle arası bozulur, onun hediye verdiği, altından yapılmış çok güzel bir enfiye kutusunu beğenmez. Caffarelli, Lizbon’daki son turnesinden sonra, yaşamını Napoli’de tamamlar.

Luigi Marchesi (1754-1829) ise, Torino’dan, yılın dokuz ayı orada olmamasına izin veren bir şart içeren bir sözleşme koparmayı başarır! Aslında, 18. yüzyılın ikinci yarısında, en seçkin hadımlar, bir Avrupa başkentinden diğerine koşmaktadırlar. Ve bunların sonuncularından biri olan Giovanni Battista Vellutti (1780-1861), 19. yüzyılın ortasında halen kıtanın tüm kültürlü topluluklarının önünde şarkı söyler. Bu dönemde, uzun süreli konaklamalara daha az rastlanır, fakat dikkate değer istisnalar da vardır, on bir yıl boyunca Londra’da şarkı söyleyen Senesino veya önce Polonya’da otuz, sonra da Viyana’da yirmi yıl geçiren Baldassare Ferri ya da yirmi beş yıl boyunca Sen Petersburg Tiyatrosu’nu yöneten Francesco Araia gibi. Farinelli’den ise henüz söz etmedik bile. Kendisi, İspanyol hükümdarların sarayında, yaklaşık yirmi yıl süren bir Madrid sürgününe maruz kalmıştır.

Günümüzde, yeni bir yetenek keşfedebilmek amacıyla yarışmalara ve şampiyonalara katılan spor yetenekleri avcılarının oynadığı rolü, o dönemde işverenler oynamaktadır. Acemi hadımların çoğu, yarımadanın başkentlerinde, bu işverenlerin takibinde, o şapelden bu tiyatroya dolaşarak turneler gerçekleştirirler. Büyük hadımların ünündeki ve turnelerindeki diğer vazgeçilmez öğe ise, tüm Avrupa çapında aile üyeleri bulunan prenslerin ve hükümdarların seyahatleridir. Polonya hükümdarı Ladislas, Baldassare Ferri’yi, 1625 yılında Floransa’da dinlemiş ve onu derhal işe almıştır. Operayı delicesine seven, Saksonya hükümdarı II. Friedrich August’un oğlu zaman zaman Venedik’te konaklar ve daha sonra, Dresden Prensliği’ne, İtalyan tarzı meşhur bir opera kazandırır. İsveç Kraliçesi Kristina, 1680’li yıllarda, elverişli sözleşmelerle en iyi sopranistileri kendine çeken, Roma’daki özel bir tiyatronun sahibidir. Opera seria sevgisi yaygınlaşmaktayken, sanatsal bilgi de bir noktadan diğerine dolaşmaya başlar.

Böylece, bir kraliyet şapelinden bir prenslik tiyatrosuna, bir piskoposluk korosundan yabancı bir saraya, dev bir alışveriş ağı oluşur. Bu hayranlığın sonucu olarak, opera şarkıcılarının cazip sözleşmeler nedeniyle özel tiyatro sahnelerine geçmesiyle, kiliselerin şapelleri, özellikle karnaval gibi kutlama zamanlarında, gitgide ıssızlaşmaya başlar. Ücret düzeyleri tabii ki, büyük hadımların çok fazla yer değiştirmelerinin ilk nedeni olmuştur: Önce Padova Kilisesi’nin korosunda şarkı söylemesi için işe alınan Gaetano Guadagni, iki yıl sonra İngiltere’ye, sonra Fransa’ya, Portekiz’e, Viyana’ya, Innsbruck’a, Stuttgart’a ve Potsdam’a gider! Otuz yıl süren, bitmek bilmez taşınmalardan oluşan, ani bir kariyer. Hükümdarların, büyük şarkıcıları, onlara bazen resmi geziden çok gizli eyleme bağlı olan diplomatik görevler vererek neden yanlarında tutmaya çalıştıklarını hemen anlarız. Viyana’ya yerleşmiş olan Pier Francesco Tosi (1653-1732), Cenovalılar tarafından şüpheli davranışlarda bulunmakla suçlanır ve hükümdar, onun lehine olaya müdahale eder. Sıradışı Melani ailesinin en az üç oğlu, hükümdarlar için nüfuzlu birer casus olmuşlardır. Fransız sarayında Mazarin’in himayesinde olan Atto Melani, birçok İtalyan prensinin yanına giderek görevlerini yerine getirir ve sonunda Fransız vatandaşlığına geçer; Paris’te, hayatının son otuz beş yılı boyunca, 1679’dan 1714’e kadar, diplomatik ve siyasi yardımcı olarak kariyerini sürdürür. Erkek kardeşi Bartolomeo, Mazarin lehine casusluk yapmak suçundan Münih’te hapse mahkûm edilmiştir ve Domenico Melani de İsveç kraliçesi Kristina için benzer bir rol üstlenmiştir!

Versailles’ın hadımları

İtalyan hadımların yaşamında önemli bir yer tutan başkentler, Londra ve Viyana ve daha küçük bir ölçekte ise Paris ve Sen Petersburg olarak ayrılır. Rusya’nın başkenti de, Napolili hadım Francesco Araia sayesinde, bir dönem İtalyan etkisi altında yaşamıştır. Bu Avrupai boyut olmasaydı, müzik tarihi belki de altüst olurdu.

18. yüzyılda Avusturya, İtalyan prensliklerle komşudur ve tahta birbiri ardına çıkan hükümdarlar da gerçek birer müzik tutkunu oldukları için, Viyana ilk virtuosilere koşulsuz olarak ev sahipliği yapar. Baldassare Ferri, daha önce söylediğimiz gibi, kendisine yaşam boyu emeklilik imkânı veren I. Léopold’ün pohpohlamasıyla Viyana’da yirmi yıl geçirmiştir. İmparator, yatak odasına hadımın bir portresini bile yerleştirmiştir. Diğer yandan, Farinelli’ye, ustalık uğruna ifadeden vazgeçmemesini tavsiye eden VI. Charles’ın opera sevgisinden de sıkça söz edilmiştir. Caffarelli ve en ünlülerin arasından diğer birçok hadım, Viyana’da konaklayıp kitlelerini coşkuya boğarlar. Luigi Marchesi’nin resmini giysilerine iliştiren saray hanımlarının hikâyesi, bu coşkuyu simgeler. Ve büyük Mozart, Manzuoli, Guadagni, Bedini, Rauzzini, del Prato veya iyi arkadaş olduğu Tenducci gibi bazı castratiler için opera parçaları besteler.

Hadımlar, Londra’da erken bir zafer kazanmışlardır. 18. yüzyılın başında, Nicolino (1673-1732) lakaplı Nicolo Grimaldi sahnede boy gösterir ve İngiliz başkentinde, üç yıllık bir sözleşme imzalar. İyi bir Katolik olarak, söylediğine göre “sapkın ellerden” çekip aldığı bir kutsal emaneti, günümüzde Napoli’de muhafaza edilen “Yusuf’un değneğini” oracıkta satın alır. Besteci Haendel (1685-1759), iflas etmeden önce, dönemin en büyük sanatçılarını ve özellikle Farinelli’yi işe aldığı Londra’daki tiyatrosunu kurarak, Avrupa müzik tarihinin bu sayfasında vazgeçilmez bir rol oynamıştır.

Buna karşın, hadımlar hakkında kötü konuşan kişiler de daima olmuştur. Sözde namuslu Büyük Britanya’nın bir kısmı, haklarında önemsiz dedikodular dolaşan bu hadımları reddetmiştir. Hadımlar, diğer başkentlerde kendilerini bekleyen inanılmaz başarıyı da Fransa’da hemen yakalayamamışlardır. Mazarin, saraya hadımlar getirtir fakat İtalyanlığın reddedilmesinden dolayı bu hadımlar da beğenilmezler. Üstelik kardinal, Bartolomeo Melani veya Pasqualini gibi yıldızlar için birer servet harcar; Rossi’nin Orfeo’sunun temsili, Paris’te Mazarin’e dair bir hiciv kampanyası başlatır. XIV. Louis, hadımların Versailles’daki varlığına asla karşı çıkmamıştır ve 1670’li yıllarda, sadece Versailles’daki dini ayinlerde şarkı söylemeleri için, Fransa dışından virtuosiler davet eder. Önceleri, yüz civarında müzisyenin içinde beş hadım vardır. Buna karşın kral, kendi topraklarında yapılacak her türlü kısırlaştırmaya karşıdır ve çocukluğundan beri kraliyet şapeli üyesi olan genç Antonio Bagniera’nın Fransız bir doktor tarafından hadım edildiğini öğrendiğinde çok sert bir tepki verir. XIV. Louis, cerrahın ismini bildiği takdirde, “onu astıracağını” itiraf eder. Böyle bir karar aldığı için Antonio’yu da korosundan kovduğunu söyler. Muhafız birliğinin başkanı, onun adına af diler ve bu affı elde ederken müthiş zorluk çeker.24Fransız bir hadım olan Blaise Berthold da korodadır, (sayıları sekiz ila on iki arasındaki) diğer tüm hadımlar İtalya’dan gelmektedir. Versailles’da her gün düzenlenen ayinlerin dışında, İtalyanlar birçok dini gösteriye de katılmaktadırlar; dışarıya ödünç verildikleri, sarayın tüm üyelerince bilinmektedir. XIV. Louis’nin hükümdarlığından sonra da bu koro uzun süre varlığını sürdürür. 1761’de XV. Louis’nin sarayında şarkı söyleyen on hadım vardır ve son hadımlar, 1774’te, XVI. Louis tahta çıktığı zaman İtalya’dan gelmişlerdir. 1792 yılına dek Versailles’da hizmet verirler. Hepsi de ücret alır ve emekli olur; şehrin üç yerinde birer cemaat oluştururlar: Parc-aux-Cerfs’te, Clagny gölü yakınlarında ve güzel görünümlü evler kiraladıkları Saint-Cloud Caddesi’nde.

18. yüzyılda hâkim olan Aydınlanmacı görüşte Rousseauculuk, “doğal olmadıkları” düşünülen bu varlıklar karşısında kişiler kendilerine değer biçerler. “Sanat sanat içindir” görüşünü savunan müzikologlarla “gerçekliği” savunanlar da karşı karşıya gelirler. Örneğin, Başrahip François Raguenet, dünyada “castratilerinki kadar esnek” bir ses olmadığını söyler. “O kadar temiz, o kadar dokunaklı bir ses ki bu, ruha kadar nüfuz ediyor.” Buna karşılık, diğer birçok eleştirmen, Büyük İskender’in “erkek kılığına girmiş kadın” sesiyle kendini ifade edebildiğini kabul etmez. Burada, onlara göre, bir “karşı-gerçeklik”25suçu söz konusudur. Fransa’nın hadım şarkıcılar tarafından istila edildiğini düşünen, bu nedenle “Müziğimiz, her türlü hayvanın bulunduğu, bir tür Nuh’un gemisi haline gelecek [...] Zıt âdetler, daima bir yozlaşma oluşturur”26diyen Ange Goudar gibi başka müzikologlar, daha sert bir üslup benimsemişlerdir. Rousseau, 1768’de yazdığı Müzik Sözlüğü’nde şu ünlü iddiada bulunmuştur: “İffetin ve insanlığın, bağıran ve bu rezil kullanıma başkaldıran sesini duyuralım.”

Fransızlar, hadımların sözde ahlaksızlığından değil, maruz kaldıkları felaketten rahatsızdırlar. Ve Paris’teki kültürlü halk bu çirkin söylentilere asla aldırmazken, Versailles Sarayı’nda hadımlara “kullanışsız” veya daha üstü kapalı olarak “üst kısmı tüysüzler”, “düşük-üstler” gibi terimler yakıştırılır. Ve Avrupa’da bu yakışıklı hadımlar karşısında düşüp bayılmayanlar, yalnızca Fransız kadınları olmuştur. Zaten büyük virtuosiler, bu tür karşılamalara alışkın değildirler, ses titretmeleriyle hiçbir kadını cezbedemediği bir Lyon akşamını mizahi bir dille anlatan Filippo Balatri (1682-1756) gibi: “Genç kızlar arasında, yirmi yaşının üzerinde hiç kimse yok ve bana ise, ağzında sadece yedi dişi bulunan bir su perisi düşüyor!”27Hadımların ses abartılarını daha acımasız şekilde anlatan ve onlarla ilgili yargılar hakkında bize daha iyi bir fikir veren cümle ise, Brosses belediye başkanının itirafıdır: “Koca hadımımın, on beş dakika boyunca nefes almadan, birbiri üzerine yirmi yuvarlanma yapmak için bir balon gibi şiştiğini gördüğümde gülesim geliyor.”28

Bu yeni yıldızların kaprisleri ise en büyük hükümdarlar tarafından eşi görülmemiş bir hoşgörüyle karşılanır ve bu divaların sapkınlıkları, başlı başına ayrı bir eserin konusu olmayı hak eder. Siface (Giovanni Francesco Grossi, 1653-1697), günün birinde, “diplomatın yapmaya alışkın olduğu gibi, sorbe olarak değil” nakit olarak ücret almadığı takdirde Roma’daki Fransız büyükelçisinin evinde şarkı söylemeyi reddetmekten çekinmez. İngiltere’de kendisine kadınsı görünümlü bir ahlaksızmış gibi davranılmaktadır ve yalnızca soyluların önünde boy göstermesiyle bilinmektedir. Yani, şöhretin başına vurmuş olmasını anlayabiliriz.

Modène Dükü’nün kız kardeşi ve İngiltere Kralı’nın eşi olan Maria d’Este’den inanılmaz bir tavsiye mektubu almıştır. “İlgili krallar, iktidar sahipleri, prensler ve onların nazırlarından onun yalnızca yol arkadaşlarıyla, atlarıyla, hizmetkârlarıyla, bavulları ve silahlarıyla topraklarınızdan özgürce ve çabucak geçmesi için değil, ihtiyaç duyduğu takdirde her türlü iyilik ve yardımın kendisine sağlanmasını istirham ederim.” Matteuccio lakaplı Matteo Gassano (1649-1737), Napoli’de, parter bölümünde bulunan yüksek dereceli bir soylu grubuna hakaret etmekten geri durmaz ve ancak hamisi İspanya’nın kral naibinin karısı29 sayesinde cezadan kurtulur. Caffarelli ise, kıskandığı bir virtuosoyla kilisenin orta yerinde dövüşür ve tiyatroda, bir kadın şarkıcıya karşı müstehcen bir davranışta bulunur ya da ilk sıralarda oturan izleyicilerle açık açık gevezelik eder. Bu tür kabalıklar, ona yine de üç gün sürecek bir hapis cezasına mal olur. Daha sonra, Fransa’da bir düelloda çarpışır. Son sopranistalardan biri olan Luigi Marchesi’den de söz edelim: Tiyatroda, sahne dekorundaki bir tepenin zirvesinde, gürleyen borazan sesleriyle, kafasında dev bir miğferle sahneye çıkmayı şart koşar. Ve açılış kısmında, ses titretmelerini göstermek için, temsil edilen piyesle ilgisi olmayan bir ezgi söyler.

