Yazar: Phil Mason Çeviri: Merve Duygun Yayın Yönetmeni: Ender Haluk Derince Görsel Yönetmen: Faruk Derince Yayın Koordinatörü: Ceylan Şenol Editör: Sedef İlgiç Düzelti: Alev Aksakal İç Tasarım: Tuğçe Gülen Baskı: Melisa Matbaacılık Matbaa Sertifika No: 12088 Çifte Havuzlar Yolu Acar Sitesi No: 4 Davutpaşa/İSTANBUL

İnceleme-Araştırma: 38 1. Baskı: Mart 2012 ISBN: 978-605-384-492-1 Yayıncı Sertifika No: 16238

YAKAMOZ KİTAP © PHIL MASON

Orijinal Adı: What Needled Cleopatra Copyright © 2009 Phil Mason. JR Books Limited tarafından İngilizce olarak basılmıştır. Türkçe yayın hakları Aslı Karasuil Telif Hakları Ajansı aracılığı ile alınmıştır.

Yayınevinden izin alınmaksızın tümüyle veya kısmen çoğaltılamaz, kopya edilemez ve yayımlanamaz.

YAKAMOZ KİTAP / SONSUZ KİTAP

Gürsel Mah. Alaybey Sk. No: 7/1 Kağıthane/İSTANBUL Tel: 0212 222 72 25 Faks: 0212 222 72 35 www.yakamoz.com.tr / info@yakamoz.com.tr www.facebook.com/yakamozkitap www.twitter.com/yakamozkitap

SATIN

KONYA İL HALK KÜTÜPHANESİ

Kitap No:    96410

Konu No:    ^04

YAZAR HAKKINDA

İngiliz araştırmacı Phil Mason, ülkesinin en büyük kitap koleksiyonuna sahip yazarlardan biridir. Parlamenterlerin yanlış tahminlerini ele alan Mission Accomplished ve ardından merak uyandırıcı bir koleksiyon olan Napoleons Haemorrhoids adlı kitapları yazmıştır.

KONYA

İL HALK KÜTÜPHANESİ

MÜDÜRLÜĞÜ

Tarihi daha şimdiden yeterince zor bulan Phillip’e...

Bu kitapta, unutman gereken bilgiler var. Üzgünüm oğlum.

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ

Kleopatra mı? Aklımıza tek gelen, Hollywood’un 1963 yapımı destanında Elizabeth Taylor’ın en güzel zamanıdır. Taylor bu rolle Sophia Loren ve Audrey Hepburn’u geride bırakmıştı. Bir nesil önce, 1930’larda bu rolü güzel Claudette Colbert, daha önce ise sessiz yıldız Theda Bara canlandırmıştı. Her çağ, bu rolü o dönemin sembolik kadın aktrisine verdi. Shakespeare onun “yaşlanmayan” güzelliğini Antonius ve Kleopatra adlı eserinde teşhir etti ve tarihin en önemli aşk hikâyelerinden birini anlattı.

Ama tarih yalan söyledi. Kleopatra’nın en belirgin özelliği, aslında çirkin bir kadın olmasıydı. Çok, ama çok sade bir görüntüsü; sivri bir çenesi, ince dudakları ve büyük bir ağzı vardı. Daha kötüsü, Antonius da yakışıklı bir adam değildi. Çengel gibi bir burnu, pörtlek gözleri ve inanılmaz kalın bir boynu vardı.

Bu gerçekler, Hollywood’da dönemin en çok izlenen filmlerinden birini yaratmayacaktı. Bu yüzden tarih yalan söyledi.

Bu kitap sizin bilmemeniz gereken tarihi anlatıyor. Bu sayfalarda, sizi tarihimizin pürüzsüz ilerlediğine ikna etmek için tarihin çarklarından sistematik bir şekilde ayrıştırılan bazı bilgiler bulacaksınız.

Bu kitapta tarihin, okulda öğretmeninizin size anlatmadığı, bilinen yapısında yer almayan bir yüzünü keşfedeceksiniz. Burada tarih anlatılıyor ama sizin bildiğiniz tarih değil.

Yeni bilgiler edineceksiniz. Tarihin önemli insanlarından (ve olaylarından) bazıları hakkında hiç bilmediğiniz şeyler öğreneceksiniz. Karakterlerin (ve onların karakteristik özelliklerinin) zamanla üstü örtülen, atlanan ya da kasıtlı bir şekilde tarihe gömülen hiç beklenmedik yönleri olduğunu göreceksiniz. Kitabın sonuna geldiğinizde, tarihin bazı bilindik konularına çok farklı bir gözle bakacaksınız.

Bazı insanların şöhretleri, bu sayfalarda yeni bir anlam kazanacak. Gerçi biz bu konular üzerine biraz eğilseydik, bunları doğal olarak anlayabilirdik. Sonuçta tarih nedir ki? Gerçek anlamda bir öykü, zamanımızdan önceki olaylarla ilgili anlamlı bir hikâye oluşturması için birbirine örülen olaylar topluluğudur. Bu örgüye, eski ve gerçek her veri katılmayabilir. Veriler, kasıtlı öykü anlatımları yaratmak üzere işlenmiştir.

Ama veriler tuhaf şeylerdir. Bazıları istediğimiz yönde ilerler; bazıları için ise, özellikle de insanlarla ilgili olanlarda durum farklıdır. Tarihi anlatırken bazı insanların ön plana çıkmalarının sebebi kendi başarılarıdır. Bazen de varlıklarıyla bir döneme damga vururlar. Çağlar boyunca bu meşhur insanları göklere çıkarır, onlara anlamlar yükler ve bir kültür olarak sahip çıktığımız, belki de gelecek nesillerin de sahip olmalarını dilediğimiz özellikleriyle -cesaret, fedakârlık, liderlik, doğruluk, sorumluluk, bilgelik, yenilikçilik, vs.- hafızamızda tutarız.

Bu yüzden gerçekler farklı yönlere saptıklarında, öykümüz için sorun teşkil ederler. Tarihi figürlerimiz, insanlığın sahip olduğu tüm kusurlarla gerçek insanlardı. Onları yerleştirmek istediğimiz mevki için çok da “uygun” olmayan sırları, karanlık yönleri, özellikleri vardı. Peki, böyle durumlarda ne olur?

Çok basit. Öyküyü destekleyen unsurları saklama, güçlendirme (bazen icat etme) ve pek de yardımcı olmayan, karşıt unsurları yok etme, saklama ve bastırma eğilimi gösteririz. Bu şekilde, çocukken öğrendiğimiz ve nesilden nesile aktardığımız tarih resmi, anlaması kolay, net, direkt ve genellikle hileli kalır: tamamen yalan değildir ama tamamının doğru olduğu da söylenemez. Değerli taşlara şekil veren bir makine ya da bir fotoğrafın kusurlarını örten bir fotoğrafçı gibi, çıkıntılı taraflar düzeltilir. Zaman içinde “imge” yaratılır. Hepimizin hemfikir olduğu, öğretmenleri aracılığıyla bir sonraki nesle aktarılan işlenmiş, sorunsuz bir resim meydana gelir. Yıllar, çağlar, yüzyıllar içinde bu kabul edilen resim gerçekliğe dönüşür. Hikâye mantıklıdır. Tarih aktarılabilir.

Tarihi “tamir etmek” -kabul gören bir versiyonunu kullanmak ve bundan çıkar sağlamak- eski bir süreçtir. Genelde gerçekleri çarpıtmak için işe koyulanlar kötü niyetli tarihçiler değildir. Olay bundan çok daha sinsi ve anonim bir şekilde gelişir. Bu uygulama genelde, bütün bir toplumun ortak girişimi olarak bilinçaltında gelişir. Toplum tarihin, gizlice herkesin amacına uygun ve bilinçaltında algılanan daha derin bir ihtiyaca hizmet eden bir hikâyesini yaratır.

Bu kitap, tarihin derinlere gömdüğü parçaları yerlerine koyuyor. Dolaplara saklanan iskeletleri çıkarıyor ve standart tarihimizin özenle bastırılan resimlerini ortaya koyuyor.

Aslında burada, şok ve şaşkınlıkla, size çok iyi öğretildiğini düşündüğünüz şeyler hakkındaki düşünce yapınızı sonsuz dek değiştirecek sırlara ve kurnazlıklara tanık olacaksınız. George Washington m, Amerika için “ulusun babası” namıyla anılan insanın, bugün anlatıldığı gibi fedakâr bir hizmetkâr olmadığını; Amiral Nelson’ın aslında kendini bir kahraman gibi gösterip kabul ettirdiğini ve biraz da sahtekâr olduğunu; Julius Caesar’ın tarihte anlatıldığı gibi bir kurban olmadığını ve modern Olimpiyat Oyunlarının bazı insanların çıkarları doğrultusunda nasıl yeniden icat edildiğini göreceksiniz.

Yeni bilgiler edineceksiniz. Tarihin önemli insanlarından (ve olaylarından) bazıları hakkında hiç bilmediğiniz şeyler öğreneceksiniz. Karakterlerin (ve onların karakteristik özelliklerinin) zamanla üstü örtülen, atlanan ya da kasıtlı bir şekilde tarihe gömülen hiç beklenmedik yönleri olduğunu göreceksiniz. Kitabın sonuna geldiğinizde, tarihin bazı bilindik konularına çok farklı bir gözle bakacaksınız.

Bazı insanların şöhretleri, bu sayfalarda yeni bir anlam kazanacak. Gerçi biz bu konular üzerine biraz eğilseydik, bunları doğal olarak anlayabilirdik. Sonuçta tarih nedir ki? Gerçek anlamda bir öykü, zamanımızdan önceki olaylarla ilgili anlamlı bir hikâye oluşturması için birbirine örülen olaylar topluluğudur. Bu örgüye, eski ve gerçek her veri katılmayabilir. Veriler, kasıtlı öykü anlatımları yaratmak üzere işlenmiştir.

Ama veriler tuhaf şeylerdir. Bazıları istediğimiz yönde ilerler; bazıları için ise, özellikle de insanlarla ilgili olanlarda durum farklıdır. Tarihi anlatırken bazı insanların ön plana çıkmalarının sebebi kendi başarılarıdır. Bazen de varlıklarıyla bir döneme damga vururlar. Çağlar boyunca bu meşhur insanları göklere çıkarır, onlara anlamlar yükler ve bir kültür olarak sahip çıktığımız, belki de gelecek nesillerin de sahip olmalarını dilediğimiz özellikleriyle -cesaret, fedakârlık, liderlik, doğruluk, sorumluluk, bilgelik, yenilikçilik, vs.- hafızamızda tutarız.

Bu yüzden gerçekler farklı yönlere saptıklarında, öykümüz için sorun teşkil ederler. Tarihi figürlerimiz, insanlığın sahip olduğu tüm kusurlarla gerçek insanlardı. Onları yerleştirmek istediğimiz mevki için çok da “uygun” olmayan sırları, karanlık yönleri, özellikleri vardı. Peki, böyle durumlarda ne olur?

Çok basit. Öyküyü destekleyen unsurları saklama, güçlendirme (bazen icat etme) ve pek de yardımcı olmayan, karşıt unsurları yok etme, saklama ve bastırma eğilimi gösteririz. Bu şekilde, çocukken öğrendiğimiz ve nesilden nesile aktardığımız tarih resmi, anlaması kolay, net, direkt ve genellikle hileli kalır: tamamen yalan değildir ama tamamının doğru olduğu da söylenemez. Değerli taşlara şekil veren bir makine ya da bir fotoğrafın kusurlarını örten bir fotoğrafçı gibi, çıkıntılı taraflar düzeltilir. Zaman içinde “imge” yaratılır. Hepimizin hemfikir olduğu, öğretmenleri aracılığıyla bir sonraki nesle aktarılan işlenmiş, sorunsuz bir resim meydana gelir. Yıllar, çağlar, yüzyıllar içinde bu kabul edilen resim gerçekliğe dönüşür. Hikâye mantıklıdır. Tarih aktarılabilir.

Tarihi “tamir etmek” -kabul gören bir versiyonunu kullanmak ve bundan çıkar sağlamak- eski bir süreçtir. Genelde gerçekleri çarpıtmak için işe koyulanlar kötü niyetli tarihçiler değildir. Olay bundan çok daha sinsi ve anonim bir şekilde gelişir. Bu uygulama genelde, bütün bir toplumun ortak girişimi olarak bilinçaltında gelişir. Toplum tarihin, gizlice herkesin amacına uygun ve bilinçaltında algılanan daha derin bir ihtiyaca hizmet eden bir hikâyesini yaratır.

Bu kitap, tarihin derinlere gömdüğü parçaları yerlerine koyuyor. Dolaplara saklanan iskeletleri çıkarıyor ve standart tarihimizin özenle bastırılan resimlerini ortaya koyuyor.

Aslında burada, şok ve şaşkınlıkla, size çok iyi öğretildiğini düşündüğünüz şeyler hakkındaki düşünce yapınızı sonsuz dek değiştirecek sırlara ve kurnazlıklara tanık olacaksınız. George Washington’ın, Amerika için “ulusun babası” namıyla anılan insanın, bugün anlatıldığı gibi fedakâr bir hizmetkâr olmadığını; Amiral Nelson’ın aslında kendini bir kahraman gibi gösterip kabul ettirdiğini ve biraz da sahtekâr olduğunu; Julius Caesar’ın tarihte anlatıldığı gibi bir kurban olmadığını ve modern Olimpiyat Oyunlarının bazı insanların çıkarları doğrultusunda nasıl yeniden icat edildiğini göreceksiniz.

İngiliz başbakanlarının ve Amerikan başkanlarının bizden ve kesinlikle dönemin seçmenlerinden sakladıkları yönlerini anlatacağız: Kabineye başkanlık etmesi gerekirken üç ay içinde yüz elli bir aşk mektubu yazan; görev süresinin büyük bir bölümünü evde psikotik depresyon hâlinde geçiren; kariyerine dolandırıcı olarak başlayan; görevdeyken zina yapan; paranor-mal aktivitelere meraklı olan ve hafızası, ona on yıl boyunca hizmet eden kabine üyelerinden birini hatırlayamayacak kadar kötü olan başkan ve başbakanları tanıyacaksınız.

Sonra bir de işlerini klozette otururken yürütmeyi tercih eden başkan var; “Büyük Özgürlükçü” unvanıyla anılan ve aslında köleliğin açık ve cüretkâr savunucusu Abraham Lincoln; bir de “Bağımsızlık Bildirgesini” kaleme aldığı sırada (‘tüm insanlar eşit yaratılmıştır’) seksen üç köleye sahip olan bir başkan var. John F. Kennedy’nin kendi devriye gemisini kurtarmasına olanak veren -ve kendine halk kahramanı statüsünü kazandıran- çatışmanın aslında kendi hatası olduğunu anlatacağız. Ve Soğuk Savaşın en karanlık günlerinde, Amerika’nın Küba Füze Krizine olan tepkisini iletirken şarlatan bir doktorun verdiği ve bazıları halüsinasyonlara sebep olan sekiz ilacın etkisi altında olduğunu göreceğiz.

Sanat, müzik ve şiir dünyasına girecek, tarihin en büyük yeteneklerinin pek çoğunun nasıl zihinsel ve fiziksel rahatsızlıklarla bu unvanlara ulaştığını anlatacağız. Tarihteki en saygıdeğer ressamların, başyapıtlarını meydana getirirken çok basit bir hile kullandıklarını göreceğiz. En masum ve çok sevilen bazı edebi ve film harikalarının öncüleri olan Enid Blyton, Walt Disney ve Charlie Chaplin’in tarih sayfalarından başarılı bir şekilde silinen ve pek de hoş olmayan karakteristik özelliklerini öğreneceğiz. Savaşın, nasıl savaştığımızın ve savaşı nasıl hatırladığımızın, tarihi amnezi (bellek kaybı) ve manevralara her türlü fırsatı nasıl sunduğunu göstereceğiz.

Eğer siz de pek çok insan gibi, tarihin bir şekilde bizim ulaşamayacağımız uzaklıkta olduğunu, objektif ve net bir şekilde anlatıldığını, dolayısıyla tanımı gereği değişmez ve değiştirilemez olduğunu düşünen insanlardansanız, bu kitap bunun aksine ikna olmanıza yardımcı olacaktır. Bu kitap, her zaman inandığımız tarihin doğru olduğu yönündeki basit (ve bazen rahatlatıcı) görüşe meydan okuyor. Ancak tarih her zaman doğru değildir. Biz onu kendimiz, kendi amaçlarımız doğrultusunda şekillendiririz.

Mark Twain tarihe “akışkan ön yargı” demiş, Napolyon ise onu “herkesin hemfikir olduğu bir dizi yalan” diyerek açıklamıştır. Her ikisi de sözlerin ve tarihin gücünü ve de insanın onları değiştirmek için sahip olduğu kapasiteyle ihtiyacı iyi biliyordu. Onlar kabul edilen normlara başkaldırdılar. Biz de öyle yapıyoruz.

Bildiğinizi düşündüğünüz her ne varsa tekrar düşünmeye hazır olun. Sonra geçmişte başka nelerin doğru olduğunu düşündüğünüzü ve öyle olmayabileceklerini iyi değerlendirin.

Phil Mason

TARİHİN KAHRAMANLARI -BAŞARI MI EFSANE Mİ?

Tarih bazı bireylere, dünya üzerindeki başarı ve etkilerinden ötürü kahramanlık statüleri bahşetti. Oysa atalarımızdan bize aktarılan bazı insanlar pek de göründükleri gibi değiller. Bu bölüm en saygıdeğer şahsiyetlerden bazılarına, büyük olasılıkla öğretmenlerinizin size yansıtmadıkları bir bakış açısıyla değiniyor.

Noel Baba - Gerçek mi?

Her ne kadar Batı dünyasının çocukluk döneminin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Noel Baha’nın gerçek bir dinî kökeni olsa da hediye dağıtıcısı olarak gördüğümüz imaj, çok daha karanlık ve pek de kutsal olmayan bir kaynağa dayanmaktadır: Coca-Cola. Noel’i temsil eden örnek Noel Baba, aslında bir reklam kampanyasının ürünüdür. Ve şaşırtıcı olsa da 1931 yılında doğmuştur.

Çocukların aziz koruyucusu, 4. yüzyıl şehidi St. Nicholas, 12. yüzyıl dolaylarında hediye verme eylemiyle özdeşleştirildi. Onun bayram günü, -6 Aralık- yıl sonundaki Satürn festivalinde hediye alıp vermek için geleneksel bir pagan uygulaması yerine geçti. Buraya kadar bir problem yok. Ama tarih boyunca Noel Baba’nın uğramasını dilemiş tüm çocuklar arasında, kırmızı kostümlü, başında kukuletası olan sakallı yaşlı bir adamın gelmesini bekleyenler sadece son üç veya dört nesildir.

Farklı Başlangıçlar

Viktorya döneminin ortalarına kadar, Noel Baba imajı son derece farklıydı. Bu şahsiyet evrensel olarak kırmızı kıyafetler içinde sergilenmiyordu. Giysisi yeşildi ve tamamen hayvan kürklerinden meydana geliyordu. 1858 yılındaki bir Amerikan tasvirinde sakalı bile yok. Geyikli kızaklarla hiçbir ilişkilendirme yoktu. Bugün bildiğimiz imajı yaratan Amerika oldu. Önce halkla ilişkiler, ardından ticari istismar arzusuyla İç Savaş’a neden olarak bu imajı modern odak noktamıza taşıdı.

Harper’s Weekly dergisinin Ocak 1863 baskısında yer alan ve Thomas Nast tarafından tasvir edilen ilk Noel Baba, yıldızlar ve çizgilerle süslenmiş bir fonda, geyiklerin çektiği bir kızağın üzerinde, Kuzey hükümetine bağlı askerlere armağanlar dağıtan vatansever bir figürdü.

1880’lere gelindiğinde, ticari posta kartları bu etine dolgun, kırmızılar içindeki karaktere yer vermeye başlamıştı. Ancak bugünkü görüntü -tombul, kırmızı yanaklı bir yüz, uzun beyaz sakal, parlak kırmızı kostüm, siyah kemerle botlar ve ucu ponponlu şapka- bir gazozun reklamı için 1931 yılında bir Coca-Cola kampanyasında kullanıldı. Bu karakter, 1924 yılından beri bir Coca-Cola çalışanı olan ve İsveç’ten Amerika’ya gelen otuz iki yaşındaki reklamcı Haddon Sund-blom tarafından çizilmişti. 1940’larda, Noel Baba tek başına şirketin tüm reklam çalışmalarının yarısında yer alır oldu. Sundblom’un kırmızı ve beyaz renkleri seçmesinin tek nedeni, Coke’un renkleri olmalarıydı.

Ticaret Tasarıma Yön Verir

Tüm dünyada unutulmaz bir etki bırakan 1931 kampanyası, iki gerçekçi değerlendirme üzerine kurulmuştu. Birincisi, en başta bir kampanya başlatmanın amacı, insanların içecekle ilgili düşüncelerini değiştirmek, tüketicileri Coca Cola’nın sadece yaz mevsiminde değil, tüm yıl boyunca içilebileceğine ikna etmekti. Bu yüzden kampanyanın kışın en soğuk döneminde başlatılması, bir şirketin serinletici bir içecek pazarlama yöntemi olarak böyle bir taktik kullanması uygunsuz görünmüş olmalı. İkincisi, Noel Baba karakterini seçtiler çünkü kampanyanın tek hedefi çocuklardı ve o dönemde içeceğin içeriğindeki maddelerden biri olan kokain nedeniyle çocukları içeceği içerken göstermek yasa dışıydı.

Böylece bu iki pratik ve çıkarcı ticari motivasyonla bugünkü Noel Baba algımız şekillendi. Son yıllarda Noel’in ticari amaçlarla kullanıldığı tüm alanlara bakarsak, her şeyin merkezinde olan bir şahsiyetin pek de kutsal olmayan bu kaynağını keşfetmek çok da yadsınacak bir durum gibi gözükmüyor.

0

Robin Hood - Sandığınızdan Daha Genç

Gerçekte olduğundan çok daha uzun bir geçmişe dayandığına inanılan bir diğer şahsiyet örneği Robin Hood’dur. Onun gerçek hikâyesini açığa çıkarmak, yüzyıllar boyunca tarihçilerin yeteneklerini sergilemesine olanak verdi. Son otuz yıl içinde yapılan modern araştırmalar, hikâyenin bildiğini düşündüğümüz tüm yönlerinin, öykünün ilk kez yayımlanmasının ardından eklendiğini ortaya koydu. Ve öykünün ilk kez yayımlanması çok eskilere dayanmıyor.

Robin Hood’un varlığına dair ilk yazılı referanslar, William Langland’in 1387 yılında tamamlandığı düşünülen Piers Ploıvman adlı eserinde yer alıyor. Burada sadece bahsi geçiyor ve görünen o ki karakterle ilgili o dönemde iyi bilinen öykülerden birine gönderme yapılıyor. Yanlış bildiğimiz şeylerden

biri, 1190’larda İngiltere Kralı John un kardeşi Aslan Yürekli Richard Haçlı Seferleri’ndeyken Robin Hood’un Kral John’a karşı bir mücadele vermiş olduğudur. Ancak Robin Hood’a dair ilk hikâyeler, onun Edward hanedanlığı dönemlerinde yaşadığını ortaya koyar. Bu da 1272-1377 yılları arasındadır.

Sonradan İlaveler

1982 yılında, Cambridge’de Orta Çağ Tarihi profesörü olan James Holt tarafından yayımlanan ve Robin Hood üzerine detaylı bir araştırma olarak kabul edilen çalışmaya göre, Robin Hood’un “iyi bir adam” olduğuna dair ilk referans, Pi-ers Plourmari'm yayımlanmasından elli yıl kadar sonraya, 1432 yılında bir kâtibin yazdıklarına dayanıyor. Robin Hood’un soylu bir adam (sözüm ona Huntingdon Kontu) olduğu fikri bir sonraki yüzyılın yarısında ortaya çıktı ve Marian hikâyeye 1500’lü yıllardan sonra katıldı.

Belki de Robin Hood ile ilgili beklenmedik keşiflerin en ilginci, bizim en iyi bildiğimizi düşündüğümüz şeydir. Öykülerin ilk anlatımlarında, Robin Hood’un unvanı otoriteye karşı gelme konusundaki cesaretinden gelmektedir, haydutluğundan değil. Zenginden çalıp yoksula verdiği ise, 16-17. yüzyıllardaki anlatımlarda yer almıştır ve Robin Hood’u tanımlayan hedef olarak formül, Viktorya döneminde kusursuz bir hâle getirilmiştir.

Sabıkalı Bir Kahraman

“Centilmen haydut” DickTurpin, 18-19. yüzyılların büyük

y    bölümünde,    Robin    Hood’unkine benzer bir itibar kazandı. Ef

saneler ve şarkılarla abartılan şöhreti, tutuklanmayı göze aldığı bir suç için bizzat bir özür sunmak adına atı Black Bess üzerinde Londra’dan York’a yaptığı on beş saatlik yolculuktan gelmekte-

dir. Şimdi hafızalardan silinen ama çok başarılı bir Viktorya dönemi yazarı olan Harrison Ainsworth, 1834 yılında yayımladığı başarılı bir romanla, Turpin’in bu imajını hafızalara bu şekilde kaydetmekten büyük ölçüde sorumludur. Sorun, Ainsworth’ün Turpin’e bir başkasının tuhaflıklarını atfetmiş olmasıdır.

Tarihçiler, York’a yapılan yolculuğun, Turpin’den elli yıl önce yaşamış Pontefractlı bir haydut olan John Nevison tarafından gerçekleştirildiğinden emin. Ainsworth’un bunu kazara mı yoksa öyküsünü zenginleştirmek için izin alarak mı yaptığı bilinmiyor. Black Bess’in efendisini varacağı noktaya sağ salim götürdükten sonra yorgunluktan öldüğü kısmı ise tamamen Ainsworth tarafından uydurulmuştur.

“Ahlaksız at hırsızı” unvanı ise hayatını York’ta, 1739 yılında asılarak sonlandıran Turpin’e daha çok yakışmaktadır.

m

Kral Arthur - Gallerli Milliyetçi mi Bir Halkla İlişkiler Operasyonu mu?

Kral Arthur’un tarihi bir şahsiyet olarak varlığına dair 1990’larda yapılan akademik araştırmalar, Camelot efsanesinin kaynağıyla ilgili radikal bir değişiklik ortaya çıkardı. Kral Arthur ve iş birlikçilerinin gerçekten yaşayıp yaşamadığı hiçbir zaman netlik kazanmadı. Her türlü veriyi destekleyebilecek delillere rastlandı ama o da zamanla bir kenara bırakıldı. 1992 yılında Orta Çağ tarihçisi John Gillingham’ın yeni buluşları, hikâyeye daha farklı ve dünyevi bir anlam kattı. Gillingham, Britanya’nın Keltik sınırlarındaki toplulukların 12. yüzyıl İngiliz Kralları tarafından barbar olarak görülmeye başlandığı bir dönemde, ulusun olumlu özelliklerini güçlendirmesi açısından Kral Arthur’un Gallerli bir kahraman olarak icat edilen bir şahsiyet olduğuna dair kanıtlara ulaştı. Kökeni olmayan tarihi bir figür ya da Robin Hood gibi yüzyıllarca dilden dile anlatılan öykülerde yer alan hayali bir kahraman olmaktan çok, Kral Art-hur siyasi bir amaçla kasıtlı olarak üretilen bir karakterdi.

Zorlu Zamanlarda Arthur

Her ne kadar Galler kayıtlarında Arthur ismine nadiren rastlanılsa da Arthur’un detaylı görünüm özelliklerine dair ilk tasvir önemlidir. Bu, Geoffrey de Monmouth’un 1139 yılında yazdığı History of the Kings Britain adlı eserde yer almaktadır. Gillingham’a göre o dönemde siyaset amansız bir şekilde İskoç, Galler ve İrlanda’nın aleyhinde ilerliyordu. İngiliz hükümdarları uzun zamandır sınır nüfuslarını dinî, kültürel ve sosyal açılardan denk tutma çabasındaydılar. 1066 yılında gerçekleşen Normandiya istilasıyla bu durum değişti ve yeni rejim yayıldıkça izlenimler farklılık kazandı. 1125 yılından sonra kayıtlar ilk kez Galler’e karşı büyük bir hoşnutsuzluğun oluştuğunu gösteriyor. Galler halkı bu kayıtlarda kültürsüz insanlar olarak anlatılıyor.

Gillingham’a göre Gallerli bir yazar olan Geoffrey de Monmouth’un çalışması, bu gelişmelere bir yanıt niteliği taşıyor. Bu eserde Kral Arthur, kökleri Roma hükümdarlarına dayanan ve seçkin bir kraliyet soyundan gelen önemli bir karakterdir. Tüm ülkeyi başarıyla bir araya getiren ve 6. yüzyılda Saksonları bozguna uğratan bir hükümdar, tüm Britanya’nın (ve İrlanda, Norveç, İzlanda ile Galya’nın bazı bölgelerinin) kralı olarak anlatılır. Galler ulusunun medenileşme yolunda olduğunu göstermek için Yuvarlak Masa Şövalyelerinin kahramanlıklarına ve Arthur’un bilge liderliğine yer verilmiştir.

1136-1138 yıllarında yaşanan ve Galler’in, İngiliz ordularını iki kez bozguna uğratıp topraklarının büyük bir bölümünü geri aldığı “büyük isyanda” Galler başarısının arkasında yer alan

Arthur’un Galler için tarihi bir şahsiyet olarak varlığı, Galler imajının güçlendirilmesi için yapılan bir taktik olarak görülebilir. O dönem uyanık bir siyasetin ve tartışmalara açık bir tarihin dönemiydi ve biz hâlâ bunu anlamakta güçlük çekeriz.

O

Bir Ulusun Dönüm Noktası - Bir İskoç Hikâyesi

İskoçya’nın büyük lideri Robert the Bruce hiç şüphesiz gerçek bir şahsiyetti ve 1314 yılında Bannockburn’de Ingilizleri bozguna uğratması, İskoç ulusunun temel kahramanlık destanlarından biri olmuştur. Nesiller boyu okul çağındaki çocukların kararlılık için bir örnek olarak öğrendikleri Bruce’a ilham veren “ağına tırmanmadan önce defalarca deneyen örümcek” olayı¹, 1996 yılında tarihi bir öykü olarak ortaya çıktı. Bu öykü, 18. yüzyıl “iyi hikâyeler” tedarikçisi Sir Walter Scott tarafından yaratıldı.

Bruce’un hayatındaki böyle önemli bir anın, akranları tarafından hiçbir kayda geçirilmemiş olması, Bruce’un başarılarını ele alan tarihçileri şaşırtmıştır. 1375 yıllarında, Bruce’un ölümünden elli yıl kadar sonra John Barbour tarafından yazılan destansı şiir bu olaydan bahsetmemektedir. John Ford’un 1383 yılında kaleme aldığı ve İskoçya’nın tarihini bütünüyle ele alan ilk araştırma kabul edilen çalışma da öyle.

Gerçek Kökeni Ortaya Çıktı

1996 yılının Haziran ayında İskoç Kayıt Bürosu tarafından halka ilk kez açıklanan bir belge, Scott’ın 1827-1829 tarihlerinde yayımlanan Tales of a Grandfather adlı eserinde ifşa edilen örümcek hikâyesinin, aslında Godscroftlu bir Hume* tarafından iki yüz yıl önce yazıldığını ve Bruce’un generali Sir James Douglas’ın aile hikâyesine dayandığım gösterdi. Buna göre, tembel amirini harekete geçirmek için cesaretlendirmek amacıyla bir örümceğin katlandığı zahmete tanık olduğunu Bruce’a anlatan kişi Sir Jamesdi. Sir James anlattığı hikâyede, örümceğin ancak on üçüncü denemeden sonra başarıya ulaştığından söz etmişti. Kayıtlara göre “Benim önerim örümcek örneğinden ders almak, Majestelerinin talihini bir kez daha zorlamak ve güçlerimizi on üçüncü kez riske atmamızdır” diyerek Kralını cesaretlendirdi. (Sir James böyle bir olaya gerçekten tanık oldu mu yoksa kararsız bir lideri cesaretlendirmek için mi uydurdu, hikâyenin o kısmı sonsuza kadar bir sır olarak kalacak.)

Scott bu anekdotu aldı, Bruce’a yorumladı ve tarihte popüler ve ilham veren bir karakter yaratmayı başardı. Tarihçilerin yorumuna göre Scott’ın yazdığı dönemde, Romantizm hareketinin göbeğinde, edebiyat alanında güçlü bir hızlanma oldu. Belki de bu hızlanmanın en önemli temsilcilerinden biri, “karanlık bir uydudan çok, gururlu bir iş birlikçi olarak Krallıkta güç kazanmalarını sağlamak için” İskoçya’nın geçmişine dair kahramansı bir imaj yaratan Scott oldu. Bruce hakkında uzman bir akademisyen, “Viktoryalıların Scott’ın kendi kaynaklarında olup olmamasını önemsemediğini” söyledi. “Bu, günümüzde Hollywood’daki metin yazarlarına benzemektedir.”

O

Tarihteki En Büyük Aldatmaca Bir İnsanın Tek Hedefine Dönüşürse

Kristof Kolomb Yeni Dünyayı Avrupa’nın keşfine açarak ya ün salmış ya da insanlığa büyük bir kötülük yapmıştır (bu sizin ne yönden baktığınıza göre değişir). Amerika'yı ilk keşfeden kişinin o olup olmadığı yönündeki tartışmaları bir kenara bırakalım, (Fenikeliler, Romalılar, Çinliler ve Kutuplardaki Vikingler, Iskoçlar, Galler ve Irlandalı maceraperestlere kadar düzinelerce iddia vardır), Kolomb’un gayretinin altında yatan sebep herkes tarafından kabul edilmiştir: Kolomb, İspanya İmparatorluğunun dünya çapındaki başarılarını artırmak üzere, İspanya krallığı tarafından görevlendirilmişti. 15. yüzyıl keşfinin standart anlatımı böyledir. En azından yakın zamana kadar böyleydi.

1991 yılında, Portekizli bir araştırmacı Kolomb’un görevine ve kökenine dair merak uyandıran alternatif bir açıklama sundu. Augusto Mascarenhas Barreto, Kolomb’un Cenevizli mütevazı bir dokuma ustasının oğlu değil, bir Portekiz prensinin gayrimeşru oğlu olduğunu ve İspanya’ya, Portekiz Kralı’nın gizli silahı olarak gönderildiğini açıkladı.

Rahatsız Edecek Bir Görev

Barreto 20 yılını, Portekiz kraliyet ailesinin soyağacını araştırarak geçirdi. Aynı zamanda Kolomb tarafından imzalanmış ve kendisinin olaya karıştığını anlattığı belgeler bulduğunu iddia etti. Barreto’nun teorisine göre Kolomb, Prens Fernando’nun oğlu, Portekiz Kralı II. John’un yeğeniydi. Portekizli kahraman, Seyir Subayı Henry tarafından kurulan ünlü okulda seyir eğitimi aldıktan sonra Portekiz’in en büyük rakibinin kalbinde yara açacak klasik bir aldatma operasyonu için Ispanya’ya gönderildi.

Kolomb’un görevi, İspanya krallığının dikkatini dağıtmak, Hint Adaları’na tek deniz rotası olarak bilinen Afrika’nın güney ucunu unutturmaktı. Portekiz Kralı 1486 yılında rotayı keşfetmek için bir sefer emri vermiş ve 1488 yılında, Kolomb’un Amerika’ya yaptığı meşhur seferden sadece dört yıl önce Bartolomeu Dias bu rotayı onaylamıştı. Niyetleri bu rotayı ve rotanın sonunda var olduğu bilinen meşhur hâzineyi gizli tutmaktı.

Barreto’nun iddiasına göre, bu iki girişimin tarihlerine bakarak bu teori güçleniyordu. Kolomb İspanya kraliyet sarayına ilk kez Mayıs 1486da çıktı. Bu, Dias görevinden sadece birkaç ay önceydi. Sayısız tarihçinin, sözde mütevazı ve sıradan bir köylünün nasıl olup da kraliyete bu kadar kolay erişim kazandığına dair şaşkınlığı şimdi anlam kazanıyor. Kolomb, Portekizli diplomatik temsilcilerin yardımıyla kraliyete dikkatli bir şekilde sokulmuş olmalıydı.

Sinsi oyunun amacı Ispanya’yı Hint Adaları’na yapacağı keşifte yanlış yola sevk ederek onlara zaman, para ve enerji kaybettirmekti. Elbette, sonuç böyle olmadı. Ebedi bir tarihi ironiler zincirinde, İspanyolların Yeni Dünya’yı keşfi ve elde edilen büyük servet, İspanya’nın dünyanın ilk gerçek küresel gücü olmasını sağladı. Sonraki yüzyıl içinde İspanya Kralı Portekiz’i işgal edip ele geçirdi ve tahta kendi geçti. Böylece komşusunu gölgede bırakmış oldu.

Barreto’nun iddiaları doğruysa, Portekiz’in hileli planı, tarihin en büyük komplolarından biridir. Ve Kolomb’un itibarı, bizim bugün onu koyduğumuz noktadan bambaşka bir noktaya taşınır.

O

Polo Hüsranı

Diğer yönde bir keşif de, yakın zamanda bir yara aldı. 1995 yılında, British Library’nin Çin bölümü başkanı, 13. yüzyılda Çin’i keşfeden Avrupalı kâşif Marco Polo’nun büyük olasılıkla bu seyahati hiç gerçekleştirmediğini iddia etti.

Polo’nun 22 yıllık yolculuğunu anlattığı seyahatnamesi, yayımlandığı 1298 yılında çok popüler oldu. Bu seyahatnamede, babasıyla birlikte Orta Asya’ya yaptığı seyahati ve daha önce bilinmeyen bir medeniyette, Kubilay Han’ın sarayında on yedi yıl elçi olarak görev yaptığım anlatıyordu. Çin’deki yaşama dair açıklamaları, Avrupalıları yeni bir dünya keşfettiğine ikna etmişti. Dr. Frances Wood’un araştırmaları ise bir başka bulguyu gündeme getirdi: Polo, başka gezginlerin hikâyelerini dinleyerek tüm olayı uydurmuştu.

Şüpheli Kaynaklar

Polo’nun kitabının bir başkası tarafından yazıldığı bilinen bir gerçektir. (Polo bu kitabı, kendini Ceneviz’de bir hapishanede bulduğunda yazmıştı ve yazar olan hücre arkadaşı, Polo’ya, öyküsünü kaleme almayı teklif etmişti.) Wood’un kanıtları -ya da ortada olması gereken delillerin eksikliği- Polo’nun yazıcısının hikâyeye renk katmak adına fikri özgürlüklerini kullandığını ve var olan Arap ve İran kitaplarından alıntılar yaptığını gösteriyor.

Wood, sözde yaklaşık yirmi yıl boyunca Çin’de olmasına rağmen Polo’nun Çin Seddi’nden hiç söz etmediğine işaret etti ki bu meraklı bir gezgin için olağanüstü bir ihmaldir. Çay yetiştirilen bölgeleri ziyaret ettiğini belirtse de Çin âdetlerinde meşhur olan çay içme seremonilerinden söz etmediği görüldü. Ülkeye özgü dilin resim yazı formunda olmasından ya da kadınlardaki tuhaf ayak bağlama âdetinden de söz edilmiyor. Özellikle bu âdet kültürel bir anormalliktir ve orada uzun süre kalan bir ziyaretçinin bu âdeti fark etmemesi ya da söz edecek kadar önemsememesi mümkün değildir.

Çin arşivleri, Han sarayını ziyaret eden pek çok ziyaretçiden söz etmektedir ancak hiçbirinde Polo’nun adı geçmez. Aslına bakarsanız, herhangi bir İtalyan’a dair tek bir belge yoktur.