Farinelli, hadımların tanrısı ve kralların hadımı

Nicola Porpora’nın Flavio Anicio Olibrio’sundaki savaş ezgisini yorumlayan trompetçi, bitmek bilmez bir kreşendodan sonra nefesinin bittiği noktada durduğunda, ağzı kulaklarına varan Farinelli, “yenilenmiş güçle aynı nefesten devam eder ve en hızlı ve en zor bölümleri icra eder...”30Farinelli’nin zaferi 20 Ağustos 1720’de Roma’da başlar, Avrupa’daki kariyerine de bu tarihte başlayacaktır. Hadım, yirmi beş yıl sonra İspanya’da, hükümdarların üzerinde eşi benzeri görülmemiş bir güce sahip olduğu kraliyet sarayında yaşamaktadır; zengin ve güçlüdür. Öyle ki, Fransız büyükelçisi onu casusluk yapmak üzere işe alabilmek için XIV. Louis’den talimatlar almıştır. Bir sonraki yıl ise, bu çok nüfuzlu şarkıcıyı kendi davaları için kullanmak isteme sırası İngilizlerdedir. O ise, hangi güç veya hangi zenginlik uğruna olursa olsun, başkalarının onu ikna etmesine ve yozlaştırmasına izin vermez. Özgür kalır fakat bu da onun bir servet edinmesine engel olmaz.

Bu iki hikâyenin arasında ise, yaklaşık altmış opera ve on yedi yıllık sanat hayatından oluşan, gerçek şöhretle dolu ve en başından beri şansın yardım ettiği bir yaşam vardır. Öncelikle doğumundan söz edebiliriz, çünkü Carlo Broschi, 1705 yılında, görece rahat ve kültürlü, seçkin bir ailede dünyaya gelmiştir. Babası onu müzikle tanıştırır, daha sonra da attan kötü bir biçimde düştüğü bahanesiyle, henüz dokuz yaşındayken hadım ettirir. Ardından, ailesiyle bir sözleşme yaparak, onu boyunduruğuna alan sıra dışı ve zalim Napolili besteci Nicola Porpora’ya (1686-1768) emanet edilir. İki adam, tüm yaşamları boyunca birbirlerine bağlı kalırlar. Broschi, şüphesiz Farina ailesinin hamilerine hürmetinden Farinelli lakabını alır. Genç sopranonun ikinci kozu, sıra dışı bir arkadaşlık ve meslek ilişkisi, Metastasio (1698-1782) lakaplı seçkin besteci Pietro Trapassi’nin sevgisidir. İki adam, altmış yıl boyunca yazışır ve birbirlerine “sevgili ikizim” diye hitap ederler. Farinelli’nin on beş yaşındayken ilk başarılı sahne performanslarından birinde söylediği eser, Metastasio’nun bir librettosudur.

Müzikolog Johann Joachim Quantz, 1727’de, Farinelli’nin sıra dışı sesini şöyle tarif eder: “[...] İnsanın içine işleyen, tok, zengin, ışıltılı ve iyi perdelenmiş bir ses bu. Tonlaması berrak, ses titretmesi muhteşem, nefes kontrolü olağanüstüydü. [...] Geçişlerin ve türlü melismaların, onun için hiçbir zorluğu yoktu. Adagio içinde süslemeler türetmek konusunda çok başarılıydı”31Porpora ustanın eğitimi özellikle, en iyi hadımların sırrı olan nefes üzerine yoğunlaşmıştır. Farinelli nefesini, bir dakika boyunca, üç oktav arasında bölünen yüz kadar notaya da dokunarak sürdürme yeteneğine sahiptir. O denli hızlıdır ki, ses başarısından vazgeçerek kendini yorumlamaya daha fazla adamadan önce, kendisine eşlik eden kemancıların onun ritmini takip etmekte zorlandıkları ileri sürülmektedir. Ve, nefesini öyle bir ustalıkla yönetmektedir ki, hiç kimse nefeslerin arasındaki kesintilerin farkına varmaz.

Dahası, yakışıklı ve mütevazıdır, tüm yaşamı boyunca ailesinin soylu değerlerini geliştirmiş, alçakgönüllü ve cömert olmuştur. Bu durum da, meslektaşlarının birçoğunun çizdiği tablodan fazlasıyla farklıdır.

Napoli’den, Venedik’ten ve Bologna’dan da geçerek hızlı bir biçimde, Roma’dan Viyana’ya, üne ve onura koşar. Farinelli, 1734’te Opera of the Nobility ile olağanüstü bir anlaşma yaparak Londra’ya gittiğinde servet kazanmaya başlar. Bu kurum, Haendel tarafından yönetilen Royal Academy of Music ile doğrudan rekabet halindedir. Bitmek bilmez rekabetler ve kavgalar, Farinelli’yi Londra’dan ayrılmaya iter. Önce Paris’e, sonra da, sahne almak için değil, İspanya hükümdarlarının daveti üzerine Madrid’e gider. Çok ciddi bir bunalımın pençesinde olan Kral V. Philippe için, henüz kesin olarak belirlenmemiş bir müzikle tedavi yöntemini gerçekleştirmek üzere çağrılmıştır. XIV. Louis’nin torunu olan bu kral, yirmi yıldan beri, geçici fakat şiddetli çılgınlıklardan oluşan bir kriz halindedir ve hiçbir şey, hiç kimse onu iyileştirememiştir.

Hadım ve kral arasındaki ilk karşılaşma, Ağustos 1737’nin bir yaz gecesi gerçekleşir. Gérard Corbiau’nun Farinelli filmi için, danışmanlarından biri, Lille Operası’nın eski yöneticisi ve müzikal sahne direktörü Marc David, romanı Farinelli, mémoires d’un castrat’ta hadımın İspanya sarayına gelişini hayal eder. Farinelli, romancının kaleminden kendini anlatır: “Granja’ya gelişimde İspanya kralını içinde bulduğum durum, akıl almazdı. Onun odasına ilk kez girdiğimde, odadan yayılan pis koku öylesine güçlüydü ki bayılacağımı sandım [...] V. Philippe aylardan beri artık ne yıkanıyor, ne tıraş oluyor, ne de saçını tarıyordu.” Kraliçe, Farinelli’nin kralın odasına komşu olan bir odaya yerleşmesini ve seçeceği bir ezgiyi söylemeye başlamasını ister. Farinelli, şarkısını söylemeye başlar:

Pallido il sole, torbido il cielo

Pena minaccia, morte prepara

Tutto mi spira rimorso ed orror.

Güneş ne kadar solgun, gökyüzü ne kadar bulanık

Üzüntüyü haber veriyor ve ölümü kehanet ediyorlar

Bana her şey pişmanlık ve dehşet veriyor.

Kral tarafından anlaşılmayan ve şüphesiz, bir bunalımı hafifletmek için uygun olmayan sözler... Fakat, yorumun ustalığı etkisini derhal gösterir. Kral, büyük şaşkınlığa uğrar, içinden gelen bir şey onu aydınlatmış gibidir. Öyle ki, Farinelli’den, yanında kalmasını ve kendisini her gün ziyaret etmesini ister. “Bundan böyle, Signor Farinelli, her akşam yanımda olmanızı istiyorum. Şarkı söylemeniz, bana Versailles’daki çok güzel günleri anımsatıyor [...] Söyleyin bana, nasıl bir ödül istersiniz?”32Sanatçı, kraldan tek bir şey ister: Kalkmasını ve halkına tekrar kendini sevdirmek için, ülkesinin dizginlerini yeniden eline almasını. Bu durum, dokuz yıl sürer. Efsaneye göre, hadım her gece yarısı V. Philippe’in yanına gider ve saat dörde kadar hep aynı aryaları söyler. Fakat İtalyan, şarkı söylemekle kalmaz, aynı zamanda klavsen çalar ve kralla konuşur. Aslında, Farinelli kralın danışmanı haline gelir ve sarayda hatırı sayılır bir öneme sahip olur, V. Philippe’in çılgınlık krizleri ortalığı kasıp kavurmaya devam etse bile.

Farinelli hükümdarların ölümünden sonra, eskisi gibi iktidara yakın yerini korur. Yeni hükümdar VI. Ferdinand onu öylesine pohpohlamaktadır ki Calatrava şövalyesi unvanını dahi verir. En yüksek derece anlamına gelen bu unvan, Farinelli’nin İspanya’nın ileri gelenlerinden biri olmasını sağlar. Ama, ailesinin soyluluğuna dair tüm belgeleri tedarik etmesi, özellikle de Musevilerle veya Mağribilerle karışmadığını kanıtlayan ve Kastilya ırkına has bir nitelik olan limpieza de sangre’ye [saf kan] ilişkin belgeler sunması gerekir. Öylesine büyük bir nüfuz kazanır ki, Farinelli’ye, fazla düşünmeden kabul ettiği idari görevler verir. Hükümdarın yokluğunda önemli ziyaretçileri ağırladığı, Tejo Nehri’nin düzenlemesiyle, İber ırklarını iyileştirmek amacıyla Macaristan’dan ithal edilen atlarla uğraştığı görülmüştür. Hatta Peru kral naibi görevini yerine getirmesi bile söz konusu olmuştur. Farinelli bu arada müziği de unutmamakta ve VI. Ferdinand ve eşi Barbara de Bragance’ın tutkusuna cevap vermektedir. Kraliyet tiyatrolarının yöneticisi sıfatıyla Madrid’in Buen Retiro’sunu tekrar düzenler ve arkadaşı Metastasio’nun librettolarını yorumlamaları için dönemin en iyi hadımlarını getirtir. Bir yandan eserin sahneye konulmasıyla, dekorlarla ve cihazlarla profesyonel bir dikkatle ilgilenmesi diğer taraftan da Madrid’de konaklayan sanatçılara gösterdiği özen hayranlık uyandırmıştır çünkü bu, söz konusu dönemde oldukça az rastlanan bir davranıştır.

Fakat, bir sene içinde her şey değişir. III. Carlos’un tahta çıkmasıyla birlikte Farinelli artık yalnızca basit bir sanatçı sayılmaya başlar ve İspanyol topraklarını terk etmesi istenir. 1758’de, emekliliği için yaptırdığı gösterişli bir villasının bulunduğu Bologna’ya gitmek üzere İspanya’dan ayrılır. Burada, oldukça yalnız ama yine her zamanki kadar ünlüdür, Avusturya hükümdarı II. Joseph gibi birçok hükümdar ve prens tarafından olduğu kadar Mozart ve Gluck gibi besteciler tarafından da sık sık ziyaret edilir. Farinelli, kendisine destek olacak “ikizi” Metastasio’yla hayatının sonuna kadar yazışacaktır. 1763 yılında Metastasio, bir bunalımı atlattığı için Farinelli’yi tebrik eder: “Yaşasın benim sevgili ikizim” diye yazar ona, “nihayet kafasını, uzun süredir batmış olduğu hastalık hastalığının çamurlu bataklığından çıkartıyor.” Sanatçı kendisini, 1782’deki ölümünden sonra üç noterin listesini çıkardığı sanat eserleriyle avutur. Söz konusu liste, yüz yetmiş sayfalık bir belgedir, üç yüzden fazla tablonun ve çok sayıda çeşitli eşyanın ayrıntılı bir listesini içerir. Farinelli’nin sahip olduğu en önemli şeylerden biri, içinde bir Stradivarius’un da bulunduğu, çok değerli müzik aletlerinden oluşan koleksiyonudur. İki yeğeni Anna Gatteschi ve Matteo Pisani’nin bu mirası yönetmeleri felaketle sonuçlanmıştır. Bu mirastan geriye hiçbir şey kalmamıştır, pek de titiz olmayan bir sanayici tarafından 1949’da yıkılan Bologna’daki güzel villaya varıncaya kadar her şey israf edilmiştir. Buna karşılık, Bologna’daki Farinelli Çalışmaları Merkezi sayesinde hatırası hâlâ bizimledir.

Farinelli, Corrado Giaquinto (1746).

Farinelli lakaplı Carlo Broschi, tüm ihtişamıyla İspanya kralının hizmetinde.

1998’de kurulan ve Fransız akademisyen Patrick Barbier’in başkanlık ettiği bu kuruluş, çok farklı bir anlamda, Pekin’deki Hadımlar Müzesi dışında, bir hadıma ayrılmış olan dünyadaki tek kültür merkezidir. Farinelli merkezi, usta hakkında ve aynı zamanda diğer virtuosiler hakkında yapılacak çalışmaları desteklemeyi ve kontrtenor, kontralto ve soprano seslerini öne çıkartacak konserler düzenlemeyi amaç edinmiştir. Farinelli’nin mezarının onarımı, bu kurumun koruyuculuğu altında 2000 yılında, Bologna’nın Avrupa kültür başkentliğine aday gösterilmesi vesilesiyle gerçekleşmiştir. Ve, hadımın üç yüzüncü doğum yıldönümü için, 2005 yılında yine Bologna’da opera ve hadım şarkıcılar konusunda uzman bir grup, uluslararası bir sempozyum için bir araya gelir.

Hadım ama çapkın

29 Mayıs 1697 günü, maskeli ve bıçaklı adamlar, Ferrare’den Bologna’ya giden yolun üzerinde Giovanni Francesco’yu beklemektedirler. Siface lakaplı, kırk dört yaşındaki hadım Francesco, Modène’li bir soylunun dul eşi olan Kontes Elena Forni’yle buluşacaktır. Bu kadın, yıllardan beri onun metresidir ve o dönemde de San Lorenzo manastırında yaşamaktadır. Elena’nın ailesi, skandal bir aşk hikâyesini bitirmek amacıyla onu rahibelerin yanına yerleştirmiştir ama cüretli Siface, manastıra girmenin de yolunu bulmuştur. O akşam, tutkusunun kurbanı olarak, intikamcı bıçak darbeleriyle can verir.

Bu heyecanlı aşk ilişkisi, öncelikle bize ulaşmış olan, sonra da bir virtuosoyla bir kadının yaşadığı ender aşk hikâyelerinden biridir, acıklı bir şekilde sonlanmıştır. Aldatılmış bir kocanın tehditleriyle Venedik’e sürgüne gitmek zorunda kalan Caffarelli için de işler kötüye gidebilirdi. Ünlü hadım, Romalı bir kadını baştan çıkarmış ve bu kadın da, onu kocasının suikastçılarından korumak için, korumalara para vermiştir! Hadım Venauzio Rauzini (1746-1810) Münih sarayından ayrılır çünkü çok fazla sayıda koca, ciddi anlamda kendisinden intikam almak istemektedir. Ve, hevesli çapkın Guadagni, Monaco prensinin resmi metresi olan şarkıcı Corallina’nın sevgilisi olarak ateşle oynamıştır.