Bu gizemli gerçekleri, kitabın yazılışının kökenine dair gerçeklerle birleştirin; ortaya daha olası bir resmin çıkması mümkün. Ticari fırsatı fark eden bir hücre arkadaşı tarafından ortaya atılan bu fikir -bilinen dünyanın çiğnenmiş topraklarında gezerek öğrenilmiş gibi gösterilmesi- “ön cepheden” ikinci el anlatımlarla yazılan başarılı bir seyahatnameye dönüştürüldü. Oysa Dr. Wood, Polo’nun İran’dan öteye gitmediğini düşünmektedir.

O

Sözünden Uzak Bir Adam

Thomas Jefferson, Kuzey Amerika’nın on üç kolonisini Britanya ile bağları koparma ve ayrı bir ulus kurma noktasına iten duygulu sözleri yazan adam olarak tarihe geçmiştir. Onlar kendi hükümetlerini belirli (ve apaçık) ilkeler üzerine oturttular. Bunların en önemlisi de “Tüm insanlar eşit yaratılmışlardır” ilkesi oldu. 1776’da yazılan Bağımsızlık Bildirgesi’nin yazarı ve 1801-1809 yılları arasında görev yapan üçüncü Başkan Jefferson’ın eşitlik çağrısı, Britanya ile bağları koparmak ve yeni cumhuriyeti kurmak arasında bir köprü kurdu. Ancak Jefferson İletişimcilerinin zarif anlatımlarına ve heyecan veren ifade tarzlarına rağmen ticaret yanı kuvvetli bir adamdı.

Gizli Bir Hayat

İnsan eşitliğine dair ışıldayan ifadeleriyle bildirgeyi yazdığı sırada, bir yandan köleliğe karşı bir tavır koyarken diğer yandan kendisi de köle sahibiydi; Virginia, Monticello’daki evinde 83 kölesi vardı.

Çok sevgili eşi Martha henüz otuz üç yaşında, evlilik yaşamları boyunca on yıl içinde Jefferson’a altı çocuk doğurduktan sonra bitap bir şekilde öldüğünde Jefferson kölelerinden biri olan Sally Hemings ile bir ilişki yaşadı. (Aslında Sally,

Martha’nın üvey kardeşiydi; Martha’nın babasıyla kölelerinden biri arasındaki yasak ilişkiden dünyaya gelmişti.)

Hemings de altı çocuk doğurdu ancak bunların ikisi bebekken öldü. Monticello’yu ziyaret edenlerin, Jefferson ile kölelerinden biri arasındaki benzerliğin son derece çarpıcı olduğunu ve uzaktan onları ayırt etmenin imkânsız olduğunu söyledikleri belirtilir. Jefferson bu ilişkiyi yaşamı boyunca inkâr etti. (Başkanlığı döneminde gazetelere yansıdı ve ona büyük zarar verdi.) Şüpheler etkinliğini korusa da ölümünden sonra yaklaşık yüz yetmiş yıl boyunca hiçbir delile rastlanmadı.

Modem Doğrulamalar

1998 yılında, DNA teknolojisinin de gelişmesiyle, tarihçiler bu şüpheyi doğrulamak için Jefferson ile Hemings’in akrabalarını test etmeye başladılar. 2000 yılının Ocak ayında, Jefferson Memorial Foundation başkanı, seçkin tarihçilerden oluşan bir kurulun tüm delilleri bir araya getirdiğini -DNA, orijinal belgeler, sözlü ifadeler ve istatistiksel veriler- ve Jefferson’ın Hemings’in çocuklarından birinin babası olduğunun kesinleştiğini, hatta altısının da babası olması olasılığının oldukça yüksek olduğunu açıkladı. DNA sonuçlarının yanında, yapbo-zun en önemli parçalarından biri, altı çocuğun da ana rahmine düştüğü tarihlerin, Jefferson ın Monticello’da olduğu tarihlerle örtüşüyor olmasıydı.

Jefferson ölümüne kadar, yani kırk yıl boyunca Sally Hemings ile ilişkisini sürdürdü.

Gerçekler ve Efsane Çakışırsa

îleriki yaşamında, Jefferson köleliği lanetli bir uygulama olarak görmeye başladı; ancak bildirgesini yazarken sergilediği kararlılık hiçbir zaman gerçek değildi. 1785 yılında yazdığı Notes on Virginia adlı çalışmasında, siyahlara karşı tavrını net bir şekilde ortaya koydu: “Böbrek salgıları daha az ve ter bezleri daha yoğun, dolayısıyla bu da onlara çok güçlü ve hoş olmayan bir koku veriyor... Kadınlarından daha coşkulular ancak sevgi onlar için duyarlılığın ve duygunun şefkatli bir karışımından çok, sabırsız bir arzu gibi. İşsiz kalıp yapacak bir şeyleri olmadığında uykuya eğilimliler... Hafıza, mantık ve hayal gücü gibi niteliklerini karşılaştırmak gerekirse, ben hafıza konusunda beyazlara eşit olduklarını düşünüyorum; mantık konusunda çok daha üstünler... ve hayal gücü konusunda son derece yavan, tatsızlar.”

Özgürlüklerini kazandıktan sonra siyahların Amerika’da beyazlarla yan yana yaşayamayacaklarını iddia etti ve hepsinin Afrika’ya geri gönderilmesini istedi. Jefferson’ın Virginia’sında özgürlüğünü kazanmış siyahiler kaldığı takdirde, kendi sözleriyle “onların tutuklanacağını” söyledi. Jefferson’ın biyografi yazarlarından biri, Ku Klux Klan’ın ideolojik olarak Jefferson’ın fikrinden yola çıktığını belirtti.

Eşitlik Beşte Üçü Anlamına Gelirse

Ancak bu alanda sadece Jefferson’ı işaret etmek adil olmaz. Amerika’nın kurucularının tamamı aynı görüşteydi. Bağımsızlık Bildirgesi’nin emellerini yasal ve teşkilatlı bir yapıya oturtmak amacıyla hazırlanan anayasa da o dönemin gerçekliğiyle çakıştı. Bildirgenin altında yatan “tüm insanlar eşit yaratılmışlardır” hassasiyetine rağmen cumhuriyetin ilk seksen yılı boyunca, anayasa bunun tam aksini söyleyen bir hüküm içerdi. Dahası, bu tesadüfi, fark edilmemiş bir kör noktanın sonucu değil; uzun süreli bir değerlendirmenin ardından kasıtlı olarak konmuş bir ölçüttü.

Kısım 1, Bölüm 2, Madde 3, temsilciler meclisindeki eyalet temsillerinin nasıl hesaplanması gerektiğini belirtiyordu. Her eyalet için delege sayısı nüfusa bağlı olacaktı. Ancak bu madde, bir eyaletin “gerçek” nüfusunu belirlerken hesaplama metodunu da belirtiyordu: “diğer insanların beşte üçünün... özgür insanların toplam sayısının eklenmesiyle” belirlenecekti. Bu “Diğer insanlar” siyah kölelerdi. Bir kölenin, özgür bir insanın beşte üçü olarak değeri, zaten vergi toplamak için kongre tarafından kabul edilmişti. Böylece kurucu meclis aynı kuralı burada tekrarlamakta hiçbir sıkıntı çekmedi. Bunun, daha önce telaffuz ettikleri yüce ilkeleri nasıl delip geçtiğini çok azı fark etti.

Bu hüküm, 1868 yılında yürürlüğe konan İç Savaş sonrası 14. yasa değişikliğine kadar anayasanın bir parçası olarak kaldı. 1868’deki bu değişiklikle eski kölelere vatandaşlık hakları tanındı.

O

Amerika'nın Bağımsızlık Bildirgesi - Sizin Sandığınız Şey Değil

Yeni bir ulus için “kuruluş öyküsünün” önemi büyüktür. Yeni bir ülkenin vatandaşları ve onlardan sonra gelen nesiller, kimliğini bu öyküden alır. Bu öykü, ortaya çıkan toplumu tanımlar. Öykünün yalın -ve yanlış- olmasını sağlamak için tarihin ne kadar değiştirilebildiğine en iyi örnek, Amerika’mn Bağımsızlık Bildirgesi’dir.

Amerikalılar, kuruluş belgelerinin önemli noktalarını bilirler. Kendi sözleriyle, “Kongrede, 4 Temmuz 1776” tarihinde gerçekleştirilen “Amerika’nın on üç birleşik devletinin anonim bildirgesidir.” Aslında bağımsızlık oylaması iki gün önce, 2 Temmuz tarihinde yapılmıştı. O dönemde, daha sonra ikinci başkan olan John Adams, 2 Temmuz’un ulusun doğuşu olarak

kutlanacağını yazmıştı. 4 Temmuz’un tek özelliği, kongrenin Jefferson ın bildirisini resmî olarak kabul ettiği tarih olmasıydı.

Dolayısıyla öykü çoktan değişmişti bile. Daha da kötüsü var. Hiçbir zaman bağımsızlık için anonim bir oylama olmadı. Kararın ilk kez oylandığı 1 Temmuz tarihinde, sadece dokuz eyalet evet oyu verdi (Georgia, Maryland, New Jersey, Kuzey Carolina ve Virginia ile birlikte dört New England eyaleti). Bir delegasyon, Delaware, ikiye bölündü ve New York delegasyonu çekimser kaldı. Anavatanla uzlaşmayı geciktirmek adına hiçbir şey yapmamak için kendi devlet meclisinden aldığı on iki aylık talimatları uyguluyordu. İki eyalet -Güney Carolina ve Pennsylvania- bağımsızlığa karşı çıktı. İş dünyası liderleri, ittifak sağlamak için bir sonraki güne kadar “nihai kararlarını” geciktirmeyi önerdiler.

2 Temmuz’da, evet oyu veren eyalet sayısı on ikiye yükseldi. Güney Carolina oyunu değiştirdi; Delaware’deki bölünmüşlük, bir gecede bir delegenin katılımıyla kırıldı ve Pennsylvania dört-üç ret oyundan üç-iki evet oyuna geçti. Ancak yine bildirinin süslü diline rağmen 2 Temmuz’da resmî olarak bağımsızlık ilan eden eyalet sayısı on üçte on iki kaldı. New York katılmaya ancak bir sonraki hafta karar verdi ve kararını kongreye 15 Temmuz’da bildirdi. Kongre, bildirinin imzalanma emrini 19 Temmuz’da verdi. Delegelerin ancak bir kısmı 2 Ağustos’ta bir araya gelebildi. Diğerleri ise Philadelphia’dan ayrılmışlardı. Bu eyaletlerden biri imzasını bu olaydan beş yıl sonrasına, 1781 yılına kadar teslim etmedi. Bazı üyeler hiçbir zaman imzalamadı, imzalayanların bazıları ise orada bulunmadılar bile. İlginç, değil mi?

Öykü Aydınlatıldıkça Ortaya Dökülenler

Biraz daha yakından bakarsak, Amerika’nın “kuruluş öyküsüne” dair diğer unsurların da öğretmenlerimizin bize anlattığı kadar net ve açık olmadığını görürüz. Britanya’nın insafsız vergilendirme sistemi makul sömürgecileri çok zorlayınca anavatanla ilk kırılmalar başladı. Aslında Amerika’da yükseltilen tüm vergiler Amerika’da kaldı ve bu paralar sömürgecilerin kendi askerî savunmalarını güçlendirmek için kullanılacaktı. Onlar her zaman gerçek maliyetlerin bir kısmını üstlenip asıl yükü İngiliz vergi mükelleflerine yıkmak istediler.

Birleşik Krallık Maliye Bakam’nın 1767 yılında cam, kâğıt ve ithal çay gibi bir dizi ev eşyası üzerine getirdiği ve tarihin Amerikan Devrimi’ni tetiklemede sorumlu tutulan meşhur Townshend vergileri, 406,000£ tutması planlanan savunma harcamalarına katkıda bulunması adına, ilk yıl sadece 43,000£ toplamak üzere planlandı. Talep minimum ölçülerdeydi. O dönemde, ortalama bir Amerikalı vergilere yılda altı peni ödüyordu (günümüzde yaklaşık 2.60£). Buna kıyasla Britanya’da bu rakam 25 şilin civarındaydı, yani 50 katı kadar.

Tuhaf Ortaklıklar Benjamin Franklin bile 1764’te yazdığı kitapçıkta, bazı potansiyel faydaları görebiliyordu: “Krallığın... kolonileri savunmak için birlikleri Amerika’da tutmayı gerekli görmesi ve parlamentonun bu birlikleri desteklemek adına uygulanması için Amerikan ticaretinden gelen gelirin bir kısmına el koyması mümkündür. Aynı zamanda birkaç yıllık tecrübenin ardından bu ölçütle ve bize sağlayacağı istikrarlı korumayla tatmin olmamız da mümkündür...”

Uyanık güçler makul tartışmaları altüst edince Franklin de tavrını değiştirecekti. Derin eğilimler vardı. Olgunlaşmakta olan bir toplum kelepçelerinden kurtuluyordu. Bu, yüz elli yıldır geçerli bir sebep olmaksızın var olan ve genç bir ulusa sıkıntıdan başka hiçbir şey vermeyen bağları reddetmek demekti. Bu konuda hiçbir şüphe yoktu ve buna yardımcı olması için öykünün bir düşmana ihtiyacı vardı. Uygunsuz detaylar, daha kolay ve cazip bir öykünün derinliklerine gömüldü. Bu yeni öykü ise bir anavatanın sebepsiz yere sömürgelerini ölüme terk etmesiydi. İtaatsizliğin açıklaması da bu oldu ve çoğu Amerikalı hâlâ bu öyküye kalpten inanıyor.

Hiçbir Zaman Duyulmayan Meşhur Çığlık

“Temsil etme hakkı olmadan vergilendirme olmaz” diye sloganlar atan kimsecikler yoktu. Massachusetts Temsilciler Meclisi üyesi James Otis’in bu sözü söylediğine dair hiçbir kayıt yoktur. Otis, 1762 yılında Britanya ve sömürgeleri arasındaki ilişkiyi eleştirmişti. Bundan tam altmış bir yıl sonra hakkında yazılan bir biyografinin yazarı, Otis’in bu sözü söylediğine yer verdi. Dolayısıyla bu olay, Otis öldükten kırk yıl sonra Amerikan mitolojisine dâhil oldu, o dönemde devrim de sona ermişti. Her ne kadar bu ifade o dönemde yaşanan hoşnutsuzlukları özetliyor olsa da bu düşündüğümüz gibi Amerikalıların dudaklarına kazınan bir ayaklanma çığlığı değildi.

Her durumda böyle bir ifadeyi atfetmek için Otis tuhaf bir tercihti. 1764 yılında, devrim öncesi en meşhur kitaplardan birini yazmış ama içinde hatalı bile olsa parlamentoya itaat etmenin şart olduğunu buyurmuştu. Kralın “saf ve olumlu niyetler” taşıdığını ve “en harika itaatin, o hâlâ görevdeyken gösterilebileceğini” söylemişti. “Bir veya birden fazla birey ya da bağlı bölge, parlamentoya başkaldırmak adına parlamentonun bir eyleminin adaletini sorgulayacak kadar ileri giderse, bu hükümetin sonu olur... Bu yüzden parlamentonun bize dilediği zorunlulukları vermesine izin verin, razı olun ve sabırla bekleyin, tâ ki parlamento bizi bunlardan yoksun bırakmayı seçene kadar.”

Otis her zaman parlamentonun sömürgeler üzerindeki üstünlüğünü vurguladı. Ona göre bu olmadığı takdirde sömürgelerin “sadece isyankâr, ahmak veya delilerin memnun olabileceği” şekilde bağımsız kalabileceğini söyledi. Parlamentonun Amerikada uyguladığı vergilendirmeye kesinlikle karşı çıktı. Ama o, Amerikalı halk bilimcilerinin, olaydan altmış yıl sonra icat edilen tek bir ifadeye dayanarak bugün anlattıkları gibi bir ayrılık yanlısı değildi.

Dahası, kullanılan ifade son derece sığ bir ifadeydi. Çoğu sömürge, oy için gereken ve genelde belirli bir miktar toprağa sahip olma niteliklerine dayanan kurala bağlı olarak kendi meclislerinde temsil edilmediler. Dolayısıyla devrim sırasında Virginiadaki yetişkinlerin yüzde altısından daha azı oy kullanma yetkisine sahipti. Pennsylvaniada ise bu oran sadece yüzde ikiydi.

0

Bir Bar Kavgasından Doğan Efsane

Totemik olayların, tarihin bugün anlattığı gibi dehşet verici olaylar olmadığı anlaşılıyor. 1770 yılındaki sözde “Boston Katliamı” aslında kalabalık, alkollü ve kontrolden çıkmış bir grubun ağır provokasyonları karşısında iki düzine İngiliz askerinin ateş açmasıyla sadece beş kişinin hayatını kaybettiği bir bar çatışmasıydı. Dönemin gelecekteki başkanı John Adams mahkemede suçlanan tarafı savundu ve iki kişi hariç tamamının beraatını sağladı. Olayın tarihi portresini ulusal bir saldırıya ve masumların “katliamına” dönüştüren, radikal ayaktakımı üçkâğıdı oldu.

Kahramanst Bir Başkaldırıya Dönüşen Kaçakçılar İsyanı

Yüksek İngiliz vergilerini protesto etmek amacıyla gerçekleşen 1773 Boston Çay Partisi, aslında hiç de öyle bir şey değildir. Protesto edilen vergi miktarı aşağılayıcıydı, doğru ancak tarihin bizden hatırlamamızı istediği sebeplerden dolayı değil. Boston limanındaki ithal çay gemilerine yapılan saldırı, Britanya’nın durumu kötü olan East India Company’yi kurtarmaya yardımcı olmak için Amerika’ya yapılan çay ithalatını arttırmak üzere yürürlüğe koyduğu Çay Yasasına bir tepkiydi. Bu yasa aslında çay vergilerini düşürdü. Vergiler nedeniyle çayın çok yüksek fiyatlara satıldığı piyasaya girip çayı kaçak satarak inanılmaz kazançlar sağlayan Amerikalı tüccarlar için bu büyük bir sorundu. Massachusetts Valisi o dönemde, kolonide tüketilen çayın altıda beşinin kaçak olduğu yönünde tahmin belirtti. Yasa dışı ticaret ağırlıktaydı ve bununla ilgili birkaç dava, bu eylemi ciddi bir suç olarak değil, daha çok ticari bir kumar olarak kabul etti. Dolayısıyla vergileri düşürmek, yüksek kazançlı ve ucuz gayrimeşru çay ticaretini tehdit ediyordu. Bostonluların asıl sorunu buydu ve bu yüzden isyan ettiler. Devrim sonrasında, hikâye çok daha farklı ve kahramansı bir görünüme büründü.

Tarihin İcadt

Paul Revere’in 1775 yılında, İngiliz birliklerinin gelişi konusunda uyarmak üzere Boston’dan Lexington ve Concord’a yaptığı gece yolculuğu aslında bir efsanedir. O üç yolcudan biriydi ve Concord’a varmadan yakalandı. Olaydan doksan yıl sonra, 1863 yılında Longfellow olayla ilgili meşhur şiirini yazdığında bu hikâye de devrimsel anlatımın bir parçası oldu. Revere unutulmuş bir kimseyken devrim kahramanına dönüştü. Daha önce hiçbir katalog ve kayıtta yer almazken aniden prestijli Amerikan Biyografi Sözlüğüne, katıldı.

Bağımsızlık Bildirgesi’nin,    Philadelphia’da Özgürlük

Zili’ nin çalınmasıyla duyurulduğu haberi de olaydan yetmiş

yıl sonra, 1847 yılında uyduruldu. Yerli bir yazar olan Geor-ge Lippard bu olaya, Legends of the American Revolution adlı kitabında yer verdi. Her ne kadar o dönemde zil orada olsa da, Bağımsızlık hareketiyle hiçbir ilgisi yoktu ve Özgürlük Zili olarak da bilinmiyordu. (Hatta 1828 yılında belediye onu hurda olarak satmaya çalışmıştı.) Bu isim 1839 yılında verildi ve bunun Amerika’nın kuruluşuyla bir ilgisi de yoktu. Kölelik karşıtı aktivistler, zil sözcüğünün kendi hedeflerine uygun bir slogan olduğunu düşünmüşlerdi. Bu ifade önemsizdi ve ulusal bir sembol değildi, ta ki Lippard ortaya çıkana dek.

O

Bir İtibarın Cilalanması

Tarihsel cilalama sanatına en iyi örnek, Amerikan kahramanları mabedindeki parıltılı itibarının keyfini süren Ben-jamin Franklin’dir. Gerçek bir bilge olan Franklin, Amerika Cumhuriyeti’nin kurucularından biriydi; 1776’da Bağımsızlık Bildirgesi’ni gündeme getiren Philadelphia meclisinde -taslağı hazırlayan komitenin beş üyesinden biriydi- ve 1780’lerde anayasayı yazan kongrede önemli bir figürdü. Birleşik Devletler’in kurulmasına olanak veren dört önemli belgeyi imzalayan tek kişiydi; Bağımsızlık Bildirgesi, anayasa, Bağımsızlık Savaşı sırasında Fransa ile yapılan anlaşmalar ve İngiltere ile sonunda bağların kopmasını sağlayan barış anlaşmaları.

O, Amerikanın ilk matbaacılarından biriydi ve sömürgelerdeki ilk gazetelerden birini yayımladı. İngiltere ile bağların kopma noktasına geldiği yıllarda Londra’da sömürgeleri temsil eden ve Amerika’nın geleceği adına Fransa’nın desteğini almak için Paris’te mücadele veren bir diplomattı. O, şimşek ve elektriği anlamak üzere yaptığı deneyleriyle ünlü öncü bir bilim adamı, aynı zamanda bir mucitti. Bir ömür boyu çektiği görme bozukluğu nedeniyle ilk çift odaklı gözlük camlarını ve armonika adlı kenarlarına dokunulduğu takdirde farklı tonlarda ses veren ilginç müzik enstrümanını icat etti. Mide gazının daha güzel kokması için araştırmalar bile yaptı.

Ancak bu modern kahraman imajı gerçeklikten oldukça uzaktır. Onun erdemleri, bize Amerika’nın kuruluş öyküsünde yansıtıldığı tarihsel karakter kadar yalın değildir.

Öncelikle çoğu zaman Amerika’da bile değildi. Bağımsızlık Savaşı’ndan önceki yirmi ateşli yılını Londra’da geçirdi. 1762-1764 yıllarındaki iki yıllık mola dışında, Atlantik’in diğer ucunda kurulan ülkenin kilit dönemi olan 1757-1775 yılları arasında İngiltere’deydi ve aktiviteleri pek de sanıldığı gibi değildi. Çoğu zaman Pennsylvania kolonisini kuran Penn ailesinin mülkiyet egemenliğini yıkmak için koloni adına bir kraliyet imtiyaznamesi kazanmaya çalıştı. Sadece bu bile, oldukça çarpıcı bir sadakat kaymasını gözler önüne seriyor.

Anavatana ihanet

Henüz on yedi yaşındayken Penn ailesinin yanında kariyerine, koloninin yönetiminde kurye olarak başladı ve yirmi bir yaşma geldiğinde posta müdürü vekilliğine yükseldi. Ancak bir nesil sonra Pennsylvania meclisi üyesi olarak seçildiğinde, sadakatinin çok da güçlü olmadığı anlaşıldı. Patronlarına sırt çevirdi ve onların egemenliğini yıkmak için meclis kararıyla Ingiltere’ye gitme görevini kabul etti.

Londra’da yetenekleri ve asaletiyle kültürlü bir toplumda methedilen Franklin, giderek bir kral taraftarına ve İngiliz İmparatorluğu yandaşına dönüştü. Biyografi yazarları Franklin’in yaşamının bu bölümü konusunda bocalarlar çünkü daha sonra bağımsız Amerika’nın doğuşundaki sembolik kurucu rolüyle büyük çelişki göstermektedir. Gerçekte, Franklin bağımsızlık fikrine çok geç razı oldu ve Briton² kimliğini gönülsüzce terk etti. Onun vizyonu bağları koparma değil, güçlendirme ve Atlantik ötesi bir ticaret topluluğu yaratma eğilimindeydi.

Londra’da Penn maliklerinden iyi bir anlaşma çıkarma girişimleri başarısız olunca 1762 yılında Pennsylvania’ya döndü ve orada kralcı bir hükümet için mücadele verdi. Bu, o dönemdeki görüşe aykırıydı ve onu sevilmeyen bir insan pozisyonuna getirdi. O da Penn ailesine karşı mücadele vermeyi ve kralcı hükümet kurma çabalarını sürdürmek için 1764 yılında Londra’ya döndü. Britanya’nın giderek artan koloni isyanlarını kontrol etme çabalarına duyduğu yakınlık aşikârdı. Her ne kadar Londra’da meşhur 1765 Damga Vergisi Kanununa karşı çıkmaya çalıştıysa da, yasa yürürlüğe girdikten sonra, Pennsylvania’daki damga pulu dağıtıcılığı için bir dostunu önerdi. Bu da onun meslektaşlarını dehşete düşürdü ve güvenilirliğini iyice yitirmesine neden oldu.

İlişkilerin Kopması

Britanya ile tüm bağlarının kopmasına neden olan şey tam olarak bilinmiyor. 1768 yılında sömürgelerin, parlamentonun onlar için belirli yasalar üretme becerisine bağlı olarak bağımsız olduğu ancak yine de temelde İngiliz krallığına sadakat borcuyla bağlı kaldığı bir vizyon hakkında yazı yazdı. “Önemli olan” diyordu yazısında, “böyle bir birliğin... bütünün yararına olup olmayacağıdır. Olumlu gelişmelerden şüphe etmemeliyim.”

1774 yılında, İngiliz toplumunda büyük saygı görür oldu. O yıl Başbakan Lord North’un Oxford Üniversitesi Rektörü olarak göreve getirilmesine tanıklık etmek üzere 10 Downing Street’te hazır bulundu. Ancak İngiltere’deki zamanı da tükenmeye başlamıştı. 1774 yılında, Massachusetts Valisi ile

Londra’daki Hazine arasında, İngiliz politikasını eleştiren ve Franklin’in gizemli bir şekilde (bazılarına göre yolsuzluk ve yasa dışı yollarla) Amerika’daki bağlantılarına aktardığı on üç mektuptan oluşan bir koleksiyon Bostonlu bağımsızlık aktivistleri tarafından yayımlandı. Franklin sahtekârlıkla suçlandı. İtibarı lekelendi ve İngiliz basınında siyasi bukalemun ve dolandırıcı olarak anılmaya başlandı. Bu, Kraliyet İmparatorluğunu Kuzey Amerika’da canlı tutma gayretlerinde mücadeleyi kaybetmesine neden olan son olay olabilir. Ancak kesin olan bir şey var ki o da Franklin’in 1775 yılının Mart ayında İngiltere’yi bir idam tehdidi altında terk etmiş olmasıdır.

Amerika’ya döndüğünde savaş hâlen devam etmekteydi ve etraf sessizleştiğinde, Franklin’in Ulusun Babası olarak tertemiz şöhreti tarihe kazınmaya başlamıştı bile.

Gerçeğe Dönüşmeyen Bir Fikir

Franklin’in insanların isteklerini anlama konusunda pek de maharetli olmayan algısı, Amerika’nın ulusal semboller tercihine dair yapılan tartışmalarda da kendini gösterdi. O, kartal fikrine karşı çıktı ve “saldırıp soyarak” yaşadığı gerekçesiyle onun “ahlakı bozuk bir karakter kuşu” olduğunu söyledi. Onun önerisi, tuhaf bir şekilde hindiydi. Gelecek nesillerin şansına, bu tartışmayı kaybetti.

O

Amerika'nın Lekeli Kurucusu

İlk başkanlık müzesi ve nihai istirahat yeri sorumlularına göre, “ulusun kurucusu” George Washington Amerikalılar tarafından dört erdemiyle hatırlanır: Özveri, fedakârlık, vatanseverlik ve tarafsızlık. Oysa tarih, ona dağıtılan kâğıtları çok iyi oynadığını ortaya koyuyor. Her ne kadar yeni cumhuriyete yaptığı hizmetlerle anılsa da şık bir şekilde bu hizmetlerden kaçmayı da başardı. Neredeyse kesintisiz, sekizi başkanlık olmak üzere kırk sekiz yıllık bir hizmet süresinin ardından emekli olup Virginia’da, kendi adı verilen başkentin hemen güneyindeki Vernon Dağı’nda bulunan evine çekildiğinde, Amerika’daki en saygın ve zengin insandı.

Ulusun Sahibi

Uygulamada Washington pek de özveride bulunmadı. Yıllar içinde Vernon Dağı’nı 3,250 hektarlık bir mülke dönüştürdü. Öldüğünde yirmi iki odalı beş ayrı çiftliği ve üç yüz köleye barınak sağlayacak ek yerleşim birimleriyle dev bir malikânenin sahibiydi. Bu, sahip olduğu mülklerden sadece biriydi. Toplamda Virginia’da 6.000 hektar, Kentucky’de 2.000 hektar, henüz gelişmekte olan “kuzeybatı bölgesinde” (günümüzde Ohio, Illinois ve Great Lakes bölgesi) 1.210 hektar, Maryland ve New York’ta 400 ve Pennsylvania’da 80 hektar civarında toprağa sahipti. Amerikalı biyografi yazarı Douglas Freeman, Washington’in “zenginlik gayretinin onu açgözlü, bazen de tartışmacı kıldığını” söyledi. Görevdeyken ödenmesi gereken her şeyin zamanında ödenmesinde ısrarcı olurdu. Freeman’a göre, “her şeyi olabildiğince dürüst yollardan almaya kararlıydı.” Bazen de dürüst olmayan yollardan. Washington, “tiryaki toprak avcısı” olarak anlatılmaktadır. Gençliğinde, yerleşimcilerine sınırlar konan bir bölgede bazı verimli topraklara el koymak için yasa dışı yollardan bir bilirkişi çalıştırdığı bilinir.

Ulusunu Soyup Soğana Çeviren Adam

Washington’in ülkesine bağlılığına dair en çok anlatılan olaylardan biri, Bağımsızlık Savaşı’nın başlarında Anayurt Ordusunun başına geçmesi istendiğinde verdiği maaş almama kararıdır. O sadece ekstra masraflarının ödenmesini istemişti.

Bu uyanık bir tercihti. Maaş alsaydı (ayda 500 dolar), sekiz yıllık hizmeti boyunca 48.000 dolar biriktirmiş olacaktı. Masraflarını talep ederek sonunda 447.220 dolarlık bir servete sahip oldu. Bugün bu rakam dokuz milyon dolar civarındadır. Yeni bir arabanın ve merkez ofise getirttiği ithal şarapların maliyetini bile faturaya dâhil etmeyi başarmıştı.

Washington 1789 yılında Amerika’nın ilk başkanı olduğunda, yine “sadece masrafların ödenmesi yoluyla” çalışmayı önerdi. Bu kez daha sağduyulu bir kongre ona maaş ödemekte ısrarcı oldu. Ayda 25.000 dolar maaş bağlandı. Bu günümüzde 600.000 doların üzerindedir. Bugün başkanlık maaşı sadece

400.000 dolardır.

Köleleri de Vardı

Jefferson gibi Washington’in da köleleri vardı. 1799 yılında öldüğünde, Vernon Dağı’ndaki malikânesinde yüz yirmi üç yasal ve ayrıca “çeyiz” olarak adlandırılan -bunlar, yasal olarak sahip olduğu değil, evliliği yoluyla devraldığı kölelerdi- yüz doksan üç kölesi vardı. Her ne kadar sık sık köleliğin doğruları ve yanlışlarıyla ilgili mücadeleler verse de ölümüne kadar sahip olduğu köleleri özgür bırakma hakkını kullanmak istemedi. Sonunda mirasında buna yer verdi ancak o zaman bile bu eylemi dolaylı olarak yürürlüğe koydu; köleler sadece eşi Martha nın ölümünde serbest kalacaktı. (Ancak eşi iki yıl sonra, hâlâ hayattayken onları serbest bıraktı. Tahminlerden biri, kendi ölümünün doğal koşullardan daha erken gelebileceğinden korkmuş olabileceğidir.)

Washington’in başkanlığı süresince ülkenin başkenti New York’tan Philadelphia’ya taşındı. Orada yemeklerin kalitesi Washington’i canından bezdirdi ve Washington Vernon Dağı’ndaki köle aşçısı Hercules’ü getirtti. Pennsylvania yasalarına göre eyalette görev yapan köleler altı ay sonra otomatik olarak serbest kalıyordu. Bu yüzden Washington altı ay dolmadan onu düzenli olarak Virginia’ya geri gönderir, birkaç gün sonra geri getirtirdi.

Dedikodulara Son Vermeye Direnmek

Washington’in çocuğu olmadığı biliniyordu. 1998 yılında, Illinois eyaletinden bir kadın, Washington’in, erkek kardeşinin fabrikasındaki bir köleyle yasa dışı yaşadığı bir ilişkiden dünyaya gelen gayrimeşru bir çocuğun torunu olduğunu iddia etti. Altı yıl sonra bu iddiayla ilgili bir kitap yayımlayan Linda Allen Bryant, Washington’in 1784 yıllarında, elli iki yaşlarındayken John Augustine Washington’in kölelerinden biri olan Venüs’ten bir çocuğu olduğunu yazdı. Bu çocuğun daha sonradan Washington in Vernon Dağı’ndaki malikânesine taşındığı iddia edildi. Malikânenin günümüzdeki emanetçileri, Bayan Ailenin köle akrabalarının Washington ailesinde önemli bir yere sahip olduğuna dair kayıtlar olduğunu doğruladılar. Ancak ailenin, bu iddiayı doğrulayacak ya da yalanlayacak DNA örnekleri verme taleplerini geri çevirdiler. Tuhaftır ki 2000 yılındaki Jefferson olayına rağmen bugün bile bu teklifi kabul etmeye yanaşmıyorlar.

Tuhaf çünkü çoğu tarihçi Washington’in, en azından yaşamının ileriki dönemlerinde kısır olduğuna inanıyor. Hiç çocuğu olmadığını varsayarsak, bu iddiayı temizlemek gayet kolay olurdu... Tabii emanetçiler, bizim aklımıza yerleşmiş bu resmi değiştirebilecek bir şeyler bilmiyorlarsa.

İtibar için Savaşmak

Elden geçirilmesi gereken bir diğer resim, Washington’in yiğitlik unvanıdır. Görünüşe göre pek de iyi bir savaşçı değildi. Amerikan tarihinde var olan kahramana bakılırsa bir insanı,

Washington in genç ulusunu kurtuluşa götüren bir strateji uzmanı olduğuna inandığı için bağışlayabiliriz. Yaşadığı dönemde bile akranlarının şüpheleri vardı. Jefferson onun “pek de iyi bir taktisyen olmadığını” hissetmişti. Washington’in ardından ikinci başkan olan John Adams ona “yaşlı ahmak” demişti. Anayurt Ordusu’nda başkomutan görevine getirildiğinde kendinden emin bir şekilde savaşın “birkaç hafta süreceğini” söylemişti. Savaş yedi yıl sürdü ve Washington kazandığından çok daha fazla mücadele kaybetti.

Ayakta Seremoni

Savaş maceralarından dolayı kahraman statüsüne yakın bir itibara ve Amerika’nın ilk başkam olma unvanına sahip olsa da Washington’in huzursuz ettiği insan sayısının azımsanacak kadar olmadığı aşikâr. İhtişam ve ritüellere karşı sonsuz bir hayranlığı vardı. Devrim savaşının başında anti-İngiliz hassaslığının sebeplerinden birinin, bir parçası olmak için özlem duyduğu İngiliz askerî elit tabaka tarafından reddedilmesi olduğu söylenir. Göreve geldiğinde bu özlemine kavuşmuş oldu. Demokratik bir cumhuriyetin başkanı olmasına rağmen pozisyonunun saygınlığının tanınmasını zorunlu kıldı. Tokalaşmak yerine herkesin ona eğilerek selam vermesini istedi. Birden fazla tanık, başkan saygın bir şekilde eğilirken ellerinin selamlaşmanın ardından tokalaşmanın gelmeyeceğini bildirir bir şekilde durduğunu bildirdi. Seremonilerde, onun varlığında kimse oturmasın diye, odada tek bir sandalye bile bırakmazdı.

O

Büyük Özgürlükçü mü? Büyük İllüzyonist mi?

Abraham Lincoln de köleliğe son veren başkan olarak bir kahraman statüsüne sahiptir. 1863’te îç Savaş’ın ortalarında köleliğe son veren yasayı çıkardığı bir gerçek ancak tarih, Lincoln ün ırklara dair resmettiği yalınlıktan çok daha karmaşık olan kişisel görüşlerinin rahatsız edici gerçekliklerini saklama eğilimi gösteriyor. Lincoln hiçbir zaman ırkların eşitliğine inanmadı. 1858 yılında senato için seçimlere hazırlanırken görüşlerini net bir şekilde açıkladı:

“Beyaz ve siyah ırklara hiçbir şekilde sosyal ve siyasi eşitlik sağlama taraftarı olmadığımı söylemek zorundayım... Siyah ve beyaz ırklar arasında, sonsuza dek sosyal ve siyasi eşitlik içinde yaşamalarına olanak vermeyecek fiziksel bir fark var. Neticede eşitlik içinde olamayacakları için birlikte yaşadıkları zaman bir ast-üst pozisyonunda olmaları gerekecektir. Ben de diğer herkes gibi üstlük pozisyonunun beyaz ırka atanmış olduğunu düşünüyorum.”

Başkan olduğunda, 1862 yılında Beyaz Saray’da özgür bırakılmış siyah liderlerle yaptığı bir toplantıda, onların yüzlerine de söyledi:

“Kölelikten kurtulduğunuz zaman bile beyaz ırkla denk olmaktan çok uzaksınız. Diğer ırka sağlanan pek çok avantajdan yoksunsunuz. İki ırkın ayrı kalması daha sağlıklı olacaktır.”

Biyografi yazarı Jan Morris’e göre, Lincoln 1854-1860 yılları arasında yaptığı 175 konuşmanın tamamında köleliği kaldırmanın anayasaya aykırı olacağı konusunda ısrarcı oldu.

Zoraki Bir Özgürlük

Tarihin onu en yüksek mertebeye yerleştirdiği hareket -1863 yılında köleliğin kaldırılması yasası- siyasi açıdan en çıkarcı nedenlerle gerçekleştirildi. Bu karar, giderek büyüyen ve bir tarihçiye göre, “hızla kontrolden çıkan” savaşın gidişatıyla ilgili partisini ikiye bölecek yabancı müdahale riskini azaltmayı hedefliyordu. Dahası şimdi insanlar hatırlamak istemiyor olabilirler ama bu yasa sadece isyankâr güney eyaletleri konfederasyonundaki köleleri özgür bıraktı ki Lincoln ün burada hiçbir kontrol yetkisi yoktu. Ona bağlı kalan eyaletlerde, yasal olarak başkan olduğu ya da o dönemde Kuzey hükümetine bağlı birlikler tarafından işgal edilen güney eyaletlerinde yaşayan köleler özgür bırakılmadı. Tüm bunlar tarih sayfalarından kasıtlı bir şekilde çıkarıldı. Tahminlere göre bu yasayla üç buçuk milyon civarındaki köle nüfusunun sadece 200.000’i özgür bırakıldı. Bir Sinizm³ taraftarının söylediğine göre, “Lincoln özgür bırakabileceği köleler dışındakileri özgür bıraktı.”

Lincoln hiçbir zaman o eylemlerinin, bir gün siyahların Birleşik Devletlerde eşit vatandaş olmalarına olanak tanıyacağını düşünmemişti. O aslında “sorunun” çözümü olarak sömürgeleştirmeden yanaydı. 2000 yılında yayımlanan bir araştırma, iki Kuzey eyaletinde siyahların sınır dışı edilmesi için girişimde bulunduğunu gösterdi. 1865 yılında İç Savaş bitmeden kısa süre önce şöyle demişti: “Onları toplayıp güzel bir iklimi olan verimli bir ülkeye ihraç etmenin en sağlıklı karar olacağına inanıyorum.”

Yedi yılını Beyaz Saray kayıtlarını inceleyerek geçiren yazar Lerone Bennett’a göre, bu kayıtlar tarihte Lincoln’ün İç Savaş sonrası barışın sembolü olarak anılmasının nasıl bir efsane olduğunu gözler önüne serdi. Bennett belki bu anlatımların bir ulus için önemli olabileceğini; ancak gerçeğin yorumlanmasında tarihsel olarak doğru olmadığını belirtti. “Bu bir insanı ve bir tarihi saklamak için yapılan en büyük girişimlerden biridir.”

Ailevi Sorunlar

Abraham Lincoln’ün Beyaz Saray’daki patronu, eşi Mary’ydi. Her zaman son derece asabi bir kişiliğe sahip olan Mary, kocasına deliler gibi bağırırdı ve bir keresinde onu elinde mutfak bıçağıyla kovalamıştı. Lincoln ün yaşamı boyunca uzun bir sessizliğe gömülüp tepkisiz kalma alışkanlığı ise onu çileden çıkarıyordu. 1995 yılında yapılan bir araştırma, Lincoln ün onunla hamile olduğu için evlendiğini ortaya koydu. Mary nin, Kentuckyde seçkin bir banker olan babası da bu evliliği zoraki kılmıştı. Bir arkadaşının ifadesine göre Lincoln düğüne giderken “kurban edilecek bir hayvan” gibi görünüyordu. İlk oğulları, anne ve babasının evliliklerinin dokuzuncu ayından üç gün önce dünyaya geldi.

İkinci oğulları Edward 1850 yılında dördüncü doğum gününe bir ay kala vefat edince Mary bir sinir krizinin eşiğine geldi. O dönemde Lincoln, Washingtondaki Temsilciler Meclisinde Illinois üyesi olarak bir kez iki yıllık görev almıştı ve ikinci defa seçilememiş olmanın hüsranını yaşıyordu. 1861 yılında Beyaz Saray’a ulaştıklarında daha kötüsü oldu. Mary’nin Washington’in sosyal çevresine ayak uydurma girişimleri felaketle sonuçlandı. Lincoln’den habersiz 27.000 dolar değerinde kıyafet alışverişi yaptı (bugün 500.000 dolar civarında). Dört ay içinde 300 çift eldiven aldı. Dört yıl sonra, Lincoln ikinci görev süresine başladığında, ülke hâlâ İç Savaş’ın engelleriyle mücadele ederken açılış törenine 28.000 dolar değerinde ipek bir elbiseyle katılıp herkesi şok etti. Washington’m ileri gelen oyun yazarlarından biri, Mary hakkında The Queen Must Dance adlı kötü niyetli bir şiir yazdı. Lincoln’ün 1865 yılında suikasta kurban gitmesinin ardından geçen istikrarsız yıllardan sonra, Mary 1875 yılında bir akıl hastanesine yatırıldı ve yedi yıl sonra henüz iyileşmemişken hayatını yitirdi.

Uğrunda Savaşılacak Bir Hedef (?)

Lincoln kavram karmaşası yaşayan tek lider değildi. Köleliğin kaldırılması uğruna verilen İç Savaş sırasında kölelik karşıtı Birlik Ordusunun komutanı Ulysses S. Grant o dönemde dört köle sahibiydi.

0

Ulusal Kahraman İmalatı

Amerika’nın en kalıcı “kuruluş” kahramanlarından biri olan ve geleneksel bilgeliğiyle Alamo savunmasında sonuna kadar savaşan Davy Crockett’in de tarihin yansıttığından çok daha karmaşık bir adam olduğu açık.

Tennessee doğumlu ve 1950’lerde Disney tarafından “Vahşi Sınırın Kralı” lakabı verilen Crockett, Amerika’nın kaos dolu günletinde şöhretini, Teksas’ın devrimcileri için gönüllü olarak kazandı. O dönemde Teksas Amerika’ya değil, Meksika’ya aitti ve 1835 sonbaharında başlayıp Meksika devletine karşı altı ay süren bir ayaklanma gerçekleştirdi. Bu ayaklanma 1836 yılının Mart ayında on bir günlük Alamo kuşatmasıyla sona erdi. Alamo, San Antonio’da bugün geçici önlem kalesine dönüştürülen, o dönemde ise bakımevi olan bir yapıydı. Kuşatma sırasında yüz kadar Teksaslı, üç bin civarında Meksika hükümet birlikleriyle karşı karşıya geldi. Uzun zamandır Amerikalıların okul kitaplarını dolduran bilgilere göre Crockett cephanesi bittikten sonra tüfeğinin kabzasıyla üzerine gelen Meksikalılara saldırıp kendini savunarak kahramanca can verdi.

Farklı Bir Hikâye

1975 yılında, mücadelede Meksikalı bir komutan olan José Enrique de la Peña’nin yazdığı ve daha önce tercüme edilmemiş bir günlük, Crockett ve hayatta kalmayı başaran diğer altı kişinin aslında teslim olduklarını ortaya çıkardı. Bu kitaba göre grup kısa süre sonra idam edildi. Elbette bu açıklama pek çok tartışmaya neden oldu. Tarihçiler hâlâ bu günlüğün samimi olup olmadığı konusunda kararsız. Onlar, bu günlüğün Meksika’da 1950’lerin ortalarında piyasaya çıktığı sırada, Crockett’in hikâyesinin Disney versiyonun da Birleşik Devletler sınırlarında ün kazandığına işaret ediyorlar. Ancak Pena yandaşları, Crockett merakı başlamadan uzun zaman önce Yale Üniversitesi’nin arşivlerinde saklı bulunan destekleyici bir kitapçık gösteriyor ve günlüğün samimi olduğunu savunuyorlar. Acemi bir Meksikalı partiyi mahvetmek mi istiyor? Yoksa efsaneye dönüşen bir hikâyenin gerçek yüzünü ortaya çıkarmak mı? Gerçekleri hiçbir zaman öğrenemeyebiliriz ama bu olay da bize Oscar Wilde’in gerçeğin nadiren saf olduğuna ve asla basit olmadığına dair gözlemini ortaya koyuyor.

Bir Efsaneyi Donatmak

Crockett’in ölümünün hemşerileri tarafından bu şekilde resmedilmesi, Crockett’in tüm yaşamına bakıldığında normal görünüyor. Vahşi Batı tiplemesinin -Kızılderililerle savaşması, üç yaşındayken bir ayı öldürmesi, vs.- 1833 yılında kongreye seçilmesine yardımcı olmak için yardımcıları tarafından hazırlanan bir icat olduğu biliniyor. Bu strateji işe yaradı ve kısa sürede The Lion of the West adlı bir tiyatro oyununa dönüştürüldü. Sahnede Crockett karakteri rakun postundan şapka giyiyordu ve o da bugün bu şekilde hatırlanıyor. (Günümüzde modern araştırmacılar, onun hayatı boyunca rakun postundan şapka giymediğine inanıyorlar; giydiğini gösteren hiçbir kanıt yok, bu konuda tek kaynak bu oyundur.) 1835 yılında yapılan bir sonraki seçimlerde koltuğunu kaybetti, Doğu eyaletlerini gücendirdi ve onun tutkularını tatmin edip onu benimseyebilecek başka insanlar bulmak için batıya doğru yol aldı.

Kader Değil, Aptallık

Robert Falcon Scott için yapılan “Antarktika’nın Scott’ı” betimlemesi halk bilimimize, kendisinin ve ekibinin feci sonunu getiren seferinin ardından girdi. Fedakârlık, onur, yılmaz kararlılık onu acı sona götürdü. Küresel erişimin en yüksek noktasındaki kraliyet gücü için çıktığı yolculuğa yakışır bir son oldu. Bu küçük trajedi dünyanın en uzak köşesinde bile yürekleri kabartmak için tipik bir İngiliz öyküsü olarak anlatıldı: Cesur ve kahramanca bir ölüm.

Detaylı araştırmalar, olaya daha eleştirel bir bakış açısı getirdi. Güney Kutbu na ilk varan İngilizler, Amundsen önderliğinde, daha iyi donanımlı Norveç ekibi tarafından bozguna uğratıldı. Tarihçiler, Scott’ın karar alma yöntemine duygulardan arındırılmış bir bakış açısıyla yaklaşmaya başladıklarında, talihsiz olarak yapılan açıklamalar yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Anlaşılan o ki başarısızlığı önlemek mümkündü. Daha önceki Arktik kâşiflerin deneyimlerine rağmen Scott nakliye metodu olarak köpekleri kullanmamaya karar vermişti. Bunun yerine bodur atları ve insanları seçti. Her iki grup da hava koşulları için uygun değildi. (Amundsen köpek stratejisiyle başarılı oldu.) Aynı zamanda mekanik traktörlerle deney yapmak istedi. Belki bu taktik, tehlikesiz topraklarda yenilikçi bir strateji olabilirdi ancak Antarktika’da gerçekçi değildi. 1.600 millik yolculuğun henüz 50 milini kat edemeden her iki grup da pes etti.

Atlar beklenenden daha kısa sürede pes edip yükü insan gücüne bıraktılar. Scott’ın kutba giden son etabı üç yerine dört kişiyle birlikte tamamlama konusundaki kaderci yaklaşımı, dönüş yolunda yiyeceklerinin daha çabuk tükenmesine neden oldu. Öldüklerinde bir yemek istasyonundan sadece on bir mil uzaktaydılar.

Görüntüyü Dondurmak

Küçük Norveç tarafından en iyi şekle getirilen ve Scott’ın ölümünün kahramansı koşullarıyla güçlendirilen imaj, Scott’ın son ana kadar tuttuğu resimli ve duygusal günlük notlarıyla etkili bir şekilde bilendi. Bunlar, o ve sadık ekibi için şerefli bir pozisyonu garantiledi: “Eğer hayatta kalmışsak, arkadaşlarımın her İngiliz’in yüreğini hoplatacak cesaretini, dayanıklılığını ve yiğitliğini anlatmış olmalıyım. Bu gelişigüzel notlar ve bizim ölü bedenlerimiz hikâyeyi anlatmalı...” Bu notlar aynı zamanda, Scott’ın yönetim ve liderlik tarzıyla ilgili sorulan her türlü eleştirel sorunun kötü ve her şeyde kusur arayan bir havada görünmesini sağlamıştır.

İsviçre Efsanesi

Ulusal öykülerin yalın olmaları gerekir; tarihsel açıdan doğru olmasalar bile. İsviçre’nin 13. yüzyıl halk bilimi ikonu William Tell 1986 yılında, silah ve cephane konusunda uzman olan İsviçreli Fritz Mathys Weist’in yaptığı araştırma sonucunda bozguna uğradı. Weist, Tell’in idam korkusu içinde bir tatar yayıyla oğlunun başının üzerine yerleştirilen elmaya ateş etmeye zorlandığı öyküsünün gerçek olamayacağını çünkü o dönemde tatar yaylarının İsviçre’ye ulaşmamış olduğunu ortaya çıkardı.

Bu efsane ilk olarak 1475 yılında, 1307’de Uri bölgesinde gerçekleşen sözde olaylardan yüz elli yıl sonra karşımıza çıkar. Weist, o dönemde tatar yayının hiçbir askerî kayıtta bulunmadığını belirtti ve ülkenin Ulusal Günü’nde rahatsızlık verici bulgularını yayımladı. 1388 yılına kadar olan tüm askerî teçhizatların çizimle-rini incelemişti ve bunların hiçbirinde tatar yayı yer almıyordu.

Sanılanın aksine tatar yayları İsviçre kökenli bile değildir. M.Ö. 500 yıllarında Çin’de üretildikleri biliniyor.

Nelson - Çıkarcı Sahtekâr

Meşhur İngiliz kahramanı Amiral Nelson, tarih sayfalarında göreve bağlılığı, fedakârlığı ve başka herhangi bir insanı yerin dibine sokacak beceriksizliklerine rağmen yorulmak bilmez ısrarcılığıyla yer almaktadır. Yakın zamanda yapılan araştırmalar, Nelson’ın bu anlatılanlardan biraz daha farklı bir karakter olduğunu gösterdi.

Journal ofMedical Biography dergisi 1998 yılında, Nelson ın askerî emeklilik alabilmek için meşhur göz yaralanmasını abarttığını iddia etti. 1794’te Corsicadaki Calvi kuşatmasında yaralanan gözü kör olmamıştı. (Pek çok temsilinde görüldüğü gibi gözünün üzerine bir kumaş parçası takıyor olması efsanedir.) Patlayan bir top mermisinden etrafa saçılan taş ve toprak parçalarının neden olduğu yaralanmanın etkileri anlaşılan o ki geçiciydi. Birkaç gün sonra Nelsorîın, komutanı Amiral Hood’a kendini çok daha iyi hissettiğini söylediği belirtildi ve 1804 yılında The Times onun her iki gözüyle de net bir şekilde görebildiğini söylediğini yayımladı.

Ancak kısa süre önce ortaya çıkarılan amirallik kayıtları, Nelsorîın kazadan bir yıl sonra, 1795 yılında üstlerine gidip gözünün kör olduğunu ilettiğini ve yıllık 200£ tazminat talep ettiğini gösterdi (günümüzde 15.000£’a denk). “Gözünü (Kralın emrinde) görevde kaybettiğini” ve durumunun “kötüleştiğini ve karanlığa gömüldüğünü” iddia etti.

Bu talebi değerlendirmelerinin üç yıl sürmüş olmasına bakılırsa, amiraller de şüphelendi. Sonraki olaylar onları ikna etmiş olabilir. Bu talebi onaylamaya karar verdiklerinde, Nelson daha gözlemlenebilir bir şekilde yara almış ve 1797 yılında Tenerife’de sağ kolunu kaybetmişti. Böylece amiralliğin ona tazminat ödememek için bir bahanesi kalmadı. Bunun üzerine 1798 yılında, sol gözünü ve kolunu kaybetmiş olmasına mad-

KONYA

Vay Bel *L HALK KÜTÜPHANGSj

⁷    '    MİfDSJRÜlĞÜ

den denk gelecek bir ödemeyle onu ödüllendirdiler. Ancak ikinci kaza için ayrı tazminat ödenmeyince, Nelson hüsrana uğradı.

Makalenin yazarı, Nelson’ın göz kazasını fazla abarttığını ve bu iddiasını, işverenlerinden bir yanıt almasının mümkün olmadığı netlik kazanana kadar sürdürdüğünü yazdı. Kolunu kaybetmesi ise talep ettiği tazminatı garantiledi, böylece göz kazasını bahane etmesine gerek kalmadı. Daha sonra, Trafalgar Savaşı’nın arifesinde, neşeli bir şekilde gözünde hiçbir sorun olmadığını söylüyordu.

Kendi Kendine Kahraman

Antıverp’te Bir Ahmak

O

O

Papalık

Dünya Ona Fazla

¹

İngilizler karşısında yenilgiye uğraşan Robert the Bruce adamlarıyla birlikte bir mağaraya sığınır. 0 sırada ağlarını örmeye çalışan fakat sürekli düşen örümceği fark eder. Örümcek her düşüşünde başa dönüp tekrar denemektedir. Örümceğin bu azmi Bruce’a umut, cesaret ve bilinen sözü için fikir verir: “Eğer ilk denemede başaramadıysanız tekrar tekrar deneyin.”

İskoç filozof David Hume’un soyundan gelen bir yazar.

²

Birleşik Krallık vatandaşları için kullanılan tanımlama.

³

insanın erdem ve mutluluğa, hiçbir değere bağlı olmadan bütün gereksinmelerden sıyrılarak kendi kendine erişebileceğini savunan Antisthenes’in öğretisinin taraftarı olan kimse.

Kendi Kendine Kahraman

Gözündeki şüpheli durum, son yıllarda Nelson’ın itibarına düşen tek gölge değil. 2002 yılında, National Maritime Museum’daki araştırmacılar, Nelson’m eylemlerini üstlerine ve meslektaşlarına anlatırken ilaveler yaptığını ortaya koyarak meşhur reklam taktikleri kullandığını gösterdi.

Yakın zamanda arşivlerde ortaya çıkarılan binden fazla mektup, cesaret gösterilerini abartarak gazetelere nasıl planlı bir şekilde açıklamalar yaptığını ortaya koydu ve olaylara yeni bir bakış açısı getirdi. Savaşların ardından Nelson kendine özgü bir hikâye ve bu hikâyede kendine dair hayali bir rol yaratıyor -genelde başkalarının yardımıyla gerçekleştirdiği şeyleri tek başına yapmış gibi anlatıyor- ve bunu İngiltere’de, bir dönem altında üsteğmen olarak görev yaptığı güvenilir dostu Yüzbaşı William Locker’a gönderiyordu. Locker da bu raporları basma aktarıyordu. Bu haberler gizemli bir şekilde “bir askerden alınan haberler” olarak yayımlanıyordu. Amiralliğin, Nelson’ı ulusal bir kahramana dönüştüren bu hikâyelerin bizzat Nelson tarafından yazıldığını öğrenip öğrenmediği bilinmemektedir.

Araştırma ayrıca Nelson’ı daha formda göstermek için çizer ve ressamlara belirli talimatlar verildiğini de ortaya koydu. Yeni delilleri ortaya çıkaran National Maritime Museum uzmanı, “Kendini kahraman ilan etti. Her şey planlıydı” yorumunu yaptı. “O, yıllar boyunca Britanya’yı Fransa’dan koruyan bir donanma dahisiydi ama aynı zamanda bir kadın düşkünü ve İngiliz devletini sıkıntıya sokan bir reklam uzmanıydı.”

Uygunsuz Bir Son

Nelson’ın verdiği bazı sıkıntılar, cenazesine davet edilen amirallerden on sekizinin cenazeye katılmayı reddettiği gerçeğiyle de desteklenebilir. Nelson’ın ölümünden sonra Komutanı Kont St. Vincent şöyle yazdı: “Hayvansı cesareti onun tek erdemiydi, kişiliği ise sözcüğün her anlamıyla yüz kızartıcıydı.”

O

Sekse Hayır, Sen İngiliz'sin

Hemşirelik mesleğinin ilham kaynağı Florence Nightingale, “zor günler geçiren” bir devrimci imajıyla tanınır; yabancı bir dünyaya adım atan güçsüz bir kadın ve Viktoryalı politikacıların ve askerin destekçisi; değişim için yolu gösteren “lambalı kadın.” Bunların hepsi doğru ancak pek de aydınlanmayan bir yüzü daha var.

Kırım Savaşı’nda onu tarihsel bir üne kavuşturan öncü çalışmaları gerçekten de zahmetli ve engellerle doluydu. Ancak karanlığın içinde bir umut ışığı yayarak hastane koridorlarında lambasıyla dolaşırken resmedilen efsanevi imajının nedeni, tarihin bize anlattıkları değildir. Koridorlarda dolaşıyordu çünkü oraya varır varmaz, geceleri pek çok hemşirenin hasta askerlere tedaviden başka rahatlıklar da sunduğunu öğrenmişti. Bunları genellikle sarhoşlar ya da sürtükler olarak tanımlayan Nightingale, hemşireleri kadar askerleri de sıkıntıya sokan sıkı bir rejim başlattı. Akşam saat 20:00den sonra hastane koğuşlarına kendi dışında hiç kimse girmeyecekti ve uygunsuz seks yapılmadığından emin olmak için lambasıyla birlikte turlara başladı. Anlatıldığı gibi ölmekte olan bir adamın başucundan ayrılmamış olabilir ancak erkeklerin de ilginin bu tipinden hoşnut oldukları şüphelidir.

Yatak Operasyonları

Florence 1856 yılında, henüz otuz altı yaşındayken İngiltere’ye döndüğünde, üstün çalışmaları karşılığım verdi ve yarım yüz yıl önceki Napolyon Savaşları’ndan beri reform yapmamış ordu sistem değişikliğine gitti. Ancak Florence tüm bunları yatağından yaptı. Kırım cehenneminden döndükten kısa süre sonra vücudu iflas etti (Britanya’nın 22.000 savaş şehidinin yüzde yetmiş beşi hastalıktan öldü) ve onu yatağa mahkûm etti. Florence hayatının geri kalanını -tam elli beş yıl- yatakta geçirdi.

Takipçilerine sıkı emirler vererek kampanyasını yatağından sürdürdü. Tıp tarihçileri, onun Kırım’da geçirdiği bir hastalıktan muzdarip olduğundan emin ancak çoğu daha sonradan bu hastalığın psikosomatik olduğunu düşünüyor. Bazıları onu, felç edici hipokondri (hastalık hastalığı) için örnek vaka olarak kullanıyor. Florence’in, başında uğraşmak istemediği bir insan ya da olay olduğunda ani nefes alamama, çarpıntı, baş dönmesi ve anksiyete geçirdiği fark edildi. “Hastalığının” son bulmayışı, dönüşünün ardından görmek istediği insanlar dışındakileri başından atmak için ona bahaneler vererek çalışmalarını kesintisiz bir şekilde sürdürme olanağı sağladı. Ayrıca halkın gözünde sempati kazanmasına neden oldu ve onun için sempati, hedeflerine duyulan sempati anlamına geliyordu. Politik sistemle çalışmaya alışık olan Florence’in Kırım sonrası yaşamı, hedeflerine ulaşması için ona bir strateji kazandırmış bile olabilir.

Tarihçiler, Florence’in yaşamının erken dönemlerinde başlayan bir davranış kalıbından söz ediyorlar. Annesinin onun için seçtiği mesleği ve iki farklı evlilik teklifini geri çevirmiş olması nedeniyle annesi onu hiç affetmedi. Bu tartışmalar, yaşamının ileriki dönemlerinde de yaşadığı fiziksel rahatsızlıkları tetikledi ve Florence yatağına çekildi. Kırım’a gidişi, her şey bir yana, ailesine karşı ortaya koyduğu tepkinin yansımasıydı. Kırım’da olduğu dönemde semptomlar yok oldu ve İngiltere’ye dönene kadar bir defa bile kriz geçirmedi. Kırım’daki hizmetleri boyunca kendi dünyasının diktatörü oldu ve planlarını uygularken hiçbir engelle karşılaşmadı. Eve döndüğünde düş kırıklıkları onu yine yıpratmaya başladı ve o da daha önce yaptığı gibi tepki verdi.

Bir Kadının Hileleri

Florence, inanılmaz bir ulusal üne kavuşmasını takip eden yarım yüzyılın neredeyse tamamını, babasının Mayfair’de ona aldığı evinde yatalak bir hâlde geçirdi. Bu onun olağanüstü başarılara imza atmasına engel olmadı. Dictionary of National Biography&e Florence Nightingale için şöyle yazıyor: “Hastalığıyla gelen yalnızlığını, orduda ileri reformlar, hijyen biliminin tanıtılması, istatistiklerin toplanması, hastanelerin tasarımı ve hemşirelikle ebelik hizmetlerinin reformu gibi alanlarda ilerlemeler kaydetmek için kullandı. Belki de Kraliçe dışında başka hiçbir kadın, yalnızlığı ve hastalığı ondan daha verimli bir şekilde kullanmamıştır! Güç koridorlarında beklemek ve komitelere katılmak ona göre değildi; insanlar ona gelirdi ve randevusuz kimseyle görüşmezdi.”

Çok başarılı bir kadın olduğu kesin ama biraz da numaracıydı belki de.

Suçtan Şöhrete

18. yüzyılda “buharın babası” olarak bilinen James Watt, 2002 yılında Londradaki Bilim Müzesi’nde ortaya çıkarılan delillere göre, ilk deneylerini sahtekârlık yaparak finanse etti. Küratörler, kişisel eşyalarının arasında ünlü bir müzik enstrümanı üreticisinin sahte kimlik mührüne rastladıklarını açıkladılar. Bu, 18. yüzyılın ortalarında Paris’teki atölyesinde en kaliteli flütleri üreten Fransız flüt üreticisi Thomas Lot’un mührüydü. Lot, flütlerin Stradivarius’u¹ olarak bilinirdi.

Watt’in da gençliğinde para kazanmak için flüt üreticiliğine soyunduğu biliniyor. Watt çok yoksuldu ve 1759’dan itibaren, daha yirmi üç yaşındayken buharlı makinelerle deneyler yapmaya başladı. Bu elbette maliyetli bir çalışmaydı. Bunun üzerine ucuz kütüklerden flütler yapıp Glasgow etrafında satmaya başladı. Eşyaları arasında bulunan ise üzerinde dört harf bulunan ham, kaba saba bir damgaydı: Lot atölyesinin tescilli markası, T LOT.

Deliller, Watt’in düşük kalitedeki ürünün üzerine o dönem var olan en ışıltılı marka adını yapıştırdığını ve bu ürünleri sanki usta bir markaya aitmiş gibi amatör müzisyenlere sattığını gösteriyor. Oturduğu bölge şehirden çok uzak olduğundan bunun fark edilme riski çok azdı. Eğitimli bir kulak için bir Lot flütüyle sahte flüt arasındaki fark, tıpkı bir Stradivarius ile sıradan bir keman arasındaki fark kadar belirgindi. Teoriye göre, o dönemde bu numaraya kanacak bir sürü amatör vardı.

Bu teorinin doğru olduğu, müzik tarihçilerinin Lot’ın flütlerinin taklit edildiğine dair sahip oldukları kanıdarla ortaya çıktı. 1890’larda bir müzisyene sözde bir Lot flüt verilmişti ve o kişi flütü çalmaya başladığı anda bunun gerçek bir Lot olmadığını anlamış, işçiliğini ve müzik tonlamasını “berbat” olarak tanımlamıştı.

©

Amerika'nın En Önemli Sanayicisi ve Unutulmuş Bir Şöhret

Henry Ford, 20. yüzyılın başlarında dünyanın en etkili adamlarından biriydi. Motorlu araçlar için seri üretim icadı (ve tabii diğer tüm malların seri üretimi) bir sürü insanın yaşamını değiştirdi. Model T motorlu araba, ortalama vatandaşa akla hayale gelmedik mobiliteyi kazandırdı ve daha yenilikçi bir dünya için yeni fırsatlar sundu. Arabayı “demokratikleştirme” amacına ulaştı. “İşim bittiğinde, herkes bir araba alabiliyor olacak ve hemen herkesin bir arabası olacak” dedi ve sözünü tuttu. 1908 yılında başladı ve 19l4’e gelindiğinde 500.000 araba üretti. 1930’da ise bu rakam 20 milyona ulaştı. O dönemde her beş Amerikalıdan birinin arabası vardı ve büyük çoğunluğunu Ford üretmişti. Birleşik Devletlerdeki araba sayısı, dünyanın geri kalanındaki toplam araba sayısından fazlaydı. O gerçekten olağanüstü bir teknoloji demokratikleştiricisiydi ve tarih onu bu özelliğiyle hatırlıyor.

Ancak Ford’un o dönemde iyi bilinen daha karanlık bir yüzü, zamanla unutuldu. O, engin kaynaklarını Amerikan tarihindeki en sistematik Yahudi aleyhtarı kampanyalardan birini gerçekleştirmek için kullanan, adı kötüye çıkmış bir anti-Yahudi tahrikçisiydi. Bugün unutulmuş olsa da bu durum Hitler’in Münih’teki merkez ofisinde, masasının hemen yanındaki duvarda Ford’un bir portresini bulundurmasına, Mein Kampf a Ford’un görüşlerini de eklemesine ve 1938 yılında Ford’un 75. doğum gününde onu bir Alman Kartalı Büyük Fi aç Madalyası ile ödüllendirmesine neden olmuştur.

Yahudilere Karşı Cihat

Ford’un gayretleri 1918 yılında, haftalık bir Michigan gazetesi olan Dearborn Independent\ satın aldığında başladı. Ford satıcılarının arabalarla birlikte bu gazeteyi satmak içinde bir kotayı tutturmaları gerekiyordu. Mayıs 1920’den itibaren Ford, “Uluslararası Yahudi: Dünyanın Sorunu” konulu doksan bir makaleden oluşan bir seri yayımladı. Bu, Yahudilerin dünyaya hükmetmek üzere başlattıkları küresel komploya dair nefreti ve korkuyu tetikleyen klasik Yahudi aleyhtarı propagandaydı. Dört yıl sonra Hitler de aynı konuya değinecekti.

1923 yılında, Independent gazetesinin tirajı 250.000’e ulaştı. Amerika’da Ford’a kışkırtıcı gazeteciliğinden vazgeçme çağrısında bulunan öncü siyaset adamlarının şiddetli itirazlarına rağmen sonraki dört yıl içinde yarım milyonu buldu.

Daha sonra makaleler toplandı ve bir kitaba dönüştürüldü. Kitap, 1920’lerin sonunda ve 30’ların başlarındaki istikrarsız Almanya’da özellikle başarılı oldu. Almanya’da yarattığı etki ürperticiydi. Savaşın sonunda, Hitler Gençlik hareketinin lideri Baldur von Schirach, Nuremburg Savaş Suçları Mahkemesi’ne Ford’un yazılarının etkisinden söz etti. “Bu kitabın Alman gençliğinin düşünce yapısında ne kadar etkili olduğunu tahmin bile edemezsiniz” dedi. “Genç nesil Henry Ford gibi başarı ve zenginlik sembollerine imrenerek baktı ve o suçlanması gerekenlerin Yahudiler olduğunu söylediğinde biz de doğal olarak ona inandık.” 1933 yılının sonlarında kitap yirmi dokuz baskı yapmıştı. Hitler’in başa gelmesiyle kitap Nazi eğitim sisteminin yapı taşlarından biri oldu.

Bazı yazarlar, Ford’un makalelerinin kitap versiyonuyla Hitler’in yazdığı Mein Kampf arasında büyük benzerlikler olduğuna dikkat çekti. Bazı metinler öyle benziyordu ki Hitler’in Ford’un fikirlerini alıp direkt kitabına koyduğu söylendi.

Hitler in Yatırımcısı

Ford’un ayrıca Hitler’in Almanya’daki olgunlaşmaya başlayan eylemini finansal olarak desteklediğine dair kanıtlar var. Bunun için hem ideolojik hem de ticari sebepler vardı. 1921 yılında Ford, Almanya’da üretim yapmaya çalışmıştı; ancak I. Dünya Savaşı’na son veren Versailles Anlaşması ile getirilen kısıtlamalar bunu imkânsız kılmıştı. O sene Ford’un Almanya’da sadece üç araba ve altı traktör sattığı söylenir. Ford, Hitler’de Alman araba piyasasının kapılarını açacak bir müttefik ve ideolojik bir ruh görmüştü.

Hitler’in yakışıksız görüşleri göz önüne alındığında gizlilik Ford için politik bir yaklaşımdı. Naziler de yabancı gücün ajanları olarak lekelenmek istemediklerinden ihtiyatlı davranmak istediler. Her ne kadar bir dönem yazılı delillerin var olduğuna inanılsa da -1920’lerin başlarında Bavyera meclisinin saygın yetkililerinin yaptığı açıklamalar bunu işaret ediyor- bugüne kadar hiçbir belge bulunamadı. 1933 yılında Naziler başa geldiklerinde tüm suçlayıcı materyallerin yok edilmiş olması muhtemeldir.

Ancak pek çok ikinci derecede delile rastlamak mümkün. Ford, Independent’ta Yahudi aleyhtarı makaleler yazmak üzere bir Beyaz Rus göçmeni olan Boris Brasol ile çalıştı. Brasol 1920’lerde Nazilerle görüşmek üzere Almanya’yı sık sık ziyaret etti. 1978’de Amerikalı yazar James Pool’un Who Financed Hitler adlı kitabı için yaptığı araştırmaya göre, sadece 1922-1923 yıllarında Ford, Brasol aracılığıyla Nazilere en az yarım milyon altın değerinde mark sağladı. 1924 yılında özel bir Nazi temsilcisi olan Kurt Lüdecke, Ford’u Michigan’daki evinde ziyaret etti. Lüdecke’nin Amerika turunun amacı, Alman göçmen toplulukları için fon sağlamaktı. Lüdecke’yi Ford ile tanıştıran kişi, coşkulu bir Nazi hayranı ve Hitler’in yakın dostu, aynı zamanda meşhur bestecinin gelini olan Winifred Wagner’di.

Yine her ne kadar bugün hiçbir delil bulunmasa da, Wagner 1970’lerde verdiği bir röportajda, Ford’un ona bizzat Nazilere fon sağladığını anlattığını söyledi. Bir başka kaynak Ford’un

300.000 dolarlık (günümüzde üç milyon dolara denk) yardım yaptığını iddia etti. Ancak Hitler başa geldikten sonra, 1933 yılında gerçekleştirilen bir meclis soruşturması buna dair bir kanıt sunmayı başaramadı.

Tüm şaibeli anlaşmalarda olduğu gibi yazılı kanıt bulmak son derece güçtür. Ancak ikinci derecede deliller güçlü görünüyor. Ford, Nazilere sempatisini saklamadı ve Hitler’in Führer olarak güç kazanmaya başladığı dönemde hem Mein Kampfx.%. onun görüşlerine yer vererek -metinde adı geçen tek Amerikalıdır- hem de yıllar sonra onu Alman olmayan biri için mümkün olan en yüksek onur madalyasıyla ödüllendirerek gösterdiği hayranlığıyla, finansal destek olasılığını düşünmek olanaksız değil.

O

Varlıklı Bir Yaşam Sürüp Diğerlerini Bundan Mahrum Bırakmak

20. yüzyılda milyonların kahramanı olan Karl Marx’in itibarı, 1990’larda komünizmin çökmesiyle, bir şekilde düşüşe geçti. Dünyanın görüşleri değiştikçe, bir zamanlar yanılmaz bir kâhin olduğu varsayılan Marx yalnızlığa mahkûm edildi. İnsanlar Karl Marx hakkında biraz daha detaylı bilgiye sahip olsalardı, Marx onların desteğini kazanmakta zorlanabilirdi. Dünya görüşü kapitalizmin adaletsizliklerine odaklanmış bir siyaset te-orisyeni için finansal destek anlamında Manchesterlı bir pamuk üreticisinin varlıklı oğlu Friedrich Engels’e güvenmiş olması, Marx’in yaşamındaki en büyük çelişkilerden biridir.

Kırk dokuz yaşındaki Marx, 1867 yılında büyük eseri Das Kapitali yayımladığında, Engels’i yirmi beş yıldır tanıyordu. Engels, Marx’in yörüngesine ilk olarak, Marx’in düzenlemesini yaptığı Cologne gazetesinde çalışırken takılmıştı. İki yıl sonra 1844 yılında Marx Paris’te yaşarken ikili tekrar buluştu ve yoğun miktarlarda kırmızı şarapla tetiklenen on günlük yoğun felsefi tartışmalarının ardından, ikili güçlü bir dostluk kurdu.

Engels sözünün eriydi. Yoksul Marx’in finansal yaşam desteği oldu. Kendisi o zamanlar İngiltere’de işçi sınıfının yaşam koşulları üzerine yaptırılan bir araştırmada görevliydi. İkili birbirlerini harika bir şekilde tamamladılar: Engels gerçek dünyada kapitalizm deneyimini işe döktü; Marx ise işler gibi görünen sistemi hayata geçirecek zekâya sahipti. Ancak o dönemde Marx’in hayatta kalabilmek için bir kapitalistin oğluna muhtaç olduğunu ve muhtaç bir adam olarak ne kadar miskin bir yaşam sürdüğünü çok az insan biliyordu.

Çelişkili Bir Yaşam

Bir yaşını doldurmamış bir kızı ve yolda bir bebeği daha olan evli bir adam için o dönemdeki yaşam tarzına bohem demek hafif kalır. (1844-1849 yılları arasında beş yıl içersinde dört çocuk sahibi oldu.) Kafelerde uzun sabahlar geçirdi ve bir biyografi yazarına göre, “iskambil oynayıp çakırkeyif sohbetlere katılarak barlardan çıkmaz oldu.” Marx, 1849 yılında Londra’ya taşındığında Engels hemen peşinden geldi. Her ne kadar Marx ve ailesi beş parasız olsa da o diğer yoldaşları gibi bir meslek edinip ellerini kirletmeyi reddetti ve Engels’in düzenli olarak ona gönderdiği küçük bağışlarla yaşadı. Engels babasından yılda 200£ harçlık alıyordu (bugün 150,000£ civarında) ve biri şehirde biri kasabada olmak üzere iki evi vardı. Marx’a aile şirketinin on yıl öncesine göre iki kat daha fazla kâr getirdiğini yazmış ve eklemişti, “Dolayısıyla çok titiz davranmama gerek yok.” Böyle arkadaşlar oldukça...

Marx, Engels’ten her türlü faydalandı. Müşkül durumdayken bile kendine bir sekreter aldı. Bunun sebebi bir sekretere ihtiyaç duyması değildi elbette. Yaşamda onun itibarına ve hedefine sahip bir insan, görünüş olarak da bu itibara ayak uydurmalıydı. (Marx “işçi hayatı” sürmeyi reddettiğini söylemişti.) Bununla beraber yerel bir fırın, Marx borçlarını ödemediği takdirde ekmek servisi yapmayı bırakacağını söyledi. Engels her zaman cömert davrandı. Biyografi yazarı Francis Wheen, bu dönemde Marx’in bir yılda, destekçisi Engels’ten “düşük orta sınıfta bir ailenin rahatça yaşayabileceği miktarda” para aldığını tahmin ediyor.

Marx bu dönemde hâlâ hiçbir şey üretememiş ve yıllarca British Library’deki bitmek bilmeyen “araştırmasını” sürdürmüştü. Hovarda bir hayat sürmeye devam etti. 1850’lerde bir gece iki devrimci arkadaşıyla birlikte Londra’nın Tottenham Court Road adlı caddesinde bir bar gezisine çıktı. Caddedeki her barda -on sekiz bar vardı- bir içki içmeye kararlıydılar. Sonuçta, sabah saat 02:00 sularında cadde lambalarını parçalamaya başladılar -Marx beş lamba olduğunu iddia etti- ve polisle bir kovalamaca yaşadılar.

1863 yılında aile yine parasız kaldığında işler kötüye gitti. Marx Engels’i, ailesini alıp bir sığınağa yerleşmekle tehdit etti. Bu dönemde pamuk piyasasındaki ekonomik sıkıntı nedeniyle finansal kriz yaşayan Engels, babasının muhasebe departmanından 100£ değerinde bir çek çaldı ve Marx’a ödedi. 1864 yılında Marx, yirmi yıl önce birlikte çalıştığı bir siyasi aktivistin mirasından 820£ değerinde bir servet kazanınca bu tesadüfi servete tutunmak yerine yeni evini baştan dekore ettirdi (miras haberinden iki ay önce bakım masraflarının kendini aşacağını bile bile zengin bir muhite taşınmıştı) ve kapitalizmin sözde ezeli düşmanı, borsada başarı kazandı.

Kaçınılmaz Bozgun

Marx, Kapitalin ilk cildini tamamladıktan sonra bile başarı kolay kolay gelmedi. Finansal açıdan hiçbir fayda sağlamadığı gibi, -Marx kitabı yazarken içtiği puroların fiyatını bile karşılamayacağını söylemişti- kitabın edebi tarzı ağır ve anlaşılması son derece güç olduğundan siyasi olarak da pek etki bırakmadı. İlk bin adet baskının tükenmesi dört yıl sürdü. Yayımlanan incelemelerin çoğu, Engels tarafından yazılmıştı. Bu kayıtsızlık karşısında Marx hayal kırıklığına uğradı. Yaşamı boyunca kitabının bir İngilizce tercümesini görememenin ıstırabını taşıdı.