İtalya’da, medeni ve dini kanun, Katolik kilisesi tarafından savunulan ve üremenin, evliliğin ilk amacı olduğunu öne süren ilke uyarınca, hadımlarla evlenmeyi yasaklar. Birçok hadımın, himayesine aldığı genç bir kızı öğrencisi olarak yutturan Felice Salimbeni’nin kurnaz fikrini kullanmış olması da olasıdır. Bununla birlikte, birçok hadım sevdiği kadınla evlenmeyi başarmıştır. Bartolomeo de Sorlisi, uzun hukuki çekişmelerden sonra, Hıristiyan metinlerde evliliğin ikinci amacı olarak belirtilen, arzunun yönlendirilmesi ve ahlaksızlığın önlenmesini savunarak, genç bir Alman kadınla kurduğu beraberliğin yasallığını kabul ettirmeyi 1677 yılında başarır. Fakat çift, öyle alaylara maruz kalır ki hadım şarkıcı üzüntüsünden ölür. Dedikoduların ve skandalların yıktığı başka bir beraberlik ise, 1766’da Giusto Ferdinando Tenducci’nin öğrencilerinden biri olarak yutturduğu genç bir İrlandalı kızla ilişkisidir. Şaşkınlığın sebebi, bir erkek çocuğun dünyaya gelmiş olmasıdır ki bu durum da skandalı ikiye katlar. Casanova tarafından çıkartılan dedikoduya göre, Tenducci bir testis iltihabı geçirmiştir. Çok az rastlanan fakat doğrulanmış bir olgu olan, üçüncü bir testisin varlığı sayesinde, kısırlaştırmanın etkilerinden kısmen de olsa kurtulduğu ve bu şekilde çocuk sahibi olabildiği söylenmektedir. Her şeye rağmen, kadınlarını hamile bırakmalarının imkânsız oluşu, birçok sopranistiyi evlenme arzusundan vazgeçirmemiştir: Cortona lakaplı Domenico Cechi, Mantova dükünün sarayındaki bir opera şarkıcısını, güzel Barbaruccia’yı baştan çıkarır. Onun eunucho konumu sebebiyle, bir papalık muafiyetine tabi olarak evlenmeye karar verirler. Papa XI. Innocentius, sayfanın kenarına elyazısıyla acımasızca Che si castri meglio (“Onu daha iyi hadım etsinler”) yazarak ricayı reddeder ve katılığını kanıtlar!

İki yüzyıldan fazla süre içinde yaşamış, küçücük bir hadım azınlığını ilgilendiren birkaç anekdota karşılık, kahramanları bilinmeyen ve mutlu sonla biten, hatta küçük engellerle bile karşılaşılmayan kaç evlilik gerçekleşmiştir yarımadanın şehirlerinde? İtalyan tarzı ameliyat edilmiş hadımların hâlâ bir penisi olduğunu da hatırlatmak gerekir tabii, uydurma bir etimolojiye göre, cinsel bir “kılıç”ın varlığını33 iyi yansıtan, imgelerle dolu bir tıbbi terime göre spandote olarak adlandırılırlar. Dolayısıyla, sopranistilerin Don Juan olarak ün yapmalarının hiçbir çelişkili yanı yoktur ama hadımların ereksiyonlarını çok uzun süre sürdürebildiklerine dair cinsel dayanıklılık efsanesini de hiçbir şey desteklemez. Böylesi başarılar, üstüne üstlük hiçbir talihsiz sonuçla karşı karşıya kalma tehlikesi olmayan hanımları da kendine çekebilecek türdendir. Hadımlar boşaldıkları zaman, kendilerine zevk sağlayan fakat dölleyici özelliği olmayan bir prostat sıvısı salgılarlar. İşte böylece, “Erkeklerin yakınlığından korkan genç hanımlar, hadımların kendilerine yaklaşmalarına izin verirler. Onlarla birlikte olduklarında, sonsuza kadar pişmanlık duymaksızın bir süreliğine kendilerini unutma fırsatı yakalarlar!”34

Hadımların heteroseksüel ve eşcinsel aşklarına dair çok sayıda dedikodu ve tarihsel gerçeklik vardır. Elvis the pelvis lakabıyla anılan Elvis Presley, Beatles, Rolling Stones, Prince gibi rock’n’roll’un ilk yıldızlarının ve diğer birçok yıldızın kadınlarda yarattığı çılgınlık, hadımların, çok daha farklı bir müzik türüyle, halkta yarattıkları heyecana dair bize bir fikir verebilir. Büyük bir üne sahip bir şarkıcıyla birlikte görülmek, bir dünyevi zarafet öğesi sayılmaktadır. Gaetano Guadigni, seçkinlerin bakışları altında Bavyeralı Maria Antonia Walpurgis’i sevmiştir. Aynı dönemde, Viyana’nın soylu hanımları, giysilerinin üzerinde gözde şarkıcıların resmini taşıyarak boy gösterirler. İtalya’da ise, cicisbeo, yani hizmetkâr şövalye geleneği, bir opera seria kahramanıyla yaşanan tensel zevklere dönüşen sanatsal hayranlıkların saklanmasına yardımcı olur.

Kadınlar için, estetik heyecan cinsel bir karmaşaya yol açabilir, bazı erkekler için ise, cinsel duygu karmaşası ve sopranonun genç görüntüsü, bir dönemde, 18. yüzyılda, ahlaka pek de uygun olmayan cinsel hisler yaratabilmektedir. Roma’da “baştan çıkarıcı hadımlar”ın varlığından söz edilir, kılık değiştirmeleri de estetik heyecana katkıda bulunmaktadır. Ağırbaşlı Montesquieu bile, Roma’da alkışladığı genç şarkıcıların ne kadar altüst edici bir cazibe yaydıklarını itiraf eder. “Benim zamanımda, Roma’da, Capranica Tiyatrosu’nda, Mariotti ve Chiostra adında, kadın gibi giyinen ve hayatımda gördüğüm en güzel varlıklar olan iki küçük hadım vardı” diye itiraf eder. “Bu konuda en az sapkın zevklere sahip insanlara bile Gomora sevgisini aşılayabilirlerdi.”35Sodom ve Gomora sevgisine, 17. ve 18. yüzyıllarda, hem kilise çevresinde hem de dünyevi çevrede pecato nobile, yani “soylu günah” adı verilir. Casanova, “kutsal Roma’nın, tüm erkekleri oğlancı olmaya zorladığını” ve kadın kılığında dolaşan ve kadın olmadığını ona kanıtlamak isteyen Giuseppe Ricciarelli’den bariz teklifler aldığını açıklar... Bir Borghese’li kardinalin gözdesinden söz ederken şöyle der: “Her akşam kardinalle baş başa yer [...] Korseyle dolaşır, su perisi gibi bir bele sahiptir ve belinin ne şekil ne de güzellik açısından, bir kadınınkinden aşağı kalır hiçbir yanı yoktur. Bu canavar, işte bu şekilde ortalığı kasıp kavurur.”36

Bu da, günümüzdeki ahlakla o dönemdeki cinsel ahlak arasındaki kıyaslamada tarihe uygun düşmeyen her türlü hükümden kaçınılması gerektiği anlamına gelir. Namuslu geçinen 19. yüzyıl ve onun ikiyüzlü yasakları henüz hüküm sürmeye başlamamıştır.

Son ses titretmeleri

Serge Gainsbourg ve Jane Birkin 1971’de kendilerine Venedik’te gösterişli bir balayı hediye etmişlerdir (hiçbir zaman evlenmeseler de). Tek özgünlükleri, San Marco Meydanı’nda bulunan lüks bir otelle Caterina Cornaro gondolu arasında, kendilerini hiçbir şeyden mahrum etmemiş olmalarıdır. Altınlarla ve parlak kırmızı kadifeyle süslü bu görkemli geleneksel gondol, içlerinde tamamen kırmızıya bürünmüş kürekçilerin, müzisyenlerin ve şarkıcıların bulunduğu Venediklilerle beraber kiralanmıştır. Bu şarkıcılar çifti şaşkınlığa boğarak Gainsbourg’un ünlü hit parçası Je t’aime, moi non plus şarkısını yorumlarlar. Jane Birkin’in sesini fısıldayan adam, bir hadım olduğunu itiraf eder! Yaşlı şarkıcı, türünün İtalya’daki son örneği olmakla bile övünür. Gainsbourg hadımları çok beğendiği ve birçok kez İtalya’dan “küçük hadımların ülkesi”37olarak söz ettiği için, bunun bir meydan okuma olması da mümkündür. Ama, en geç 1890’lı yıllarda doğmuş olan gondoldaki adamın, yedi yaş civarında hadım edildiğini de kabul edebiliriz. Ne de olsa Moreschi de 1860 yılı civarında hadım edilmiştir...

Esasında, asla sivrilemeyen, başarısızlıklarını küçük İtalyan şehirlerinin ücra yerlerine taşıyan o kadar çok isimsiz hadım vardır ki, İtalyan hadımlarının sonuncusunun ne zaman vefat ettiğini hiç kimse bilemez. İlk kısırlaştırma yasağı 1806’da Napoléon Bonaparte tarafından, Napoli kralı olan erkek kardeşi Joseph aracılığıyla ilan edilmiştir. Zaten epeyce gerilemiş olan konservatuvarlar, kapılarını kapatmak zorunda kalırlar ve basit şan okulları açılmaya başlar. Operatione’yi yani hadım edilme operasyonunu tam anlamıyla yasaklayan, Garibaldi tarafından 1870’te kurulan genç İtalyan cumhuriyetidir. Fakat, bir Gainsbourg hayranı ve muhtemelen gerçek bir hadım olan Venedik kanalları şarkıcısı, hiçbir açıdan son eunuchi cantori’lerin kaderini temsil edemez; ses titretmesinin ve şakımaların son iki ustasının, ne yetenek ne de ün açısından, seleflerinden aşağı kalır yanı yoktur. Kariyerlerini, 19. yüzyılın ilk yarısında, neredeyse aynı anda bitirmişlerdir.

1830: hadımlar için oyunun sonu. Giovanni Battista Velluti (1780-1861) Fenice Tiyatrosu’nun parlak kırmızı renkli büyük perdesinin önünde kapandığını görür. Meyerbeer’in Crociato in Egitto’sunun son notaları yaklaşık on dakikadır yankılanmaktadır fakat seyirci, hadıma duyduğu büyük hayranlığı haykırmaya devam eder. Velluti söz konusu geceden bir yıl önce Londralı seyircisini selamladıktan sonra, Venedik’te sahnelere veda eder. Bu, onun için, yirmi dokuz yıllık bir kariyerin bitişi ve barok ustaların damgasını vurduğu iki yüzyılın sonuna konulan noktadır. Bu ustalıklar, her şeye rağmen, gittikçe daha fazla eleştiri almaktaydı.

Buna karşın, Velluti’den kısa bir zaman önce Girolamo Crescentini (1762-1846) de son derece itibarlı bir kariyer sürdürmüştür. İki adam, Bologna’da ses eğitimi görmüş, daha sonra da Avrupa’nın diğer şehirlerinde üst üste sözleşmeler imzalamadan önce, İtalyan şehirlerinde başarıya kavuşmuşlardır. Orfeo italiano lakaplı Crescentini, Londra’da altı ay geçirmiş, bir Viyana sahnesinde taç giymiş, daha sonra dört yıl boyunca Lizbon’da kalmış ve en sonunda Paris’e ve Napoléon’a bağlanmıştır! Ne tuhaftır ki, 1806 yılında Napoli çevresinde kısırlaştırmanın yasaklanmasına katkıda bulunan Napoléon, o yıldan başlayarak 1812’ye dek bir hadımın hizmetlerinden faydalanmıştır. Ve Crescentini, halka açık sahnelerde veya özel konserler sırasında, Napoléon’u ağlatan ender insanlardan olur. Hadım şarkıcı, zaten Fransız imparatorunun taç giyme törenine de katılmıştır.

Söylenenlere göre, yüzyılının en yakışıklı erkeklerinden biri olan Velluti, büyük yorumcularından biri olduğu besteci Rossini’yle olan anlaşmazlıkları nedeniyle de müzik tarihindeki ününü korumuştur. Kariyeri, çağdaşı Crescentini’ye kıyasla onu daha çok Orta Avrupa’ya yönlendirmiştir: Ses renginin “tanrısal yumuşaklığı” Viyana’da, Bavyera’da ve Sen Petersburg’da çok beğenilir. Crescentini’den kırk yıl sonra, 1825’te, coşkudan çok merak uyandırarak Londra’ya geçer. Kilise korolarındaki hadımları saymazsak, hadımların dönemi sona ermiştir.

Roma’nın meleği

Tiziano’nun, Tintoretto’nun ve Raffaello’nun tablolarıyla dolu olan duvarlara hayran kalan Gaisberg kardeşler, Roma Başpiskoposluğu’nun bir salonunun ortasına, müzik dünyasında devrim yaratacak bir makine yerleştirirler. Bu aygıt, bir iğne üzerinde duran ve izini, siyah plastik bir plaka üzerine bırakan büyük bir koni içerir. Tarih, 3 Nisan 1902’dir: Amerikalı Fred ve William Gaisberg, Vatikan şehrini keşfeder ve saygın Sistine Şapeli’nin korosunu kaydetmeye hazırlanırlar. Koronun tamamı ve bilhassa hadım şarkıcı Alessandro Moreschi oradadır.

Ses mühendisi Fred Gaisberg, Emile Berliner tarafından 1887’de icat edilen, disk üzerine ses kaydı gerçekleştiren ilk birkaç kişiden biridir. Plak doğmuştur ve balmumu silindirlerin yerini çabucak alacaktır. Gaisberg’ler, 78 devirli plakların öncüsüdürler ve ses kaydetmeye duydukları istek, Gramophone and Typewriter Company adına, onları dünyanın her yerine sürüklemiştir. Başlamakta olan 20. yüzyılın en güzel seslerinden birkaç tanesini bakalite kaydetmişlerdir: Enrico Caruso, Nelli Melba, Fyodot Chaliapin, Rus tenor Vladimir Rosing veya anında kaydedilen Hint veya Japon müzikleri. İlk istekleri, kişiliğiyle Anglosaksonlarda büyük merak uyandıran XIII. Leo’nun sözlerini kaydetmektir. Vatikan, İtalya’daki devletlerini henüz yeni kaybetmişken bu papa, kilisenin dünyaya açılan kapısı olmuştur. Ama, ilerlemiş yaşı (doksan iki yaşındadır)38sebebiyle çevresi bu arşivlemeye karşı çıkar. Bunun üzerine, Fred Gaisberg Moreschi’yle karşılaşır ve Sistine Şapeli korolarına ve Moreschi’ye ait biri dizi kayıt yapmak üzere anlaşırlar.