Son günlerine kadar Marx sevgili Engels’e bel bağlamaktan vazgeçmedi. Kapital yayımlandıktan üç yıl sonra, Engels aile şirketindeki hisselerini sattı. İlk girişimi, Marx’in yaşamının geri kalanında yıllık 350£ ödeme almasını sağlamaktı. Dolayısıyla düşünceleriyle kapitalist yaşam tarzına meydan okuyan guru, utanmadan var oluşunu bir kapitalistin hayırseverliğiyle tamamladı. Minnettar mıydı? Kesinlikle. Bir an durup bu çelişkiyi düşünüp düşünmediğini ise bilmiyoruz.

O

"Ne Diyorsam Onu Yap..."

Çocuk bakımı dünyasında, Amerikalı Benjamin Spock, çocuk yetiştirme üzerine 20. yüzyılın en meşhur gurusu olarak küresel bir ün kazandı. Yeni ufuklar açan 1946 basım kitabı, The Common Sense Book of Baby and Child Care, Batı dünyasının büyük bir bölümünde savaş sonrası doğan çocukların yetiştiriliş tarzını şekillendirdi. Tüm dünyada elli milyondan fazla sattı, sık sık Incil’den sonra dünyanın en çok satan ikinci kitabı olduğu söylendi. Annelerin çocuk yetiştirmeye olan yaklaşımını, savaş öncesi disiplin tutumundan (Spock yandaşlarından birinin sözleriyle, çocuk yetiştirmek daha çok “terbiye ve ehlileştirme” üzerine bir egzersiz olarak görülürdü) çocuğa sevgi vermeye dayalı bir teoriye dönüştürdü. Savaş sonrası hoşgörü dalgasını yakaladı, Spock ismini dünyaya yaydı ve on beş milyon £ değerinde bir servet kazandı. Ancak Spock 1998 yılında doksan dört yaşında öldüğünde uzun yıllardır süregelen hastalığı bu serveti tüketmişti ve Spock beş parasız öldü.

Anlaşıldığı üzere sonraki yıllarda yaşadığı yoksulluk, Spock fenomeninin karşılaştığı en zorlu darbe değildi. Ölümünden kısa süre önce iki oğlu halka, babalarını pek de methetmeyen bir portre çizdiler. Uzman Spock tüm dünyada anne-babaları bebeklerini öpüp kucaklamaya teşvik ederken (“Bebeğinizi her kucağınıza aldığınızda... ona gülümseyin”), evde baba Spock başkaları için belirlediği tüm kuralları ihlal ediyordu.

Farklı Darbeler

Spock’un o dönemde elli iki ve altmış üç yaşlarında olan oğulları, babalarını son derece mutsuz bir ailede reislik eden, soğuk ve duygularını gizleyen bir korkuluk olarak tanımladılar. Hiçbir zaman fiziksel sevgi görmediklerini iddia ettiler. John Spock gazetecilere, “Tüm yaşamım boyunca, uzun bir süre gö-rüşmediysek bir araya geldiğimizde sadece tokalaşırdık. Hiçbir zaman sarılmadık ve o beni hiç öpmedi” dedi. Kardeşi Mike ise çocukluğunu, “Babamın öyle bir duygusal kapasiteye sahip olmadığını hatırlıyoruz” sözleriyle anlattı.

Bu durum, onun dünyaya sunduğu sevimli tavsiyelerden son derece farklıydı: “Merhametli anne-babaların çocuklarına sağladıkları doğal, sevgi dolu bir bakımın; bir bezin nasıl bağlanacağını ya da bir mamayı uzman bir şekilde nasıl hazırlayacağını bilmekten çok daha önemli olduğu bir gerçek.”

Sözde kusursuz aile yaşamının sırrını bilen bir guru için Spock’un kendi ailesi işlevsel değildi. Spock’un eşi bu baskı altında ezildi, manik depresyon ve alkolizmden muzdaripti ve sonunda paranoyak oldu. Her ne kadar evlilikleri kırk dokuz yıl sürmüş olsa da büyük bir bölümü düzmeceydi. Spock eşinden 1976 yılında boşandı. Aynı yıl daha sonra ikinci karısıyla evlendi. Kadın otuz, Spock ise yetmiş üç yaşındaydı.

Yanlış Yoldaki Uzmanlar

İlişkiler üzerine Amerika’nın en çok satan kitaplarını yazan Ellen Fein, -Rules, Time-tested Secrets for Capturing the Heart of My Right- 2001 yılında on altı yıllık kocasından boşandığını duyurdu. Bunu da son derece başarılı serinin üçüncü kitabının yayımlanmasından hemen üç ay önce gerçekleştirdi: Rules III — Time-tested Secrets for Making Your Marriage Work. Yüzlerce kopya çoktan dağıtılmıştı.

Tökezleyen ilk “uzman” o değildi. 1960’ların cinsel davranış araştırmaları öncülerinden Amerikalı akademisyenler William Masters ve Virginia Johnson 1992 yılında ayrıldıklarını duyurdular. Masters ve Johnson, eşlerin nasıl mutlu seks yaşamları olacağı ve evlilikleri nasıl istikrarla sürdürebilecekleri konusunda yaptıkları çalışmalarla tüm dünyada nam salmışlardı.

O

Derviş mi, Dolandırıcı mı?

Churchill’in pek de sevecen olmayan sözleriyle “yarı-çıplak derviş” Mahatma Gandhi; tüm dünyada ilham veren saflık, pasifizm, sadelik ve kişisel özveri karışımıyla parlak bir imaja sahiptir. Bu iyi bilenmiş yüzeyin altında ise gerçekler sandığımızdan biraz daha şaibeli. Gandhi’nin yalın yaşam tarzı,

Hindistan’ın ve tüm dünyanın hayal gücüne yerleşti. Ancak bu, kimsenin aklına gelmeyecek bir siyasi oyundu. Onun yoksulluğu, çarpıcı bir halkla ilişkiler projesiydi ve sahteydi. Yaverlerinden biri bir keresinde şöyle yakınıyordu: “Gandhi’yi yoksul tutmak inandmaz bir servete mal oluyor.”

İmajının gücü hiçbir zaman anlaşılamadı. Müritlerinden oluşan toplulukta ergenlik çağındaki kızların onunla çıplak yatmalarına “izin verme” eğilimi (ve binlerce kız bu ayrıcalığa sahip olmak için yarıştı), Gandhi’nin bekâret yeminini “teste tabi tutması” olarak yansıtıldı. Dünyaya vermek istediği mesaj uğruna her gün beraberindeki bu kızlardan kendisine çıplak masaj yapmalarını istedi ve bunu da bir sınav olarak yansıttı. Ayrıca ona her gün tuz ve su lavmanı yaptıkları bilinir.

Etrafındaki insanlar, onun birlikte çalışılması çok zor bir adam olduğunu söylediler. Müritlerinin neyi, ne zaman yiyeceklerine kadar her hareketlerine karışırdı. Uzlaşma sözcüğü, Gandhi’nin sözlüğünde yer almıyordu. 1920 yılında Hindistan Ulusal Meclisi’nin bir toplantısında şöyle dedi: “Siz beni lideriniz olarak seçtiğiniz sürece, benim koşullarımı kabul etmek zorundasınız. Diktatörlüğü ve sıkıyönetim disiplinini kabul etmelisiniz.”

Hükümdarlık Tutkusu

Gandhi’nin pasifizmi, felsefesine sonradan yansıdı. Güney Afrika’daki ilk yıllarında, Boer Savaşı’nda İngiliz ordusu için bir Hint tugayı kurmaya gönüllü oldu. Yetkililer, bu insanların vasıfları konusunda ikna olmadılar ve sonunda, bir biyografi yazarının sözleriyle, sırf Gandhi’nin “ısrarcılığı” yüzünden onları sedyeci olarak kullanmaya razı oldular. Başçavuşluk rütbesi altında, hem Boer Savaşı’nda hem de dört yıl sonra Zulu Savaşı’nda madalyalar kazandı. 1920’de Hindistan’da direniş hareketini başlattığında onları İngiltere’nin Hintli vekillerine iade etti ancak bunun ona “ıstırap verdiğini de” itiraf etti.

Hindistan’daki anti-İngiliz propagandasının son günlerinde bile Gandhi savaştan yanaydı. Kalküta’daki şiddetli isyanları destekledi ve “ahlaki bir amaç uğruna şiddet kullandığını” beyan etti. Kendi bölgesinde öldürülen her Hintli için on Müslüman’ın öldürülmesi emrini veren Malerkotla Navabı’na destek oldu ve ölümünden birkaç ay önce, 1947 yılının Haziran ayında verdiği bir vaazda dinleyicilerine, “Atom bombamız olsaydı, Ingilizlere karşı kullanırdık” dedi.

Oruç ve Fırsatçılık

Gandhi, siyasi bir protesto aracı olarak oruç tutma taktiğinin öncüsü oldu. Daha sonra bunu Ingilizlere karşı kullandı ama bu taktiği ilk kez hoş olmayan sebeplerden dolayı 1932 yılında kullandı. Üst sınıfa mensup bir Hintli olarak İngiliz yetkililerin “paryalara” yani toplumdaki en düşük sınıfa daha iyi temsil edilebilme hakları tanımak için ayrı bir seçmenlik verme teklifine karşı çıktı ve ölüm orucuna başladı. Hintli liderler, parya liderine İngiliz reformlarına karşı çıkması için baskı yapınca ölüm orucu beş gün sürdü.

O dönemde İngiliz kabinesi tarafından kaydedilen ve ancak 2008 yılında ortaya çıkarılan belgelere göre Churchill, Gandhi’nin oruç tehditlerini önemsemedi: “Öldüğü takdirde kötü bir adamdan ve bir krallık düşmanından kurtulmuş olacağız.” Kabineye, Gandhi’nin portakal suyuyla glikoz aldığı ve vücuduna besleyici bir yağ sürüldüğü bilgileri ulaştı. Churchill ise bu durumu şöyle yorumladı: “Belli ki bu bir oruç değil, bir beslenme değişikliğidir.”

Gandhi’nin yoksulluğu ve modern olan her şeye itirazı, felsefesinin bel kemiğiydi. Modern endüstriye ve iletişime olan nefretini dile getirdi; telgraf, radyo ve telefonun icadına karşı çıktı ancak daha sonra bağımsızlık kampanyası zirveye ulaşırken meşhur oruçları sırasında ulusal radyodan yayınlar yaptı.

Onun ortaya attığı ideal dünya, çıkrık ve sabanın basitliğiydi. Biyografi yazarı Judith Brown’a göre o, “açıkça ve bilinçli bir şekilde yoksulluğa endekslenmiş” bir yaşam tarzı sürdürdü. Modern tıbbı reddetti ve karısı zatürree olduğunda penisilin tedavisi görmesine izin vermedi. Karısı zatürreeden öldü. Ama daha sonra kendisi sıtmaya yakalandığında kinin tedavisinde bir sakınca görmedi.

Yapay Bir İmaj

Bugün Gandhi tarihte insanlık adına acı çeken, kaba ve lekelenmiş bir siyaset dünyasının ötesinde fedakâr amaçlar uğruna yaşayan bir adam imajına sahiptir. Oysa Gandhi, karanlık imaj yönetimi sanatı modern politikanın etkin gücüne dönüşmeden yıllar önce başarılı bir manipülatör, modern ikna ve imaj sanatının uzmanıydı. Sık sık Gandhi’nin zamanının adamı olmadığı söylendi. Bu ifadenin ne kadar yerinde olduğu ise anlaşılamadı.

O

Suikast mı, İntihar mı?

Günümüzde imajı bir ölüm-kalım meselesine dönüşmüş bir başka isim Julius Caesar’dır. 2003 yılında yapılan araştırmalara göre, tarihteki ilk ve en ünlü suikastlardan birinin aslında, dünyevi kaderinden çok tarihteki imajını koruma niyetine sahip bir politikacının kasıtlı intiharı olabileceği ortaya çıktı.

Caesar’ın 15 Mart M.O. 44 tarihinde Roma Senatosunda öldürüldüğünü biliyoruz. Uzun zamandır tarihçiler bu olayda bir dizi güvenlik ve muhakeme açıkları olduğunu düşünüyor.

Caesar, Mart ayının ortalarına dikkat etmesi gerektiğini söyleyen bir kâhinin uyarılarını göz ardı etti. Suikasttan bir gece önce dostlarıyla yemek yerken, “En iyi ölüm nedir?” konusunda hararetli bir tartışmaya katıldı. Bu soruya verdiği yanıt, “Ani bir ölüm” oldu. Suikast günü, karısı rüyasında Caesar’ın öldüğünü görmüştü ve onu dışarı çıkmaması için uyardı. O bu ricayı geri çevirdi ve senato binasına yürürken korumalarını yanından uzaklaştırdı. Ayrıca senato binasına geldiğinde bir dostunun eline tutuşturduğu ve tüm planı anlatan kâğıdı okumayı reddetti. Dahası ona karşı düzenlenen komplonun boyutları, -altmış kadar kişinin dâhil olduğu düşünülüyor- döneminin en zeki siyaset adamlarından biri olan Caesar’ın nasıl olup da kendisine karşı böyle büyük bir hareketi göremediğine dair bir soru işareti bırakıyor.

Bugün İtalyan bir adli tıp uzmanının çalışmaları, belki de Caesar’ın başına geleceklerden haberdar olduğunu ve bunun onun amacına uygun bir şekilde hizmet etmiş olabileceğini gösteriyor. Suikast Caesar için bir şok değil, tarihteki itibarını kazanması için bir fırsat olmuş olabilir.

Mart 2003’te, bir İtalyan polisi olan Albay Luciano Ga-rafano, Harvard Tıp Fakültesi’nde görevli başarılı bir adli tıp psikoloğuyla birlikte topladığı delillere bağlı olarak, bu tuhaf görünen koşulların aslında bir mantığa oturtulabildiğini ve Caesar’ın ölümünün, nihai hedefine -ölümsüz, lekesiz bir itibara- ulaşmasını sağlayan zoraki bir intihar olduğunu iddia etti.

Caesar’ın Nöbetleri

Garafano, Caesar’ın giderek bozulan sağlığına değindi. Elli altı yaşındaydı ve bir Romalı için oldukça yaşlıydı. Ünlü tarihçiler Suetonius ve Plutarch’ın kayıtları Caesar’ın, vücudun özellikle bağırsak kontrolünü yitirip ishalden muzdarip olduğu bir epilepsi türüne yakalandığını gösteriyor. Harvard uzmanları bunun temporal lob epilepsisi olduğunda hemfikirler. Hastalığın bir diğer yan etkisi ise, acelecilik ve gösterişe düşkünlük gibi psikolojik bir eğilimdir.

Garafano’nun iddiasına göre, tarihte adının nasıl geçeceğinden kaygılanan bir politikacı için bu kombinasyon Caesar’m bu kararı vermesini tetiklemeye yeterliydi. Ya hastalığına bağlı olarak öz kontrolünü ve ardından yetki ve güçlerini kaybederek bir çöküş dönemi yaşayacak ya da görkemli bir şekilde ölüp itibarını sonsuza dek perçinleyecekti.

Garafano, Caesar’ın olayların kendiliğinden gelişmesine izin verdiğini ve bu komploya engel olmak için hiçbir şey yapmadığını düşünüyor. Hatta burada siyasi bir hesaplamanın varlığından bile söz ediyor. Suikastı senatoda gerçekleştirerek suikastçılar meclis binasına silah sokmuş ve bir Roma yasasını ihlal etmişti. Bu da onların daha sonra bir haklılık iddia etme şanslarını ve gücü ellerine alma olasılığını yok etmişti.

Onların yerine tek uygun halef, Caesar’ın on dokuz yaşındaki yeğeni Octavian kalmıştı. Caesar ölümünden birkaç ay önce vasiyetini değiştirmiş ve Octavian’ı halef ilan etmişti. Bu karar ve ardından ölümüyle, Caesar düşmanlarından gelen cumhuriyet kurma taleplerine karşı kişisel bir hanedanlık yaratma hedefine ulaşmıştı. Caesar’ın bir aile hanedanlığı yaratmayı planladığından endişelenilerek oluşturulmuş bir suikastın sonuçta Caesar’ın bu hedefine ulaşmasını sağlamış olması inanılmaz bir ironidir.

Mirası Garantiye Almak

Caesar’ın vasiyeti, bunun zekice planlanmış kasıtlı bir eylem olduğuna dair daha pek çok kanıt sunuyor. Caesar, cenazesinde okunan vasiyetiyle mal varlığının büyük bir kısmını halka bıraktı. Kayıtlara göre, bu servet her ailenin üç aylık geçimini sağlayacak boyutlardaydı. Halkın tepkisi doğal olarak ölen hükümdardan yana oldu ve gece çöktüğünde halk suikastçıların evlerine saldırıp onları kaçmaya zorladı.

Garafano’nun belirttiği gibi bu şekilde Caesar’ın itibarı garanti altına alınmış oldu. Lekesiz, hatta perçinlenmiş bir itibarla zirveye ulaştı. Bu da her politikacının hedefi, ancak çok azının ulaştığı bir mertebedir. Bugüne kadar Caesar bir kader kurbanı olarak görüldü. Ancak bunun altında ustaca planlanmış siyasi bir eylem yatıyor olabilir.

POLİTİKA - KARANLIK SANAT

Politika bundan daha berbat olamazdı diye düşünüyorsanız, okumaya devam edin. İyi veya kötü, tarih kitaplarımız bir şekilde liderlerin bazı şüpheli niteliklerini kayıtlardan silmeyi başardı.

Tarihteki bazı başbakanlar kitaplarda, görev süreleri boyunca yakaladıkları şöhretlerle anlatılırlar. Winston Churchill dediğimizde akla hemen “zamanının adamı”, İkinci Dünya Savaşı’nda “ulusun kurtarıcısı” gibi ifadeler gelir. Aynı şekilde yirmi dört yaşında başbakan olan William Pitt için büyümüş de küçülmüş zıpçıktı; Gladstone için “Büyük Yaşlı Adam” ve Disraeli için eğlenceli ve uzlaşmacı züppe...

Ancak her birinin bilinmeyen bir yanı daha vardı. Bu bölümde, aklımızdaki imajları bir daha düşünmemizi sağlayacak bazı tarihsel bireylere ışık tutacağız.

Sürünün Lideri

Birleşik Devletlerin ilk başbakanı Robert Walpole, 1721 -1742 yılları arasında tam yirmi bir yıl görev yaptı ve rekoru hâlâ elinde tutmaktadır. Walpole, zirveye ulaşmadan on yıl önce savaş sırasındaki bakanlığı döneminde, yolsuzluk nedeniyle hüküm giydi ve Avam Kamarası’ndan çıkarıldı. Maliye bakanlığı döneminde Amerika’dan kaçak mal taşıdı. 1717 yılında kayınbiraderi Lord Townshend’in emriyle bu görevden istifa etti. Kral I. George istifasını reddedince Walpole istifasını on kez daha tekrarlamak zorunda kaldı. Ayrıca Walpole’un meşhur Güney De-

nizi Balonu² skandalında etkin olduğundan şüphelenildi. 1720 yılında balon patlamadan hemen önce hisselerini satmış ve sent başına 1.000 kâr etmişti. Daha sonra itinayla gelir sağladığı ulusal karmaşayı çözümleme görevini üstlenerek başbakan oldu.

O

Aklını ve Amerika'yı Kaybetmek

Chatham Dükü ve genç Pitt’in babası olan William Pitt, siyasi kariyeri boyunca bir değil, iki değil, tam üç sinir hastalığı geçirdi; yine de başbakanlığa yükselmeyi başardı. Bu, ulusal liderlerin ortaya çıkmasının beklendiği bir hanedanlık sayılmazdı. Pitt’in erkek kardeşi ve beş kız kardeşinden dördü zihinsel olarak tutarsızdı. Başbakanlığının büyük bir bölümünde Pitt aklını kaybetmenin eşiğine geldi. 1766 yılında başbakan olduktan sadece üç ay sonra, Westminster’da karşılaştığı baskılardan bunaldı ve Hampstead, North End’de bulunan evinde inzivaya çekildi. Burada devlet işlerinden uzaklaştı. Dönemin gözlemcilerinden biri, başbakanın tutumunu şöyle açıkladı: “Günün büyük bir bölümünü başını masanın üzerindeki ellerine dayayarak geçiriyor.” Pitt, eşi dâhil kimseyle konuşmuyordu ve sözlü iletişim kurmak yerine, dileklerini el işaretleriyle ifade ediyordu. Bakanlarından ve onların getirdiği sorunlardan kaçmayı tercih etti. Böylece denetimsiz kalan Hazine ekibi, yerleşimcilere ağır vergiler yükleyerek Amerikan sömürgeleri için çöküş tohumlarını serpti ve bağımsızlık hareketinin yolunu açmış oldu.

Kaybetmekte Usta

Amerikan Bağımsızlık Savaşı süresince başbakanlık yapan Lord North, Parlamento’da ön sırada uyuyup yüksek sesle horlamasıyla ünlüydü. Gözleri öyle bozuktu ki karşı tarafta kimin konuştuğunu seçemiyordu ve ofisindeki belgeleri koruma konusunda son derece dikkatsizdi. North belgeleri “sürekli” ortada bıraktığından kabine üyelerinin ona devlet dokümanları teslim etme konusunda güvensiz oldukları bilinmektedir. Kral tarafından North’a gönderilen “ilk siyasi önem taşıyan” mektup, uzun aramalar sonucunda, belli ki tuvalette okuduktan sonra düşürdüğü klozette bulunmuştu.

O

Sessiz Adam

İkinci başbakanlık döneminin iki buçuk yılı içinde, Mart 1807-Eylül 1809 tarihleri arasında, Portland Dükü Parlamentoda bir kez bile konuşmadı. Kabine toplantılarına ise nadiren katıldı.

O

Şişedeki Siyaset

Genç William Pitt, sadece başbakanlık mertebesine ulaştığı genç yaşıyla değil -yirmi dört yaşındaydı- aynı zamanda görgüsüz alkol alışkanlığıyla ünlüdür. Sağlıklı bir tonik olarak günde bir şişe içki içmek gibi tuhaf bir tıbbi tavsiyenin ardından alkolik olan Pitt, Avam Kamarası’na genelde sarhoş gelirdi. Pitt, Napolyon Savaşları süresince başbakanlık yaptı. Genç yaşta büyük ulusal bir savaştan sorumlu olan lider, aynı zamanda adı kötüye çıkmış bir alkolikti. 1800 yılında başbakan olduğunda kendine bakacak durumda olmadığından hem Avam Kamarası sözcüsü hem de yakın dostu olan Henry Addington ile birlikte yaşamak zorunda kaldı. Ancak bu alışkanlığı, resmî görevini nadiren etkiledi. Bir keresinde meclis binasındaki yerinden kalktı, sözcünün sandalyesinin arkasına kustu. Bu sırada tartışmayı öyle dikkatli bir şekilde dinliyordu ki dönüp tek bir kelimesini bile kaçırmamış gibi yanıt verdi.

O

Cesaret Toplamak

Pitt’in hemen ardından üç yıl başbakanlık yapan Henry Adding-ton, belli ki Pitt’in bazı alışkanlıklannı benimsemişti. Kötü bir tartışmacı olan Addington, Avam Kamarasına gidip konuşma yapmadan önce yemekte yirmi kadeh şarap içerek sinirlerini yauştırırdı.

O

Başka Araçlarla Savaş

Waterloo savaşının kahramanı olan Wellington Dükü mülki idare konusunda pek başarılı olamadı. 1828 yılında başbakan olduğunda ilk kabine toplantısı umduğu gibi gitmedi. Daha sonra bu toplantıyı “sıra dışı bir gidişat” olarak tanımladı. “Ben onlara emirler verdim, onlarsa kalıp bunları tartışmak istediler.” Görev başındayken düello yapan iki başbakandan biridir (diğeri ise genç Pitt’dir). Onur duygusu öyle kuvvetliydi ki Katoliklere özgürlük tanınmasını öngören bir yasa tasarısı konusunda Lord Winchilsea tarafından hakarete uğradığında rakibine meydan okudu ve Battersea Park’ta düello yaptı. İki taraf da kasıtlı olarak ıskaladı ve anlaşmazlık çözümlendi.

©

Her Şey Aile için

1830-1834 yılları arasında başbakanlık yapan Earl (Charles) Grey, bir siyaset liderinden çok çayıyla bilinmektedir. En yüksek mertebeye belirsizlikler içinde yükseldi. Kırk dört yıldır parlamentodaydı; ancak başbakan olmadan önce sadece on beş ay bakanlık yapmıştı. Tarihsel açıdan Earl Grey seçim demokrasisi yolunda 19. yüzyıl arayışını başlatan 1832 Reform Kanunu ile en önemli başbakanlardan biridir. Çocuk işçiliğine sınırlar getirmek için Fabrika Kanununu çıkardı ve sömürgelerde köleliğe son verdi. Aynı zamanda pozisyonunun tuzaklarına düşmekten de geri duramadı. Ailesine inanılmaz bir kazanç sağladı. Göreve gelir gelmez, yirmi akrabasına görevler ya da ödemeler tayin etti ve dört yıllık görev süresi içinde, ailece hükümet kasalarından 202.892£ topladılar (günümüzde on altı milyon £ civarındadır).

0

Olmayacak Bir Şaperon

1834 yılında başbakan olan ve 1833-1841 yılları arasında altı buçuk yıl boyunca görevde kalan Lord Melbourne idareyi ele aldığında İngiliz tarihi önemli bir dönüm noktasındaydı. En çok 1837 yılında henüz on sekiz yaşındayken tahta geçen genç Kraliçe Victoria’ya babalık ve rehberlik yapmasıyla tanınır. O dönemde atmışlarına yaklaşan Melbourne, genç Kraliçeye özel eğitim vererek devlet ilişkilerinde onun akıl hocası oldu.

Melbourne bu görev için hiç beklenmedik bir adaydı. Melbourne’ün özel yaşamı ortadaydı ve pek parlak değildi. O tam bir kadın avcısıydı. İki kez, eşleriyle zina yaptığı suçlamalarıyla kocalar tarafından mahkemeye taşman tek başbakan oldu. Bunlardan birinde, 1836 yılında, başbakanlık görevi sırasında kendini savunmak zorunda kaldı. Yirmi üç yıldır Ca-roline Lamb ile evli olan Melbourne, Lamb’in Byron ile skandal yaratan bir ilişki yaşamasının ardından, yaşamına istikrarlı bir yaklaşım getiremedi.

Başka bir karanlık yönü, 1990’ların sonunda ortaya çıktı. Melbourne’ün yayımlanmamış mektupları üzerinde yapılan bir araştırma, cinsel ilişki sırasında kendisini kamçılatma ve bunun dışında özellikle çocukları kırbaçlama merakı olduğunu ortaya koydu. Melbourne Kraliçeye, Eton’daki öğretmeninin onu yeterince dövmediğini söylemişti. “Beni daha çok kırbaçlasaydı daha iyi olurdu.”

Eşi Caroline ile birlikte kendilerine ait bir aile kuramayınca, evlat edindiği çocuklara işkence yaptığı anlaşıldı. Bir biyografi yazarına göre çocuklarından en az biri Melbourne’e yazdığı mektuplardan birinde, “dayak odasını” anımsadığını yazmış ve dayaktan saatler sonra canının hâlâ acıyıp acımadığını sorarak bundan keyif aldığını hatırlatmıştı. Mektupları ortaya çıkaran Oxford akademisyeni Leslie Mitchell, onun modern tabirlerle “bir sadist ve çocuk dayakçısı” olduğunu yazdı.

Ayrıca Melbourne Les Dames Galantes adlı bir Fransız erotik edebiyat koleksiyonundan dayak yiyen çocukların resimlerini kesip metresi Lady Elizabeth Branden’a gönderir, Branden’dan karşılığında benzer resimler alırdı.

Resmî görevi açısından başbakanlar arasında en miskini olarak bilinir. 10 Downing Street’e taşınmak istemedi çünkü devlet ilişkilerinin merkezinde olmak ya da bakanları tarafından rahatsız edilmek istemiyordu. Bunun yerine görev süresinin büyük bir bölümünde Windsor’da kaldı ve genç Kraliçe ile her gün altı saat geçirdi.

Yaşamı boyunca bir tartışmanın tam ortasında uyuyakalmak gibi talihsiz bir beceriye sahip oldu. Bir keresinde Victoria’nın yanındayken üç kez uyuyakaldı. Ayrıca endişe verici bir şekilde kendi kendine yüksek sesle konuşurdu.

Şüpheli Başlangıçlar

1846 yılında başbakan olan Lord John Russell, parlamentoya ilk seçildiğinde yasal yaş sınırının altındaydı (Bedford Düku nün oğluydu, dolayısıyla Avam Kamarası’na girebildi). Mayıs 1813’te, daha yirmi yaşındayken (yirmi yıl, dokuz ay), meclise katılma yasal sınırına üç ay kala seçimle meclise girdi. Parlamento kayıt defteri Erskine May e göre kamaradaki yerini aldığında yirmi bir yaşını doldurmamıştı. Tüm bunlar teknik olarak yasal değildi ancak o günlerde, özellikle bize tuhaf gelen koşulların takdir gördüğü bir dönemde bu detaylara önem verilmiyordu. Devon’da, Bedford’ların sahip olduğu aile kasabası Tavistock’tan seçilmişti, dolayısıyla ona rakip olacak başka bir aday yoktu ve seçimler gerçekleştiğinde Russell ülkede bile değildi.

Bu duruma karşı çıkılması mümkün değildi. O dönemde başbakan Lord Liverpool’du ve o seçildiğinde çok daha gençti; yirmi yaşını dolduralı 11 gün olmuştu. Ancak en azından koltuğa geçmek için yirmi bir yaşını beklemişti.

O

Yaş Onları Yıpratmadı

Yirmi altı yaşında parlamentoya seçilen Lord Palmerston, 1885 yılında başbakan seçildiğinde yetmiş bir yaşındaydı ve göreve ilk kez gelen en yaşlı başbakan unvanını aldı. Korkunç bir kadın düşkünüydü ve yetmiş sekiz yaşındayken zinayla suçlandı -ki bu onun popülaritesini artırdı- ve seksen yaşındayken gayrimeşru bir çocuğu olduğu iddialarıyla karşılaştı. Dışişleri Bakanı olduğu dönemde, Windsor’da kraliyet misafiri olarak kaldığı sırada, kraliçenin nedimelerinden birine tecavüz etmeye kalktı ve Kraliçe Victoria onu hiçbir zaman affetmedi. Yemek sırasında Bayan Brand’e asıldı ve gece onu odasına kadar izledi. Brand, Palmerston’ın teklifine karşı çıktı, bu olay

Victoria’nın kulağına gitti ve Başbakan Lord Melbourne, ülkedeki en önemli siyasetçilerden birini azat etmek için babacan cazibesini kullanmak zorunda kaldı. Palmerston’ın bahanelerinden biri, odaya yanlışlıkla girdiğiydi. Olay araştırıldığında ortaya çıkan açıklama daha da beterdi; o sırada onu beklemekte olan bir başka kadının -karısının değil- yatak odasını bulmaya çalıştığını iddia etti.

0

En Yağlı Mücadele

19. yüzyılın en renkli başbakanı unvanı için Melbourne ve Palmerston’ın rakibi Benjamin Disraeli’dir. 1868 yılında bir seneliğine göreve gelen, daha sonra 1874-1880 yılları arasında tekrar başbakan olan Disraeli, Britanya’nın hükümdarlık tarihinde önemli noktalara imza attı. Dramatik bir diplomatik darbeyle Britanya için Süveyş Kanalı’nın yarısını satın aldı ve Victoria’yı Hindistan Imparatoriçesi yaptı. Viktorya döneminin en ileri görüşlü sosyal reformlarından bazılarım gerçekleştirdi. Kraliçe’nin favorisi ve -en yağcı- başbakanı oldu.

Kendine sağladığı bu tarihi itibar, hayatının pek de saygıdeğer olmayan, belki de herhangi bir siyasi kariyerin en tuhaf başlangıcına neden olan ve her zaman üzerine perde çekmek istediği bir evresini başarılı bir şekilde sakladı. İlk seçim zaferini, aslında çaresizce halkın gözünden uzakta kalmaya çalışırken kazandı.

Şüpheli Dosyalar

1837 genel seçimlerinde Kent bölgesi Maidstone zaferi, Disraeli’nin Avam Kamarası’ndan bir yer edinmek için beşinci girişimiydi. Otuz iki yaşındaydı ve yabancı maden ocağı senetleri konusunda çok talihsiz bir spekülasyonla karşı karşıyaydı.

1823-1825 yıllarında hisse senedi yükselişinden kolay para kazanma cazibesine kapılmıştı. Hararetli atmosferi, insanı hayrete düşüren kazanmalardan anlayabilirsiniz. Bir Anglo-Meksika şirketinin senetleri bir önceki yıl 10£’a alınmıştı, 1825 yılının Ocak ayında ise 150£’a satıldı. O zamanlar genç bir avukatın yanında çalışan Disraeli, o verimli yıl kapana daha çok kısıldı.

İşverenleri tarafından Orta Amerika’daki üç maden fırsatı için proje hazırlamakla görevlendirilmişti. Bu projeler, madenlerin potansiyelini olduğundan fazla gösterip işverenleri yanılttı. Projeler ciddi anlamda düzmeceydi. Bazı yazarlar Disraeli’nin bunu isteyerek yapmadığını, bölgelerin satıcıları tarafından sağlanan bilgilerden haberdar olmadığını iddia ediyor; bazıları ise büyük bir sahtekârlığa imza attığının bilincinde olduğunu ama kazanacaklarının hayaline kapıldığını düşünüyor. Sonuçta sadece yirmi yaşındaydı.

Bu projelere yatırım yapmak için büyük borçlar aldı. Kendi tahminlerine göre, çeşitli şirketlere 6.000£ borcu vardı (günümüzde 400.000£). 1825 yılının Aralık ayında, İngiliz tarihindeki en büyük maddi çöküntülerden biri yaşandı. Borsa çöktü ve Britanya’daki yetmiş üç banka ya işleri askıya aldı ya da tamamen battı. Bu kriz, Disraeli’nin tüm hisselerini silip süpürdü. O anda biriken borcu, uzun yıllar karşılanacak gibi değildi. Kısa süre içinde depresyona girdi ve bu dönem dört yıl sürdü. Aynı zamanda alacaklılarından kaçmak için ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.

İngiltere’ye döndüğünde parlamentoya girmek için beş yıl çaba sarf etmesi gerekti. Maidstone’da iki milletvekilinden biri olan arkadaşı Wyndham Lewis’e katılma fırsatı çıktığında şansı döndü. İki milletvekili, Kral IV. William’ın ölümü ve Kraliçe Victoria’nın tahta geçişiyle gerçekleşen genel seçimde seçilmişti. Daha sonra Disraeli krallıkla güçlü bağlar kuracaktı.

Bana Oyunuzu Verin, Dikkatinizi DeğiU

Disraeli, Wyndham ile birlikte kampanya için Westminster’dan Maidstone’a gittiklerinde, bu yolculuğu her an Disraeli’nin alacaklılarından birine yakalanacakları korkusuyla gizlilik içinde gerçekleştirdiler. Disraeli aylardır kendini saklıyordu. Maidstone’daki Muhafazakâr Parti ofisine sessizce sokuldu ve burada gözlerden uzak kalmayı başardı.

Seçim kampanyasının büyük bir bölümünü, dikkatleri kendi üzerine çekmemeye çalışarak geçirdi. Bu demokrasi öncesi günlerde, halk önüne çıkmadan da başarıya ulaştı. Wyndham’ın serveti -yılda 11.000£ civarında olduğu söylenirdi (günümüzde 800.000£)- evrensel olarak “yozlaşmış” olarak ünlenen ve oyların 5£ ile 50£ arasında değiştiği bir seçimde Disraeli için bir ganimetti. Wyndham cömert bir şekilde gerekli süreçler için ödeme sağladı. Oylamada, Lewis’in ardından ikinci oldu ve seçildi. Sonraki kırk dört yıl boyunca, ölümünden bir ay öncesine kadar parlamentoda olacaktı.

Wyndham ile bağlantısı bir ömürlük oldu. Ertesi yıl ortak üyesi aniden öldüğünde Disraeli Wyndham’ın yaslı eşiyle evlendi. O dönemde Mary Anne kırk beş, Disraeli ise sadece otuz üç yaşındaydı. Ancak Mary Anne’e Wyndham’dan yılda 5.000£ (bugün 350.000£) ve Londra’nın lüks bölgesi Mayfair’deki Grosvenor Gate’te bir ev kaldı. Bu da başarıyı getirdi. Çift, Mary Anne’in 1872 yılındaki Ölümüne kadar otuz üç yıl boyunca mutlu yaşadı.

Büyük Beklentiler

Disraeli’nin parlamenter kariyeri, hızlı bir ilerleme için acımasız ve açık bir mücadeleyle başladı. Sadakatsizlik ve tek bir yalan, gelecekteki ışıltılı başarısı için zemin oluşturdu.

Avam Kamarası’nda tek bir dönemin ardından, parti lideri Robert Peel’in ona 1841 yılında olacak seçimlerde hükümette bakanlık görevi vermesini umdu ve bu göreve aday oldu. Görevi alamadı. Bu duruma gücenen Disraeli liderine sırt çevirdi. Peel o sırada İrlanda’daki kıtlık ve mısır fiyatlarının yükselmesiyle ekonomik bir krizin içine sürüklendi ve Disraeli bu durumu, kendi yolundaki engelden kurtulmak için bir fırsat olarak gördü. Sonradan bu kriz Peel’i alaşağı etti ve partiyi tam bir nesil boyunca parçaladı.

Disraeli’nin hedefi son derece kişiseldi. Liderini yok etme hırsını kendi sözleriyle şöyle açıkladı: “Siyasi hayatımın nihai hedefi.” Peel’in düşmanı oldu, mecliste kendi parti liderine acımasız saldırılarda bulundu ve hükümetin kuyusunu kazmak için muhaliflerle entrika çevirdi. Yarattığı parçalanma, muhafazakârları neredeyse otuz yıl boyunca ayrı düşürecekti. Bu ekip tekrar bir araya geldiğinde -sürpriz!- yeni muhafazakâr partinin zirvesindeki isim Disraeli oldu.

Yalansız Olmadı

Her şey çok farklı olabilirdi. Mayıs 1846’da Mısır Yasası krizi yaşanırken başbakana yaptığı saldırılardan birinde, Peel ile girdiği bir müzakerede köşeye sıkıştı ve hırsına yenildi. Bunun üzerine bir meclis üyesinin işleyebileceği en ağır suçlardan birini işleyerek Avam Kamarası’na yalan söyledi.

Peel bu saldırıya yapmacık bir şaşkınlıkla karşılık verdi. Meclise sordu: Madem Disraeli hükümetten bu kadar nefret ediyordu, neden katılmak için bu kadar hevesliydi? Hazırlıksız yakalanan Disraeli yalan söyledi ve hiçbir zaman göreve aday olmadığım iddia etti. Peel’in mektubu ortaya çıkarıp çıkarmayacağını bilmediğinden büyük bir risk almış oldu. Eğer Peel mektubu gösterseydi, Disraeli’nin utanç içinde istifa etmesi gerekecekti. Mektubun o anda Peel’in yanında olup olmadığına dair farklı hikâyeler mevcut. Bazıları mektubun dosyalarının arasında olduğunu ama zamanında bulamadığını söylüyor; bazıları cebinde olduğunu ama kendi şerefinden dolayı özel bir iletişim aracını herkese okumak istemediğini iddia ediyor. Sonuçta Disraeli’nin potansiyel olarak onun sonunu getirecek ölümcül bir andan kaçışı ne ilk ne de son oldu. Serveti katlanarak artarken yaptığı hiçbir şey onu “Şaşkın” lakabını almaktan alıkoyamadı.

Tehlikeli İlişkiler

1993 yılında biyografi yazarı Stanley Weintraub, Disraeli’nin 1865 yılında, başbakan olmadan üç yıl önce farklı metreslerden gayrimeşru bir kızı, bir de oğlu olduğuna dair güçlü kanıtlar yayımladı. (O zaman Disraeli altmış yaşını henüz geçmişti; eşi Mary Anne ise söylediğimiz gibi ondan büyüktü, yetmiş iki yaşındaydı ve çocukları olmamıştı.) Metreslerden biri, puro içen, dönemin meşhur asilerinden Lady Dolly Walpole Nevili yaşamının sonlarına doğru yaptığı açıklamada, oğlunun babasının Disraeli olduğunu itiraf etti: “Disraeli’yi mümkün olan her şekilde tanıdım.” Annesi bilinmeyen diğer doğum ise sessizce örtbas edildi ve bebek, Kate, Disraeli’nin avukatı tarafından yapılan düzenlemelerle bir aileye evlatlık verildi. Kızın Disraeli’ye çok benzediği söylenmektedir. Onun varlığı ise ancak, birkaç yıl sonra avukatın dosyaları arasında Disraeli’nin vasiyetiyle ilgili bir not bulunduğunda ortaya çıktı. Tam da Disraeli’ye yakışır bir şekilde, vasiyette bebek varis olarak geçti ve ona hiçbir şey verilmedi.

O

Jekyll ve Hyde

William Gladstone, Viktorya döneminin “Büyük Yaşlı Adamı” oldu. Siyasi kariyeri altmış üç yıl sürdü. En uzun süre başbakanlık yapan üçüncü kişidir. Dört kez başbakanlık yaptı -sonuncusuna başladığında seksen iki yaşındaydı- ve 1894 yılında, seksen beş yaşında siyaseti bıraktığında hâlâ zirvedeydi. Attlee onun için, “W.G. Siyasetin erdemi” ifadesini kullandı. Mesken tuttuğu siyasi dönemi şekillendirdi ve doğruluk, aşırı dindarlık ve göreve bağlılık gibi 19. yüzyıl değerlerinin somut bir örneği oldu. Disraeli’nin aksine Gladstone akranları tarafından bambaşka değerlendirildi: “Tek bir kusuru yoktur.”

Ancak bu görünümün ötesinde, Gladstone azap çekmiş bir ruhtu. Oxford Üniversitesi’nden ayrıldıktan sonra kariyerini değerlendirirken kutsal emirler alan ve 1830-40’ların Viktorya Britanya’sını neredeyse silip süpüren dinî reform hareketlerinin karışıklığına dâhil olan Gladstone için din, yaşamının sarsılmaz unsuru ve görevinin belkemiğiydi. Ancak araştırmacıların 1994 yılında ortaya çıkardıkları günlükleri, çelişkili dürtülerle parçalanan bir kişiliğin içsel mücadelelerini anlatmaktadır. Günlükler, son derece spiritüel bir tonda yazılmıştı ve Gladstone her gün Tanrı’ya başarısızlıklarını, hatalarını ve kendine dair şüphelerini anlatıyordu. Günlükte sık sık tekrarlanan kırbaç şeklindeki sembol, bir gece önce yaptığı -ya da yapmadığı- şey için bir ceza -ya da bedel- olarak kendini kırbaçladığı şeklinde yorumlandı.

Gece Görevleri

Gladstone geceleri Londra’nın yoksul bölgelerinde, görünürde hayat kadınlarını düştükleri durumdan kurtarmak için “yürüyüşlere” çıkardı ve bu durum, en yüksek mertebede olduğu süre de dâhil tam otuz yıl sürdü. Pek çok kez yakın dostlarının yaptıkları uyarılara kayıtsız kaldı. Daha çok, genç ve güzel kadınları kurtarma eğiliminde olduğundan ona “Yaşlı Çapkın” lakabı takıldı.

Aktiviteleri 1850’lerin başında zirveye ulaştı. O dönemde geçici olarak resmî görevden uzaklaşmıştı. 1852’nin ilk yarısında, çeşitli hayat kadınlarıyla elli kez buluştu. Altı ay içinde haftada ortalama iki kez buluşuyor ve her buluşmayı günlüğüne kaydediyordu. Sık sık bu karşılaşmalarını “tuhaf, kuşkulu” durumlar olarak kaydediyor, sonra da eve döndüğünde kendini nasıl kırbaçladığını yazıyordu. İlk kez 1851 yılında karşılaştığı ve sonradan defalarca görüştüğü Elizabeth Collins’le birlikte uzun zaman geçirdi. İlginç bir şekilde, davranışlarının hiçbiri siyasi görüntüsünü etkilemedi. Bir ay sonra, Maliye Bakanı oldu.

Böyle bir tavır, modern aklı şaşkına uğratıyor. Bunlar, dünyevi düşüncelere bağışıklık kazandığını hisseden son derece dindar bir ruhun yüce gönüllü misyonerlik çabaları mıydı yoksa parçalanmış bir ruhun fani arzulara yenik düşmesi miydi? O dönemde ve şimdi, konu Gladstone olunca bu soruya yanıt vermek zor.

Yaşamının ileriki dönemlerinde yaptığı bir itirafta, Gladstone papazına, “evlilik yatağında sadakatsizlik olarak bilinen o suçu” asla işlemediğini söyledi. Biyografi yazarları bu sözü, kadınlarla hiçbir zaman tam olarak cinsel ilişkiye girmediği yönünde yorumladılar. Dolayısıyla orada yaptığını inkâr etmediği şeyin ne olduğu hayal gücümüze kalmış.

Çoğu yazar alçak spekülasyonlara dâhil olmaktan kaçındı ve Gladstone’un bu özelliğini sakladılar. Gladstone’un itibarını gözler önüne sermesi, geceleri böyle riskler almasını daha da enteresan bir hâle getiriyor.

Baltayla Gelen Rahatlık

Gladstone’un günün stresinden arınma yollarından biri, North Wales, Flintshire’daki Hawarden malikânesindeki ağaçları kesmekti. Bastırılmış enerjiler için ideal bir deva olduğunu düşündü. Bir keresinde bunun nasıl beynini dinlendirdiğini açıklamıştı: “Bir ağacı keserken o anda düşündüğün tek şey bir sonraki darbeyi nereye vuracağındır.” Orada geçirdiği otuz küsur yıl içinde yüzlerce ağaç devirdi. Yaşlı adamı iş başında görmek için orayı ziyaret eden insanların sayısı azımsanacak gibi değildi. O dönemde bile, siyasi rakipleri bu uygulamayı sert bir şekilde eleştirdiler. Karşıt muhafazakârların başındaki Randolp Churchill, “Bay Gladstone terleyebilsin diye ormanlar yas tutuyor” açıklamasını yapmıştı.

O

Önderlik Etmek için Doğmuş

Disraeli kadar tanınmayan ancak muhafazakâr başkan olarak ondan önce gelen Lord Salisbury yaklaşık on dört yıl boyunca başbakanlık görevini sürdürdü. Bu Disraeli’nin görev süresinden iki kat daha fazlaydı ve kariyerinin sonuna geldiğinde, sıkıcı Viktorya tarzının somut örneği olarak kabul edildi. Krallığa, I. Elizabeth döneminden itibaren hizmet etmiş Cecil ailesinden gelen Salisbury’nin her zaman ışıltılı bir yaşamı olacaktı. Ancak kişisel özellikleri pek tekin değildi. Üniversitedeyken ağır bir depresyon geçirdi ve iyileşmesi için bir dünya seyahatine gönderildi. Tüm yaşamı boyunca depresyon ve sinir krizlerinden muzdarip oldu. Stres altında olduğunda uykusunda yatak odasının penceresine yürür ve içeri girmeye çalışan “çeteyi” önlemeye çalışırdı.

Çabuk öfkelenen Salisbury, görevinin sosyalleşme yönünden nefret ederdi. Resmî görevin getirdiği zoraki koşullardan kolayca sıkılırdı. Dışişleri Bakanı olduğu dönemde, sürekli elçilerle görüşmek zorundaydı ve bu onu çok sıkardı. Böyle zamanlarda uyuyakalmamak için masasının altında bulundurduğu plastik bir bıçakla kendini dürterdi.

Başka insanlara karşı öyle duyarsızdı ki tanıması gereken yüzleri bile tanımadığına dair pek çok hikâye vardır. Partisinin yö-netidsini tanıyamadı; yemeğe gelen bir misafirine kim olduğunu sordu ve karşısındakinin on yılı aşkın bir süredir görevde olan bir kabine üyesi olduğunu fark etti; denizaşırı göreve göndermek üzere iki elçiyle bahçıvanlarını karıştırdı, hatta büyük oğlunun misafir olduğunu sandı. 1901 yılında, General Buller’in -Boer Savaşı’nda İngiliz güçlerinin gaddar komutanı- olduğunu düşündüğü bir fotoğrafı azarladı. Fotoğraftaki kişi ise Kral VII Edward’dı.

Bob Senin Amcan

Adam kayırma, Salisbury’nin siyasi zaafıydı. 1900 yılındaki son başkanlığı döneminde öyle atamalar yapıldı ki hükümete “Hotel Cedi” adı verilmişti. Uç yeğenine görevler verdi: Hazine Lordu ve Avam Kamarası Başkanı (yani Başbakan yardımcısı), Ticaret Kurulu ve Başbakanın Parlamenter Özel Sekreteri, Avam Kamarası komitesinde iş akışını kontrol etme sorumluluğu. Bir damadı Amirallik Birinci Lordu oldu. Kendi oğlu Dışişleri Bakanlığında vekil oldu. Liberal muhalifler, “gelmiş geçmiş en dâhiyane yönetime sahip olan bir ailenin başı olduğu için” Salisbury’yi alaycı bir şekilde tebrik ettiler. Salisbury’nin tepkisi, onun modern beklentilerden ne kadar uzak olduğunu gösterir. O, hükümetteki akraba sayısının, beş yıl önceki gibi olduğunu söyledi. İkisi arasında yapılan genel seçimlerin ikisini de kazandığından, seçmenlerin bundan rahatsızlık duymadığı sonucuna varmıştı.

O

Önemli Olan Kim Olduğun, Neye İnandığın Değil

Doğru bağlantılara sahipseniz, hayalperest ve alışılmışın dışında inançlara sahip olduğunuzu göstermek, bir ülke yönetmeye engel değildi. Bunun tipik örneği 1902-1905 yılları arasında başbakanlık görevinde bulunan Salisbury’nin yeğeni Arthur

Balfour’dur. Kendisi 1893 yılında bir yıllığına, yeni kurulan Fiziksel Araştırma Topluluğuna başkanlık yapmıştı. Bu yeni organizasyon, paranormal sırları göklere çıkararak Viktorya dönemini dehşete düşürmüştü. Telepati, hipnoz, medyumlar, hayaletler ve ahiret gibi konular işleniyor, modern bir siyasetçinin bile inandığını açıklamak istemeyeceği çılgın fikirler ortaya atılıyordu. Balfour bu işe, ablası Nora sayesinde dâhil olmuştu. Nora’nın filozof kocası Henry Sidgwick, organizasyonun kurucusuydu.

Balfour, ilk bakanlık görevini otuz altı yaşında, 1885 yılında amcasının ilk hükümetinde üstlendi, bir yıl sonra Iskoçya Sekreteri oldu, Salisbury’nin hükümetinde çeşitli görevler aldı ve onun 1902 yılında emekli olmasıyla başbakanlığa yükseldi.

$

Âşık Lider

Birinci Dünya Savaşı’nın ortalarına kadar sekiz yıl başbakanlık yapan Herbert Asquith kızının en yakın arkadaşına, yirmi beş yaşındaki Venetia Stanley’ye öyle vuruldu ki 1912-1915 yılları arasında kendisi altmışlı yaşlarındayken pek çok kabine toplantısını ona aşk mektupları yazarak geçirdi. 1915 yılının ilk üç ayında ona yüz elli bir mektup yazdı. 1960’ların ortalarında bulunan ama 1982’de yayımlanan mektuplar Asquith’i, ülke hızla ilerlerken, daha sonra 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’na doğru sürüklenirken kafası karışmış bir birey olarak yansıtabilir (Oysa bir biyografi yazarı bu duruma mertçe, gerçekten fiziksel bir ilişki yaşıyor olsaydı, Venetia’ya daha az mektup yazıyor olacaktı şeklinde yorum getirdi.) Ancak o dönemlerde devlet ilişkilerini ne kadar umursadığı da bilinmiyor.

Savaşın gerçekliği ortaya döküldükçe -başta öngörülenin aksine birlikler “Noel zamanı eve dönmüş” olamayacaklardı-Asquith kararsız ve sürüncemede kalmış bir başkan olarak görüldü. 1915 yılında bir koalisyon hükümetinin başındaydı ve bir sonraki yıl, Lloyd George daha kararlı bir lider olarak ön plana çıkınca Asquith istifa etti.

Kayıp Lider

Her ne kadar Asquith’in muhafazakâr rakibi Bonar Law bir keresinde, “Asquith sarhoş olduğunda, bizim ayıkken yaptığımızdan daha başarılı konuşmalar yapar” şeklinde yorum yapmış olsa da içki içme alışkanlığı konusunda bazı soru işaretleri vardı. Yüklü miktarda kanyak içerdi, eşi ise ondan habersiz kanyağı sulandırırdı. Ona “Yaşlı Sarhoş” lakabı verildi. 1911 yılında dönüm noktası olan Parlamento Önergesi’nin komite aşamasında, Avam Kamarası’nda başbakan pozisyonunda ön sıraya yerleştiğinde, konuşamayacak kadar sarhoştu. Bir sonraki yıl, “zilzurna sarhoş” bir hâlde yerine oturdu ve bakanlarından ikisinin, Herbert Samuel ve Rufus Isaacs’ın ele aldığı Galler Kilise Önergesi tartışması sırasında uyuyakaldı. Muhalif lider Balfour, Galler halkının dinî kaygılarının, “ayık olan iki Yahudinin ve aşikâr bir şekilde sarhoş olan bir Hristiyanın ellerine kaldığını” söyledi.

O

Teflon Adam

David Lloyd George ile kıyaslandığında Asquith bir azizdi. Yine de Lloyd George savaşta ve barışta Britanya’nın en harika başbakanlarından biriydi ve büyük olasılıkla “bununla yırtabilecek” son başbakandı. Kadınlara düşkünlüğünden dolayı “Zampara” lakabını aldı. İzleri mi? Evin her yerindeydi! Doğruluğu şüpheli olan bir hikâyeye göre kızı babasının Kuzey Galler seçim bölgesinde postanede sırada bekliyordu ve beklemekten çok sıkılmıştı. Sonunda öfkeli bir şekilde bağırdı: “Benim Lloyd

George’un kızı olduğumu bilmiyor musunuz?” Postane görevlisi yanıtladı: “Burada bunu söyleyebilecek pek çok kız var.”

1916 yılında başbakan olmadan dört yıl önce sekreteriyle ilişki yaşamaya başladı ve karısı 1941 yılında ölene kadar yaklaşık otuz yıl boyunca birlikteliğini sürdürdü. Karısının ölümünden iki yıl sonra da metresiyle evlendi.

Lloyd George’un başbakanlığı 1922 yılında büyük bir skan-dalla çalkalandı. Partiye finansal katkı sağlamak için rütbe dağıttığı yönünde iddialar oldu. Söylenene göre herkes 50.000£ karşılığında asilzade olabilirdi. Şövalyelikler 15.000£’a satılıyordu. Bu durum, günümüzde uygulanan bir amme hizmeti komitesi tarafından rütbelerin dağıtılması sistemine yol açtı. On yıl önce, Lloyd George henüz maliye bakanıyken yine bir hisse skandalına karışmıştı. Marconi Elektronik şirketinin Ingiliz kolu, Britanya’nın dört bir yanına radyo istasyonları kurmak için hükümetten değerli bir anlaşma koparmadan ve şirketin hisseleri tavan yapmadan hemen önce Lloyd George şirketin Amerika ofisinin 2.000£ değerinde hissesini satın almıştı. Her ne kadar sözleşmeyi sağlamak için hükümet planının içyüzünü kullanıp kullanmadığı kanıtlanmamış olsa da davranış ve kararları konusunda büyük şüpheler uyandırdı.

Durumu Altüst Etmek

Belki de kararlarına dair en ağır eleştiri, Lloyd George siyaset sahnesinden ayrıldıktan uzun süre sonra geldi. Kıtada Nazizm ortaya çıkarken o Hitler’in hayranı oluverdi. 1936 yılının Eylül ayında, Nazi Almanya’sında iki hafta geçirdi ve Führer’i Berchtesgaden’deki evinde ziyaret etti. Hitler’in, o dönemde yetmiş üç yaşında ancak enerjisinden hiçbir şey kaybetmemiş olan Galler Dâhisi’ne hayran olduğu söylenir. Uç saat konuştular. Aynı şekilde Lloyd George da bu deneyimden memnun kaldı ve Hitler’in karakterine hayran oldu. Sonradan, “O harika bir adam... bir lider, bir devlet adamı olmak için doğmuş” açıklamasını yaptı. Ertesi gün bir kez daha buluştular.

İngiltere’ye döndüğünde, Daily Expresse Hitler’in başarılarını öven (o Almanya’nın George Washington’ıydı) ve yükselen bir Almanya’dan korkanların aslında endişelenecek bir şeyleri olmadığı yönünde güven veren coşkulu bir makale yazdı. “Almanya’nın o eski emperyalist huysuzluğuna büründüğünü düşünenler, değişimin karakterini anlayamazlar. Almanya’nın Avrupa’yı, karşı konulmaz ordusunun başka sınırlara ulaşabileceği tehdidiyle korkutuyor olması, vizyonun hiçbir bölümünde yer almaz... Artık onların başka toprakları işgal etmek gibi bir arzuları yok... Almanlar bir daha bizimle savaşmamaya kararlılar.”

Böyle güçlü görüşler, Britanya’daki siyasi cephede şaşkınlıkla karşılandı ve kendi itibarına önemli ölçüde zarar verdi. Daha sonradan tecrübeli bir savaş lideri olarak sunabileceği bir şeyler olduğunu düşünüp bulunduğu girişimler önemsiz ve gereksizdi.

O

En İyisi mi?

Winston Churchill’ in kariyerinin çeşitliliği ve uzunluğu, hem tarihsel bir karakter hem de karakterinin karanlık yönlerinin gölgelere saklanabileceği bir fırsat yarattı.

Yalpalanma

Churchill’in 1899 yılının Aralık ayında Boer Savaşı’ndaki bir savaş esirleri kampından kaçışı, ona güçlü bir itibar kazandırdı. Bu olay, yirmi beş yaşında, bir kariyer tutturamamış ve savaşta muhabirlik denemeleri yapan bu maceraperest genci ulusal bir kahramana ve Boerlerin avantajda olduğu savaşta bir başarı sembolüne dönüştürdü. Yolculuğunu siyasi bir yaşama kaydırdı. Bir sonraki yılın ortasında Güney Afrika’dan dönüşünün üzerinden üç ay geçmişti ki milletvekili seçildi ve tarihi kariyerine başladı.

Ancak bu kaçış, Churchill ve geride kalan iki kamp arkadaşı arasında karşılıklı suçlamalar getirdi. Onlar Churchill’i, birlikte kaçma planından vazgeçmekle ve özgürlüğü için bencil davranıp silah arkadaşlarını yüzüstü bırakmakla suçladılar.

Daha sonra generalliğe yükselen Aylmer Haldane ölümünden önce olayı kendi ağzından anlatamadı ancak 1931 yılında yazdığı ve 1997 yılında ortaya çıkan bir mektupta, Churchill’in bireysel kaçış hikâyesinin “kurgu” olduğunu söyledi.

Haldane, Churchill’in 1930 yılında yayımlanan ve Boer Savaşı’ndan kaçışını anlatan görkemli otobiyografisi My Early Life adlı kitabından ve kitapta anlatılanlardan usanmıştı. Haldane, o dönemde Başçavuş Brockie ile birlikte bir kaçış planı yaptıklarını ve Churchill’in plana sonradan dâhil olduğunu iddia etti. Haldane’in yazdığına göre Churchill hep birlikte kaçacaklarını “gayet iyi anlamıştı.” Bir kere denediler ancak çevrede kör nokta olarak tespit ettikleri tuvaletin dışına bir nöbetçi asker konduğunu fark ettiler. Bir sonraki gece bir daha denediler. Churchill’e göre, Haldane ve Brockie öyle tereddütte kaldılar ki bir gece daha kararsızca beklemekten korktular. Churchill, yakalanmadan kaçılabileceğini göstermek için duvardan atladı. Diğer tarafta yakalanma tehlikesini göze alarak arkadaşlarını bir buçuk saatten uzun bir süre beklediğini ancak sonunda tek başına kaçmaya karar verdiğini anlattı. Hatta duvarın diğer tarafına mesajlar gönderip Haldane’e kaçmanın güvenli olduğunu iletmeye çalıştığını söyledi.

Haldane’e göre durum çok daha basitti: “Ben ya da üçüncü adam olmadan kaçtı. Onun bu istismarını asla unutmayacağım.” Sonuçta Haldane de üç ay sonra kaçtı. İngiltere’ye döndükten sonra hikâyeyi kendi açısından anlatmak istedi ancak hem Churchill’in yükselişi nedeniyle hem de Churchill’in arkadaşlarından büyük baskı gördüğü için susmaya karar verdiğini iddia etti. Ancak My Early Life A. a, gerçekte Churchill’i bir kahramandan çok rezil bir adam olarak ortaya koyan bu olayın farklı bir versiyonuyla karşılaşınca Haldane öfkeden kudurdu.

Muhafazakâr partiden bir siyasetçiye yazdığı mektupta, söz verdiğinden dolayı suçlamalarını yayımlama niyetinde olmadığını açıkladı. Ancak bu mektup ihanete uğramış bir arkadaşın haykırışlarıydı. “Ona inancım olmasa da ona zarar vermek niyetinde değilim.”

Churchill’in biyografi yazarları, Haldane’in anlattıklarının daha gerçekçi olduğunu düşünerek ona inanıyorlar. Haldane, Churchill’in silah arkadaşıyla arasındaki ahlak kurallarını hiçe saydığını anlatıyor. Ancak kuralları yıkmak, Churchill’in yaşamında ve kariyerinde sıkça yaptığı bir şeydi. Tarihçi Andrew Roberts’ın söylediği gibi, “Bu başarısının ardındaki sırdı.”

Gaz, Beyler, Çabuk!

Churchill, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında Dışişleri Bakanı olduğunda, gelecek çatışmalarda zehirli gazların kullanımını destekledi. Churchill’in 1915-1916 yıllarında altı ay boyunca aktif görev aldığı Batı cephesinde kimyasalların yol açtığı ölümlere rağmen, 1997 yılında ortaya çıkan kayıtlar, askerî danışmanlarından gelecekteki savaş stratejilerini düşünmelerini istediğinde, sebep olduğu korkunç yaralanmalara rağmen Churchill’in bu silahın askerî değerini vurguladığını gösterdi.

1919 yılının Mayıs ayında yazdığı resmî bir muhtırada şöyle dedi: “Savaş 1919 yılında da devam ettiği takdirde, gaz bizim en güçlü silahımız olacaktır.” Bu karara karşı çıkanların “hassasiyetlerini” anlayamıyordu.

Churchill’in gaza olan düşkünlüğü, savaşın son yılında Levazım Bakanı olarak görev yaptığı dönemde de görülmüştü. 1918 yılının Nisan ve Ağustos ayları arasındaki beş ay içinde, İngilizlerin gaz üretimi ikiye katlandı. Mayıs 1918’de, İngiliz ordusunun Batı cephesinden ateşlediği her üç mermiden biri, gaz mermisiydi.

1919 yılının başlarında Savaş Bakanı olduğunda onun görevi, ülkeyi hem gelecek dış tehditlere hem de Rusya’da Bolşevik Devrimi’nin Batı demokrasileriyle yüzleşen tehditlerine karşı hazırlamaktı. Nisan 1919’da, generallerine muhtıra vermeden bir ay önce, müttefik birliklerin 1918’den beri Kuzey Rusya’daki müdahalelerinde savaştıkları kampanyada Kızıl Ordu’ya karşı gaz kullanımına yetki verdi. Tek endişesi, silahın sırrını açığa vurma olasılığıydı. Silahın içinde, savaşın son aylarında geliştirilmiş yeni bir zehirli gaz bulunuyordu. Askerî etkisine dair, “Elbette, bu gazı kullanmak için Bolşevikleri çok seviyor olmam gerek” dedi. Gaz uzmanları ve gizli gaz tüpleri, Mayıs ayında Kuzey Rusya’ya gönderildi ve gazın yayılması için girişimler başladı. Ancak hiç rüzgâr olmaması, planları bir ay kadar erteledi ve sonunda mühendisler kendi geliştirdikleri bir çözümle çıkageldiler. Tarihin ilk gaz bombaları yapıldı ve Ruslar’ın üzerine havadan bırakıldı. Müttefik uçaklarından 2.700’den fazla bomba Archangel civarındaki ormanlara atıldı ve bu, îngilizler Eylül ayında geri çekilmeden önce düşman arasında büyük bir paniğe yol açtı.

Churchill, gazı “gelişmemiş kavimlerde” kullanma konusunda son derece rahattı. Britanya, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Orta Doğudaki eski Türk bölgelerinin idaresini üzerine aldığında bu işgal karşısında isyanlarla karşılaştı. 1922 yılında Mezopotamya’da (bugünkü Irak) Kürtlerin ayaklanmasıyla karşılaşan İngiliz uçakları, köyleri gazla bombaladı. Bu saldırı, kitle imha silahlarının hedefli kullanımlarına dair dünyanın ilk örneklerinden biriydi. Mezopotamya, Sömürge Bakanlığının siyasi sorumluluğu altına girdi. İsyanın başlangıcında Sömürge Bakanı kimdi? Winston Churchill.

Zamanlama harikaydı. Bir savaş silahı olarak zehirli gaz kullanımı, 1925 yılında Cenevre Anlaşması ile uluslararası yasalarla yasaklandı. Bu anlaşma aynı zamanda biyolojik savaşa da yasak getirdi.

itibar için Savaşmak

Churchill’in Hitler’e karşı kahramansı liderliği, doğal olarak onu gelecek nesiller için “ulusun kurtarıcısı” konumuna getirdi. Savaş sonrası nesiller onu direnişin somut örneği olarak hatırlar. Savaştan sonra uzun bir süre boyunca, Churchill İngiliz yiğitliğinin simgesi oldu. Bu hiç şüphesiz, müteşekkir bir ulusun samimi duygularıydı. Ancak Churchill’in kalıcı kahramanlığı, siyasi kariyerinin en uzun döneminde kazandığı imajdan biraz farklıydı. Churchill başbakan olmadan ölseydi (başbakan olduğunda altmış altı yaşma girmek üzereydi), tarih çok daha farklı, bir dizi hatayla gölgelenen bir portre çizerdi.

Churchill, aynı soydan geldiği Marlborough Dükü John Churchill gibi olmak isterdi. John Churchill, 18. yüzyılda tek bir savaş bile kaybetmemiş ve bugün hâlâ meşhur olan zaferler kazanmış -Blenheim, Ramilles, Malplaquet, Oudenarde- bir savaş kahramanıydı. Bunlar karşısında düklüğünü ve daha sonra Winston’in doğacağı Blenheim Sarayı’nı inşa etmek için yeterli finansal ödülü kazandı. Winston daha sonra John Churchill’e dair yazdığı iki ciltlik biyografide, onun askerî mücadele ve başarılarını, kendininmiş gibi yaşayarak anlattı.

Ancak bir savaş lideri olarak kendi başarıları pek de ilham verici değildi. Her ne kadar gençliğinde süvarilerde görev aldığı sırada asker olarak başarılı bir kariyere sahip olmuş olsa da Sandhurst’teki Kraliyet Ordusu Koleji giriş sınavlarında iki kez başarısız oldu ve ancak üçüncü denemede girebildi. Sonra da babası Randolph’un hüsranı karşısında, sosyal olarak bir üstünlük kazanabilecek vasıflardan yoksun kaldı.

¹

Telli çalgılarda, özellikle kemanda, Antonio Stradivari ve ailesinin bir markası.

²

   18.    yüzyılda    Güney    Amerika’da    faaliyet    gösteren    Britanya    kökenli Güney Denizi Şirketi, is

panya Veraset Savaşı esnasında imzalanan bir anlaşmayla ispanya’nın Güney Amerika kolonilerinde tekel konumuna gelmiştir. Karşılığında savaş esnasında İngiltere’nin yüklendiği borcu üstlenmiştir. Şirketin hisseleri üzerindeki spekülasyon 1720 yılında finansal yıkıma neden olan “Güney Denizi Balonu” olarak bilinen ekonomik balona sebep olmuştur. Buna rağmen şirket krizden sonra yeniden yapılandırılıp balondan sonra yüz yıldan daha fazla çalışmaya devam etmiştir.

Antıverp’te Bir Ahmak

Churchill’in her şeye dâhil olma konusundaki karşı konulamaz arzusu, onun gerçek askerî dehasına dair soru işaretleri bıraktı. Amirallik Birinci Lordu olarak Birinci Dünya Savaşı patlak verip çatışmalar ülkeye yaklaştığında kendini frenlemeyi başaramadı. Alman kuvvetleri Belçika’nın Antwerp limanına doğru ilerlediklerinde Churchill şehrin savunmasına önderlik yapmaya karar verdi. Oraya vardığında -ki birkaç gün sonra Amirallik görevi için Londra’da olması gerektiğini öğrendi-Başbakan Asquith’e bir telgraf gönderdi ve harekâtın başında olmak için kabineden istifa etmek istediğini bildirdi. Telgrafta şöyle diyordu: “Bir komutanın tüm kudretine ve gerekli askerî rütbe ve yetkilere sahibim.” Daha sonra Asquith özel bir mektupta, bu teklifin kabine tarafından “kahkaha” ile karşılandığını yazdı. Asquith, Churchill’in önerisindeki saçmalığı vurguladı ve şöyle dedi: “Winston, süvarilerde görev almış eski bir yüzbaşıdır ve teklifi kabul edilmiş olsaydı, iki ayrıcalıklı tümgeneralin emrinde olacaktı, tuğgeneral ve albayları saymıyorum bile.” Birkaç gün sonra, Asquith bir başka mektubunda şöyle yakınıyordu: “Winston orada kalmakta ısrarcı, bu da amiralliği başıboş bırakıyor. Ben de onlara, tüm kararları bana iletmelerini söylemek zorunda kaldım.” Churchill’in savunmayı güçlendirme çabalarına rağmen Londra’ya döndükten dört gün sonra Antwerp teslim oldu.

Türkiye Gayreti

Churchill’in “her işe burnunu sokan aklı” (Kasım 1914’te Churchill’in kırkıncı doğum gününde Margot Asquith’in ona verdiği bir tanımlama) hemen bir sonraki fikre odaklandı. Müttefiklerin, Alman hücumuna karşı daha çetin ve saldırgan bir politikaya ihtiyaç duyduklarını düşünüyordu. Önce Kuzey denizinde Almanya’ya direkt olarak agresif bir saldırı yapmayı düşündü; ancak ortaya daha dramatik bir seçenek çıktığında bu düşüncesinden vazgeçti. Her zaman geleneklere aykırı bir yol izleyen Churchill için beklenmedik bir noktadan gelecek sürpriz bir saldırı planı gündeme geldi. Neredeyse tek başına, itibarını yirmi yıl boyunca ayaklar altına alacak bir operasyon için kabineyi zorladı: Nisan 1915’te Türkiye’deki yarımada Çanakkale’nin işgali. Bunun İstanbul’un fethine olanak sağlayacağını ve hatta düşmanın zayıf noktasına doğru büyük bir adım olacağını düşünüyordu.

Çanakkale planı, istilanın sahilden içeri girmesine izin vermeyen beklenmedik derecede güçlü Türk savunmasıyla bir kan banyosuna dönüştü. Görev alan yarım milyon müttefikin yarısından fazlası yaralandı, 42.000 asker dokuz ay süren korkunç girişim sırasında öldü. Kötü planlanmış ve bölgeden bihaber gerçekleştirilen bu harekât sonucunda -bölgeyle ilgili bilgiye sahip olmaları için generallere Mısır’dan alınan ve en az on yıl önce basılan turist kitapları verilmişti- müttefik güçlerin tamamı 1916 yılının Ocak ayında tahliye edildi. Tarihi otoritelerden biri şöyle yazdı: “Kırım Savaşı’nın olası olağandışı yönleriyle Çanakkale seferi, modern İngiliz ordusu tarihinde en beceriksizce düzenlenmiş ve acemice kontrol edilmiş operasyondur.” Bu olay sonraki yirmi yıl boyunca Churchill’in başına kakılacaktı. Böyle bir şecere, bir savaş liderinin yanında taşımak isteyeceği türden bir referans değildi.

Bir General’in Görüşü

ikinci Dünya Savaşı sırasında, her ne kadar dış dünyaya bir bütünlük resmi verilse de generallerle ilişkileri genelde endişe vericiydi. Tamamı 2001 yılında yayımlanan günlüklerde, Churchill’in hükümete askerî tavsiye veren en yüksek birimi Emperyal Generaller Birliği’nde 194l’den savaşın bitimine kadar başkanlık görevi yapmış olan Mareşal Sir Alan Brooke, Churchill’in bir “tehdit” olduğunu düşündüğünü itiraf etti. 1944 yılındaki bir tartışmanın ardından başbakana dair şunları yazdı: “Detaylardan haberi yok, kafasında resmin sadece bir yarısı var, saçma sapan konuşuyor ve onun saçmalıklarını dinlemek benim kanımı donduruyor. Ancak mükemmel olan bir şey var; nüfusun dörtte üçü Churchill’in tarihteki en iyi strateji uzmanı, ikinci bir Marlborough olduğunu düşünüyor, dörtte biri ise, onun nasıl bir tehdit olduğundan habersiz.” Tarihçi A.J.P. Taylor’a göre, Churchill savaş sırasında çeşitli noktalarda öncü amirallerini kovmayı önerdi ama her seferinde başarılı olamadı. Churchill vicdansızdı. Hitler’in generallerine kötü davrandığı söylendiğinde Churchill, “Ben de aynısını yapıyorum” yanıtını verdi.

İhtilafa Düşen Birkaç Kişitlen Biri

Britanya Savaşı’nın kazanılmasından sorumlu Hava Kuvvetleri Mareşali Sir Hugh Dowding’i, sırf savaş sırasında bir konuda fikir ayrılığına düştüler diye kovdu. Churchill böyle bariz ihtilafları kolay kolay affetmezdi. Bu muamele, yıllarca

Britanya Savaşı pilotlarının içine dert oldu. Dowding 1970 yılında öldüğünde, anma töreninde onunla çalışmış insanlardan biri şöyle dedi: “Ona haksızlık yapıldığına dair yaygın bir görüş vardır. Bu ülkenin askerî tarihinde, onun gibi başarılı bir komutana böyle muamele yapıldığı görülmemiştir.” Efsanevi pilot Douglas Bader da yine güçlü bir açıklama yaptı: “Lord Dowding, genç neslin büyük bir bölümü tarafından tanınmıyor olabilir; ancak gençlerin İngiliz yaşam tarzını benimsemelerinin, İngiliz dili konuşuyor olmalarının sebebi bu adamdır. Şu anda Almanca konuşuyor olabilirlerdi.”

Dowding hiç şüphesiz 1940’ın karanlık günlerinde kilit adamdı. Azimliydi, yalnız ve uzaktı; meslektaşları tarafından “Donuk” lakabıyla anıldı ve Dictionary of National Biography&c yer alan bir açıklamaya göre “boyun eğecek bir adam değildi, dolayısıyla öfkeyi, hiddeti, saygı ve sadakati tetikliyordu ve bazen bunların hepsini tek bir günde başarıyordu.” 1969 yılının Eylül ayında, Battle of Britain filminin galasında bir trompet eşliğinde ayakta alkış aldığında, kamuoyu tarafından tanınmaya başlandı. Bir zamanlar komuta ettiği 350 pilotla çevrilmiş koltuklarda yerini aldı. Dört ay sonra öldüğünde, ülkeye bir karamsarlık çöktü. Eski kişisel asistanı üzgün bir şekilde şöyle söyledi: “Tarihimizde bir adamın böyle çok şey hak ederken çok az şey isteyip almış olması nadirdir.”

Stratejik Fikirler

Pek çok durumda konu stratejik kararlar olduğunda, belki de herhangi bir politikacı gibi, Churchill fikir ayrılığına düştü. Ama takıntılarından bazıları donkişotluk sınırındaydı. Belki hâlâ Birinci Dünya Savaşı stratejisini yaşayarak, Güney Avrupa’da ikinci bir cephe oluşturmaya karar verdi. Tarihçiler, böyle bir görüşün uygunsuzluğunu vurguladı; çünkü coğrafi açıdan Akdeniz’in iç bölgelerinin hiç de yumuşak olmadığı, çoğunlukla dağlık olduğundan nüfuz etmesi zor olduğu açıktı. Ayrıca sonuçta hiçbir müttefik ordusunun savaş bitmeden güneyden Almanya’ya ulaşamadığı görüldü. “Bir şeyler yapmak” Churchill için doğru şeyi yapmaktan daha önemliydi. İlk Deniz Lordu ve donanmanın başı olan Amiral Pound’un önerilerine kulak asmadı ve Amiral’in en büyük ve en yeni iki gemisini, Prince of Wales ve Repulse, Japonlara karşı “bir tehdit gibi” göstermek için 1941 yılında Uzak Doğuya gönderdi. Gemilerin hava koruması yoktu ve her ikisi de bölgeye vardıklarının ilk haftasında battılar. Dört Japon uçağına karşılık sekiz yüz kırk adam kayboldu. Bir tarihçinin de dediği gibi; “Bu tam da Churchill’in yapacağı bir şeydi. Etkili bir şeyler yapamıyorsa, etkisiz bir şey mutlaka yapardı.”

“İngilizce Seferberliği”

Churchill’in savaş dönemindeki liderliğinin bir özelliği de İngilizce üzerindeki hâkimiyetiydi. Gelecek nesillere en unutulmaz sözleri bıraktı. O an için en iyi ifadeyi oluşturmak gibi bir hüneri vardı: “Kan, meşakkat, ter ve gözyaşı”, “Savaş tarihinde hiçbir vakit bu kadar çok kişi bu kadar az kişiye bu kadar şey borçlu olmamıştır”, “Son değil; sonun başlangıcı bile değil, başlangıcın sonu”, “Demir Perde.” Amerikalı yayıncı Ed Mur-row, 1954 yılında Churchill’in 80. doğum gününde, onun bu özelliğini şöyle dile getirdi: “İngilizceyi seferber edip savaşa gönderdi.”

Churchill’in sihirli sözcükleri, bir politikacı için emsalsizdi. Çok az lider böyle zengin bir miras bıraktı. Ancak eğer bu ifadelerin yeni icatlar olduğunu düşünürseniz yanılırsınız. Hepsinin bir geçmişi vardı. Churchill’in okuma merakı, dili etkili bir şekilde kullanmaktan aldığı keyif ve edebi yeteneği -başarılı bir tarih yazarıydı ve 1953 yılında edebiyat alanında Nobel ödülü kazandı- ona ortalama bir politikacıdan üstünlük sağladı. Asıl mahareti ise bu ifadeleri başka kaynaklardan alıp kendi konuşmasına kaynak yapmasıydı. Başka insanların sözlerinde, düşüncenin başka birinden alınmış olduğu hissi az da olsa yaşanırdı.