Gaisberg’lerin gramofonu, 3 ve 5 Nisan tarihleri arasında, koro tarafından söylenen birçok parçayı ve Moreschi’nin solist olarak söylediği iki ezgiyi kaydeder. Bu ezgiler, Paolo Tosti’nin Ideale’si ve Rossini’nin Petite Messe’inden alınan Crucifixus’tur. Sistine korosunun kutsal müziğini ölümsüzleştirmek isteyen yeni Papa X. Pius’un isteği üzerine daha sonra başka kayıt seansları da gerçekleşir. “Gramophone” şirketi, 11 Nisan 1904’te Roma’ya döner ama bu sefer Amerikalı W. Sinkler Darby’nin yönetimindedir. Moreschi özellikle, Crucifixus’un yeni bir yorumunu, Gounod’un Ave Maria’sını ve Leibach’ın, Dies irae’den alınan Pie Jesu’sunu söylemiştir. Koro ve hadım şarkıcının seslendirdiği toplam on yedi eser, yirmi üç adet plak üzerine kaydedilmiştir.

Papalık korosu.

1898’de Sistine Şapeli’nin korosunda halen yedi hadım bulunmaktadır.

Bu şarkıcılar korodan ayrıldıktan sonra yerlerini kimse almamıştır.

Müzik tarihçileri, artık bitmiş ve modası oldukça geçmiş bir sanata ilişkin tanıklıkların yararı konusunda sürekli söylev vermektedirler. Güncel plağı dinleyen halk yalnızca, hıçkırığa ve seğirmeye benzeyen, beyaz, neredeyse insanüstü bir sesin sesin titremelerini yakalayabilir. Teknisyenler ise, bir koninin önünde yapılan, sözde akustik kaydın tiz sesleri vurgulamadığını fark ederler. Bu durum, hiç zorlanmadan ince si’lere ulaşabilen Moreschi açısından özellikle üzüntü verici bir durumdur. Hadım şarkıcı, ses kayıtları gerçekleştiği sırada kırk beş ve kırk yedi yaş arasındadır ki bu da, ses niteliklerinin zirvesi sayılır. Roma’da Moreschi’yi iyi tanımış olan Avusturyalı doktor Franz Haböck’e göre virtuoso o dönemde la 3’ten sol 4’e kadar uzanan bir ses kalınlığına sahiptir.

Romalıların şefkatle Angelino di Roma (Roma’nın Meleği) adını verdikleri Moreschi, 20. yüzyılın başında, İtalya’da yaşayan son ünlü hadımdır. 1898’de çekilmiş bir fotoğrafta, aralarında yedi sopranisti’nin de bulunduğu Sistine korosunu görürüz. Papa XIII. Leo ve X. Pius’un önce hadımların yerine başka şarkıcılar getirilmesi, sonra da meşhur papalık korosundan hadımların çıkarılmasını öngören kararlarından sonra, birer birer görevlerinden ayrılmışlardır. X. Pius, 22 Kasım 1903’te, müziğin koruyucu azizesi Cecilia gününde bir açıklama yaparak, soprano sesleri olarak eviratilerin değil, genç erkeklerin görevlendirileceğini açıklar. Papa motu proprio’sunu (Papalık emri) söylediğinde, halen sahnelerde boy göstermekte olan dört hadım vardır: koro yöneticisi Domenico Mustafà, Salvadori, Sebastianelli ve Moreschi. Onları Sistine Şapeli’nde ve her gün, San Pietro bazilikasının Giulia Şapeli’nin ayininde dinleyebilirdiniz ki birçok meraklı kendini bundan mahrum bırakmamıştır. Fakat 1920’de XV. Benedictus, Vatikan bütçesi için fazla masraflı bulunan bu saygın koroları bütünüyle ortadan kaldırır.

Moreschi’nin, ameliyat olmadığı halde bir hadımın tüm ses niteliklerini taşıyan Domenico Mancini adında bir öğrencisi vardır ve hadımlığına ilişkin dedikoduları da sürdürerek, 1959’a dek Vatikan kiliselerinde şarkı söyler. Moreschi ise Sistine Şapeli’ndeki görevinden 1913’te ayrılır. Ertesi yıl Haböck kendisine epey gülünç bir teklif yapar ve Farinelli’nin repertuvarını onun söylemesine dair bir fikir ortaya atar! Bu gerçekleşmez çünkü müzikolog, elli beş yaşındaki hadımın sesinin artık eskisi gibi iyi olmadığını ve barok müziğin süslemelerini seslendiremeyeceğini çabucak fark eder. Franz Haböck, bu dönemde Moreschi’yi kısa boylu, oldukça güçlü olarak tarif eder ve bir kadın göğsüne ve insana gülünç gelen metalik bir sese sahip olduğunu söyler.

Alessandro Moreschi’nin (1858-1922) 1883’te Beethoven’ın oratoryosu Christus am Olberge eserinde Seraphin’i canlandırmasından beri ona “melek” ismini veren de yine iyi kalpli Roma halkıdır. Sesinin güzelliği sayesinde önce seçmelere katılmış, sonra da Sistine Şapeli’nin korosuna alınmış ve burada otuz yıl boyunca çalışmıştır. Moreschi yabancıları “papanın şarkıcıları”ndan birini duymak için salonlara koşturan bir merak unsurudur. Şarkı söylemesine ilişkin meşhur tasvir onun ilk yıllarında yapılmıştır, her notanın içine bir hıçkırık ve her nefesin içine bir iç çekiş koyduğu söylenir. Ne zaman hadım edildiği asla gerçekten bilinmemiştir çünkü doğduğunda ciddi şekilde hastadır ve 19. yüzyılda yaygın olarak kullanılan bir yönteme uygun olarak, tedavi amaçlı hadım edilmiştir.

Moreschi Hadım Gaetano Capocci tarafından eğitilmiş ve ilk defa on beş yaşındayken bir kilise korosuna girmiştir. Daha sonra, tüm kariyeri boyunca diğer şarkıcılardan farkını ortaya koymuş ve bunun sonucunda 1891’de Sistine korosunun sorumlusu haline gelmiştir. Bu küçük ve kapalı dünyada, muhafazakârlar ve hadımların varlığını istemeyenler arasında çabucak çatışmalar ortaya çıkar. Papa X. Pius, hadımları istemeyenlerin lehine karar verir fakat Moreschi on yıl daha Vatikan’ın tonozları altında Tanrı’nın şanına dair şarkılar söyler. 1922 yılında, altmış üç yaşında ölür ve cenazesini takip eden hatırı sayılır kalabalık, coltellino döneminin bu sefer de kiliselerde sonsuza dek bittiğinin hiç şüphesiz farkındadır.

1 Farinelli’nin Capucins Manastırı’nda bulunan ilk mezarı 1796’da Napoléon savaşları sırasında yağmalanmıştır. Daha sonra, cenazesinden geriye kalanlar yeğeni tarafından Chartreuse Mezarlığı’na aktarılmış ve bu yeraltı mezarı da Mart 1995’te Bolognalı gazeteci Claudio Santini tarafından keşfedilmiştir.

2 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 184.

3 Patrick Barbier, Histoire des castrats, Grasset, Paris, 1989, s. 24.

4 Sylvie Mamy, Les Castrats, Presses Universitaires de France, Paris, 1998, s. 104.

5 Patrice Mattant, Les Castrats, essai d’histoire sociale, doktora tezi, Paris-Sorbonne, 1997, s. 283.

6 Amerikalı akademisyenler Richard Witt ve Shaun Tougher şu eserde müzikal estetik’i incelemişlerdir: Eunuchs in antiquity and beyond, Classical Press of Wales, Swansea, 2002. Belgelememizin bir bölümünü onlara borçluyuz.

7 Aziz Paulus’un kadınları kilise korolarından uzak tutmak amacıyla söylediği Latince söz: Kadınlar kilisede sussun. (yay. n.)

8 Aziz Paulus, Korintlilere Birinci Mektup, XIV, 34.

9 Piotr O. Scholz, Eunuchs and Castrati: A Cultural History, s. 273.

10 Sylvie Mamy, Les Castrats, s. 14.

11 Papaların isminden sonra gelen tarihler, Vatikan’daki varlıklarını gösterir.

12 Bu yasak, Papalık devletleri dışında yürürlüğe konmamıştır ve birçok kadın opera şarkıcısı, İtalya’da olduğu kadar Avrupa’nın geri kalanında da başarılı kariyerlere sahip olmuşlardır. En tuhafı: kadın şarkıcılar, erkek kılığına girdikten sonra, erkek rollerinde uzmanlaşmıştır!

13 Cecilia Bartoli, CD Sacrificium, Decca Music, 2009, s. 24.

14 Patrick Barbier, Histoire des castrats, s. 127

15 a.g.e., s. 180.

16 Bkz. s. 30.

17 Angus Heriot, The castrati in opera, Da Capo Press, Londra, 1975.

18Melisma: Tek hece üstünde çok nota okuma yöntemi. (yay. n.)

19 Müzisyen ve okul müdürü Roberto de Simone ve Vincenzo de Gregoris’in basın konferansı, Napoli, 19 Kasım 2005.

20 Roger Blanchard ve Roland de Candé, Dieux et Divas de l’opéra, Fayard, Paris, 2004, s. 89.

21 G.B Mancini’nin Roger Blanchard ve Roland de Candé tarafından alıntılanan sözleri, Dieux et Divas de l’opéra, s. 83.

22 Cecilia Bartoli, Sacrificium, s. 28.

23 Institut de Recherche et de Coordination Acoustique/Musique.

24 Patrice Mattant, Les Castrats, essai d’histoire sociale, s. 263.

25 Jean-Loup Charvet, “Hautes-contre et castrats”, Littératures classiques, no. 12, Ocak 1990, s. 316.

26 Ange Goudar, Le Brigandage de la musique italienne, Paris, 1777, s.148.

27 Patrick Barbier, Histoire des castrats, s. 196.

28 Dr. Caufeynon, Jean Fauconney’in takma ismi, L’Eunuchisme, histoire générale de la castration, Charles Offenstadt yayınları, Paris, 1903, s. 72.

29 Napoli Krallığı 1707’de Avusturya’ya bağlanmıştır.

30 Roger Blanchard ve Roland de Candé, Dieux et Divas de l’opéra, s. 154.

31 F. Haböck, Die Gesangskunst des kastraten, Viyana, 1923, s. 209.

32 Marc David, Farinelli, mémoires d’un castrat, s.171, Perrin, Paris, 1994.

33 Spadontes Yunancada “çekmek, koparmak”tan gelir.

34 Jean-Jacques Sonnette, Ange Goudar’ın takma adı, Le Brigandage de la musique italienne, s. 219.

35 Patrick Barbier, Histoire des castrats, s. 160.

36 Casanova, Mémoires, La Pléiade, Gallimard, Paris, 1960, cilt II, s. 801.

37 Serge Gainsbourg biyografisinin yazarı Yves Salgues tarafından verilen bilgi, Haziran 1991.

38 Çelişkili biçimde, ertesi sene, XIII. Leo’nun yayıncı Gianni Bettini’yle birlikte sesini plağa kaydetmesine izin verilmiştir.

Başka birçok Rus Hıristiyan tarikatında olduğu gibi, Skoptzy’ler hadım etme töreni esnasında,

trans halinde danslara kendilerini kaptırırlardı.

6

Tanrı’nın çılgınları Skoptzy’ler

Angelino di Roma’nın keskin sesi, hadımlara dair muhafaza edilmiş tek standart olarak, Skoptzy’lerin seslerinin ayarlanmasında referans noktası alınmıştır. Sürgün edilen aileleri Bükreş’te yaşayan bu Rus kökenli hadım erkekler 1907’de Dr. Julius Tandler ile Siegfried Grosz tarafından Romanya’nın başkentinde nüfusa kaydedilirler. İki Avusturyalı, hadım edilmenin ses üzerindeki etkilerini incelemek istemektedir.1Beş ila sekiz yaşında hadım edilmiş olan bu Rusların, Moreschi’ninkinden en az bir oktav daha ince bir sesle şarkı söylediğini çabucak fark ederler. Böylece, Avrupa müzik tarihinin en güzel sayfalarından birinin yalnızca katı öğretmenlerle gerçekleştirilen bir ses eğitimi sayesinde yazıldığını bir kez daha doğrularlar.

Hadımlara ilişkin bu dünya turunu sonlandıracağımız Skoptzy’lerin amacı ses mükemmelliğini aramak değildir. Aslında, İtalyan hadımlarla aralarında fazla bir ortak nokta da yoktur. Tek ortak noktaları, tarihte onlarla aynı dönemlerde ortaya çıkmaları ve onların da varlığının iki yüzyıl sürmüş olmasıdır. Köktenci bir din tarikatı olan Skoptzy’ler, manevi bağnazlıkları ve mutlak olanın peşinde olmaları açısından daha çok Hindu hicralara benzerler.

Bükreş’in hadım arabacıları

Skoptzy’lerin varlığı, 1970 yılına kadar Rusya’da, Kırım’da ve yüz kadar kişiden oluşan cemaatler kurdukları Kuzey Kafkasya’da doğrulanmıştır. Buna karşılık, tarikatın tamamen dağıldığını hiçbir şey kanıtlayamaz ve komünizmin bitişinden sonraki dini canlanma sırasında bu tarikatın da yeniden doğmuş olması ihtimalini de hiçbir şey olasılık dışı bırakamaz. Bir Amerikan üniversitesi, 1953-1955 yılları arasında görev yapmış olan Sovyet başbakanı Georgi Malenkov’un hadım olduğunu bile iddia eder...2Birçok araştırmacı, Skoptzy’lerin fizyolojisini, inançlarını ve davranışlarını incelemek için bu kişilerin geç dönemlerdeki varlığından da faydalanmıştır. İsviçreli Eugène Pittard’ın 1900’de, bir Romen kasabasında yaşayan başka bir grup Skoptzy üzerine çalışmasından sonra Tandler ve Grosz, Bükreş’teki kayıtları sırasında yaş ortalaması otuz olan hadımları incelemişlerdir. Pittard, hadımların, daha önce de dünyanın birçok yerindeki farklı doktorlar tarafından değer biçilen tüm özeliklerini kayda geçirmiştir: gövdenin, kafanın ve kafatasının abartılı ölçüde büyümesi, boyun, bacakların ve en şaşırtıcısı kulakların uzaması! Nihayet, İkinci Dünya Savaşı sırasında, Alman doktor Walter Koch, yine Romanya’da, yaşları elli ila doksan dört arasında değişen on üç hadım erkeği inceler. Onlar da Rus kökenlidir ve Çar ve komünizm baskısından kaçmışlardır. İşgal ettikleri Orta Avrupa ülkelerindeki tüm halkların etnik kökenlerini titizlikle inceleyen Naziler, aslında 9. yüzyılda Museviliği seçmiş olan eski Hazar halkıyla aralarında var olması muhtemel bağları araştırmaktadır.