“Kan, meşakkat, ter ve gözyaşı”: Churchill, başbakan olduktan üç gün sonra, 13 Mayıs 1940 tarihinde Avam Kamarası’na yaptığı ilk konuşmada, yeni hükümeti ve onları bekleyen zorlukları anlattı. Belçika, Hollanda ve Lüksemburg, ChurchiU’in İngiltere lideri olduğu gün Hitler’in sürpriz saldırısıyla işgal edilmişti ve Alman kuvvetleri ilk kez Fransa sınırını geçmişti. Churchill’in mesajı son derece cüretkârdı: “Soracaksınız, hedefimiz ne? Tek bir sözcükle yanıtlayabilirim: Zafer! Ne pahasına olursa olsun zafer; tüm teröre rağmen zafer, yol ne kadar zorlu ve güç olsa da zafer.” Ama sezgileri de yüksekti. “Meclise, bu hükümete katılanlara söylediğim şeyi söyleyeceğim: Size kan, meşakkat, ter ve gözyaşından başka bir şey vaat etmiyorum.”

Bu son ifadenin ödünç alınmış olabileceğine dair hiçbir işaret yoktur. Ancak edebiyat düşkünleri için geldiği yer malum. Şair John Donne benzer bir sözü ilk kez 1611 yılında kullandı: “Bunu böyle yapmak ya da onu gözyaşlarında, ter ya da kanla dindirmek beyhudedir.” The Age ofBronze (1823) adlı eserinde Byron da benzer bir söz kullandı: “Yıllar yılı kuruş başına oy verdiler/Kan, ter ve gözyaşıyla yıkandı milyonlar/neden — rant için!” Ve Lord Alfred Douglas, Collected Poems (1919) adlı kitabının önsözünde de kullandı: “(Şiir) yavaşça ve sabırla oluşur, parça parça, ter ve kan ve gözyaşıyla.”

Amerikada, geleceğin Amerikan Başkanı Theodore Roose-velt, 1897 yılında Donanma Müsteşarıyken ulusal Donanma Savaş Kolej i’ne yaptığı bir konuşmada benzer bir ifade kullan-

KONYA

Vav Be' ’L HAU< KÜTÜPHAN€Şf„

⁷    ' M'ir-f'Ri o,4ü -*¥=-

dı: “Aramızdaki her erkek, ulusun geçmişte kazandığı zaferlerle girdiği riskler yüzünden vatandaşlık görev ve sorumluluklarına daha uygundur; geçmişte kan ve ter ve gözyaşıyla, zahmet ve ıstırapla, atalarımız zaferlere yürüdüler.”

Bazı araştırmacılar Churchill’in, İtalyan devrimci Garibaldi’den etkilendiğine inanıyor. Garibaldi, 1849 yılında kuşatılmış Roma’nın savunmasında benzer bir sıkıntıyla karşı karşıya kaldığında, Churchill’in Avam Kamarası’nda söylediklerine benzer sözler söylemişti. Garibaldi’nin destekçilerinden oluşan küçük grubuna fedakârlıklarıyla ilgili söylediği sözler benzerdir: “Yabancıyla savaşmaya devam etmek isteyenlerin benimle gelmesine izin verin... Ben onlara açlık, susuzluk, cebri yürüyüş, mücadele ve ölüm vaat ediyorum.”

Dolayısıyla Churchill konuşmasını yazarken ifade ve bağlamlar önceden hazırdı. Ancak tarihin hatırladığı ve tamamen ona mal ettiği yorumlar Churchill’e aittir.

"Savaş tarihinde hiçbir vakit bu kadar çok kişi bu kadar az kişiye bu kadar şey borçlu olmamıştır”: Churchill’in 1940 yılında Britanya Savaşı sırasında hava kuvvetlerine yaptığı konuşma, bu çarpıcı dizenin kullanılmasıyla efsaneye dönüştü ama bu ifade, kendisinin pek çok defa yazılarında kullandığı ifadelerden alıntıydı. History of the English-speaking Peoples adlı eseri, savaş bitene kadar yayımlanmasa da ağırlıklı olarak 1930’larda yazılmıştı. Burada, İngiliz İç Savaşı sırasında İskoç ordusunun ellerindeki İngiliz hezimetini tanımlamak için “çağdaş bir yazardan” alıntı yapmıştı: “Hiçbir vakit bu kadar çok kişi bu kadar az kişiden kaçmamıştır.” Bu yapı, Churchill’in kariyerinin ilk zamanlarında yaptığı konuşmalarda karşımıza çıkar. 1908 yılında Nil nehrindeki barajla ilgili konuşurken şöyle dedi: “Dünyanın herhangi bir yerinde böyle büyük miktarlarda suyun böyle küçük bir taş duvarla tutulduğu görülmemiştir.” Kaynaklar, Na-polyon Savaşları sırasında 1794 Calvi kuşatmasını anlatan askerî kumandan Sir John Moore’un 18. yüzyılda yazdıklarını işaret ediyor: “Bu kadar çok kişi tarafından bu kadar çok iş yapıldığı görülmemiştir.” Ve Churchill, Shakespeare’in V. Henry adlı eserinde kullandığı ifadeyi de biliyor olabilir: “Biz azınlıklar, mutlu azınlıklar, biz kardeşler takımıyız.” Dolayısıyla bir kez daha, bu ifade bilinenden daha sık kullanılmış bir sözdür.

“Şimdi bu bir son değil. Sonun başlangıcı da değil. Belki, başlangıcın sonudur”: Churchill’in meşhur değerlendirmesi, Kasım 1942’de El Alameyrîde Mihver Devletlere karşı ilk büyük müttefik zaferinden sonra gelmiştir. Pek çok kişi o dönemde bu olayı, iki tarafın da talihinin döndüğü an olarak görmüştür. (Ki anlaşıldığı üzere kesinlikle haklıydılar. Churchill daha sonra şöyle söyleyecekti: “Alameyrîden önce hiç zafer kazanmamıştık. Alameyrîden sonra hiç bozguna uğramadık.”) Ancak 1942 yılında Churchill, onları bekleyen uzun mücadelenin farkında olduğundan biraz iyimserlik aşılaması gerektiğini hissetti.

Churchill’in bu ifadeyi bir meslektaşından aldığına dair deliller vardır. Bir nesil önce, Birinci Dünya Savaşı’nın başında, o zaman Amirallik Birinci Lordu olarak Churchill, 1914 yılının Eylül ayında siyasi bir toplantıda yakın dostu ve parlamento üyesi olan E E. Smith ile kürsüyü paylaştı. The Times m haberine göre Smith bir hafta önce “kasvetli haberler yayılmaya başladığında” kötümser bir arkadaşının, bunun sonun başlangıcı olduğu yönündeki yorumundan söz etmişti. Smith, “Yanılıyordu. Bu sadece başlangıcın sonuydu” diye yorumladı ve izleyicilerden alkışlar yükseldi.

Smith’in biyografisini yazan yazar, Churchill’in bu zeki cevabı cebe atıp otuz yıl sonra ortaya çıkardığını söyledi ve bugün hepimiz tarafından hatırlanmaktadır.

"Kıtanın üzerine demir bir perde indi”: 1946’da Missouri, Fulton’da yaptığı konuşmada kullandığı bu ifade, Stalin Doğu devletleri işgal ederken Avrupa’daki savaş sonrası bölünmeyi anlatıyordu ve ardından gelen kırk yıllık Soğuk Savaş dönemi için kalıcı bir ifadeye dönüştü. Bu söz, Batının Komünistlere dair sahip olduğu pek çok algıyı içeriyordu; bir tehdit havası, eylem ve niyette kararlılık, bölünme, acımasızlık ve gizlilik. Bu, hepsini içeren harika bir ifadeydi. Ayrıca Churchill’e ait değildi.

Bu ifade yine benzer bir bağlamda daha önce H.G. Wells’in The Food of the Gods (1904) adlı eserinde geçiyordu: “Dış dünyayla arasına demir bir perde çökmüştü.” Belçika Kraliçesi Elizabeth, Birinci Dünya Savaşı başladığında kendi ıstırap verici pozisyonunu anlatmak için (kendisi Alman’dı) bu ifadeyi kullandı: “Onlarla (Almanlar) aramda sonsuza kadar devam edecek kanlı, demir bir perde var artık.”

1915 yılında A Mechanistic View of War and Peace adlı eseri yazan George Washington Crile bu ifadeyi sürdürdü: “Fransa... kökleri geçmişe dayanan kindarlığı ve sınırında demir perdesi olan kırk milyon kişilik bir ulustur.” Ve Komünist devrim sırasında, yorumcu Vasily Rozanov Apocalypse of our Time (1918) adlı yazısında şöyle dedi: “Büyük bir gümbürtüyle, Rus tarihine demir bir perde iniyor.” Through Bolshevik Russia (1920) adlı eserinde devrimin ilk günlerini anlatan yazar Ethel Snowden ise Petrograd’a gelişinin ardından, “Sonunda ‘demir perdenin arkasındaydık” diye yazdı.

Belki de bu ifadenin övgüden en uzak kullanımı, İkinci Dünya Savaşı sona yaklaşırken Nazi propaganda şefi Josef Goebbels tarafından gerçekleşti. Şubat 1945’te haftalık gazete D as ReicFd'A, Churchill’in bir sonraki yıl sarf ettiği söze benzer bir ifade kullandı. Bu sözler İngiliz gazetelerine manşet oldu: “Almanlar silahsızlansaydı; Roosevelt, Churchill ve Stalin arasındaki anlaşmalar, Sovyetler’in Reich’ın büyük bir bölümüyle birlikte Doğu ve Güneydoğu Avrupa’nın tamamını işgal etmesine olanak verecekti. O zaman bu bölgeye demir bir perde inecekti.” Almanya Dışişleri Bakanı Kont Schwerin von Krosigk de aynı sözü 2 Mayıs 1945 tarihinde yaptığı bir ulusa sesleniş konuşmasında kullandı. Sovyet orduları ülkeyi işgal ettiğinde, “Doğuda, demir perdenin ardında, dünyanın gözleriyle görmediği yıkım çalışması istikrarlı bir şekilde devam etmektedir” dedi.

Anlaşılan o ki Churchill bu ifadeyi duydu çünkü sadece on gün sonra, Amerikan Başkanı Truman’a gönderdiği bir telgrafta bunu, Rusların Doğu Avrupa’da yaptıklarına dair endişelerini dile getirmek için kullandı.

Bunun üzerine on ay sonra, Fulton’da bu sözü daha geniş bir izleyici kitlesine aktardı ve dünyanın hatırladığı da onun sözleri olacaktı.

Kaos içinde Düzen

Churchill’in çalışma biçimi, geleneklere tamamen aykırıydı. O yatakta çalışmayı tercih eder ve hem hükümet belgeleri üzerindeki çalışmalarını hem de konuşmalarını orada hazırlardı. Bu son derece gizli bir durumdu. Yatakta olmasına rağmen sekreterlik ekibini -ve evcil hayvanlarını- etrafına toplardı. Kediler her zaman yanındaydı. Nelson ve sonra Smo-key yatağın ayak ucuna kurulurdu. Bir dönem Churchill’in Toby adında bir muhabbetkuşu vardı. Odada uçmasına izin verilirdi ama zamanının büyük bir bölümünü başbakanın kel kafasına tüneyerek geçirirdi. Churchill, kel kafasını kuş dışkısından korumak için başının üzerine bir sünger koyardı. Bu tuhaf düzenlemeyi günlüğüne kaydeden bir gözlemci, “sekreterin, başının tepesinde dengelenmiş bir sünger ve süngerin üzerine tünemiş bir muhabbet kuşuyla yatağına uzanmış başbakandan devlet konularıyla ilgili notlar alırken ciddiyetini korumak için nasıl gayret sarf ettiğini” anlatmıştır. Yorulmak bilmez ve enerji dolu tarzı, çalışırken onun tamamen konsantre olduğunu göstermektedir. Konuşmalarını hazırlamak için aşırı zaman harcardı. (Yazılarını kendisi hazırlayan son başbakanlardan biridir.) Avam Kamarası’ndaki pek çok gündemde konuşmalarını son dakikada yazar ve düzenlerdi. Churchill, Londra’dan Chartwell’deki Kent malikânesine götürülürken sekreterlerin dizlerinin üzerinde daktilolarla yazıları temize çektikleri bilinir. Savaş boyunca özel sekreterliğini yapan Kathleen Hill, Churchill’in Avam Kamarası’ndaki bir konuşmasına, kendisi hâlâ diğer sayfaları yazarken başladığını ve konuşma sırasında yazılan kâğıtların ona aktarıldığını söylüyor.

Churchill’in etrafındakilerin de onun kadar çılgın bir şekilde çalışması konusundaki ısrarı iyi bilinmektedir. (Talimatlara “Bugün Yapılacak” şeklinde başlıklar ekleyerek alıcıları dehşete sürüklemiştir.) Savaşın ilk dönemlerinde halktan saklanan bir sır, Dışişleri Bakanlığının gevşek çalışma tarzıydı. Churchill’in Özel Sekreteri Jock Colville, Kasım 1940’ta -savaş başlayalı bir yıl olmuşken- hiçbir şey yapılmadığını yazmıştır. “Dışişleri Bakanlığı artık çalışmaya sabah 09:00’da başlıyor; normalden iki saat önce.”

Gizli Zevkler

Churchill’in kişisel alışkanlıkları da geleneklerin dışındaydı. Alkol tüketimi, bırakın bir başbakanı ve bir lideri, herhangi bir insan için bile inanılmaz boyutlardaydı. Her gün kahvaltının ardından viski ve soda içer, öğle yemeğinde bir şişe şampanya açar, kanyak ve viskiyle devam eder, akşam konyak tercih eder, çalışmalarım ağırlıklı olarak gerçekleştirmeyi tercih ettiği gece saatlerinde ise daha çok viski içerdi. Sağlıklı içki tüketimi için günümüzde yapılan modern önerilerin ışığı altında, Churchill’in günlük içki tüketimi, normal bir insanın bir haftada tüketmesi gereken miktara denkti. Ve Churchill her gün içiyordu. Her ne kadar Roosevelt bir keresinde, Churchill’in “sürekli sarhoş” olduğunu söylemiş olsa da başbakanlık ekibi onu hiçbir zaman sarhoş görmedi. Özel Sekreteri, Churchill’in savaş sırasında geceleri çalıştığı Amirallik binasındaki odasını şöyle anlatıyordu: “Masasının yanında viski şişeleri, vs. ile dolu bir sehpa bulunmaktadır.”

Ayrıca bir biyografi yazarına göre, bazen günde yedi tane olmak üzere büyük purolar içerdi. Bunlar, savaş sırasında onun sembolik imajını oluşturdu. Sonraki yaşamında, 1997 yılında ortaya çıktığı üzere, bu daha çok kameralara yaptığı bir şov niteliğindeydi. 1950 yılında, yetmiş beş yaşına geldiğinde bir arkadaşına aslında puro içmeyi bıraktığını; ancak imajını zedelememesi açısından kimsenin bundan haberdar olmayacağını itiraf etti. (Bir sonraki yıl başbakan olarak üç buçuk sene daha görev yapacaktı.) Güvendiği bir dostuna, “Fotoğrafçılar için bir numaram var. Her zaman üzerimde yarı içilmiş bir puro taşır ve onu hep doğru anda yakarım” demişti.

Özdeyiştik Bir Hayat

Yakın dostu Lord Beaverbrook, “Churchill içinde, daha çok zorbaların genetiğini taşır” demişti. Bir başka arkadaşı Robert Boothby ise bunu daha keskin bir şekilde dile getirdi: “Winston bokun tekiydi ama Hitler’i alt etmek için boka ihtiyacımız vardı.”

Pek de Mütevazı Değilmiş

Churchill’in ardından savaş sonrası lider olarak göreve gelen Clement Attlee, büyük olasılıkla gelmiş geçmiş en alçak gönüllü başbakandı. Tarihçi Eric Hobsbawm’ın söylediğine göre ortalama bir memur karizmasına sahip olan Attlee mahremiyetine son derece düşkündü, az konuşurdu ve sanki sadece kriket skorları ve The Times¹ ın verdiği bulmacalarla hayata dönerdi. Bir politikacıdan çok bir şair olma arzusu taşırdı ve insanlara ilham verecek türden biri değildi. Üniversitede okurken öyle utangaçtı ki Oxford’da müzakerelere katılmış; ancak bir kere bile konuşacak cesareti gösterememişti.

Attlee’nin Birinci Dünya Savaşı’ndaki hizmetinin, 1945 yılında başbakan olduğunda içeriğini güçlendirmek için değiştirildiği 1998 yılında yapılan araştırmalarla ortaya çıktı. Tank kolordusunda görevliyken Attlee, savaşın ilk iki yılında Çanakkale ve Orta Doğuda görev yapmış ama 1916 yılındaki ilk savaşına kadar hiçbir aksiyon göstermemişti. İlk savaşında ise yaralanmış ve İngiltere’ye dönmek zorunda kalmıştı. Kendi yazdıklarına göre, bu olaydan sonra Batı Cephesi’ne sadece birkaç kez gitmişti.

Kamu Kayıt Bürosu yaklaşık elli yıl sonra, Attlee’nin görev dosyasının 1945 yılında kasıtlı olarak değiştirildiğini ve Attlee yaralandıktan sonra kolorduya dönüp savaşın sonuna, 1918 yılına kadar Fransa’da görev yaptığının yazıldığını ortaya çıkardı. Bu konu, eski birliğinin Attlee’nin kayıtlarını doğrulamak için başbakanlığa başvurmasıyla ortaya çıktı. Alaya, değiştirilmiş bilgiyi içeren bir mektup gönderilmişti. Uzmanlara göre bu değişikliği kimin yaptığına dair hiçbir ipucu yoktu. Ancak Attlee’nin gönderilen bilgiden haberdar olduğu ve içeriğini düzeltmek için hiçbir şey yapmadığı açıktı. Anlaşılan 1945 yılında bile imaj kaygıları başbakanlığın gündeminde olmuştu.

O

Kasvetli Sular

Anthony Eden , ilk olarak 1942 yılında Churchill tarafından geleceğin başbakanı olarak belirlenmişti. Ancak yaşlı adam 1950’lerin başlarında ne zaman emekli olacağına karar veremeyince, Eden on üç yıl kadar beklemek zorunda kaldı. Ardından başbakan olur olmaz, Süveyş Kanalı kriziyle itibarı paramparça oldu. Görev süresi, bu olayla çalkalandı ve sadece yirmi bir ay sürdü. Eden, Mısırdaki Anglo-Fransız işgali başarısız olduktan kısa süre sonra, Ocak 1957de istifa etti. Tarihte politik hatalarıyla hatırlanan Edenin her zaman inkâr ettiği bir suçlamayı doğrulayan deliller nihayet kırk yıl sonra ortaya çıktı; tüm Süveyş olayı tertiplenmiş bir komploydu ve Eden sistematik bir şekilde meslektaşlarına ve parlamentoya yalan söylemişti.

Eden, Fransa’nın önerisiyle tuhaf bir komploya dâhil oldu. Buna göre Eden, Süveyş Kanalı’nı ele geçiren ve tüm gücü elinde bulunduran Mısırlı Nasser ile Anglo-Fransız karşılaşmasında İsrail’i Batı muhbiri olarak kullanacaktı. İsrail’i ezeli düşmanını işgal etmeye ikna edilebildiği takdirde, Britanya ve Fransa müdahale edip dünyaya barış getiren aracılar olarak görünecek ve kanalın uluslararası kullanımını garantiye alabileceklerdi. 1956 yılının Ekim ve Kasım aylarında aynen böyle oldu; ancak Amerika’dan gelen beklenmedik bir itiraz, kanaldaki kontrolün ele geçirilmesi umutlarını söndürdü.

Kırk Yıllık Bir Aldatmaca

Eden, kabinedeki meslektaşlarına İsrail’in planlarını, sanki bu İsraillilerle anlaşma yapılarak planlanmış gibi değil de, diplomatların ve istihbarat birimlerinin özel planlarıymış gibi yansıtarak İngilizlerin müdahalesi için onlardan destek topladı. Edenin kendi yakın çevresi dışındaki hiçbir yetkiliye bu sır

açıklanmadı. Orduya bile bildirilmedi, dolayısıyla ordu husumet başlayana kadar hazırlıklara başlamadı ve böylece planın on beş gün gerisinde kaldılar.

İsrail ile gizli anlaşma dedikoduları yayılıp bu konu 20 Aralık tarihinde Avam Kamarası’nda gündeme taşındığında Eden İsrail’in niyetinden haberdar olduğu iddialarını açıkça inkâr ederek küstahça yalan söyledi. Hükümetin, bir tür “onur kırıcı komploya” dâhil olduğunu “kabul etmek istemediğini” açıkladı. Bunların hepsi yalandı ve Eden da bunu gayet iyi biliyordu.

Deliller 1996 yılında ortaya çıktı. O dönemde İsrail’deki bir BBC araştırma ekibi bu olayın kırkıncı yıl dönümü için araştırma yaparken Necef Çölü’nde anlaşmanın İsrail’e verilen kopyasını buldu. Bu anlaşma, İsrailliler harekete geçmeden iki hafta önce Paris yakınlarında, Sevr’de bir villada gerçekleştirilen gizli bir toplantıda üç ülke tarafından imzalanmıştı.

Kriz döneminde hükümetin parti yöneticisi olan Ted Heath, 1998 yılında anılarını yayımladığında, detaylar belirginleşmeye başladı. Heath, Kabine sekreterini, elinde Sevr anlaşmasının İngiliz kopyasıyla kabine odasından çıkarken gördüğünü yazdı. Sekreter Eden’dan belgeyi yok etme talimatı almıştı. Eden, gizli anlaşmasının kâğıda dökülmüş olmasına bile sinirlenmişti. Diplomatlara, her üç kopyanın da yok edilmesi emrini verdi; ancak Fransa ve İsrail bu talebi geri çevirdi.

Eden Avam Kamarası’na yalan söyledikten üç hafta sonra istifa etti. Stres ve siyasi başarısızlıklarla dolu ayların sonunda fiziksel olarak yıprandı. 1977 yılındaki ölümünün ardından kırk yıl sonra başarısızlığının yanı sıra söylediği yalanların da tarih sayfalarına geçmesi gerektiği anlaşıldı.

Haleftik Planı

Eden in istifasının ardından Harold Macmillan başbakan oldu. Eden’in ardından gelip görevi aldı; ancak başka bir açıdan daha başarılı oldu: Gösterişli makyavelist taktiklerle tüm rakiplerini saf dışı bıraktı. Edenin 2003 yılında yayımlanan bir biyografisi “tüyler ürpertici” gerçekleri ortaya çıkardı. Buna göre Edenin Süveyş krizi sırasında, o zaman Maliye Bakanı olan Macmillan çoktan Edenin halefi olmak için manevralara başlamıştı bile. Amerikalıların Britanya ve Fransa’nın girişimleri karşısında hayal kırıklığı yaşadığı ve Mısır’a karşı onların eylem planını desteklemeyi reddettiği bir dönemde, Macmillan’ın Londra’daki Amerikan elçiliğine pek çok ziyarette bulunduğu anlaşıldı. Bu ziyaretlerin sebebi, kendini Eden’dan daha güvenilir ve daha Amerikan yanlısı bir başbakan olarak göstermekti.

Onun bu çabaları gözlerden kaçmadı. Bir meslektaşı şöyle yazdı: “Bir hafta öncesine kadar mücadeleciliğiyle tanınan Macmillan, Nasser’in kellesini yüzmek için can atıyordu. Bugün ise onu parti dışı insanların lideri olarak tanımlamak mümkün.” Daha açık ama belki de doğru bir ifadeyle, muhalif parti sözcüsü Harold Wilson, Macmillan’ın Süveyş’e olan yaklaşımını, “ilk giren, ilk çıkan” olarak tanımladı.

Macmillan sonuçta muhafazakârların o dönemde yeni bir lider seçmek için girdikleri sürecin mikroplu havasında, Rab Butler’ı geride bırakıp göreve geldi.

Perde Arkası

Macmillan’ın bir başka sırrı ise Devonshire Dükü’nün kızı Dorothy ile yaptığı kusursuz evliliğin düzmece olduğuydu. Çift, Macmillan yirmi altı yaşında kariyerinin başlangı-cındayken Nisan 1920’de evlendiler. Dorothy henüz yirmi yaşındaydı. Evlilik resmî olarak Dorothy’nin 1966 yılındaki ölümüne kadar yaklaşık elli yıl sürdü ve bu evlilikten üç çocukları oldu (ilki düğünlerinden dokuz ay sonra, Ocak 1921’de, İkincisi 1923 ve üçüncüsü 1926’da doğdu); ancak 1929 yılında Macmillan ın ilgisizliği sonucunda Dorothy, Macmillan’ın meslektaşı Robert Boothby ile bir ilişki yaşadı ve 1930 yılında dördüncü çocuğunu doğurdu. Macmillanlar, bu ilişkiye izin veren bir anlayışta hemfikir oldular ve Dorothy ile Robert’ın ilişkisi, Dorothy nin ölümüne kadar aralıklı olarak devam etti. Harold Macmillan’ın ışıltılı kariyeri bunun ortaya çıkmasına izin vermedi. Bu olay ancak Dorothy öldükten ve Macmillan emekliye ayrıldıktan uzun süre sonra ortaya çıktı.

O

İmaj Ustası

Harold Wilson, halkın ilgisini kazanmak için televizyonun karanlık sanatını kullanan ilk başbakanlardan biri oldu. 1964 seçimleri, ilk televizyon kampanyasıydı ve Wilson, İşçi lideri olarak seçildi. O dönemlerde bir parti liderinin konuşmasından alıntı vermek için akşam haberlerine ara verilir ve liderin konuşmasına bağlanıldığında lider konuşmanın neresindeyse yayma orası aktarılırdı. Wilson ile durum biraz farklıydı. Emekli başbakanlık gözlemcisi Michael Cockerell’a göre Wilson BBC’nin yayın sırasında onun konuşmasını yayına nasıl aktaracağını iyi biliyordu. “Kameranın tepesindeki kırmızı ışığın yandığını gördüğü anda -ki bu yayında olduğu anlamına geliyordu- cümlenin ortasında durur ve özellikle izleyicilerin ilgisini çekecek bir paragraf içeren küçük bir kâğıdı okumaya başlardı.” Işık söndüğü anda ise standart konuşmasına devam ederdi. Televizyon başındakilere doğal görünen bu numarayla milyonlara ulaştı ve ekrana yansıyan sözlerinin, önemli bir konuşmanın küçük bir parçası olduğu izlenimini vererek insanlarda merak uyandırdı.

Pipo Nuniarast

Wilson’in, medyanın yeni ihtiyaçlarına hizmet eden bir diğer numarası da meşhur piposuydu. Cockerell bunun da televizyon kaynaklı olduğunu keşfetti. Wilson’in konuşma sırasında bazı noktaları vurgulamak için yumruğunu havaya kaldırmak gibi bir alışkanlığı vardı. Bu davranış, küçük ekranda tehditkâr görünüyordu; dolayısıyla danışmanlar, Wilson’in eline bir pipo tutuşturmayı uygun buldular. Ve sonra gelecek yıllarda bu Wilson’in imajıyla özdeşleşti. Onun aslında puro içmeyi tercih ettiği gerçeği ise sır gibi saklandı.

Gizemli Çanta

Wilson’in 10 Downing Street’teki başbakanlık ekibi, 1960’lı yılların sonlarında merak uyandıran gizli işaretleriyle ünlendi ve ardından günümüzde bir televizyon dizisinin konusu oldu. Wilson’in kişisel sekreteri, kararlı Marda Williams, bugün bile pek çok insanın açıklayamadığı bir şekilde Wilson üzerinde inanılmaz etkiliydi. Bu durum bir sırrın saklandığına dair pek çok dedikoduya yol açtı. (Williams stresli anlarda, sanki... bir şey anlatmaya çalışıyormuş gibi Wilson ve diğer meslektaşların önünde parmaklarıyla çantasına vurmasıyla ünlüydü.) Bu olay 2005 yılında, Wilson’in ölümünden on yıl sonra doğrulandı. 1974 yılına dair resmî belgeler, dört yıl önce Wilson’in bir başka danışmanının stres ve ağır çalışma şartlan nedeniyle öldüğünü gösteriyordu. Danışmanın yaslı karısı ise talepkâr ve baskıcı Wilson’dan tazminat talep etti. Yasal süreç, var olan sırrın açıklandığı takdirde Wilson’i alaşağı edeceğine gönderme yapan bir belge içeriyordu. Bu sırrın ne olduğunu sadece danışman Williams ve Wilson biliyordu. Wilson davayı öyle uzattı ki danışmanın eşi sonuçta davadan vazgeçti. Wilson artık yok. Hayatta olan tek biri var, o da şimdi yetmişli yaşlarının sonunda. Bu sırrın ne olduğunu bir tek o biliyor ve açıklayacak gibi de görünmüyor.

O

Demir Lady

Margaret Thatcher’m karanlık sırları olan bir aday olduğunu düşünmezsiniz. Ancak 2003 yılında kişisel asistanı, Thatcher’ın başbakanlık yaptığı dönemde geceleri sabaha kadar içki içtiğini açıkladı. Thatcher’a, 1979-1990 yılları arasında başbakan olarak görev yaptığı on bir yıl boyunca hizmet eden Cynthia Crawford, stresli dönemlerde Thatcher’ın sabaha kadar oturup Bell’s viski içtiğini söyledi. (Kocası Dennis de içkiye düşkünlüğüyle tanınıyordu.) Crawford da aynısını yapmak zorundaydı. 1982 yılındaki Falklands Savaşı özellikle stresli bir dönemdi. Crawford açıklamasında, “Savaş bittiğinde, viski ve sodaya bağımlı hâle gelmiştim” dedi.

Ayrıca Thatcher’ın efsanevi, bitmek bilmeyen enerjisinin vitamin enjeksiyonlarına bağlı olduğunu açıkladı. Kalçasından düzenli olarak B12 alıyordu. Thatcher’ın uyguladığı bir başka rahadama tekniği ise Ayurveda tedavi sistemiydi. Buna göre suyla dolu bir küvetin içinde uzanırken hafif elektrik şoklar alıyordu. Britanya’yı yönetirken sergilediği huysuz ve popülaritesi eksik tarzına bakılırsa Thatcher’ın terapistlerine son derece güvendiği açık.

O

Führer'in Gizli Yaşamı

Adolf Hitler in güce yükselişi, iyi bilenmiş bir hikâyedir. Başkaları üzerinde Mesihlere özgü ikna kabiliyeti olan dengesiz bir birey, Birinci Dünya Savaşı’ndaki yenilgisinin ardından 1930’larda ekonomik sıkıntıya düşen Almanya tarihinde önemli bir noktada ortaya çıkar ve kurtarıcı Hitler, sözde zayıf ve kötü demokrasilere karşı silahlı kuvvetleri kullanarak ulusal bir ayaklanma çıkarma fırsatı yakalar. Tarihçiler uzun yıllar, Hitler’in eylemlerini ne kadar zaman evvelinden planladığına ve düşmanlarının kayıtsızlığından ne kadar faydalandığına dair tartışmalar yürüttüler. Ancak özünde, bu hikâye, tarihçi A.J.P. Taylor’m ortaya döktüğü gibi oyundaki diğer herkesten farklı olan acımasız bir siyasetçinin ve askerî hesaplamacının hikâyesidir çünkü herkes sadece ne istemediğine odaklanırken Hitler ne istediğini çok iyi biliyordu.

Bu tasvirin, temelinde değişmesi pek mümkün değil. Ama modern açıklamalar, Hitler’i tetikleyen diğer kuvvetlere dair yeni bakış açıları kazandırdı. 2002 yılında yapılan yeni bir araştırma, Hitler’in başa gelmeden bir yıl önce bir medyumun hizmetinden faydalandığını ortaya koydu. Ve bu medyum sıradan bir falcı değil, Almanya’nın en tanınmış psişiği Erik Jan Hanussen’di. Bugün tanınmıyor olsa da Hanussen 1920’lerde Berlin’deki gece kulüplerinde meşhur bir isimdi. Kendi eylemlerini kolaylıkla eğlence hayatına düşkün Berlin’e uyarlamayı başarmıştı. Onun en önemli yeteneği, kadınları hipnoz edip cinsel bir çılgınlığa sürüklemek ve orgazm yaşamalarım sağlamaktı, hem de sahnede.

Yeni Yönelimler

1932 yılının Mart ayında, Hitler’in bir yıl içinde lider olacağına dair pek olası görülmeyen tahminini yayımlamasıyla Führer politikaya girmiş oldu. O dönemde Hitler çarpıcı bir aday olmaktan uzaktı. Halk ağırlıklı olarak Münih’ten gelen bu adamın, beklemede olan bir lider değil, megaloman bir deli olduğunu düşünüyordu. Zaman ilerledikçe Hitler’in şansı bir yükselip bir düştü. O Kasım ayındaki seçimlerde, Naziler oyların yüzde on beşini ve ulusal parlamento Reichstag’daki koltukların yine benzer bir oranını kaybettiler.

Bu bocalama sırasında Hitler sık sık Hanussen ile görüştü. Bu görüşmeler büyük bir gizlilik altında gerçekleşiyordu. Bir falcıya başvurduğu ortaya çıksaydı, bu kariyeri için ölüm haberi olabilirdi. Hanussen ile defalarca görüştü. Bunlardan biri, 1933 yılının Ocak ayında, Hitler’in Berlin’deki merkez ofisinde gerçekleşti. Hanussen bir kez daha Hitler’in başarısına dair kehanette bulundu. O ay içerisinde, Hitler zalim ve karmaşık müzakerelerle yükseldi ve Almanya’nın yeni lideri olarak ön plana çıktı. Hükümette kendi partisinden sadece iki kişi vardı ve yeni yönetimdeki herkes, onu bir kukla gibi kullanabileceklerini düşünüp bu işi başarılı bir şekilde hallettiklerini düşünüyorlardı.

Yıldız Kayması

Bu olayların beklenmedik sonucu, Hitler’in gözünde Hanussen’in statüsünü -ve Hitler’in, kaderin onun yanında olduğuna dair inancını- yükseltti. Ancak Hanussen’in yıldızı çabuk kayacaktı. Bir ay kadar sonra, Hitler’in Fırtına Askerleri’nin başı ve bir SA (sonradan SS) olan Kari Ernst’in emriyle gerçekleştiğine inanılan Reichstag yangının arifesinde, Hanussen, Nazi yetkililerinin katıldığı bir seansta, “büyük bir evin” yanacağını öngördü. Bu samimi bir psişik öngörü müydü yoksa Hanussen bir ihbar mı almıştı bilinmiyor; ancak bu tahminle Hanussen’in statüsü sarsıldı. Olayın sonucunda suçlamalar başladı ve Nazi rejimi sorumluluğu üstlenmeyip suçu atmak için HollandalI bir zanlı üretirken Hanussen bu örtbas etme sürecinde potansiyel bir tehdit gibi görünmüş olabilir. Mart ayında Hanussen SA askerleri tarafından tutuklandı ve idam edildi.

Hitler’in doğaüstü güçlere olan merakına dair kaynaklar tatmin edici boyutlarda. Nazizm’in kökleri Germen ve Aryan mitolojisine dayanır. Ama bu olayda, Hanussen in Hitler’le ilişkisine son vermek için Nazilere bir başka sebep daha vermiş olabilecek bir gerçek daha var; bu da Hanussen’in anlatıldığı gibi DanimarkalI bir soylu değil, aslında bir Çek Yahudisi olduğudur.

Göreli Kaygılar

Hitler’in geçmişine dair başka sırlar, zaten karmaşık bir karaktere yeni yüzler ekleyerek Führer’in kişisel dünyasına dair inanılmaz gerçekler sunuyor. 2005 yılında, tarihçiler öyle bir aile sırrı buldular ki eğer bu gerçek Hitler hayattayken ortaya çıkarılabilseydi, siyasi ve kişisel duruşuna ağır bir darbe indirirdi. Buna göre Hitler’in akıl hastanesinde yatan kuzenlerinden biri; Hitler’in ırksal, zihinsel ya da fiziksel olarak saf olduğunu kabul etmediği Alman vatandaşlarını sistematik olarak yok etmek için geliştirdiği bir programın ilk yılında, 1940’ta gaza maruz bırakılarak öldürüldü. Bu, Hitler’in neden ailesi hakkında konuşmaya bu kadar karşı olduğunu açıklayabilir. Nazizm’in genetik bağlara olan tıbbi ve biyolojik felsefesinin Önemi göz önünde bulundurulduğunda böyle bir “özürlülük” ile ailevi bağlantı, onun pozisyonuna ciddi bir biçimde zarar verirdi.

“Kusurluları” eleme programı 1939 yılında başlamıştı. Bu program önce özürlü çocukları ele aldı. 1940 yılının Ocak ayında, “gereksiz var oluş” olarak etiketlenen yetişkinlerin ötenazi işlemleri için yeni bir program başladı. Savaş yıllarında, Reich’daki enstitüler ağında 200.000 civarında zihinsel ve fiziksel özürlü hasta gaza maruz bırakılarak öldürüldü. Hitler’in baba tarafından akraba olduğu kuzeni Aloisia, Viyana’daki bir merkezde katledildi. Hitler’in soyundaki zihinsel istikrarsızlığın baba tarafından geldiği bilinmektedir. Aloisia, Hitler’den iki yaş küçüktü. 1940 yılının Aralık ayında öldürüldü; çünkü ortaya çıkan tıbbi belgelere göre “şizofrenik zihinsel istikrar-sizlik, çaresizlik ve depresyon, dikkat dağılması, halüsinasyon ve hezeyanlardan” muzdaripti. Hitler’in kuzeninin ölümünden haberdar olup olmadığı bilinmiyor. Ancak kesin olan bir şey var ki o da bunun bilinmesini istemiyor olduğuydu.

Hitler Yahudi miydi?

Hitler’in üzerine bir perde çektiği sadece ailesi değildi. Geninde “kusur” olduğunun bulunmasından endişelendiyse bile diğer korkusu çok daha büyüktü: Kendisinin de kısmen Yahudi olabileceği gerçeği...

Hitler’in karmaşık aile şeceresi, bu olasılığı gündeme getirdi. Babası Alois gayrimeşru doğdu. Alois’in annesi -Hitler’in büyük annesi- oğlu beş yaşma gelene dek evlenmedi. Evlendiğinde ise Alois annesinin kızlık soyadını kullanmayı sürdürdü; Schicklgruber. Dolayısıyla bu, kocası Johann Heidler’in Alois’in biyolojik babası olmadığı olasılığını güçlendiriyordu.

1930’lu yılların sonlarına gelindiğinde, torunu Adolf siyasi bir atılımın eşiğindeydi. Hitler’in kişisel avukatı Hans Frank Hitler’den şeceresinin tüm detaylarıyla araştırılması yönünde bir emir aldı. Bu dönemde parti lideri, Alois’in gerçek babasının, yani Adolf’un büyük babasının aslında bir Yahudi olduğuna dair şantajlar alıyordu. Avukatına bu araştırmayı bir an önce gerçekleştirmesi yönünde yaptığı baskı, bu olayın ortaya çıkabileceğine dair endişelerini kanıtlıyor. İddianın doğruluk payı taşıyabileceğini hissetmiş olabilir.

Frank, Alois’in annesinin Yahudi bir aile olan Frankenbergerler’in evinde hizmetçi olarak çalıştığını ve ailenin ona, oğlu on dört yaşına gelene dek çocuk parası ödediğini ortaya çıkardı. Frank, ailenin on dokuz yaşındaki oğlunun, Adolf’un babası olduğunu söyledi. Buna dair delilin nereden geldiğini açıklamadı ve Alois’in annesi ve aile arasındaki uzun

süreli ilişkiye atıfta bulunmakla yetindi. Mektuplarda şöyle yazıyordu: “Katılımcıların ortak anlayışı... çocuğun, Franken-berger ailesini babalık ödeneğinden sorumlu bırakacak koşullarda dünyaya geldiği yönündedir.” Frank bu bilginin, Flitler’i “derinden yaraladığını” yazdı. Ancak mektuplar hiçbir zaman ortaya çıkmadı.