Skoptzy tarikatına mensup birçok göçmen, 1929’daki Sovyet yargılamalarının sonucunda dini merkezlerinden biri haline gelen Romanya’ya yerleşir. Aralarında arabacılığın ve daha sonra taksi şoförlüğünün de bulunduğu birçok meslekle uğraşırlar. Romancı Paul Morand, yolculuklarından biri sırasında, Bükreş Tiyatrosu’nun önünde müşteri bekleyen arabacıları tarif eder: “[...] Koltuklarının üzerinde dikilen, tüysüz suratlı ve enseleri tıraşlı dev Rus arabacılar, kırbaçlarını sallayarak, ince sesleriyle müşterileri çağırmaktaydılar: ‘Boyard, Boyard, buraya, Boyard.’”3Mesai bittikten sonra her arabacı tekrar yuvasına döner, “soluk mavi veya kiraz kırmızısı renginde bir hareli kumaş şeridiyle çevrili koyu kadife cüppesini çıkarır ve semaverin önüne oturur.” Bu adamlar aileleriyle yaşamaktadır çünkü birçoğu, çocuklarının doğumundan sonra hadım edilmiştir. Mimar Le Corbusier aynı zamanda, Romanya’nın başkentinde bu Rus göçmenlerle tanışma fırsatı da bulur, “Çok şişman ve ince bir sesle konuşan arabacılar. Tıkalı kaleilerde (sokaklarda) atılgan ve parlak ulaklarını etrafa salıyorlar.”4

1920 yılı civarında, bir grup Skoptzy. Sovyetler’in iktidara gelmesinden sonra bu tarikata karşı

düzenlenen zulümlere kısa bir ara verilmiştir.

Açıkça görülüyor ki, bu tarikatlar varlığını sürdürüyor. Aralarından bazıları hiç şüphesiz Rusya’nın başkentlerinden gelmişler çünkü Bükreş’te konforlu evlerde yaşarlar. 1859’da, hatırı sayılır zengin ailelere mensup Sen Petersburg’lu üç gencin, Skoptzy tarikatına girmek amacıyla yaptırdıkları kısırlaştırma ameliyatının sonucunda öldükleri bilinmektedir. Henüz o tarihte bile, birçok üyesi Romanya’ya sığınmak üzere başkentten kaçan tarikata karşı burjuvazinin tepkisi şiddetli olmuştur. Büyük Yaş (Moldovya’nın eski başkenti) şehrinde yaşayanlar, on sekiz ila yirmi yaş arasında hadım edildikten sonra son derece sade bir yaşam sürerler ve yaşamlarını daha birçok yıl devam ettirmeleri, ancak Rus kardeşlerinin sürekli olarak gelmeleriyle mümkün olmuştur. Ekim 1917 Devrimi’nden önce, Romanya yaklaşık bin beş yüz hadıma ev sahipliği yapmaktadır.

Skoptzy tarikatını nispeten iyi tanırız, çünkü ortaya çıkar çıkmaz, Çarlık yönetimi tarafından çok sert baskılara maruz kalmıştır. Daha sonra komünistler de bu tarikatı yok etmeye çalışmışlardır. Ama, bu hadımların halk içinde gösteriler yaptıkları iki yüzyıl boyunca yaşanan hoşgörü dönemleri sayesinde gelişmeleri ve hatta iktidara yaklaşmaları mümkün olmuştur. Her şeye rağmen, 19. ve 20. yüzyılda onlara ilişkin yapılan istatistikler az ve belirsizdir. Çar yönetimi tarafından düzenlenen 1897’deki nüfus sayımı, “eski inananlardan ve tarikat mensuplarından” oluşan, sayısı iki milyonu geçen bir gruptan söz eder. Çağdaş araştırmacıların tahminleri, şaşırtıcı bir şekilde, dinden ayrılmış olan, şu ya da bu sıfata sahip, on milyon insanın olduğunu söyler. Skoptzy’lere gelecek olursak, 19. yüzyılın sonunda dünyada sayıları yaklaşık yüz binken, 1805-1870 yılları arasında aralarından beş bin dört yüz kişinin Sibirya’ya sürüldüğü adli evrak tarafından belirtilmiştir.

Küçük damgadan Çar’ın damgasına

Gavril Menşenin, 1871’de Tambov bölgesinde hadım edildiğinde dokuz yaşındadır. Kendi ameliyatından önce beş arkadaşının ameliyatına katılmıştır ve bu seansı, korkunç kişiliğini yansıtan bir masumiyetle ve neredeyse mizahla tarif etmiştir. Hadım etme işlemiyle de az çok ilgilenen bir köylü olan “cerrah” İakov İvaniç, o akşam bir odayı boşaltmış ve buraya suyla dolu bir tahta fıçı ve pansuman malzemesi koymuştur. Müstakbel Skoptzy’lerin hepsi birbiri ardına fıçıya yanaşır ve buraya dizlerini dayar. İvaniç, erbezinin çevresine sağlam bir ip geçirir, titizlikle bilenmiş bir bıçak alır ve bir hamlede testis torbasını keser. Genç çocuklar, –“gereken miktarda kan akmadıkça” der Menşenin– kanın dökülmesine izin vermek için su fıçısının üzerine hafifçe eğilerek beklemelidir. Bu ayrıntıdan söz ederken, ameliyat olduktan sonra kadın cinsine benzemelerini sağlayacak yeterli miktarda kanın dökülmesini bekleyen Hindu hicraları hatırlamadan geçemeyiz.

Merheme batırılmış bir bez parçası daha sonra bir kemerle yerleştirilir ve tutturulur. “Böyle böyle, testislerin birbiri ardına yere düştüğünü ve bir insan testisi yığını oluşturduğunu gördüm” diye devam eder genç Gavril, “ve sonra sıra bana geldi.” Burada söz konusu olan, tam bir hadım etme değil, orşiektomidir. Kendilerini tamamen hadım ettirenler, yalnızca daha üst bir derecenin mensuplarıdır. Beş neşeli çocuk, “tavada yanan testisleri, hiçbir işe yaramayan bu parçaların çıtırtısını, alevlerin içinde şişmesini ve patlamasını...” duyarlar. Olaylardan uzun zaman sonra kaleme alınmış bu anlatı, söz konusu insanın kayıtsızlığını açıklayabilecek tek şeyin, yılların araya koyduğu mesafenin izidir.5Menşenin, Skoptzy’ler arasında saygın bir yer edinmiştir. Bu tarikata mensup olması, ailesiyle birlikte otuz yıl boyunca Sibirya’da sürgün hayatı yaşamasına sebep olur. Arkasında, özellikle Tolstoy’a gönderdiği birçok mektup kalır.

Hadım etme işlemlerinin hepsi bu denli çıplak bir törenle gerçekleşmemiştir çünkü genellikle toplu bir törenin eşliğinde yapılan dini bir eylem niteliği taşırlar. 1929’daki Saratov davası veya yine aynı yıl görülen Leningrad davasının sanık sandalyesindeki tarikat mensuplarının tasviri, birkaç tanığın, arkadaşın veya ebeveynin, buna ek olarak, sahın yöneticisinin ve onun yardımcılarının6 katıldığı gerçek kutlamalardan söz eder. Çömeze öncelikle uzun beyaz bir gömlek giydirilir ve kendisi daha sonra, tıpkı bir vaftiz töreninde olduğu gibi, tören yöneticisinin sorduğu bir dizi soruyu yanıtlamalıdır: “Ne sebeple buradasın?” “Ruhumu kurtarmaya geldim” vs. İnananların arasına kabul edildikten sonra ilk hadım etme ameliyatına maruz kalır. İlk cemaatler, 19. yüzyılın başına dek, bu “ateş vaftizi” için açık yaraya, korkunç acılar eşliğinde kabuk bağlatma gibi bir faydası olan ilkel bir yöntem benimsemişlerdir. Cerrah, şefin kendisine “Günahı yenmek için kılıcı tut!” diye haykırarak uzattığı, titizlikle bilenmiş bıçağı akkorda ısıtır ve cinsel organları bir hamlede kökünden keser. Aceminin acı çığlıklarına diğer yardımcılar şöyle cevap verirler: “İsa dirildi!” Kanama tehlikesi, buz veya katran uygulanarak önlenir, daha sonra cerrah, eğer tam anlamıyla hadım edilme söz konusuysa idrarın atılmasına yarayan bir tüpü yerleştirdikten sonra kapanmış yaranın üzerine bir merhem sürer ve yarayı sarar.

Tarikat şefleri, testislerin alınmasıyla yetinmedikleri gibi, hadım etme işlemi içerisinde dereceler belirlerler. Testislerin alınması işlemini, yani “küçük mührü” veya “küçük temizlenme”yi “Çar’ın mührü” veya “altın mühür” de denilen, testis torbasının ve penisin alındığı “ikinci mühür”den ayırırlar. İmtiyaz sahibi kişi, tarikata giriş aşamasından sonra “melek” veya “beyaz güvercin” unvanı alır, daha sonra, “uçurumun anahtarı” diye adlandırılan penisini de kestirebilecektir; uçurum diye adlandırılan şey, kadın cinsel organıdır. Bu durumda “Çar’ın mührü” unvanını alır ve cerrah, “Ezilmiş yılana bak” veya “Âdem’in kafasına bak”7diye bağırarak feda edilmiş olan penisi gösterir. Daha sonra, zaman içerisinde bu köktenciler üç kademe daha belirlerler. Bunların içinde, göğüs kaslarının bir bölümünün alınması ve beden üzerinde çeşitli yaralar açılması da vardır. Önceden kadınlara özgü bir kademe olan göğüslerin alınması işlemi, daha sonra erkeklerde de uygulanmaya başlanır. İnancında en samimi olan mensuplara has son kademeler, daha derin kesikler açmak ve kolların, omuzların veya karnın üzerini haç biçiminde yakmak olarak kendini gösterir. Son bedensel adaklar, çarmıha gerildiği zaman İsa’nın üzerinde açılan beş yaraya gönderme yaparak “beş kanatlı melek” haline gelen bir Skoptzy’yle son bulur.

Bu adam, cinsel organların tümünü kestirerek “Çar’ın mührünü” veya “altın mührü” almıştır.

Buna karşın, davalar sırasında dinlenen tanıklar, şiddet kullanarak zorla yapılan hadım etme işlemlerinin de yaygın olduğunu kanıtlar. Etnolog Anatole Leroy-Beaulieu, sahınının lehine propaganda yapan ve Skoptzy’lerin sayısını artırmak için erkek çocuklarını kaçırmakta tereddüt etmeyen yaşlı bir adamı örnek verir. Yaşlı hadım, tensel zevklere ilişkin bir merak içinde olan gençleri korkutarak konuşmaya başlar. “Peki ne yapmalıyız?” diye sorarlar ve tarikat mensubu, Matta’nın İncil’inden alıntı yaparak, cennete gidebilmek için melekler gibi temiz olmak gerektiğini söyler. Sohbet devam eder ve on beş kadar erkeğin ve kadının dua ederek beklemekte oldukları bir mağarada son bulur. “Temizlenmenin ne olduğunu öğrenme vakti geldi” der Skoptzy, aniden ağızları kapatılan, elleri, ayakları ve gözleri bağlanan çocuklara. Yardımcılardan biri, kimi zaman ateşte kızdırılmış bir bıçak alır ve adayların testislerini, kendi istekleri dışında keser. Saltykof isimli bir köylü, Skoptzy’lerin, yeni durumlarını8 ifşa edecek olanları ölümle tehdit ettikleri bu kaçırmaları açığa çıkarmıştır.

“Kendimi hadım edeceğim, gökyüzünü

satın alacağım”

Skoptzy yandaşları, kısırlaştırma sayesinde, “ateş vaftizine” de maruz kalarak “beyaz güvercin” sıfatı kazanırlar. Böylelikle, İsa’nın Matta İncili’nde yer alan sözlerini gerçek anlamıyla yorumlarlar: “Eğer uzuvlarından biri senin için bir düşme vesilesiyse onu kes ve kendinden uzak bir yere at.” Tekvin’i okuduklarında, Âdem ve Havva’nın, cennetten kovuldukları zaman bedenlerinin üzerinde “cennetin meyvelerini” yani cinsel organları ve göğüsleri hâlâ taşıdıklarını düşünürler. Günaha tanıklık etmiş bu parçalardan kurtulmak, onlara göre, ilkel masumiyeti geri getirecek ve yeni inananlara cennetin kapılarını açacaktır. İnançlarının belli başlı cümlesi, “kendimi hadım edeceğim, gökyüzünü satın alacağım”dan kastedilen, hadımlık sayesinde cennete ulaşmaktır.

Hadım etme biçiminde gerçekleştirilen bu vaftiz, inananları, Hıristiyanların uzun süre boyunca “ten günahı” olarak adlandırdıkları şeyi gerçekleştirmekten bedensel olarak alıkoymaya dayanan, son derece ilkel bir öğretinin temelini oluşturmaktadır. Daha sonra, Skoptzy’ler görece kalabalık cemaatler halinde yayıldıklarında, tarikatın ortadan kaybolmasını engellemek için, hadım etme eylemi bir veya iki çocuğun doğumundan sonraya ertelenir.

Böyle bir bağlamda, Skoptzy’lerin dini törenlerinin de özgünlükten uzak olmamasına şaşırmayız. Bu erkek ve kadınların, bir bakirenin veya genç bir hadım erkeğin göğüs etini veya âdet kanını paylaşarak ayin yaptıkları yönünde Rusya’da dedikodular dolaşmıştır. Tüm Ortaçağ boyunca genç Hıristiyanların kanını içmekle suçlanan Yahudiler başta olmak üzere, tüm azınlık dinlerinin, kendilerini karalamayı amaçlayan bu tür propagandaların kurbanı olduğu bilinmektedir. Esasında, bu tarikatın, törensel hadım etme işlemleri dışında bir araya gelmesinin, en azından toplu translarla sonuçlanmadığı zamanlarda, herhangi bir dua törenine benzediği tahmin edilir. Bunun dışında, dualar, tarikatın ilk şeflerinden biri olan Selivanov’a edilmektedir ve bu toplantılar, uzun yıllar boyunca yaşanan baskılar yüzünden gerekli görülen gizlilik kaygısı nedeniyle, cumartesiyi pazara bağlayan gece gerçekleşir. Ayrıca, bu toplantılar nadiren düzenlenir: Yılda altı kereden fazla toplanılmaz ve bu toplantılardan biri de usta Kondrati Selivanov’un “çilesi” anısına, eylül ortasında yapılır. Yeni yandaşlar, zor elde edilen bir temizliğin simgesi olan beyaz elbiseyle bu törenlere katılırlar ve Rus ruhunun en gizli köşesinden gelen, tuhaf bir biçimde panteist izler taşıyan bir dua okumaları gerekmektedir. Skoptzy’ler, günahları için Tanrı’dan ve azizlerinden, ama aynı zamanda “Toprak Ana”dan af dilerler. Rusya’da çok etkin olan çağdaş putperest tarikatlar, doğaya ve eski Slav tanrılarına edilen dualara tekrar saygınlık kazandırmıştır.

Bu törenler, duaların ve Ortodoks mezhebinden gelen ayinlerin karışımından meydana gelir, haç işaretleri ve ilahiler veya Selivanov’un ikonası ilk sırayı alır. Esasında, tıpkı İsa gibi, Selivanov’un da Sibirya’da çektiği acılar hatırlanır ve “onun hükümdarlığının gelmesi” için dua edilir. 1929’da Leningrad’da görülen ve Skoptzy’lerin hedef alındığı dava konusunda uzman olan etnolog Nikolai Volkov, tarikata ait birçok ilahiyi, özellikle yeni katılanların hadım edilmesinden önce söylenen ilahileri derlemiştir:

Merhamet isteyen

Tanrı için acı çekmelidir

İnsan, Tanrı’nın meselelerini algılamalıdır

Altın mührü almalıdır

Ruh, günahlara cevap vermek zorunda kalmasın diye[...]

Sen, kurtarıcının sözlerini dinle,

Sen, keskin bıçağı elinde tut,

Sen, ejderhanın başını kes,

O zaman, bedenler çok temiz olacak

Böylece, ruhun cennete gidecek.

Yaşayın çocuklarım,

Göklerin Çarına hizmet edin,

İnancınızı koruyun

Şan, şeref ve güç Tanrı’nın üzerine olsun, amin.

Cemaat daha sonra, katılımcılarının, Rus taşrasının eski putperest inancına yapılan yeni bir göndermeye uygun olarak, güneşin ilerlediği yönde kendi etraflarında döndüğü, bitmek bilmez bir dansa başlar. Tüm bunlara, sürekli tekrar edilen doukh Bog (Tanrı ruhu) çığlıkları eşlik eder. “Manevi biralarıyla” sarhoş olan Skoptzy’ler sık sık kendilerinden geçerler, bu sırada, aydınlanmış olanlar da, Selivanov’un yakında Rus tahtına çıkacağını, dünyanın sonunun yaklaştığını ve buna benzer kehanetleri haykırırlar. Herkes tarafından beklenen sonuç, bir “altın borazan” esritici biçimde söz aldığında gerçekleşir. “Altın borazan” terimi, histerik çırpınmalara yenik düşerek, İsa’nın dünyaya dönüşü veya tarikat üzerindeki tehditler hakkında kehanetlere başlayan kişi için kullanılır.

Selivanov, yeni İsa ve müstakbel Çar

Bu tuhaf tarikattan ilk kez 18. yüzyılın sonunda söz edilmiştir. Skoptzy grubu, kendileri de eski inananlardan9 oluşan “Tanrı’nın halkı” veya “Kamçılayanlar” gibi diğer sapkınlıklar arasındaki yerini alır. Rusçada skoptzy kelimesi skopets’in çoğul halidir ve “hadımlar” anlamına gelir. Bizans geleneğinin doğrudan etkisi altında kalmış olan Rus Ortodoks hiyerarşisinin tarihinde birçok hadım bulunduğu bilinmektedir. Ve örneklerinin yayılmış olması da mümkündür ama 18. yüzyılın başında, dini hadımlığın izi artık yalnızca, kendini hadım ettiği için kilise tarafından cezalandırılan ve manastırında yaşam boyu kürek cezasına10 çarptırılan bir diyakozu etkileyebilmiştir. Hadımlığın, diğer medeniyetlerde sahip olduğu kutsal hava kesinlikle Rusya’da da ortaya çıkmıştır.

Öyle ya da değil, görünür hiçbir ayrıntı, Moskova’nın güneyindeki Orel köyünde yaşayan ve kendilerini törenle hadım ettirdikleri için 1772’de II. Katerina’nın emriyle acımasızca cezalandırılan on üç –İsa ve son yemekteki havarileri gibi?– köylünün çılgınlığını açıklayamaz. İçlerinden bir tanesinin, “kurtarılmak ve iman içinde yaşamak isteyen her insanın hadım olması gerektiği” yönündeki tanıklığı, şeflerden birinin sözlerinin ne denli güçlü olduğunu kanıtlar. Orel köylülerinin şefi Andre İvanov, Sibirya’ya sürülmeden önce, knut11 cezasına çarptırılır. Görünüşe bakılırsa, bu ceza yeterli olmamıştır çünkü üç yıl sonra, çariçe polisi Tambov bölgesinde altmış Skoptzy ele geçirir. Bunlardan birçoğu, kürek mahkûmu olarak yaşamını tamamlar ama yeni şefleri Selivanov, acımasız bir knut seansına rağmen kaçmayı başarır. Kısa bir süre sonra yakalanır ve tekrar kamçılanır, 15 Eylül 1775’te Sibirya’ya döner; Skoptzy tarikatı bu tarihi, kuruluşlarının yıldönümü olarak kaydetmiştir. Selivanov daha sonra Kondrati Selivanov’un Çilesi adlı eserinde ilk propaganda yıllarını anlattığında, bu anlatı Skoptzy’lerin kutsal metni haline gelir.

Kondrati Selivanov, orduya girmeyi reddederek ayaklanan basit bir köylüdür ve önceleri serseri bir yaşam sürmüştür. Khlysty (“kendini kamçılayanlar”) tarikatının yandaşları tarafından çalıştırılmış, daha sonra da, birçok aydınlanmış yandaş gibi taşraları dolaşan, neredeyse yüz yaşındaki bir kadın peygamber olan Akulina İvanovna’yla tanıştıktan sonra bu tarikattan ayrılmıştır. Ve bu kadın, Selivanov’da yeni İsa’yı görmüştür. Selivanov, yeni Çar sıfatını ve III. Petro’nun yeniden doğmuş halini de bu kimliğe hemen ekler. Skoptzy’ler de bu kadında III. Petro’nun annesi İmparatoriçe Elizaveta’yı görürler... Bu da yetmezmiş gibi, gerçek ismi Iemelyan Pugaçev olan bir Kazak, kendini bu isimle çar ilan eder; köleliği kaldıracağını vaat ederek bir grup yandaş toplar ve 1775’te II. Katerina’nın birlikleri tarafından öldürülür. Çar III. Petro, hükümdarlığı (1761-1762) boyunca Rus halkı tarafından çok sevilir çünkü Ortodoks üstünlüğüne karşı vicdan özgürlüğünü teşvik etmiş ve dahası, topraklarını, onları işleyen köylülere vermeleri yönünde başrahiplere emir vermiştir.

Sahte çarların ve sözde İsa’ların ortaya çıkışı, Rus din tarihinin değişmezlerinden biridir. Hadımlar için Selivanov hem ikinci İsa, hem de III. Petro’dur; bu iki kişilik, bu dev ülkenin tüm sapkınlıklarının içine işleyen, İsa’nın yeryüzüne dönerek, son yargılamadan önce bin yıl boyunca hüküm süreceği inancının içinde birbirlerine karışır. İnançlardan meydana gelen bu yamalı bohça, “beyaz güvercinler”in sayısı yüz kırk dört bin müridi bulduğunda yeniden hüküm süreceği iddia edilen III. Petro’nun beklenişiyle tamamlanır. O zaman, III. Petro tahta çıkacak ve masumiyete ve cennete dönüşü simgeleyen evrensel bir hadım etme gerçekleştirecektir. Selivanov, Vaftizci Yahya tarafından, vaftiz edilmek amacıyla hadım edilen İsa inancını öne sürerek hadım edilme işlemini temize çıkarır. Hatta Skoptzy’lere göre, uzuvların kesilmesi, hadım edilerek iyi niyetli insanlara doğru yolu gösteren İsa’nın gizli bir öğretisidir.

Selivanov, Sibirya’da yirmi yıl geçirir fakat bu durum, inançlarına hiçbir şekilde zarar vermez. Ve, her türlü mantığa ters bir biçimde, Çar I. Pavel onun cezasını kaldırır ve Sen Petersburg’a yerleşmesine izin verir. Fakat Selivanov, her şeye rağmen burada akıl hastanesine kapatılır. 1802’de hastaneden çıkar, bu şehirde zengin bir tüccar olan bir müridinin yanına yerleşir ve şehir, tarikat mensupları tarafından yeni Kudüs sayılmaya başlanır. Yeni çar I. Aleksandr’ın (1777-1825) köktenci dini hareketlere ilgi duyduğunu ve Skoptzy’lerin toplantılarını ve törenlerini de hiçbir zaman yasaklamadığını söylemek gerekir. Sapkınlıkla, kınanacak tek şey olduğunu düşündüğü toplumsal karışıklık arasındaki farkı kanun önünde kabul ettirir. Dahası, Selivanov, çarın metreslerinden biri olan ve kendisini aziz bir adam addeden çılgın barones Barbara de Krudner’le ilişki kurmayı başarır. Kısa süre sonra, saray ve yüksek idare mensupları, şüphesiz köktenci ama tamamıyla Ortodoks cemaatinin bir parçası olan suçsuz Hıristiyanlar olarak gördükleri hadımları savunmaya başlarlar.

Zengin bir hadım teokrasisi için

Çar, Polonyalı soylu İelanski’yi de büyükannesi II. Katerina’nın, “beyaz güvercin“ olduktan sonra kapattığı manastırdan çıkarır. Ve bu İelanski, Rusya’da Skoptzy’ler tarafından yönetilecek teokratik bir devlet kurmaya dayanan çılgın bir projeye girişir. İki adam, müstakbel hükümetin adını bile seçmişlerdir: “İlahi şansölyelik.” İelanski, on iki “havariden” oluşacak bir kurulun başına geçerek orduyu yönetmeyi tasarlar, Selivanov ise I. Aleksandr’ın yanında bu hadım imparatorluğunu yönetecektir... Çar, aklını başına toplar ve nihayet tarikat mensuplarının deliliğinin farkına varır; İelanski’yi bir manastıra geri gönderir. Bu durum İelanski’nin Skoptzy şehitleri arasında sayılmasını sağlamıştır.

Nicolai Volkov’a göre İelanski, iktidarın burjuvazi tarafından gerektiği biçimde tekrar ele geçirilmesini isteyen sanayi çevreleri ve mali çevreler tarafından teşvik edilmiştir. Ama, Volkov’un 1929’da Leningrad’da görülen davada tarikat uzmanı, özellikle de Skoptzy uzmanı olarak bulunduğunu da belirtmek gerekir. Etnolog, bu sapkınlığın tüm tarihini, Rusya’nın tarımsal ve ticari kaynaklarına “burjuva” bir el koyma isteğiyle açıklayan bir rapor teslim etmek üzere, Sovyetler’den emir alarak görevlendirilmiştir. Bu Marksist görüş belki de gerçeği yansıtmaktadır ve bu durumda, eski mabeynci ve Selivanov, o dönemde sıkça söylendiği gibi “sermayenin kuklası” olmuşlardır. Moskova’nın büyük hadım tüccarlarının yargılandığı 1869’daki bir davada hâkimler, ahlak bozukluğu ve dolandırıcılık yoluyla zengin olma suçlarını öne sürmüşlerdir. Üstelik bu olay, Marksizmin henüz devlet dininin yerine geçmediği bir dönemde gerçekleşmiştir.

1929’da Leningrad’da davalarına katılan Rus hadımlar.

“İlahi şansölyelik”in başarısızlığına rağmen, Selivanov, bir yandan da kendi eliyle Rus soylu sınıfının birçok temsilcisine uyguladığı kutsal hadım etme işlemine ilişkin yoğun bir propagandaya girişerek, inancı hakkında vaaz vermeye devam eder. On sekiz yıl boyunca çevresinde bir grup hayran tutmayı başarır ve sahınındaki kişi sayısı bazen üç yüze kadar ulaşır. Para, adeta gökten yağmaktadır ve sapkınlık tüm merkez Rusya’ya yayılır. Burjuvalar kadar köylüler de, hatta çarın çevresindeki soylular bile tarikata girmeye devam eder. Aslında Skoptzy’ler, burjuva çevrelerinden ve ülkenin hızlı gelişmesi sayesinde zenginleşmiş tüccarların arasından pek çok kişiyi mürit olarak saflarına katmışlardır. Tarikat, yumuşak başlı ve güvenilir sırdaşlar işe almaktadır ve patronlar işlerini sık sık hadım bir yardımcıya teslim ederler. Açılan davalardan birinde bir hâkim, bu maddi başarıların nedenlerini sormuş ve içlerinden biri şöyle yanıt vermiştir: “[...] Bir harem için olduğu gibi, bir kasa için de en güvenilir bekçi bir hadımdır. Tüm sermaye kaçakçılıklarında, tüm muhasebe hilelerinde bir kadın vardır! Beyaz güvercinler sayesinde rahat uyuyabiliyoruz.”12Bazı Skoptzy’ler, biriktirdikleri paralar sayesinde hayır işleri de yapar: İçlerinden biri, 1874’te hapiste ölürken servetini bir başrahibeye bırakır, bir diğeri, Sen Petersburg’da Timenkof huzurevini inşa ettirir. Anatole Leroy-Beaulieu’ye göre, “Kehanete aç olan bu aydınlanmışlar, Büyük Rus’un çıkarcı ruhuna ihanet etmemişlerdir.” Manevi tutku ve maddi başarıdan oluşan bu tuhaf karışımın yanında, erkekleri ve kadınları gizemci tarikatlara itebilecek geniş bir sebep yelpazesi vardır. Sarayın en nüfuzlu hanımlarından biri olan Katerina Tatarinov, 1817 yılında, boşanmasından ve oğlunun vefatından sonra abartılı bir mistisizm içinde boğulmuştur: Skoptzy’lere katılmış, yüksek soylu sınıfını ve imparatorluğun yüksek kademeli görevlilerini kendi “Kardeşlik birliği”ne sürüklemiştir.

En sonunda, çarın nezdinde çok nüfuz sahibi olan Ortodoks kilisesi görevlileri, I. Aleksandr’ı bu sapkınlığa son vermesi konusunda ikna ederler. Selivanov, 1820’de tutuklanır ve Suzdal’daki bir manastıra gönderilir. Skoptzy’lerin mitolojisine göre 1832’de burada, yüz yaşında ölür. Hareketin tarihi liderini iyi tanımış olan, Nikonoff adında eski bir asker, çabucak Selivanov’un yerini alır. Kendisi de hadımdır ama yalnızca cinsellikten sakınmayı öğüt vererek hadımlığın simgesel yanına değer veren daha az köktenci müritlerle çevrilidir. Daha az köktenci (ve özellikle daha az katı!) olan bu anlayış, “manevi Skoptzy”lerin ortaya çıkması üzerine birçok rapor hazırlayan Çarlık polisi tarafından da doğrulanmıştır.