Bazı tarihçilerin bu hikâyeye dair şüpheleri var. Araştırmalar, Yahudilerin 1856 yılına kadar Graz’da yaşamadıklarını, 15. yüzyılda şehirden sürüldüklerini gösteriyor. Bu, Alois’in doğumundan yirmi yıl sonra gerçekleşmiştir. Ancak, olayın en önemli tarafı bu olmayabilir. Robert Waite’in 1977 yılında yazdığı ve Flitlere dair ilk psikolojik çalışma olan biyografiye göre, “Yahudi kanı taşıyor olabileceğini düşünmüş olması, Hitler için ruhsal bir gerçeklik oluşturdu. Bu, onun karakterini şekillendirip ilkelerini belirlemesini sağladı.”

Hitler in içsel anksiyetesinin bir başka kanıtı, 1938 yılının Mart ayında verdiği karardır. Hitler bir poligon kurmak için bir Avusturya kasabası olan Döllersheim’ın yok edilmesi emrini verdi. Yerleşimciler tahliye edildi, tüm binalar yıkıldı, kilise kayıtları yok edildi ve mezarlık tanınmayacak hâle getirildi. O bölgede binlerce hektarlık boş alan bulunmasına rağmen Hitler özellikle o köyün yok edilmesi emrini verdi. Neden mi? Döllersheim, Alois’in babasının doğum yeriydi ve kanına Yahudi kanı karıştığından şüphelendiği büyük annesinin, yani Alois’in annesinin mezarı burada bulunuyordu.

O

Kırmızı Sırlar

Siyaset liderlerinin sağlığı, her zaman bir örtbas ve düzenbazlık kaynağı olmuştur. Pek çoğu, seçmenlerinin gözünde ters ama istikrarlı bir imaj yaratarak hasta ya da bağımlı bir lider

gibi görülmemek için çeşitli yollara başvurdu. Onların normal insan zaaflarının da üzerinde algılanmaları gerekmektedir.

Ölü Adamın Egemenliği

Sovyet lideri Leonid Berzhnev’in, yaşamının son altı buçuk yılında görsel olarak ölü bir adam (ya da sersemlemiş bir bedendeki uyuşuk adam) olduğu 1988 yılında ortaya çıktı. 1976 yılının ilkbaharında, yedi haftalığına gözden kayboldu. Daha sonra onu bedensel olarak etkisizleştiren büyük bir kriz geçirdiği anlaşıldı. Detaylar hâlâ bilinmiyor ancak uzmanlar bunun bir felç ya da bir kalp krizi olabileceğini düşünüyorlar. Doktorlar onun klinik olarak ölü olduğunu açıkladılar; fakat o bir ülkeye önderlik yapmayı sürdürecek kadar “iyileşti.” 1982 yılında ise öldü. Tarihçi Roy Medvedev’in anlattıklarına göre, “etrafında olup bitenleri algılayamıyor” ve en basit işleri bile yapamıyordu. Günde en fazla bir veya iki saat “çalışıyordu.” Politbüro komünist partisinin kurul toplantıları özellikle onun için kısaltılmıştı -15 veya 20 dakika sürüyordu- ve Kremimdeki ofisine nadiren gidiyordu.

Hastalığının gerçek boyutlarını sadece dört Politbüro üyesi ve bir grup doktor biliyordu. Hiçbir şeyden şüphelenmeyen halkı uyandırmamak için kamu önüne çıktığında çeşitli hilelere başvuruluyordu. Ulusal günlerde Lenin mozolesinin tepesine gizli bir asansörle çıkıyor ve liderlik gösterisini sergiliyordu. Konuşmaları için yazı ekibi uzun sözcükler kullanmama emri almıştı. Bir konuşmayı başarıyla tamamlayıp yerine sağ salim dönüp dönemeyeceği her zaman endişe verici bir durumdu.

Bugün dönemin tarihi kararlarının gölgeli bir güç yapısı ve bilinmeyen bir liderlik altında alındığı anlaşılıyor. Bu tarihi kararlardan biri 1979 yılında gerçekleşen Afganistan işgali, bir diğeri ise Alexander Solzhenitsyn ve Andrei Sakharov (çabalarından ötürü 1975 yılında Nobel Barış Ödülü aldı) gibi isimlerin savaş propagandasıyla Batıda favori olmalarının Sovyet döneminin sonları için bir felakete dönüşmesidir.

Çocukluk Travmaları

1990’larda Sovyetler Birliği’nin dağılması ve devlet arşivlerinin açılmasıyla Lenin’in geçmişine dair, zirveye tırmanmasına olanak veren etkileyici dürtülere ışık tutan başka bilgilere ulaşıldı. Anlaşılan o ki Lenin’in otoriteye meydan okuma güdüsü, mantıklı ve düşünerek tasarlanmış bir eylem planı değil, çocukluğunun ilk dönemlerine uzanan bir karakter özelliğiydi. Duygusuz, soğukkanlılıkla hesaplamalar yapan siyasi bir operatör imajından çok, rahatsız edici bir çocukluk döneminin ve bununla baş etmeyi başaramayan anne-babanın sonucunda ortaya çıkmış bir karakterle karşı karşıyayız.

2000 yılında Kremlin arşivlerini düzenleyen yazarlar, Lenin’in ablası Anna tarafından yazılmış ve çocukluk dönemlerini anlatan bir belgeyle karşılaştılar. 1924 yılında Lenin’in ölümünden kısa bir süre sonra, yetkililer tarafından günlüklere el konmuş ve o günden bu yana mühürlü kasalara kaldırılmışlardı. Bu günlükler, sıra dışı büyüklükteki kafası ve zayıf bacaklarıyla sürekli yere düşme eğiliminde olan dengesiz bir çocuğu, son derece rahatsız genç bir Lenin’i ortaya çıkardı. Dengesini kaybedip yere düştüğünde kendine kızar ve öfkeyle kafasını yere vurmaya başlardı. Pasajlardan biri şöyle anlatıyor: “Küçük Lenin kafasını halıya, hatta ahşap zemine vurdukça, evin ahşap yapısı bir yankı odasına dönüşür ve ses zeminle duvarlarda yankılanırdı.”

Anlaşılan o davranış öyle obsesif bir hâl aldı ki kültürlü olan anne ve babası Lenin’in zihinsel özürlü olduğundan endişelendi. Onu nasıl kontrol edeceklerini bilmiyorlardı. Bu rahatsız edici davranışlar, Lenin’in çocukluğu boyunca devam etti. Üç yaşındayken kasıtlı olarak kardeşinin tiyatro posterlerinden oluşan koleksiyonunun üzerinde tepindi ve doğum günü hediyesi olarak ona hediye edilen oyuncak atın bacaklarını kırdı.

Günlükler, ilk Komünist devletin ve 20. yüzyılın en baskıcı diktatörlüklerinden birinin oluşumundaki gizemlerden birine taze bir bakış açısı getirdi. Lenin’in karakterinde nefret ve düşmanlığın nasıl büyüdüğünü açığa çıkardı. Sonuç olarak Lenin’in çocukluğunda, ailesinin baş etmeyi beceremediği şımarık ve kontrolsüz bir velet olduğunu anlıyoruz. Onların başarısızlıklarının bedelini Rusya -ve tüm dünya- ağır ödedi.

En Büyük Dönek mi?

2001 yılında ortaya çıkan kaynaklar, şu ana kadar itibarının değiştirilmez bir şekilde kesinlik kazandığına inandığımız Stalin’in bile yaklaşık 90 yıl boyunca gizli kalan karanlık bir sırrı olduğunu gösterdi. Bu sır, Stalinden ve Sovyetler Birliği’nden daha uzun yaşadı.

Tahminlere göre Komünist hükümete sözde karşıtlıkları yüzünden kendi vatandaşlarından yirmi milyon insanı öldüren bir diktatörün yeni bir biyografisinde, Amerikalı tarihçi Roman Brackman, 1917 Devrimi’nden hemen önceki çalkantılı dönemde, Stalin’in aslında Çar’ın korkutucu gizli polis servisi olan Okhrana’nın bir ajanı olduğunu ve Lenin hareketine, isyancı aktivitelerini gözlemlemesi için bir casus yerleştirdiğini açıkladı. Brackman’e göre, 1930’larda yapılan katliamların sebebi, Stalin’in sırrının açığa çıkmasından korkmuş olması olabilir.

iddialara göre Stalin’in, ajanı sadece “Vasily” olarak tanımlayan ama aynı zamanda başka bilgiler de içeren Okhra-na dosyası; devrimden dokuz yıl sonra, 1926’da ortaya çıktı.

Bu, sadakati kazanan tarafa kayan Stalin’in, iki yıl önce ölen Lenin’den sonra yeni rejime odaklanan güç mücadelesine girdiği dönemdi.

Bu dosya bir şekilde, Komünist devletin kendi gizli polisi ve KGB’nin öncüsü olan OGPU’nun kurucusu Felix Dzerzhinsky’ye ulaştı. Teoriye göre, Stalin dosyanın bulunduğunu öğrendi ve kısa süre sonra Dzerzhinsky, henüz kırk dokuz yaşında, sözde bir kalp krizine bağlı olarak hayatını kaybetti. Yeni iddialar, Stalin tarafından zehirlenmiş olabileceği yönündedir.

Dosya, Dzerzhinsky’nin belgeleri arasında bekledi ve 1929 yılında bir subay tarafından bulundu. Bu belgeleri, Stalin’in ezeli düşmanı, o dönemde sürgünde olan Leon Trotsky ye ulaştırma girişimi, komplocuların yakalanıp idam edilmeleriyle suya düştü. Kimse Stalin’e, dosyanın tekrar ortaya çıktığını söyleme cesaretini gösteremedi. Bunun üzerine OGPU’nun yeni komutanı dosyayı tekrar sakladı. 1936 yılında Stalin’in hükümetine dair memnuniyetsizliklerin arttığı bir dönemde bir grup askerî yetkili bu delilleri yayımlamayı planladı. Ancak bunu yapamadan başka sebeplerden dolayı tutuklandılar, göstermelik bir duruşmada yargılandılar, suçlu bulunup idam edildiler. Brackman’e göre tam da bu noktada Stalin dosyaya ulaştı ve belgeleri sonsuza dek yok etti.

Bazı tarihçiler konuya şüpheci yaklaşıyor olsalar da, doğru olduğu takdirde, bu bulgu Stalin’in eylemlerinin altında yatan motivasyona farklı bir ışık tutuyor. Bu bilgiler gerçekse Stalin; ideolojik bir partizan olmaktan uzakta, güce susamış ve o gücü elde etmek için bir araçtan diğerine atlamaya hevesli bir adamdı.

Gerçeği bilmemiz pek mümkün değil. Ancak Stalin’in geçmişine dair bir nokta şimdi anlam kazanabilir ve iddianın güçlülüğüne dair ipucu sunabilir. Uzun zamandır tarihçileri düşündürten bir şey, Stalin’in devrimden sonra yüksek rütbelere eriştiğinde bile, doğum kayıtlarında değişiklik yapmak için neden bu kadar çaba gösterdiğidir. Devlet lideri olduğunda, doğum tarihi resmî olarak 9 Aralık 1879 olarak belgelenmiş olmasına rağmen şimdi Stalin’in doğum tarihi 6 Aralık 1878 olarak bilinmektedir. Öyleyse Stalin neden, yaşamının ortasında, kayıtlarında böyle önemsiz bir değişikliği yapmakla uğraşsın? Yeni belgeler buna makul bir açıklama getiriyor. Ajan Vasily için hazırlanan gizli dosyanın, onu açığa çıkaracak gerçek doğum tarihine ve yerine dair bilgiler içeriyor olmasından korkmuş olabilir mi? Başka türlü açıklanamayan bu değişikliği yapmak için bu kadar sıkıntıya girmesinin nedeni bu mu?

Çin Fısıltıları

Günümüzde, Çinli komünist lider Mao Tsetung hakkında yaşamı boyunca ifşa edilenden daha fazla şey biliniyor. Savaş sonrası Çin’de oluşan kahramana tapınma fanatizmi ve Tho-ughts ofChairman Mao ile yayılan parti ilkelerine dair efsanevi vecizeler; Mao için doktrinsel saflık pınarı, hedefe kayıtsız bağlılığın kişileşmesi ve dahası basit bir yaşam tarzının benimsenmesi olarak sembolik bir imaj yarattı. Yüzyıllarca yozlaşmış, sadece kendilerine hizmet eden Çin imparatorlarının ardından ortalığı temizleyecek bir isim olmalıydı ve yaklaşık bir milyar insan öyle olduğuna inanıyor.

Gerçekler ise oldukça üzücü. Öykülerini, Büyük Lider’in ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra, 1990’larda anlatmaya başlayan yakın dostlarına göre Mao emperyalist geçmişin bir yankısıydı.

O, cinsel aktivitenin ömrü uzattığına dair Taocu inancı benimsemişti. Pornografi ve ölçüsüz cinsellik takıntısı vardı.

Doktoru, anılarında Mao’nun obsesif bir kadın düşkünü olduğunu ve ona özel bakire kızlar getirildiğini yazdı. Bu, yaşamı boyunca dikkatle korunan bir sırdı. 1961 yılında bir enfeksiyon taşıyıcısı durumuna düştüğünde, bu enfeksiyonu giderecek ve başkalarına bulaştırmasını engelleyecek basit bir tedavi yöntemini, kendi sağlığına hiçbir zarar vermediği gerekçesiyle reddetti. Yaşamının geri kalanında hastalığın taşıyıcısı olmayı sürdürdü ve bu enfeksiyonu en az bin kıza bulaştırdı.

Mao, kişisel hijyenden son derece uzak bir insandı. Asla banyo yapmazdı. Dişlerini hiçbir zaman fırçalamadı; ama Çin köylülerinin geleneklerine göre, onları her gün yeşil çayla durulardı. Sonuç olarak dişleri yemyeşil oldu.

Proleter bir devrimin lideri olan Mao, yerini aldığı imparatorlardan biraz farklı olarak, liderliğin getirdiği lükslerden keyif aldı. Onun favorisi -kapalı bir yüzme havuzu- 1950’lerin Çin’inde duyulmamış bir lükstü. O lüks içinde sefa sürerken on milyonlarca vatandaşı onun politikalarının neden olduğu açlık ve ekonomik dengesizlik sonucu can verdi. 2005 yılında yapılan bir tahmine göre yetmiş yedi milyon insan öldü. Bu rakam, Stalin ve Hitler’in dönemlerindeki ölümlerin toplamından daha yüksektir.

Mao etrafında şekillenen ve kendisinin özenle işlediği karakter, Çin’in ekonomik ve askerî gelişimine engel olmuş olabilir. Daha rahat bir dönem olan 1994’te, bir Çin gazetesi, Çin’in Kültür Devrimi sırasında ürettiği ve sadık vatandaşların takmaya mecbur bırakıldığı 4,8 milyon metal yaka etiketinin yapımında, 39.600 MiG jet avcı uçağı üretmeye yeterli alüminyum kullanıldığını açıkladı.

AMERİKA - AH AMERİKA!

Okyanusun diğer tarafındaki politika, her zaman anayurdun gerçekten rekabet edemediği bir bereketliliğe sahip oldu. Yıllar içinde, bu iki politik kültür birbirinden ayrıldı. İngiliz politikası eskiye göre daha tedbirli görünüyorsa, Amerika da başka bir yöne sapmış gibi görünüyor. Özgürlükler ülkesinde politikacı ne kadar modernse, saklanması gereken sırlar da bir o kadar sıra dışı oluyor.

Yüksek İdeallerden Gerçek Hayata

Thomas Jefferson’ın aile ilişkilerine bir önceki bölümde değinmiştik. 1801-1809 yılları arasında Amerika’nın üçüncü başkam olarak görev yaptığı dönemde, Fransa’dan Orta Amerika’nın

800.000 mil karelik bölgesini satın alarak ülke topraklarını genişletti ve ülkeyi Napolyon Savaşları’nın dışında tutmayı başardı. Ancak Avrupa güçleriyle her türlü ticareti yasaklayan Ambargo Yasası, Amerikan tüccar ve gemileri için büyük sıkıntı yarattı ve bu olay, tarihçiler tarafından barış zamanında kongre tarafından kabul edilen en baskıcı ve anayasaya aykırı yasa olarak tanımlanmaktadır. Kişisel kazanım açısından Jefferson biraz da kendini düşündü. Beyaz Saray’da geçen sekiz yıllık görev süresinde 10.835 dolarlık kişisel şarap faturası çıkardı. Günümüzde bu rakam 200.000 dolara eşittir. Bu da yılda 25.000 dolar ya da başkanlığı boyunca her ay 2.000 dolar demekti.

Boş Lafa İzin Vermeyen Başkan

1829-1837 yılları arasında Amerika’nın savaş kahramanı başkanı olan Andrew Jackson, 1812 savaşında tümgeneral olarak görev aldığı çarpışmalardan çok, aşk düellolarından aldığı yaralarla ünlüdür. Sık düello yapmasının sebebi, genç yaşlarda eşi Rachel ile evlendiği sırada kendini içinde bulduğu kişisel bir skandaldir. Rachel’ın ilk kocasından boşandığına inanmış ve onunla evlenmişti. Ancak boşanma gerçekleşmemişti ve kocası Jackson ı iki eşli bir kadınla ahlaksızca yaşıyor olmakla suçladı. Resmî boşanma gerçekleşir gerçekleşmez Jackson Rachel’la bu kez resmî olarak evlendi ve ilişkiye dil uzatan herkesle düello yaparak şerefini savundu. Bu şekilde siyaset basamaklarını tırmanırken bir düzine düello yaptı. Rakiplerinden en azından birini öldürdü.

Göğsünde 1806 yılında yaptığı bir düellodan kalma bir mermi vardı. Bu durum apselere ve ciğer ağrılarına neden oldu ve yaşamının geri kalanında ona sıkıntı verdi. Yedi yıl sonra bir başka düelloda omzundan yaralandı. O mermi de hiçbir zaman çıkarılamadı ve yarası sürekli açılmaya müsait bir hâle geldi. Başkanlık döneminde, iç kanama riskini azaltmak için kendini düzenli olarak kanatırdı. Damarını bir çakıyla keser ve bir hizmetçisi kâse tutarken kanın akmasını beklerdi.

Kana susamış itibarı bir ömürlüktü. 1813 yılında askerî komutan olarak Creek yerlilerini bastırmak için güney Gulf bölgesine gönderildiğinde (bugünkü Louisiana), Horseshoe Bend’de birliği Kızılderilileri katletti ve kayıt olarak her ölü Kızılderili’nin burnunun ucunu keserek sayım yaptı.

Hassas Bir Ruh

Tarih onu savaş maceralarındaki kahramanlıklarıyla hatırlıyor olsa da, Jackson duygusal açıdan başkanlık koltuğuna ulaşan en istikrarsız adamlardan biri olarak kabul edilir. Kendisine ve eşine yapılan saldırılar sonucunda paranoyak olmuştu. Anlaşılan pek de cazibeli olmayan Rachel -tıknaz, sessiz ve gösterişsiz olarak anlatılır- 1828 yılının Aralık ayında, seçimlerin hemen ardından, Jackson resmî olarak göreve geçmeden hemen önce aniden öldü. Sosyeteden iki bayanın, onun First Lady olamayacağı yönündeki yorumları Rachel’ı derin bir strese sokmuştu. Bir depresyona sürüklendi, yatağına saklandı ve iki hafta içinde kalp krizi geçirip öldü. O sırada yaklaşık kırk yıldır evliydiler. Jackson, eşinin ölümü karşısında yasa büründü. îki yıl sonra Jackson görev başındayken kabine üyeleri; Jackson ın Kara Kuvvetleri bakanının eşiyle sosyal bir yakınlık kurduğu yönünde dedikodular ortaya atınca Jackson biri hariç hepsini kovdu.

O

İmaj Meseleleri

Abraham Lincoln, 19. yüzyıl Amerika’sının en sevilen başkamdir ve açık sözlülüğüyle, samimiyetiyle ünlüdür (lakabı Dürüst Abe’ydi). O aslında medyayı kullanma sanatını ilk öğrenenlerden biriydi. Fotoğrafçılığın, bir siyasetçinin sanatı olmaya başladığı bir dönemde Lincoln dezavantajlı taraftaydı. Dış görünüşü pek cazip değildi. The Times m Washington muadili İç Savaş sırasında onu, “uzun boylu, sıska, çelimsiz, aşağı yukarı 1,80 boylarında, kambur, ayaklarıyla tamamen orantısız sıra dışı boyutlardaki elleriyle upuzun kolları olan kambur bir adam” diye tanımladı. Amerikan gazeteleri daha da acımasızdı. Biri ona, “Illinois babunu” dedi. Bir diğeri, “zavallı görünümlü gariban... görünüş açısından kara kuru, hindistancevizi satıcısı, at hırsızı ve bekçi arası bir şey. Sevimsiz ve çirkin, sıska bir Yankee” diye yazdı. (Tıp tarihçileri bugün Lincoln’ün Marfan sendromundan muzdarip olduğunu düşünüyor. Bu, sıra dışı boyutlarla ve sıska görünümle anlaşılabilen bir genetik rahat-sizliktir. Bu rahatsızlık Lincoln ün ölümünden yaklaşık otuz yıl sonra belirlendi.)

Dolayısıyla Lincoln kongreye aday olduğunda iskelet gibi görünmemek için fotoğrafçısından resim üzerinde oynamalar yapmasını istedi. Bu, manipülatif fotoğrafçılığın ilk örneklerinden biridir. 1860 yılında başkanlığa aday olduğunda dış görünüşü daha da kötüydü. Bazı resimlerde başka bedenlerin üzerine Lincoln’ün kafası oturtuldu. Daha sonradan eski başkanlar Andrew Jackson ve Martin van Burenin yanı sıra başka senatörlerin de bedenlerinin kullanıldığı anlaşıldı. Anlaşılan o ki bu, Amerika’nın kuruluşunda yaygın bir uygulamaydı ve kimse bundan rahatsızlık duymadı.

0

Görünüme Dikkat

Amerikan siyasetindeki en meşhur aldatmacalardan biri, Franklin Roosevelt’in tekerlekli sandalyeye mahkûm olmasının saklanmasıydı. 1921 yılında, henüz otuz dokuz yaşındayken bir felç geçirdi. Bu dönemde siyasi kariyeri hızla yükseliyordu. 1920 seçimlerinde Demokrat partiden başkan yardımcılığına aday olmuştu; ancak parti seçimi kaybetmişti. Roosevelt bir daha bacaklarını kullanamadı. Göz önüne çıktığında bacakları pantolonunun altında destekleniyor, bu da onun bir baston veya bir korumasının yardımıyla “yürüyor” görünmesine olanak veriyordu. En yakın dostları durumunu biliyordu ve basın şirketlerinin ileri gelen üyeleri basın konferanslarından önce onun tekerlekli sandalyesinden kaldırıldığına şahit olmuşlardı. Ancak sözlü bir anlaşma, kimsenin Roosevelt’in engelliliğinin boyutlarını dış dünyaya açıklamayacağını garanti ediyordu. Başkanlığın ve dolayısıyla hükümetin zayıflığını ima edeceği korkusuyla Roosevelt hiçbir zaman tekerlekli sandalyeyle görünmedi. Bu aldatmacanın boyutlarını şöyle anlatalım; başkanlık kütüphanesinde bulunan 35,000 fotoğrafından yalnızca iki tanesinde tekerlekli sandalyeyle görünüyor.

Sonuna Kadar

Roosevelt’in başkanlık süresi (1933-1945) uzun bir kriz dönemiydi. O başkanlığa geldiği dönemde dünya Büyük Buhran ı yaşıyordu, dördüncü ve son görev süresinde ise ikinci Dünya Savaşı’nın sonlarıydı. Bacağındaki desteklerden ilk kez 1945 yılında, ölümünden beş hafta önce söz etti. Yalta’daki önemli bir savaş sonrası konferanstan dönüyordu, çok hastaydı, ölmek üzereydi ve kongreden raporunu oturarak sunmak için izin istemişti. Roosevelt dördüncü başkanlık görevi için yarışırken imajını zedelemesini istemediği için son başkan yardımcısı Harry Truman bile hastalığının boyutlarından habersizdi. Roosevelt tekrar başkan seçildi. Dolayısıyla Nisan 1945’te, Avrupadaki savaş sona ermeden üç hafta önce gerçekleşen ani ölümünde, Truman dünya tarihinde başkanlık ofisindeki dönüm noktası için tamamen hazırlıksızdı.

O

Gölgeli İdare

Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında başkanlık yapan Woodrow Wilson Ekim 1919’da ciddi bir felç geçirdi ve görevdeki son bir buçuk yılında tüm işler, evleneli henüz dört yıl bile olmayan (ikinci) eşi Edith tarafından yürütüldü. Wilson’ın kişisel projesi olan Milletler Cemiyeti’ne katılımı senatonun onaylayıp onaylamaması gerektiğine dair tartışmalar yapılırken savaş sonrası Amerika çok hassas bir dönemden geçiyordu. Milletler Cemiyeti, günümüzdeki Birleşmiş Milletler’in öncüsüydü ve bir barış organizasyonu kurmak için gerçekleş-tirilen ilk girişimdi. Beyaz Saray’da, göreve başkan yardımcısı Thomas Marshall geldiği takdirde -ki idare tarzı açısından öyle olacaktı- bunun bir felaket olacağı düşünülüyordu. Marshall bu beklenti karşısında fiziksel olarak yıprandı. Bunun üzerine, resmî olmasa da devreye Edith Wilson girdi. Wilson’in tüm toplantılarına katıldı, kabine üyeleri için bekçi görevi gördü, başkana gönderilen tüm belgeleri elden geçirdi ve ona tavsiyelerde bulunmak için her şeyi önceden inceledi. Wilson, kendi adının altına imza atamayacak kadar güçsüz kalmıştı ve resmî belgeleri imzalarken Edith elini tutarak ona yardımcı olurdu. Bazen atılan titrek imzalar, onun başkanlık imzaları attığı yönünde endişelere neden olurdu. Edith’in baskın rolü; önemli siyaset adamları, özellikle de Wilson’in düşmanları arasında sürtüşmelere ve şüphelere yol açtı; ancak Edith’in devlet ilişkilerindeki gerçek rolünün boyutları, kocasının başkanlık süresi bitinceye kadar anlaşılamadı.

O

İyileştirilen İmaj

Belki de bir başkanın sağlığıyla ilgili en tuhaf aldatmaca, 1893 yılında ikinci görev süresine başladıktan hemen sonra kanser nedeniyle çenesinin yarısını aldıran Grover Cleveland döneminde yaşandı. Devlet başkanın sağlığıyla ilgili sorunların, 19. yüzyılda en büyük düşüşü yaşayan ekonomiyi daha da etkileyeceği endişesiyle operasyon gizli tutuldu. O dönemde iki yüz banka kapandı, sadece altı ay içinde 8.000 kurum iflas etti ve işsizlik oranı yüzde yirmilere çıktı. Fark edilme olasılığını azaltmak için büyük bir kurnazlıkla operasyon New York’ta Doğu Nehri’nin ortalarında bir yatta gerçekleşti. Cleveland’in yüzüne normal bir görünüm vermek için çenesinin içine sahte, lastik bir çene monte edildi ve operasyon çok başarılı oldu.

Görev süresi ve sonrasında bu sır itinayla saklandı; gerçekler ancak ölümünden dokuz yıl sonra, 1917 yılında ortaya çıktı.

Sonuçta Camelot Bir Peri Masalıydı

Günümüz okurları için John F. Kennedy bugün, görev süresi boyunca yakaladığı başarılarla değil; karanlık yönleriyle tanınıyor. Obsesiflik sınırlarında dolaşan kadın düşkünlüğü, başkanlık döneminin teması hâline geldi; göreve başlama törenlerinden biri sırasında karısı aşağıda dans ederken Kennedy nin bir odada üçlü seks yaptığı iddia edilmektedir. Ancak gezegendeki en güçlü pozisyondayken karar alma kalitesi için çok daha önemli ve daha az bilinen bir gerçek, Kennedy’nin görev süresi boyunca ağır bir ilaç bağımlısı olduğudur. Amfetaminlere karşı güçlü bir bağımlılık geliştirmişti ve ilaçların dozu haftada dört kez özel doktoru tarafından artırılıyordu.

Kennedy gençliğinde Amerikan futbolu oynarken ciddi bir şekilde yaralanmıştı ve bu durum, ikinci Dünya Savaşı sırasında Pasifik’te devriye botu komutanı olarak hizmet verdiği aktif görevi sırasında kötülemişti. Sürekli sıkı ve rahatsız bir sırt desteği takarak rahatlamaya çalıştı. Ancak I960 yılında seçim kampanyası sırasında, New Yorklu Doktor Max Jacobson ile tanıştı. Jacobson, 1960’lar Amerika’sının yeni yeni ortaya çıkan uyuşturucu kültüründe ünlülere vitaminler, hormonlar, steroitler ve hayvan organ hücreleri içeren amfetamin bazlı karışımlar enjekte ediyordu. Müşterilerinin ona “Bay iyi Hisset” lakabını takmaları tesadüf değildi.

Zahmetli bir programa ayak uydurmaya çalışan Kennedy, rakibi Richard Nixon ile yapacağı ve televizyonda ilk kez yayınlanacak olan müzakereye hazırlanmak için rahatlamaya ihtiyaç duyuyordu. Bu müzakere, kampanya için hayati bir karşılaşmaydı ve seçim efsanelerine göre Kennedy genç ve güçlü imajı ve ustalığıyla, (yine tesadüfen hasta; ancak daha bitkin olan) rakibi karşısında başarısını kanıtlamıştı.

Jacobson’ın kendi anlattıklarına göre ilk enjeksiyon Kennedy’nin tüm fiziksel ağrılarına son vermiş, sistemine bir sıcaklık yaymış ve onun hem soğukkanlı hem de uyanık davranmasını sağlamıştı. Başkanlığa seçildikten dört ay sonra, Kennedy sırt ağrıları için tekrar Jacobson’a başvurdu ve enjeksiyonlar düzenli bir hâl almaya başladı. Başlarda doktor haftada bir kez uğruyordu; ancak kısa sürede bu sayı haftada üçe, dörde yükseldi. Kennedy enjeksiyonların içeriğini hiçbir zaman sormadı, Jacobson ona hiç söylemedi.

1961 yazında Kennedy amfetaminlere klinik olarak bağımlıydı. “Tedavi”, Kennedy nin suikastına kadar devam etti ve son enjeksiyon, Dallas’a yaptığı talihsiz geziden yedi gün önce gerçekleşti.

Hapla Ateşlenen, Sanrılar Gören Bir Kötürüm

Sergilediği dinç ve dinamik imajın aksine, Kennedy sırtındaki ağrılara ek olarak çeşitli şikâyetleri olan bir enkazdı. Doktorları ona çeşitli ilaçlar ve enjeksiyonlar şart koşmuştu (bir günde sekiz civarında ilaç alıyordu). Böbreküstü bezlerini etkileyen ölümcül bir hastalık olan Addison hastalığı için hidro-kortizon ve testosteron; ağrı kesici olarak kodein ve metadon; enerji kazanmak için tiroit hormonu ve Ritalin; sakinleşmek ve rahat uyumak için barbitüratlar ve enfeksiyonlarla mücadele etmek için gama globülin kullanıyordu. Amfetaminler de kısa süreli uyarıcı etkisi sağlıyordu. Dolayısıyla Kennedy’nin sık sık iniş çıkışlar yaşadığını görürüz. Bu ilaçlar onu zaman zaman atik yapıyor, bazen de dermansız bırakıyordu.

Şiddetli tedavilere ihtiyaç duyduğu kesindi. Fiziksel ağrıları öyle yoğundu ki hastalıklarını basından saklaması gerekiyordu.

Yardım almadan sol ayağına çorap veya ayakkabı giyemiyordu. 1961 yılında, Air Force One i¹ yardımla bindirilmesi gerekti. Meraklı gözlerden uzakta, uçağın basamaklarını birer birer çıkıp indi. Bir biyografi yazarının tahminine göre, öğle uykuları ve erken yatma saatleri göz önünde bulundurulduğunda Kennedy başkanlık süresinin yarısını hasta bir şekilde yatağında geçirdi.

1950’lerin sonlarında yapılan araştırmalar, amfetaminlerin olası zararlı sonuçlarını gösterse de o dönemde bu ilaçların etkileri tam olarak bilinmiyordu. Günümüzde bu ilaçların ruh hâlini değiştirici etkileri olduğu bilinmektedir ve bu da uyuşturucu bağımlıları arasındaki popülaritesinin asıl nedenidir. Bu etkilerden bazıları paranoya ve işkence sanrıları, görsel ve sesli halüsinasyonlardır (diğer bir deyişle “bir şeyler görüp sesler duyma”). Medikal bir açıklamaya göre amfetamin, şizofreniye yakın bir psikoza neden olmaktadır.

Dünya Ellerinde

Soğuk Savaş’ın zirve yaptığı dönemde, Özgür Dünyanın lideri bu durumdaydı. Onun görev süresinde Batı, savaş sonrası komünizmle iki önemli kriz yaşadı: Berlin Duvarı ve Küba Füze Krizi. Şimdi nükleer bir soykırım yaşamamış olmamızı sadece şansa bağlamamız mümkündür.

Ateşlenen Fitil

Kennedy’nin tek kusuru kadın düşkünü ve uyuşturucu bağımlısı olması değildi. Ölümünden tam otuz beş yıl sonra ortaya çıkan belgeler, Kennedy’nin itibarını yepyeni bataklıklara sürükleyen yeni, üçüncü bir boyut kazandırdı. Buna göre Kennedy, multi-milyon dolarlık hükümet anlaşmaları için sa-vunma şirketlerinden rüşvet almıştı. Aynı zamanda silah üreticilerinin şantaj tuzaklarına da düşmüştü. Yaşadığı suikastın Kennedy’yi, sonuçta başkanlığını tehlikeye atabilecek bir dizi tehditten kurtardığı kesindir.

Eski asker, araştırmacı gazeteci ve Washington üyesi Seymour Hersh, 1997 yılının Kasım ayında gerçek Camelot’u gözler önüne sererek tüm dünyayı şok etti. Kennedy’nin cinsel suçlarının detaylarını açıklamak, zaten bilinen suçlarına yenilerini eklemişti. Ancak uygunsuz finansal girişimlerinin detaylı açıklamaları yeni bir konuydu. Kennedy, içgüdülerini kontrol edememesiyle tanınıyor olabilir; ancak hiçbir zaman satın alındığından şüphe edilmemişti.

Açıklamalardaki bağlantı, Kennedy’nin dostu Frank Sinatra’nın eski kız arkadaşı Judith Exner’di. Kennedy de Ex-ner ile iki yıl süren bir ilişki yaşadı. Bu ilişki, I960 seçim kampanyalarında başlamış ve 1962 yılının ortalarına kadar devam etmişti. Varlığı büyük bir sırdı. Ancak ilişki sona erdikten kısa süre sonra Exner’in oturduğu daire, silah üreticisi General Dynamics’in güvenlik görevlileri tarafından basıldı. O dönemde şirket, bir sonraki nesil TFX kod adlı savaş uçaklarının üretimi için Boeing ile çetin bir rekabet içerisindeydi. (TFX daha sonra F-111 oldu, Amerikan ordusunun sahip olduğu en kötü performansa sahip jetler!)

Multi-Milyon Dolarlık Sessizlik

O dönemde Pentagonun neden bu şirketi seçtiği tartışmalı bir soruydu. Yeni açıklamalar ise daha karanlık bir yanıtı işaret ediyor. General Dynamics ihalenin peşindeydi. Bir önceki yıl dört yüz milyon dolar kaybetmişti. 6.5 milyon dolarlık TFX anlaşması ise onlar için umut ışığıydı. İhaleyi kazanabilecek favori şirketlerden biri, General Dynamics’in rakibi Boeing’di.

Rekabetin her aşamasında Boeing öncü olarak kabul ediliyordu. Dolayısıyla 1962 yılının Kasım ayında ihalenin General Dynamics’e verildiği açıklandığında, endüstri ve kongredeki pek çok insan bu karara bir anlam veremedi. Hersh’e göre, General Dynamics Kennedy nin Exner ile ilişkisinden haberdardı, dairesinden ilişkiyi ispatlayan deliller topladılar ve bunları kararı değiştirmek için kullandılar.

Hersh ile görüşmesinde Exner, ilişki sırasında Pentagon ihalelerini direkt olarak Beyaz Saraydaki Kennedy ile halletmek isteyen California’lı işadamlarından ödemeler almak için aracılık yaptığını itiraf etti.

TFX kararı öyle anormaldi ki senato konuyla ilgili oturumlar başlattı. Bu oturumlar Kennedy’nin ölümüyle askıya alındı ve bir daha gündeme gelmedi. General Dynamics TFX’i üretti. 1966 yılında TFX’in maliyetleri üçe katlandı. Bu da yetmezmiş gibi bir uçak gemisine iniş yapamayacak kadar ağır olduğu anlaşıldı. 1968 yılında donanma sözleşmeyi tek taraflı feshetti. Kongre önünde ifade veren bir amiral, “Hristiyan âleminde tüm güçler bir araya gelse, o uçaktan bir savaşçı yapılamayacağını” söyledi. FFava kuvvetleri uçakların çok az bir kısmını satın aldı. 1970 yılında, her bir uçağın maliyeti neredeyse on katma yükseldi. Bu da uçak başına 2.8 milyon ila 22 milyon dolar arasındaydı.

Sonuçta, Amerikan ordusunun tahminlerine göre 400 milyon dolar (günümüzde iki milyar dolar) havaya savruldu. Sadece küçük bir sırrı saklamak için.

Zirve Yolundaki Yalanlar

Kennedy, yirmi altı yaşında bir torpido devriye gemisinden sorumlu Donanma teğmeniyken Pasifik’te yaşadıklarının ardından kendini savaş kahramanı olarak kabul ettirmeyi başardı. Bağlantıları sayesinde göreve atandı ve 1943 yılının yaz ayında devriye gemisi, bir Japon gemisinin saldırısına uğradı. On üç kişilik mürettebattan ikisi öldü; ancak Kennedy yaralı arkadaşlarını gemiden arta kalan batmamış bir parçanın etrafına toplayıp en yakın adaya yüzmelerini sağladığında liderliği tarihe yazıldı. Kennedy, yüzemeyecek kadar yaralı olan adamlarından birine, dişleriyle adamın yeleğini tutup onu saatlerce güvenli bir bölgeye çekerek yardım etti.

Ödülü Donanma Madalyası, Purple Heart (Mor Kalp madalyası) ve meşhur bir Amerikan klanının kahraman üyesi olarak aniden gelen şöhret oldu. Ancak bu yaşanan maceranın aslında Kennedy’nin hatası olduğu sonradan anlaşıldı. Kennedy gözcü olarak, gözleri körlük derecesinde bozuk olan bir adamı seçmişti. Adam dev geminin yaklaştığını bile görmemişti.

Diğer sorular ise Kennedy’nin ödüllendirilmekten çok askerî mahkeme tarafından yargılanması gerektiğini işaret eder nitelikteydi. Gizlice geminin cankurtaran botunun içine ağır silahlar saklamış, mürettebatın hayatını tehlikeye atmış ve prosedürün aksine, bazı askerlerin uyumasına göz yummuştu. Ancak takip eden soruşturmanın başındaki yetkili, Kennedy ailesinin eski bir dostuydu. Böylece Kennedy tüm suçlamalardan muaf tutuldu ve madalyalarına yenilerini ekledi.