Tarikat ciddi şekilde yapılanmış olduğundan, 19. yüzyılın ortasında Skoptzy’ler en üst derecede sayıya ve nüfuza ulaşmışlardır. Özellikle, artık toplumsal açıdan, baştaki basit kulak’lardan çok daha etkili çevrelere ulaşırlar. Selivanov, birçoğu “çarın selamı” sahınının içinde toplanmış olan Sen Petersburg’lu zengin tüccarlarla yakın ilişkiler kurmuştur. 1843’te Sen Petersburg’da açılan hücrelerden biri, tarikatın içinde askerlerin ve imparatorluk garnizonundan subayların da olduğunu ortaya çıkarır. Aslında, böyle kulübeler tüm Rusya’da vardır. Sonra, 1868 yılında, Morşansk’lı çok zengin bir tüccar olan Plotitsin, yirmi kadar tarikat müridiyle birlikte sınır dışı edilir. Ablası, yakınlardaki Tambov şehri sahınının görevlisidir ve bu aile, tüm bölgede şapeller ve hastaneler yaptırmıştır. Sulh yargıçları, davalarının soruşturması sırasında, tüm dış müdahalelerden korunan, giriş töreni ve hadım etme işlemleri için kullanılan, dev bir mahzen keşfederler; bıçak darbesine dayanamayan birçok kurbanın cesedi, yerin altında yatmaktadır. Plotitsin, hayatının sonuna dek Sibirya’da sürgünde yaşama cezası alır ve sonunda, Pasifik kıyılarındaki bir toplama kampına gider. İşadamı burada, gemi inşası işine atılır ve yönetimin de yardımıyla, bir buharlı geminin inşasına başlar. 1879’da donanma hazırdır ve Plotitsin, makineleri denizde deneyeceğini herkese duyurur. Gemi demir aldığında, hadım geminin rotasını Amerika’ya çevirir ve San Francisco’ya ulaşır!

1825’ten beri tahtta olan I. Nikolay, ağabeyinin tersine, Ortodoks kilisesi tarafından sapkın bulunan tarikatlara karşı savaş açar. Çar, etnolojiyle ilgilenen edebiyatçı Nikolay Nadezdin’i, Skoptzy’lere dair eksiksiz bir araştırma yapmak üzere görevlendirir. Nadezdin, saha incelemeleri yapar, bu hadımlara sorular sorar, ilahilerini ve dualarını derler ve aynı zamanda, sahınların, Selivanov’a verilen unvan uyarınca “Kurtarıcı tarafından yönetilen büyük gemiye bağlanmış tekneler”in çevresindeki düzenlemeyi inceler. Nadezdin, Skoptzy’lerin dürüstlüğünü, çalışma azmini ve Rusya’da en az görülen nitelik olan kanaatkârlıklarını vurgular. Tarikat müritleri o dönemde, taşrada oturanlar ve büyük Rus şehirlerinde ortaya çıkan küçük orta sınıf olarak ikiye ayrılır, müritler arasında zengin tüccarlar ve askerler de vardır. 1845 yılındaki sayılarının yüz bin civarında olduğu tahmin edilir.

Çarlık baskısı, hadımların pasaportlarının üzerinde durumlarının belirtilmesini zorunlu kılar. Bu kitapçık, o dönemin Rusya’sında seyahat etmek için gerekli bir belgedir. I. Aleksandr’ın hoşgörülü tutumundan sonra kanun değişmiş olsa da, 1853-1897 yılları arasında açılan birçok davada Skoptzy’ler suçlanmıştır. Tarikatlar, teşkil ettikleri tehlike bakımından üçe ayrılırlar: sapkınlar, toplumsal karışıklık yaratanlar ve hadım etmenin de içinde bulunduğu ahlak dışı uygulamalarda bulunanlar. Daha sonra, 1870’te Rus senatosu, din konusundaki fikir ayrılığının ceza gerektirmediğine karar verir fakat hadımlığı cezalandırmaya devam eder. Tüm bu davalar boyunca en dehşet verici ayrıntılar halka açıklanmış ve kadınlarda gerçekleştirilen ilk uzuv kesme vakaları duyurulmuştur. Bu kadınlar, erkeklerle aynı şekilde hadım edildiklerini iddia etmektedirler ve göğüslerini, vajina dudaklarını ve hatta klitorislerini bıçağa feda etmişlerdir. 1871’de Kudrin’de görülen bir dava sırasında, hem seksenli yaşlardaki kadınların, hem de on beş, on yedi, yirmi yaşlarındaki kızların birbirleri ardına mahkeme salonunda ilerledikleri görülür. Hepsinin de farklı uzuvları kesilmiştir. Bu kadınlar, bu işlemlerin sonucunda cinsel organlarındaki hissi kaybederler fakat üreme yetenekleri zarar görmez. Göğüsleri aldırma işleminin, söz konusu tarihten tam bin beş yüz yıl önce Anadolu’da tanrıça Kibele’nin kadın müritleri tarafından bilinmesi ilginçtir. Tüm sanıklar, Sibirya’ya, özellikle İrkutsk şehri civarına sürgüne gönderilirler ve burada, tüm zulümlerden uzakta, tekrar cemaatler kurarlar. Birçok Skoptzy’nin zorla orduya alınması da I. Nikolay’ın hükümdarlığı döneminde gerçekleşmiştir ve Kafkasya’da bulunan Maran isminde bir şehir, uzun süre boyunca bu özel birliklerin garnizonu olmuştur.

Hadımların tarikatı o dönemde, Nadezdin’in raporundan beri iyi tanınmaktadır. Dahası, 1872 yılında bir doktor, hadım etme işleminin sonuçlarına ilişkin ayrıntılı bir inceleme yapmaya başlar. Evgeni Pelikan (1824-1884), o dönemde meslektaşlarının, Çin’de, Afrika’da, Avrupa’da veya Türkiye’de, incelemiş oldukları tüm özellikleri vurgular. Pelikan, Skoptzy’lerin evrimini, hadımın yaşına, ergenlikten önce mi yoksa sonra mı hadım edildiğine bakarak titizlikle ayırmaya çalışmıştır. Ergenlikten önce hadım edilenlerde bir kafa sesinin ortaya çıktığını, uzun boylu olduklarını, yüzlerinde ve uzuvlarındaki tüylerin seyrek olduğunu doğrular.

Skoptzy’lerin Sovyetler’le ilişkisi, Çarlık iktidarının baskı uyguladığı tarikatların tümünde olduğu gibi, önce şatafatlı günlere tanık olmuştur. 1917 yılında ibadet özgürlüğü kabul edilir ve Gavril Menşenin, geri alınan bu özgürlük için 1924’te tüm Skoptzy’ler adına, partinin merkez komitesine bir teşekkür mektubu gönderir. Ama, beş yıl sonra, 1928-1930 yılları arasındaki kolektivizasyon kampanyalarına eşlik eden din karşıtı saldırıların bir sonucu olarak, tarikata karşı Leningrad davası açılır. Sovyet polisi, özellikle Moskova’da ve Leningrad’da (eski adıyla Sen Petersburg) Skoptzy avına başlar. Farklı davaların iddianameleri, çok genel biçimde, “toplumsal açıdan tehlikeli eylemler”den, “beş yıllık planın sabotajı”ndan ve “proleter devletin sosyalist yeniden yapılanması”ndan söz eder; ve tabii ki, Çarlık döneminde olduğu gibi, Ortodoks kilisesine ters düşmeyle ilgili artık hiçbir madde yoktur. Mallarına el konulması ve toplama kamplarında kürek mahkûmiyeti, bu “toplum düşmanları”na darbe vurur ve 1931’de bile, Tanrısız gazetesi, “Moskova’yı hadım enfeksiyonundan temizlemeye” dair bir manşet atar.

1 Anatomi profesörü Julian Tandler, Viyana’da kısa bir yaşam sürmüştür. Ötenaziyi ve ırk ıslahını savunur ve 1936’da, hastane sistemini yeniden kurduğu Moskova’da yaşamını yitirir. Siegfreid Grosz, Viyana Tıp Akademisi’nde çalışmıştır.

2 Laura Engelstein, Castration and the Heavenly Kingdom, Cornell University Press, 1999, s. 78.

3 Paul Morand, Bucarest, Plon, Paris, 1935, s. 161.

4 Le Corbusier, Le Voyage d’Orient, Parenthèses, Marsilya, 1987, s. 50.

5 Nikolay Volkov-Claudio Sergio Ingerflom, La Secte russe des castrats, Les Belles Lettres, Paris, 1995, s. 67.

6 Sahın, bu tarikat tarafından toplantı yerlerine verilen addır.

7 Georges Walter, Histoire des sectes chrétiennes, Payot, Paris, 1950, s. 226.

8 Anatole Leroy-Beaulieu, L’Empire des tsars et les russes, L’Age d’Homme, Lozan, 1988, (1888 baskısının yeniden basımı), s. 484.

9 17. yüzyılda ortaya çıkan dini bir reform olan Raskol’u reddeden Ortodoks Hıristiyan grup.

10 Nikolay Volkov-Claudio Sergio Ingerflom, La Secte russe des castrats, s. 24.

11 Knut, uçlarında demirden toplar bulunan ağır bir kamçıdır. Gerektiği gibi uygulanan çok sayıda darbe, omurganın kırılmasına ve ölüme sebep olur.

12 Anatole Leroy-Beaulieu, L’Empire des tsars et les russes, s. 491.

Alman berber-cerrah Gaspar Stromayr, 1559’da hasta bakımına dair bir elkitabı olan Practica

copiosa’yı yayımlar ve burada, bir hastanın fıtık tedavisi amacıyla hadım edilişini tarif eder.

Sonuç

Hadımlığın dönüşü

Hadımlığın tarihi, bir Rus köktencinin üreme organlarını, genç bir Çinlinin testislerini ve penisini veya müstakbel bir virtuoso’nun testis torbalarını kesmiş olan son bıçak darbesinden sonra bitmez. İnsanlar, çok uzun zamandan beri, kısırlaştırma yoluyla hemcinslerini tedavi ettiklerini iddia etmişlerdir ve çok yakın bir geçmişe kadar bu durum devam etmiştir.

Cüzama, deliliğe, guta karşı, hadım edelim!

Bir İtalyan efsanesine göre, ilk kilise hadımı, fıtık tedavisi amacıyla hadım edilen genç bir erkektir. Avrupa’nın her yerinde olduğu gibi, yarımadada da 19. yüzyılın sonuna dek bu tür müdahalelerin hiçbir sıra dışı yanı yoktur ve daha önce de gördüğümüz gibi, çocuklukta geçirilen bir hastalık, sıklıkla kısırlaştırma işlemine bahane yaratmıştır. Burada, tamamen kötü niyet söz konusu değildir çünkü bu tedavi, birçok rahatsızlığın tedavisinde görece yaygın biçimde kullanılmaktadır. Tıp tarihi bize gösterir ki, gut, akıl hastalıkları, depresyon, prostat yaralanmaları gibi çeşitli sağlık sorunlarının tedavisi için yapılan alışıldık müdahalelerin bir parçası da kısırlaştırmadır. “Takıntılı ve mastürbasyoncu” olarak görülen çocuklara da bu kesin tedavinin uygulandığını belirtmek gerekir.

Öncelikle, hadımların asla cüzama yakalanmadığına dair önyargı, yüzyıllar, belki de binyıllar boyunca doktorların otoritesinin yerleşmesini sağlamıştır. 5. yüzyılda Atina’da görülen veba salgınının yarattığı yıkımı anlatan Thukydides gibi tarihçilere bakılacak olursa, hadım etme işlemi, kötülükle mücadele etmek için uygulanır ve bu tedavi beğenilmiş olmalıdır ki Yunanlılar hastalığı önlemek için uzuvlarını kesmekten kaçınmazlar. O dönemin, “Dört Salgı ve Dört Mizaç” teorisine dayanan tıbbi inançlarına göre, hadımın soğukluğu cüzamın “sıcak nefeslerini” kovmaktadır. Kısırlaştırma, cüzamla mücadele yöntemi olarak Rönesans’a dek yaygın olarak kullanılır, daha sonraları aynı uygulama gut tedavisi için gerçekleştirilir. Gutun da, fazla yemek yemenin sebep olduğu yoğun sıcaklıktan ileri geldiği sanılmaktadır ve bu durumla mücadele etmek için, testisleri çıkartmak kadar iyi bir yöntem yoktur. Akıl hastalıklarının ve özellikle saplantının tedavisinde de benzer bir akıl yürütme hâkimdir. “Saplantı” teriminin altında, ruhsal bunalımdan ileri gelen birçok belirti gizlenmektedir. 19. yüzyılda hâlâ söylendiği gibi “burmak” etkili bir tedavi gibi görünmektedir. 1869 yılında, Westminster’lı İngiliz doktor Holthouse, “mastürbasyoncu bir sara hastasının” testislerini keser ve bu tedavi “harika bir sonuç verir.”1Aynı sene, tıp dünyası “fazla seks sonucu sara hastası olan” ve sürekli ereksiyon halinde olmaktan bıkarak kendini tümüyle hadım eden Alman ordusundaki bir başnalbantın durumunu ilgiyle takip eder. İşlemden sonra hasta iyileşir fakat her açıdan kaybetmiştir çünkü sara krizleri tüm şiddetiyle devam etmektedir! Buna karşılık, 1886’da Dr. William Brown tarafından “saldırgan öfke” nöbetleri için tedavi edilen yirmi beş yaşındaki bir genç adam, erkeklik organlarını keserek kendi kendisini tedavi eder. Bu durum da, bu çarenin o zamanlar halk tarafından bilindiğini ve Victoria dönemi İngiltere’sinin de bu tedaviye yaygın biçimde başvurduğunu kanıtlar.

Tüm bu hastalıkların tedavisi kadar eski olan, kısırlaştırma yoluyla fıtık tedavisine de uzun zaman boyunca tanık olunmuştur. Yalnızca geleneği devam ettirmek amacıyla, daha sonra da, İtalyan hadımların asla fıtığa yakalanmadıkları gerekçesiyle Rönesans’tan itibaren bu yöntem geniş ölçüde kullanılmıştır. Genç insanları hedefleyen kısırlaştırma kampanyaları 17. yüzyılın sonunda öyle bir boyuta ulaşmıştır ki, Languedoc’un idare memurları, askerliğe elverişsiz erkeklerin sayısından yakınırlar. Araştırma yapmaları için Tabipler Odası’ndan doktorlar görevlendirilir. Hazırladıkları rapor bize, yalnızca Saint-Papoul (Aude) piskoposluğunda “deneycilerin” beş yüzden fazla çocuğu hadım ettiklerini bildirir! Ve araştırmacılar, cerrahları, doktor olduklarını iddia eden bu sahtekârları isimleriyle ihbar eder. XIII. Louis’nin “kasık ameliyatları yapma” hakkını yalnızca cerrahlara verdiği 1634 yılında yayınlanan bir fermanın tekrar yürürlüğe girmesi gerektiğine karar verirler. Buna karşın, gelenek tüm Avrupa’da devam eder ve XIV. Louis’nin cerrahı Pierre Donis, kestiği testislerle köpeğini besleyen bir çocuk kısırlaştırıcısından söz eder! Daha sonraları ise, imparatorlukta yaşayan bir kadının, fıtık tedavisi amacıyla Ardenne’lerde yüzlerce çocuğu hadım ettiği söylenir.

Fildişi testisler

Hadım etme yoluyla tedavi edilen bir hastalık daha vardır: prostat büyümesi. Bu tedavi, ilkin mantıklı görünmektedir. İngiliz doktor Burns, 1893-1896 yılları arasında gerçekleştirilen ve hastaların durumunda belirgin bir iyileşme görülen yüz kırk sekiz kısırlaştırma vakasından yola çıkarak birtakım istatistikler elde eder. Aynı dönemde, içlerinde çocukların da bulunduğu “takıntılı mastürbasyoncular”ın hadım edildiğini de belirtelim. İngiliz pratisyenler “spermin coşmasının takıntılı hastalarda şiddet eğilimini ikiye katladığını” iddia ederler, hadım etme gerekliliği de buradan gelmektedir. Fakat “spermin tutulmasının takıntıya yol açabileceği” yönündeki zıt varsayım da öne sürülmektedir, bu durumda yine sperm oluşumunun engellenmesi gerekir... 1679’da, Lazarus Riverius adında bir kişi, “antimon, delgi, alnı çizerek kan akıtmak gibi enerjik yöntemlerin üzerinde uygulandığı takıntılı bir ergen hastadan” söz eder, sonuç başarısızdır. “Maninin melankoliye dönüşmesi”ne rağmen, hastayı tümüyle hadım etmek çok iyi sonuç vermiştir.

Başka bir doktorun da belirttiği gibi, işin olumsuz yanı “bu şekilde uzvu kesilen bireyin asla neşesine kavuşamaması”dır ki bu da kolaylıkla anlaşılabilir. Hâlâ penisi olan hastalarda en azından testislerin yokluğunu saklamak amacıyla, doktorlar protez kullanırlar. Böylece, her türlü malzemeden, kauçuktan, kumaştan, fildişinden ve hatta akikten yapılan sahte cinsel organlar görürüz! Dr. Tuffier, ilk denemeler için metal kullanmış fakat bu madde, hassas bir erbezi için fazla ağır gelmiştir. Amaç, görüntüyü düzeltmek ama aynı zamanda hastaların ruhsal bunalımlarının da önüne geçmektir. Tüm bu çözümler, ergenliğin ve cinselliğin asıl işlevinin tıp tarihinde kesin olarak anlaşılmadığı bir dönemden kalmıştır.

18. ve 19. yüzyıllar arasında, “testis özsuyu”nun tüm organizma açısından gerçek önemi, az çok gülünç deneyler eşliğinde tartışılmıştır. 1891’de Viyanalı bir doktor, horozları hadım eder ve bu kümes hayvanlarının erkeklik yetilerini kaybetmediklerini kanıtlamak için, testislerini derilerinin altına yerleştirir, bir diğer doktor, köpek testisinden oluşan bir karışımı yaşlı insanlara enjekte ederler ve söz konusu kişiler bu yöntemden çok memnun kalırlar. Bu son vaka, bir İngiliz sinir hastalıkları uzmanı olan Charles Edouard-Brown-Séquard (1817-1894) tarafından dikkatle incelenmiş ve kendisi de, faydalarını tespit etmek amacıyla bu karışımı çocuklara vermiştir. Tıp Fakültesi buna çok kızmış ve bu uygulamaları kara büyü olarak ve “mistik tedaviye dönüş” olarak nitelemiştir. “Sanki hâlâ Roma İmparatorluğu’nda, deliliğin eşek kafatasının tozuyla2 tedavi edildiği dönemde yaşıyoruz!” diyerek öfkesini belirtmiştir Dr. Dignat.

Hadımlık cezasından ırk ıslahına

Diğer taraftan, hadımlığın kadim kökenlerinde ceza kanununun bir parçası olduğu düşünülürse, o halde insanlık ceza kanununun kaynaklarına dönecektir. Ortaçağ Avrupası’nın yasaları, cinsel suçlar için hadım etme cezasını öngörür. 13. yüzyılda İngiltere’de, Bracton yasalarındaki bir kanun maddesi, özellikle genç bir bakire kıza tecavüz edilmesi halinde bu cezayı tavsiye eder. Dahası, “kendisinde arzu uyandıran bir güzelliğe baktığı için” suçlunun gözleri de dağlanır. Doğu’da, suçluların, daha sonra da savaş esirlerinin hadım edilmesi, milattan çok önce Çinliler tarafından bilinen bir cezadır. Eski Mısır’da bu ceza, özgür bir kadına tecavüz edilmesi halinde uygulanır ve Hindistan’da da, Manu kanunları (Hindu vedalarından gelen kanunlar), daha yüksek bir sosyal sınıfa mensup bir kadınla zina yapması halinde bir Sudra’nın (daha düşük kastın mensupları) tamamen hadım edilmesini tavsiye eder. Brahmanlarda, aynı Manu kanunu uyarınca en ağır ceza hadım etmektir. Erkek önce kendi kendini hadım etmeli, sonra da kesilmiş cinsel organlarını eline alarak ölene kadar yürümelidir...

Tüm bu kanunlar, yakın bir geçmişe kadar, farklı şekillerde değişmişlerdir, bu arada, hadım etme işleminin yerindeliği de birçok Avrupa ülkesinde tekrar gündeme gelmiştir. Fransa Adalet Bakanı Michèle Alliot-Marie, Ekim 2009’da, cinsel suçluların da rıza göstermesi şartıyla bu sorunun üzerinde düşünülmesi gerektiğini kabul eder. Milletvekili Bernard Debré ise, Eylül 2007’de bu yönde çoktan bir kanun teklif etmiştir. Şu ana dek hiçbir demokratik parlamento, kimyasal olsun veya olmasın, kısırlaştırmayı dayatmamıştır ama Polonya rejimi böylesi bir kanunu tamamen ortadan kaldırmamıştır. Diğer birçok ülke keyfi olarak kısırlaştırma önlemleri almıştır, bu da, kesinlikle daha kökten özelliğe sahip, ama benzer sonuç veren bir biçimdir. Erkek kısırlaştırması en yaygın olarak sperm kanallarının kesilmesi yöntemiyle gerçekleşir, kadınlarda ise yumurtalıkların tüpleri bağlanır. Ama, Amerika Birleşik Devletleri’nin Oregon eyaleti 1981’e kadar bedensel kısırlaştırmayı uygulamıştır. Kuzey Dakota eyaleti de cinsel suçluları cezalandırmak için bu yöntemi kullanmıştır.

Tıbbi kısırlaştırma, Avrupa’da 18. yüzyıla dek uygulanmıştır. Rönesans döneminde

kullanılan yöntem ve araçlar fazla değişmemiştir.

Irk ıslahına duyulan eğilimin, basit insanlara ilişkin tıbbi sonuçlardan yola çıkarak doğduğu apaçıktır. Eğer kısırlaştırmanın birey için memnuniyet verici olduğu anlaşılsaydı, toplumu tehlikeye atan suçlular üzerinde uygulanmasına da kimse karşı çıkamazdı. Francis Gallon daha da ileri gider ve 1883 yılında, ırk ıslahı kavramını, insan ırkının iyileştirilmesini hedef alan bir bilim dalı olarak niteler. Anglosakson dünyadaki meslektaşları, bu İngiliz doktoru hemen takip eder: 1888’de Amerika Birleşik Devletleri’nde doktor Orpheus Everts, kısırlaştırmanın “toplumsal yenilenme” sağlayan bir tedavi olarak düşünülmesini teklif eder. Indiana Eyaleti 1907’de suçluların kısırlaştırılmasını kabul ettiğinde, söz konusu olan şey bir tedaviden çok ırk ıslahına ilişkin bir seçimdir. Toplam yirmi civarında eyalet ya kısırlaştırmayı ya da zorla kısırlaştırmayı 1970’li yıllara dek uygulamıştır, yüzlerce Kızılderili kadın, doğduktan hemen sonra, istekleri dışında kısırlaştırılırlar. 1913 Nobel Tıp Ödülü’nün sahibi Fransız doktor Charles Richet kısırlaştırma yöntemiyle yapılacak seçim sayesinde kusursuz bir ırkın yaratılmasını teklif ettiğinde bu dalga, doktoru tanrılaştırmaya kadar gitmiştir. 1929-1933 yılları arasında birçok Avrupa ülkesi, İskandinavya ve İsviçre kısırlaştırma ilkesini kabul eder. 14 Temmuz 1933’te yürürlüğe giren kanunun kalıtsal tehlike taşıyan her bireyin kısırlaştırılmasını zorunlu kıldığı Nazi Almanya’sında yürütülen geniş çaptaki hareketler de bu tarihte başlar. Olayların devamını hepimiz biliriz ve bu da başka bir hikâyedir.

1 Richard Millant, Les Eunuques à travers les âges, s. 158 vd.

2 Michel Erlich, Les Mutilations sexuelles, s. 89.

Seçilen kaynakça

Akşit, İlhan, Osmanlı’nın Gizemi Harem, Akşit Kültür Yayınları, İstanbul, 2007.

Audouard, Olympe, Les Mystères du sérail, Dentu Éditeurs, Paris, 1865.

Ayalon, David, Eunuchs, caliphs and sultans, The Magnes Press, Kudüs, 1999.

Barbier, Patrick, Histoire des castrats, Grasset, Paris, 1989.

Bazémo, Maurice, Esclaves et esclavage dans les anciens pays du Burkina-Faso, L’Harmattan, Paris, 2007.

Behr, Edward, Pu Yi, le dernier empereur, Laffont, Paris, 1987.

Bilé, Serge, Quand les Noirs avaient des esclaves blancs, Éditions Pascal Galodé, Saint-Malo, 2008.

Blanchard, Roger, de Candé Roland, Dieux et divas de l’opéra, Fayard, Paris, 2004.

Carré, Jean-Marie, Voyageurs français et Écrivains en Egypte, Fransız Arkeoloji Enstitüsü, Kahire, 1956.

Chebel, Malek, L’Esclavage en terre d’islam, Fayard, Paris, 2007.

Croutier, Alev-Lytle, Harems, le monde derrière le voile, Belfond, Paris, 1998.

Daniélou, Alain, Shiva et Dionysos, Fayard, Paris, 1985.

Deveau, Jean-Michel, “Esclaves noirs en Méditerranée”, Cahiers de le Méditerranée, cilt 65, 2002.

Engelstein, Laura, Castration and the Heavenly Kingdom, Cornell University Press, New York, 1999.

Erlich, Michel, Les mutilations sexuelles, Presses Universitaires de France, Paris, 1991.

Genoud, Marie, La communauté hijra en Inde, Toulouse Siyasi İncelemeler Enstitüsü, inceleme yazısı, 2006.

Giri, Jacques, Histoire économique du Sahel, Karthala, Paris, 1994.

Guilland, Rodolphe, “Fonctions et dignités eunuques dans l’Empire byzantin”, Études byzantines, cilt 1-2-3, 1943-1945.

Harry, Myriam, Les Derniers Harems, Flammarion, Paris, 1933.

Heers, Jacques, Les Négriers en terre d’islam, Perrin, Paris, 2003.

Jaffrey, Zia, Les Derniers Eunuques, en Inde avec les hijras, Payot, Paris, 1996.

Lapeyre, Françoise, Quand les voyageurs découvraient l’esclavage, Payot, Paris, 2009.

Leroy-Beaulieu Anatole, L’empire des tsars et les Russes (1888), L’Age d’Homme, Lozan, 1988.

Leila Hanoum, Le Harem, Calmann-Lévy, Paris, 1925.

Mamy, Sylvie, Les Castrats, Presses Universitaires de France, Paris, 1998.

Matignon, Jean-Jacques, La Chine hermétique, Geuthner, Paris, 1936.

Mattant, Patrice, Les Castrats, essai d’histoire sociale, doktora tezi, Paris-Sorbonne, 1997.

Menzies, Gavin, The Year China discovered the world, Harper ve Collins, Londra, 2008.

Millant, Richard, Les Eunuques à travers les âges, Vigot, Paris, 1908.

Murad, Kenize, Saraydan Sürgüne, Robert Laffont, Paris, 1987.

Moussa, Sarga, Le Voyage en Egypte, Robert Laffont, Paris, 2004.

Nanda, Serena, Neither man nor woman, Wadsworth Publishing Company, Belmont (California), 1990.

N’Diaye, Titiane, Le Génocide voilé, Gallimard, Paris, 2007.

Penzer, N. M., The Harem, Springbooks, Londra 1936, 1965’te yeni baskı.

Qinhua, Cheng, La Cité interdite, Editions Langues étrangères, Pekin, 1997.

Sahebjam, Freidoune, Le Dernier Eunuque, Le Félin, Paris, 2004.

Scholtz, Piotr O, Eunuchs and castrati: A cultural history, Markus Wiener Publishers, Princeton, 2001.

Shi Dan, Mémoires d’un eunuque dans la cité interdite, Philippe Picquier, Paris, 1991.

Sidéris George, Eunuques et Pouvoirs à Byzance, doktora tezi, Paris I, 2001.

Toledano Ehud R., “The Imperial Eunuchs of Istanbul”, Middle Eastern Studies, Temmuz 1984.

Topuz, Hıfzı, Meyyale, Remzi Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1998.

Tougher, Shaun, The Eunuchs in Byzantine history and society, Routlege, Londra, 2008.

Van Gulick, Robert, La vie sexuelle dans la Chine ancienne, Gallimard, Paris, 1971.

Volkov Nikolai, Ingerflom Claudio Sergio, La Secte russe des castrats, Les Belles Lettres, Paris, 1995.

Welter, Gustave, Histoire des sectes chrétiennes, Payot, Paris, 1950.

Yinghua Jia, L’Ultimimo Eunuco in Cina, Excelsior, Roma, 2009.

Zambaco Pacha Démétrius, Les Eunuques d’aujourd’hui et ceux de jadis, Masson et Cie, Paris, 1911.