Amerikanın en meşhur ailesinden gelen altın çocuğa alkışlar yağarken bu olaydan haberdar olanlar, Kennedy’nin liderlik kalitesine farklı bir anlam getiren bu tuhaf gerçeği görmezden geldiler. Dört yıl içinde Kennedy kongreye girdi ve yirmi dokuz yaşında bir daha geriye bakmadı.

Şöhret ve Unvan

Senatör olduğu sırada kendinden önce gelen sekiz senatörün siyasi başarılarını anlattığı Profiles in Courage adlı kitabıyla kalıcı bir şöhrete sahip oldu ve bu kitap 1957 yılında biyografi dalında Pulitzer Ödülü kazandı. Kitap günümüzde'hâlâ ünlü Amerikalı meclis üyelerinin, dönemlerinin önemli siyasi değişimleriyle nasıl yüz yüze geldiklerini analiz eden klasik bir yapıt olarak kabul edilir. O dönemde Kennedy bu kitabın yarattığı şöhretten faydalandı ve maharetle sergilenmiş edebi tasvirleriyle kendi politik zekâsını üst düzeye çıkardı. Oysa şimdi tek bir kelimesini bile kendi yazmadığı anlaşılıyor.

Kitap yayımlandıktan kısa süre sonra kitabı aslında Kennedy’nin danışmanı ve sözcüsü Ted Sorensen’ın yazdığı dedikoduları yayıldı. (Kennedy kitabın önsözünde, ne yaparsa yapsın, Sorensen’a olan “borcunu ödemeyeceğini” yazmıştı.) O dönemde hem Sorensen hem de Kennedy bu iddiaları reddettiler. Kennedy’e ise şöhretin tadını çıkarmak düştü.

2008 yılında, sekseninci doğum gününde yayınladığı anılarında Sorensen Wall Street Journals, dedikoduların aslında büyük ölçüde doğru olduğunu anlattı. Kitabın pek çok bölümünde ilk taslakları o hazırlamış ve “cümlelerindeki sözcüklerin seçimine yardımcı olmuştu.” Kennedy kitap yayınlandıktan sonra Sorensen’a ilk beş yıl için teliflerin yarısını önererek onu şaşırtmıştı. Sorensen, Kennedy’nin bu cömertliği nedeniyle kitapla ilgili ön plana çıkma arzusundan caydığını söyledi.

Yine Yeniden

Bu, Kennedy’nin yazarlık konusundaki ilk dalaveresi değildi. İlk kitabı, 1930’larda Britanya’nın silahlanma konusundaki ağırkanlılığım anlatan Why England Slept, 1940’lı yıllarda Kennedy’nin Harvard’dan ayrıldığı dönemde yazılmıştı. Sözde Kennedy’nin bitirme tezi olan kitap, Kennedy’nin babasının yakın dostu ve köşe yazarı olan Arthur Krock’un sağladığı araştırmalara dayanıyordu. Kitap daha sonra The New York

Times’da yayımlanan övgü dolu eleştiri yazısıyla ün kazandı. Bu yazının yazarı da aynı Arthur Krock’tı.

¹

ABD başkanlarını taşıyan başkanlık uçağı.

O

Hilebaz Taklitçi

Görünüşe göre 1962 yılında Richard Nixon da gidişata ayak uydurdu. 1960 seçimlerinde bozguna uğramış başkan adayı olarak Nixon seçimler sonrası boşluğa düştü ve Kennedy gibi o da yazmaya başladı. Aynı şekilde bu yazdıkları, derinlemesine bir siyasi analiz olarak yazarını üne kavuşturan bir kitaba dönüştü. Six Crises, adını Nixon’in kariyeri boyunca karşılaştığı altı krizden alarak onun meclis üyeliğinden senatörlüğe ve başkan yardımcılığına giden kişisel, siyasi yolculuğunu anlatıyordu. Yaşam öyküsünü yazmanın onun için “olgunlaştırıcı” bir deneyim olduğunu iddia etmişti. Sonradan anlaşıldığı üzere, son başkanlık seçimini ele alan son bölüm dışında, kitabın tamamını bir Associated Press gazetecisi olan Alvin Moscow yazmıştı. Şimdi düşündüğümüzde, bu kitap belki de Nixon’in statüye olan yaklaşımını, kendisinin hedeflediğinden daha net bir biçimde anlatmaktadır.

$

Tuhaf Yaratık

Kennedy nin halefi Lyndon Johnson, “Refah Toplumu” programıyla Amerika’da en önemli sosyal değişimleri getiren başkan oldu. Ayrıca modern çağda Oval Ofis’i işgal eden en edepsiz başkanlardan biriydi. Dünya üzerindeki en güçlü ofisin yüzeysel saygınlığının altında, Teksaslı bir cahilin arıtılmamış cehaleti yatmaktadır. Bir insanı ormandan alıp şehre getirebilirsiniz ama onu adam edemezsiniz...

Dört dörtlük bir Washington vurguncusu -onunki başkanlar arasında en uzun ikinci kongre kariyeridir: Temsilciler meclisinde on iki yıl, ardından senatoda tın iki yıl görev yapmıştır- Johnson, gençliğinden beri gözü başkanlık koltuğunda olan bir siyasetçiydi. (1960 seçimlerinde Kennedy’nin başkan yardımcısı adayı olduğunda, senatodaki yerinden olacağı endişesiyle Teksas yasalarını değiştirdi. Böylece aynı anda iki göreve de aday olabilecek ve Kennedy ile seçimi kazanamadığı takdirde Washington’da bir deneme daha yapmak için yerini sağlama alabilecekti.) Onun beklediği an, beklenmedik bir şekilde 1963 yılının Kasım ayında Dallas’ta yaşanan travmanın tam ortasında geldi. Kennedy’nin suikastından sadece iki saat sonra başkanlık yemini etmek üzereyken Kennedy’nin annesine söylediği sözler hem çok talihsiz ve belirsiz hem de bir o kadar açıklayıcıydı: “Bayan Kennedy, kendimizi şanslı hissediyoruz.”

Dallas'ta Tuhaf Davranışlar

Bazıları, başkan olmak için herkesi harcayabileceğini söyledi. Bazıları ise tam da bunu yaptığını iddia etti. O dönemde Johnson’ın metresi olan Madeleine Brown, 2002 yılında ölmeden hemen önce, Kennedy suikastından bir gece önce Johnson’ın -Dallas’a başkandan önce gelmişti- I960 seçimlerinde başkan adayı olamamasının verdiği üç yıllık kırgınlığın birikimiyle gizemli davranışlar sergilediğini anlattı. Teoriye göre 1963 yılının sonlarında Johnson bir sonraki seçimlerde başkan yardımcılığından alınacağından endişeleniyordu ki öyle de olacaktı. Rüşvet suçlamalarına karıştığı söyleniyordu ve bu, bir kongre soruşturmasında ortaya çıktı. Brown’a göre Johnson, Kennedy’nin gözüne batmaya başlamıştı. Brown gazetecilere, “Eğer suikast o gün gerçekleşmeseydi, Lyndon büyük olasılıkla hapse girerdi; ondan kurtulurlardı. Bu olayların içinde o da vardı” dedi.

Brown un söylediğine göre Johnson Dallas’a gelir gelmez geç saatlerde Kennedy karşıtlarının düzenlediği bir partiye katıldı. Yoğun iş programı göz önüne alındığında Johnson’ın sosyal bir aktiviteye katılması Brown’u da şaşırtmıştı. Johnson hemen partiye katıldı ve bazı politikacılarla uzaklaşıp kapalı kapılar ardında zaman geçirdi. Kısa süre sonra Johnson yüzü kıpkırmızı, endişeli tavırlar sergileyerek döndü. Brown’un yanma geldi, elini tutup sert bir şekilde sıktı ve kulağı tırmalayan bir fısıltıyla konuşmaya başladı. Brown bu anı şöyle anlattı; “Kulağıma sessiz bir şekilde fısıldadı, bir aşk mesajı değildi belki ama asla unutmayacağım bir mesajdı: ‘Yarından sonra o lanet olası Kennedy’ler bir daha beni küçük düşüremeyecekler -bu bir tehdit değil- bu bir söz!’”

Başkanı öldürüldükten kısa süre sonra Johnson’ın “kendini şanslı” hissetmesine şaşmamalı. 2007’nin Nisan ayında yayımlanan Rolling Stone dergisine göre, uzun zaman CIA’de görev yapan ve Watergate skandalında komplocu olarak bilinen Howard Hunt, 2007 yılının Ocak ayında ölümünden kısa süre önce bu olayı oğluna anlatmıştı.

Sıra Dışı Yönetim

Başkanlığı döneminde, yakınları tarafından “Johnson tedavisi” olarak adlandırılan güçlü ama tuhaf bir siyasi etki yarattı. Büyük miktarlarda şiddet ve sevgi karışımı bir yöntemi vardı. Bir yorumcu onun bu tarzını şöyle açıkladı: “İstediğini elde etmek için yakalar, dokunur, tatlı sözlerle kandırır, pohpohlar, tehdit eder, söz verir, pazarlık eder, küfür eder, öper, gereken her şeyi yapar ve amacına ulaşmak için ne yapması gerektiğini de tuhaf bir şekilde bilirdi.”

Tavrı kabaydı. William Doyle’un 1999 yılında yazdığı ve başkanlık mizaçlarını anlatan efsanevi kitabı inside the Oval

Office, bir meclis üyesinin Johnson için “Tam bir köylü; herkesin içinde kasıklarım kaşır ve burnunu karıştırırdı” dediğine yer veriyor. Cinsel ayrımcılığı hat safhadaydı. Bir başka biyografi yazarı, kilo alan sekreterleri nasıl azarladığından söz ediyor. Johnson, sekreterler masasından uzaklaşırken “görüntünün” kusursuz olması gerektiğini şart koşmuştu. “Teyzeme bakmak istemiyorum. Güzel, alımlı bir kalça görmek istiyorum.” Hatta bir keresinde asistanlarından birini azarlamış ve dağınık masasına, “masayı hemen topla yoksa bu gece gelir kendim toplarım” yazılı bir not bırakmıştı. Johnson, etrafındaki insanların mevkisi ne olursa olsun, onlar için bir tehdit unsuru olmaktan keyif alıyordu. (Johnson’a dair çıkarılan psikolojik profil, bunun aşırı korumacı bir annenin etkisi olduğunu açıkladı. Annesi oğlunun başarılı olması için elinden geleni yapmış, onu sevgi ve ilgiye boğmuş, onu bale ve keman dersleri almaya zorlamıştı. Dolayısıyla Johnson tüm hayatını erkekliğini kanıtlamaya çalışarak geçirmişti. Hatta Alamo’da öldüğünü iddia ettiği bir akrabası olduğunu bile uydurmuştu.)

Sık sık asistanlarını siyasi görüşmelerini yapmak üzere özel banyosuna davet eder, kendi de klozete otururdu. Bir asistanı Arthur Goldschmidt, Johnson’un Birleşmiş Milletler’le ilgili bir görüşmeyi bu şekilde gerçekleştirdiğini yazdı. “Tuvaletini yaptı, tıraş oldu, ardından duş aldı ve bu sırada, yaptığı sanki dünyadaki en normal şeymiş gibi konuşmasını sürdürdü, bense banyonun kapısında bekledim.”

Hiçbir şey iş görüşmelerine engel olmadı. Johnson bu davranışı alışkanlık hâline getirmişti. Onunla ilgili bir hikâyeye göre aynı şeyi senatörken de yapmıştı. Ancak bu kez Capitol Hill’deki ofisinde Johnson havalı bir şekilde (lavaboya) işerken söylediklerini yazmayı sürdüren bir bayan asistandı.

Saklayacak Bir Şey Yok

Senatör olduğu dönemde 1955 yılında ciddi bir kalp krizi geçirdi ve doktorun talimatıyla yatak istirahatına çekildi. Bir ziyaretçinin anlattığına göre, Johnson yatakta yan yatmış, bir yanında asistanları ve sekreteri, diğer yanında ise hemşiresi, işlerini yürütüyordu. Johnson sekreterine yazması gerekenleri dikte ediyor, aynı anda odada üç televizyon bangır bangır çalışıyordu. Ve o anda ziyaretçi, hemşirenin neden odada olduğunu fark etti; Johnson’a lavman yapıyordu.

Zaman zaman Johnson ın bu özel alışkanlıkları, gözler önündeki eylemlerine taştı. Etkileyici eserinde biyografi yazarı Robert Dallek, Johnson m bir elinde birasıyla otoyolda 140 km./s. hızla araç kullanırken gizli servisten dostlarının (ve gazetecilerin) ona yetişmeye çalıştıklarını anlatıyor. Bir keresinde Teksas’taki çiftliğinde bir grup kadın gazeteciyi arabasına almış ve yine hızla ilerleyip korkudan ne yapacağını şaşıran hayvan sürüsünün içine dalmıştı. 1960’lı yılların başlarındaki hürmetkâr basın ordusu bu olayı çok fazla irdelemedi; ancak yine de bu, siyaset adamının gerçek yüzünü ortaya koymaya yetmişti.

Sonuçta Johnson hakkında son yirmi yıldır ortaya atılanlara bakıldığında gerçekler ortada: Johnson tam bir hanzoydu.

Etki Altında Bombalama

Richard Nixon’in kusurları, bitmek bilmeyen kâbusu Watergate skandalıyla ortaya çıkmıştı. 1994 yılındaki ölümünden yıllar sonra ortaya çıkan ve pek de bilinmeyen bir diğer özelliği ise Beyaz Saray’ı kasıp kavuran skandal ve örtbastan önce, her şey yolundayken sahip olduğu akli durumun boyutlarıydı. Anthony Summers’ın 2000 yılında yazdığı biyografiye göre, Nixon ruh hâlini etkileyen ilaçlar alıyordu ve bu ilaçlar danışmanlarını öyle endişelendiriyordu ki askeri amirlere, Savunma ya da Dışişleri Bakanlığından onay almadan Nixon’dan aldıkları emirleri uygulamaya koymamaları talimatını vermişlerdi.

Daha 1970’te, başkan seçildikten iki yıl sonra, Beyaz Saray doktorunun bilgisi olmadan Nixon gizlice Dilantin kullanmaya başladı. Dilantin, yan etkileri arasında hastanın akli dengesini bulandırma, kafa karışıklığı, hafıza kaybı ve algısal işlev bozukluğuna yol açma gibi unsurlar bulunan bir ilaçtı. Bu sırada Nixon, Güneydoğu Asya’daki savaşın planlamasını yapıyor ve Kamboçya’yı bombalamaya başlıyordu. Dönemin Savunma Bakanı James Schlesinger, fonksiyonel olmadığı belli olan Oval Ofis’te siper rolü gördüğü için kendiyle gurur duyduğunu söylüyor ve bu durumu doğruluyordu. “Anayasayı korumakla eş anlamlı olduğunu söyleyebilirsiniz.”

Bunun yanında Nixon içkiye düşkündü ve uyku ilaçlarını alkolle karıştırırdı. Acil pek çok durumda, hiçbir şey yapamayacak hâlde olduğu bilinmektedir. 1969 yılında Kuzey Kore Hava Kuwetleri’ne ait bir casus uçağını vurduğunda sarhoş Nixon misillime olarak bir nükleer bomba atılması emrini verdi. Ordu ise komutanından aldığı emri görmezden geldi.

Rolünü Oynamak

Henry Kissinger’ın 1999 yılında yayımlanan kitabında, Nixon’ın yine bir başka tehlikeli özelliği anlatıldı. Kissinger’ın gözlemlerine göre Nixon aşırı derecede güvensizdi. Dostlarını ve ziyaretçilerini etkilemek için statüsünü kullanmayı severdi. 1969 yılında Filistinli korsanlar bir Amerikan uçağını kaçırdı ve Damascus havaalanında karşı kuvvet gösterdiler. Nixon dostlarıyla otururken bu acil durumla ilgili bir telefon aldı. Belli ki onları etkilemek için telefonda, “Havaalanını bombalayın” talimatı verdi. Ertesi gün Nixon, Kissinger’a konuyla ilgili bir şey yapılıp yapılmadığını sorduğunda ve karşılığında

“hayır” cevabı aldığında, sadece “İyi” diyerek yanıtladı.

Kissinger’a göre, Nixon’in “Tricky Dicky” (numaracı) lakabını almasının nedeni, yüz yüze çelişkiye düşmekten hoş-lanmamasıydı. Bir teklifi beğenmemişse farklı bir karar alır ancak bu kararı konuyla ilgili kişilere bildirmezdi ve dolayısıyla o insanlar kendilerini kandırılmış ve yanlış yönlendirilmiş hissederlerdi. Asistanlarını etkilemek için aslında uygulamak istemediği “müsrif” yöntemler öne sürerek cesur bir imaj sergilemeye çalışırdı. Asıl sorun, Nixon’in bu abartılı sözleri, ağzından çıkan her sözü ciddiye alıp ona hizmet etmek için didinen yardımcılarının yanında dile getirmesiydi...

Kissinger şu sonuca varıyor: “Beyaz Saray kayıtlarında kanı donduran emirlerin bazıları... bu eğilime dayanmaktadır. Wa-tergate skandalinin da buradan kaynaklandığına inanıyorum.”

O

İlhamını Yıldızlardan Alan Hollywood Başkanı

Ronald Reagan’ın, Soğuk Savaş’taki zaferi nedeniyle yakın tarihteki en başarılı başkanlardan biri olarak ortaya çıkması (en azından Amerikalıların gözünde), görev süresinin başlarından itibaren sakladığı sırların kapalı kalmasını sağladı. Reagan’ın yaşı her zaman sorun olmuştu; 1980 seçimlerini kazandığında altmış dokuz yaşındaydı ve görevden ayrıldığında yetmiş sekize basmak üzereydi. Birkaç ay içinde, günde sadece iki veya üç saat çalıştığı için “amatör” başkan lakabım aldı. 1981 yılının Ağustos ayında -Reagan başkan seçileli yedi ay olmuşken- bir yardımcısının sözleri basına yansıdı. Yardımcısı, bazen onun gerçekten çalışmasını istediklerini; oysa Reagan’ın tek yaptığının aktörlük günlerini anlatmak olduğunu söylemişti. Bir rapor başkanın günde altı saat çalıştığını yayınladığında, asistanları gülmüştü: “Bu başkanın yaşamında bir gün değil, bir haftaydı.”

Asıl şok edici haber 1988 yılında, Reagan yılları düşüşe geçtiğinde geldi. Eski Beyaz Saray personel müdürü Donald Regan, Reagan ın vereceği hemen her büyük karar için Önce eşi Nancy’nin bir astrologla görüştüğünü açıkladı. Ortaya hemen Joan Quigley’nin adı çıktı; ancak Regan onunla hiç tanışmamıştı. Reganın yazdığına göre, Quigley’nin başkanın zaman çizelgesini hazırlaması öyle önemliydi ki bir noktada başkan, kendisine hangi günlerin iyi (yeşil), kötü (kırmızı) ya da “kuşkulu” (sarı) olduğunu hatırlatması için masasında renkli bir takvim bulundurmaya başlamıştı. Dönemden on yıl sonra anılarını yazan emekli Washington yetkilisi Bob Woodward’a göre Regan bunun, Reagan’ın döneminde Beyaz Saray’da korunan en önemli sırlardan biri olduğuna inanıyordu.

Çok Gizli

San Francisco’dan Quigley, 1970’lerden beri Reaganlar’a danışmanlık yapıyordu. Sovyetler Birliği ile imzalanan silah kontrolü anlaşmaları, 1983 yılında Grenada işgalinin zamanlaması ve 1986 yılında Libya’nın ne zaman bombalanacağı gibi tüm önemli kararlar, Quigley’ye sorularak alındı. Reaganlar’ın astroloji merakı, ailenin California günlerine dayanıyordu. (Reagan 1967-1975 yılları arasında California Vahşiydi.) 1967 yılında görev yeminini, bunun en uygun zamanlama olacağını söyleyen bir astrologun tavsiyesi üzerine gece yarısı gerçekleştirmişti (Bu kişinin ünlü medyum Jeanne Dixon olduğu söylenir.) Nancy Reagan ile Quigley arasındaki ilişki, Quigley onu Reagan’a karşı bir suikast olacağı konusunda uyardığında pekişti. Gerçekten de Reagan o ay vuruldu.

Reagan, tüm harekâtlarını Quigley’nin kararlarıyla koordinasyon içinde planlamaları için gizli servisi kullandı. Quigley her üç ayda bir Nancy Reagan’a bilgisayarda hazırlanmış bir çizelge gönderirdi ve bu çizelge, başkanın gelecek programını hazırlamakla sorumlu asistana aktarılırdı. Kimseye güvenme-meye kararlı Bayan Reagan, Beyaz Saray santralına dâhili gizli bir telefon hattı bağlatmıştı. Genelde bir hatta başkanın asistanı, diğer hatta Quigley ile seyahat detaylarını belirler, kalkış ve varış saatlerini önerilere göre değiştirirdi.

“Kırmızı” günlerde Reagan’ın Beyaz Saray’dan ayrılması yasaktı ancak Regan ve Nancy’nin dışında kimse sebebini bilmezdi. Çoğu zaman başkan bile iyi ve kötü günlerden haberdar olmazdı.

Başkan zaman zaman sırrını açık etti. 1985 yılında Brezilya devlet başkanını karşılamaya gittiğinde ilk sözleriyle konuğunu şaşkına çevirdi: “Burçlarımız uyum içinde, dolayısıyla iki ülke arasında iyi ilişkiler kurulacağına hiçbir şüphe yok.” Brezilyalı liderin “ne diyeceğini şaşırdığı” anlatılır.

Görünen o ki Soğuk Savaş’ın en çetin dönemlerinde, liderlerinin bir falcıdan tavsiyeler alması dünyanın geri kalanının aksine, Amerikalıları pek telaşlandırmadı. Temsilciler meclisi sözcüsünün konuyla ilgili, “Başkanın birilerine danıştığına sevindim. Yoksa bir an için endişelenecektim” dediği bilinmektedir.

O

Bilgiyi Farklı Yollardan Aktarmak

Sınırsız ve günde yirmi dört saat haber yapan modern basın çağında, Bili Clinton’ın sırlarının gizli kalması pek mümkün olmadı. Finansal sıkıntıları ve özel flörtleri, sekiz yıllık başkanlık süresi boyunca neredeyse kesintisiz olarak ekranlara yansıdı. Clinton çok modern bir başkandı. Modern telekomünikasyon devrimi; internet, e-posta ve mobil telefon alanlarında onun döneminde gerçekleşti. Clinton yeni teknolojinin öncüsü olduğunu iddia etti. Yaptığı her konuşmada, bilgi çağının “sınırsız olasılıklarına” olan hayranlığını dile getirdi. 1998 yılında Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) yaptığı bir konuşmada, son dört yıl içinde bilgi teknolojisinin Amerika’nın ekonomik büyümesinin dörtte üçünden sorumlu olduğunu ve tüm öğrencilerin klavyeyi bir tebeşir, dizüstü bilgisayarı ise bir kitap gibi kullandıklarını anlattı. O anda dinleyiciler, Clinton’ın bu mücadeleyi kişisel olarak nasıl algıladığını tahmin bile edemediler.

Beyaz Saray’dan ayrıldıktan üç yıl sonra başkanlık kütüphanesinde görevli ekip, Clinton’ın ekibi tarafından yazılan kırk milyon küsur e-posta olduğunu ancak Clinton’ın bu sistemi nadiren kullandığını ortaya çıkardı. O sadece... İki e-posta göndermişti. Biri, “gönder” tuşunun nerede olduğunu test etmek için hazırladığı bir test mesajı olduğundan resmî olarak e-posta bile sayılmazdı. Aslında Clinton tek bir gerçek mesaj göndermişti: Bir tanıtım gösterisindeki bir astronota.

Kütüphane başkanı Skip Rutherford, pek gerek olmasa da Clinton’ın “bir teknoloji meraklısı” olmadığını söylemişti.

Kayıtta

Her ne kadar Richard Nixon Watergate skandalında, kendi gizli Oval Ofis kayıt sistemiyle alaşağı edilmiş olsa da, görüşmelerini kaydeden tek başkan o değildi. Masa lambasına bir mikrofon yerleştiren Franklin Roosevelt’ten sonra gelen neredeyse tüm başkanlar aynı şeyi yaptılar. Anlaşılan o ki hiçbiri ziyaretçilerine görüşmeleri kaydettiklerini açıklamadı; dolayısıyla bu durum akla, onların ahlaki tutumlarıyla ilgili yeni soru işaretleri getiriyor.

Daha ilginç olan; araştırmacıların 1990’ların sonlarında ulaşabildikleri bu kayıtların, başkanların karakterlerine dair genelde aklımızdaki parıltılı tarihi karakterlerden daha farklı özellikler yansıtıyor olmalarıdır. Bu kasetler, zaman zaman hiç de hoş olmayan portreler sergiliyorlar.

Yanlış Notaya Basmak

Oval Ofis’indeki masasında basın konferansları düzenleyen Roosevelt, söylediklerinin yanlış yansıtılmadığından emin olmak için kayıt sistemini kullandı. Ancak bazı ifadeleri, her şeyi duyan makinenin varlığım zaman zaman unuttuğunu akla getirdi. Roosevelt, 1940 yılının Eylül ayında, silahlı kuvvetlerdeki siyahlara karşı yapılan ayrımcılıkla ilgili görüşmek üzere başkanı ziyarete gelen sivil hakları savunucularına, donanmada siyahların gördüğü muameleyi düzeltmenin yolunun onların müziğe olan yeteneklerini ön plana çıkarıp donanma bandoları kurmak olduğunu söyledi. Çünkü Roosevelt’e göre onlar “bu işte acayip iyiydi” ve bu durum rütbelerdeki yükselmeler için “fırsatları arttıracaktı.”

Savaşta Barış

Savaş generali ve önce kahraman sonra başkan olan Eisenhower, 1953-1961 yılları arasında görev yaptığı sekiz yıl boyunca, sessiz ve sakin bir dinginlik imajı sergiledi. Ancak var olan birkaç kayıt, katı bir rejim belirtisini işaret ediyor. Ekibini, onu belgelere boğdukları için şiddetli bir şekilde azarladığı açık. Kayıtlara göre bir ziyaret öncesi Philadelphia ile ilgili yirmi beş sayfalık bir çalışma sunulduğunda Eisenhower, “Beni Normandiya’ya götürmek için sadece altı sayfalık bir çalışma yetmişti!” diye bağırdı. Bir başka olayda ise tepkisini, “Bir teklif bir sayfada sunulamıyorsa, sunulmaya değer değildir” diyerek ortaya koydu. Başkanlık dönemi boyunca yakasını bırakmayan kalp rahatsızlıklarının ve 1995 yılında geçirdiği kalp krizinin sebebinin, golf sahasındayken sürekli olarak Dışişleri Bakanlığı’ndan gelen telefonlar olduğundan yakındı.

Asistanları Eisenhower’in “yoğun öfke nöbetlerinden” söz ederdi. Beyaz Saray’daki hayvanlar bile sinirine dokunurdu. Golf oynamayı çok seven başkan, Oval Ofis’in hemen dışına yerleştirilen yapay bir çimlikte vuruş denemeleri yapardı. Bir önceki Başkan Truman bölgedeki sincapları beslemişti ve Eisenhower döneminde sincaplar tüm bölgeye yayılmıştı. Sinirli bir sabahta, Eisenhower ekibine talimat verdi, “Bir daha şu sincaplardan birinin benim golf sahama yaklaştığını görürseniz, bir silah alıp vurun onu.” Tüm hayvanlar sessizce toplandı ve Washington’in dışındaki bir parka götürüldü.

Sayısız Alet

Başkanlığının son on sekiz ayında Kennedy, Beyaz Saray’ın ilk tam teşekküllü gizli kayıt ağı olarak tanımlanan basit bir kayıt sistemi geliştirdi. Bu, gizli servis tarafından yerleştirilen özel bir düzenekti. Görünen o ki hiç kimse varlığından haberdar değildi. Hile seviyesi ise inanılmaz boyutlardaydı. Şimdi bildiğimiz üzere bu, sırlarla dolu bir yaşamla tutarlıydı; ancak o dönemde, siyasetin yeni çağını simgeleyen taze bir nefes olarak Beyaz Saray’a henüz gelmiş bu genç ve modern başkandan böyle bir şey beklenmiyordu. Kennedy tek bir mikrofonla yetinmemiş, Oval Ofis’e, Kabine Odası’na ve hatta özel alanı köşke bile bir dizi cihaz yerleştirmişti. Oval Ofis’teki masasındaki gösterişli kalemlerinde açma/kapama tuşu vardı. Duvarlardaki ışık bölmelerine, masasın altındaki ayaklığa, şöminenin yanındaki sehpanın altına ve tüm masa lambalarına mikrofonlar yerleştirilmişti.

Enteresan olan, kaydedilen iki yüz altmış saatin büyük bir bölümünün sıkıcı siyasi görüşmeler olmasıydı. Belki de Ken-nedy için dönüm noktası olan Küba Füze Krizi’ni kaydetmişti; ancak gizemli bir şekilde© Kennedy nin bugün meşhur olduğu suçların hiçbirini kaydetmeyi başaramadı. Suikastının hemen ardından bu sistem, sistemi kuran gizli servis ajanı tarafından birkaç saat içinde kaldırıldı.

Telefon-Manyağt

Lyndon Johnson, kâğıt üzerinde değil; telefonla iletişim kurmayı severdi. Daha önce belirttiğimiz gibi baskın karakteri fiziksel temasa dayalıydı. Telefon takıntısı efsane olmuştu. Günde yüz telefon görüşmesi yapardı. Modern teknolojinin bir getirisi olan hızlı arama yerine, direkt tuşlama özelliğini kullanırdı. Bir dönem, Oval Ofis’teki telefonunun üzerinde kırk iki farklı tuş vardı ve her biri belirli bir bireye atanmıştı. Teksas’taki çiftliğinin, havuzuna özel suda yüzen telefonlar getirtmişti ve resmî aracında üç farklı telefon bulunurdu. Bir tanığın gözlemlerine göre, limuzin içinde bir tartışma yürütür, bir yandan şoföre bağırır ve aynı anda üç telefon görüşmesi yapardı.

Telefonda görüşmekte olan sekreterlerinin, ellerinden ahizeyi alıp, görüşmelerini sonlandırdığı kendi aramalarını yaptığı bilinirdi, hem de özür dilemeden. Bir keresinde tuvalete giden bir asistanına ulaşamadığından Beyaz Saray’daki tüm erkekler tuvaletlerine telefon konması talimatını verdi. Kısa sürede her yer -her sehpa, yerinden kalkmasına gerek kalmasın diye yemek masalarının altı, pencere kenarları ve elbette banyolar- telefonlarla dolup taştı.

Daha önce değindiğimiz kabalığa olan eğilimi, bir konuşmayı kaydettiği sırada bile engellenecek gibi değildi. Kayıtların yakaladığı daha basılabilir yorumlardan bazılarında, yeni bir çalışanı için Johnson şöyle diyor: “Ben sadakat istiyorum. Öğle

KONYA

Vay B&- HALK KÜTÜPHANi'F- 151

tyujp.OR-: i.■    -

vaktinde gelip kıçırm öpmesini ve bana güller gibi koktuğunu söylemesini istiyorum.” İş birliğine yanaşmayan bir grup kongre üyesi için yardımcılarına bir Noel resepsiyonu hazırlamaları talimatını verdi. “Oraya gidelim, gülümseyip tokalaşalım ve herkese teşekkür edelim, sonra da bize bu şekilde davrandıklarında onların penislerini kesip ceplerine koyalım.”

Silinen Küfürler Nixon’in çektiği sıkıntılar kayıtlarla belgelendi ve sonuçta Nixonin sonunu hazırladı. Watergate soruşturmalarının bir parçası olarak yayımlanmalarını önlemek için yaptığı yasal girişimler başarısız olunca, Nixonin düzenli olarak kullandığı bozuk dil yüzünden dökümlerden bazı bölümlerin çıkarılması gerekti. Bu Amerikan halkının, başkanının kabalığına ilk maruz kalışıydı.

SAVAŞ - ÇİRKİN GERÇEKLER

Doğası gereği, savaş tarihsel gerçeklerle çakışır. Kimse savaş istediğini itiraf etmez, böylece tarihi karıştıran (bazıları oluşturan da diyebilir) sıradan şiddet salgınları, bir tarafın kendi kayıtlarında muhaliflerin hatası, savaşmaya isteksiz mağdur olan tarafa yüklenen kaçınılmaz çare olarak gösterilir. Savaş sırasında ahlak; kötü haberleri saklamayı, iyi olanları yüceltmeyi, algılanan ortak refah için bilgileri değiştirmeyi gerektirir. Ve savaştan sonra tarih yazılırken gerçeklerin düzenlemesi serbest ve kontrolsüz olabilir. Churchill bir rakibine, tarihin onun görüşlerini anlatacağını söylemiş ve eklemişti: “Çünkü onu ben yazacağım.” Yazdı ve günümüzde yaşananları büyük ölçüde onun bakış açısından okuyoruz. Savaşa feda edilenler -can ve mal- kısmen hayatta kalanlara ve gelecek nesillere mazeret sunmak için hikâyenin kahramansı terimlerde anlatılmasını mecbur bırakır. Dolayısıyla tarihin, anlatımla şekillenmesi şaşırtıcı değildir.

Korkunç İcat

İngiliz ordusunun en büyük sırlarından biri, toplama kampı kavramını bir savaş stratejisine dönüştüren ve bunu endüstriyel ölçekte geliştiren kuvvet olmasıdır.

İlk kez Boer Savaşı’nda, askerî olduğu kadar sözde insani sebeplerden ötürü tasarlanmıştı; ama beklenmedik neticeleri korkunç oldu. O dönemde bile kamplar dehşet saçıyordu; an-

cak kavram, İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi Almanya’sı tarafından ele alınıp kitlesel ölümlerde önüne gelen her şeyi yıkan bir güç ve daha gaddar bir amaç uğrunda araç olduğunda her şey kötüye gitti.

Daha eskilerde, bu uygulamanın küçük ölçekli örnekleri olsa da -İspanyollar, 1890’ların sonlarında Küba kolonilerindeki isyanla baş ederken sivilleri kamplara topladılar- İngilizlerin gayreti, bu fikri bambaşka bir organizasyon seviyesine taşıdı.

Kitchener’m Parlak Fikri

Ulusun erkeklerini askere almak için kullanılan “Your co-untry needs YOU” (Vatanının sana ihtiyacı var) posterinden sorumlu kişi Lord Kitchener’di. Onun şöhreti her zaman tartışmalara yol açtı. 1898 Omdurman Savaşı’nda 10,000 dervişin katliamından sorumlu tutulup Sudan tarafından 1998 yılında savaş suçlusu ilan edilen Kitchener, 1900’lü yılların başında Boer Savaşı’ndaki ilk başarısızlıkların ardından İngiliz komutan Lord Roberts’ın kurmay başkanı oldu. Savaşın sonunda Roberts gitmiş ve Kitchener seferden sorumlu olmuştu.

O dönemde savaş tarzı, İngilizlerin iyi bildiği geleneksel serbest mücadeleden, Boer’in yenilikçi vur-kaç gerilla taktiklerine kaymıştı. Bu durum Kitchener’ı ikilemde bıraktı. Boer çiftliklerinin saldırılar için üs ve malzeme deposu olarak kullanılmasını nasıl sağlayacaktı? Çözüm, oradaki nüfusu tahliye edip çiftlikleri yerle bir etmekti. Burada da insancıl bir bakış açısı vardı. Boer komutanları, Ingilizlere teslim olan Boer askerlerinin ailelerini, evlerinden çıkarmakla tehdit etmişti.

1901’in başlarında, siviller sorununu çözmek için bir plan uyduruldu; Kitchener tüm detayları emrindeki askerlere bıraktı; ancak bir an önce harekete geçilmesini emretti. Bir tarihçi, planın Kitchener’in onayladığı dört faktörünü anlatıyor: “Plan büyüktü, iddialıydı, basit ve ucuzdu. Dolayısıyla felaketle sonuçlanması kaçınılmazdı.”

Sistematik Kaos

Yirmi dört kamp hazırlandı. Her birine bir denetçi, bir doktor ve birkaç hemşireden oluşan küçük, idari bir ekip atandı. Siviller, miktarı azaltılmış askerî yiyecek istihkakı ile besleneceklerdi. Erkekleri hâlâ savaşan ailelerin teslim olmalarını sağlamak için et yasaklandı. Genel olarak beslenme yetersizdi -sebze veya taze süt yoktu- ve sabunla taze su yeterli miktarda sağlanmadığından hijyen de yoktu, tuvalet imkânları korkunç boyutlardaydı. (Tuvalet kutularının boşaltılmadığına ve yaşamı katlanılmaz bir hâle getirerek saatlerce güneşin altında bırakıldıklarına dair raporlar mevcut.) Bu koşulların hastalığa yol açması kesindi ve neredeyse anında tifo hastalığı baş gösterdi.

Mayıs itibarıyla 60.000 erkek, kadın ve çocuk toplandı ve giderek kalabalıklaşan kamplara yerleştirildi. Kaygılar Londra’ya ulaşmaya başladı ancak Kitchener hiçbir kampı ziyaret etmemiş olmasına rağmen hükümetin endişelerini, kamplarda yaşayanların “mutlu” olduğunu söyleyerek giderdi. Oysa yaylım ateşi gibi yayılan salgınlar vardı.

Ingiltere İnkârda

Giderek artan eleştiriler karşısında hükümet, kampların iyi çalıştığını ve düşmanı teslim olmaya teşvik etmek için tasarlandıklarını öne sürdü. Ancak parlamenter kampanyacılar şok edici rakamlar çıkarmaya başladılar. Temmuz itibarıyla ölüm oranları yıllık yüzde on iki civarına çıkmıştı. Hükümetin kadın ve çocuklar üzerinden savaş yaptığı iddiası hem gerçekti hem de kışkırtıcıydı. Hükümet bu iddiayı bilindik bir matem havasında yanıtladı. Bu politikayı uygulamalarının sebebi, gerillaların eylemleriyle onları buna mecbur etmiş olmalarıydı. Bu koşullardan onlar sorumluydu. Ailelerin bazıları düşmana yardım ediyordu; ancak diğerleri erkekleri tarafından terk edilmişti. Her iki şekilde de kadın ve çocukların açlığa terk edilemeyecekleri tartışmaları alevlendi.

Bir Avam Kamarası müzakeresinde bir kabine üyesi, “bu kampların hijyenik olmasını sağlamak ve insan hayatını korumak” için yeterli çabanın gösterilmediği iddialarını inkâr etti. Ayrıca koşulların giderek bozulduğunu da reddetti. Aslında onun söylediğine göre durum tam aksiydi: “Kötüden daha kötüye gittiği yok, aksine koşullar iyileştiriliyor.”

1901 yılının Ağustos ayında, kamplarda yaklaşık 95.000 insan vardı ve ölümler inanılmaz bir hızla artıyordu; Mayıs’ta 550, Haziranda 782, Temmuzda 1.675 insan öldü. Ekim ayına gelindiğinde Boer kamp nüfusu 111.000 üzerindeydi ve ölümler ayda 3.000’i geçmişti. Bu rakam salgın boyutla-rındaydı. Yıllık oranlarla ifade edildiğinde bu tüm tutuldular içinde %35’lik ölüm oranına denk geliyordu. Ancak çocuklar için oranlar daha yüksekti, %60’a yaklaşmakta ve Trans-vaal bölgesinin dışına yayılmaktaydı. Bu kampların en berbat olanı Mafekingdaydı, Ekim ayında yapılan hesaplamalar ölüm oranının %173’e çıktığını gösterdi. Modern standartlar göz önüne alınsaydı, etnik arındırma ve soykırım gibi sözcükleri kullanmak kaçınılmaz olurdu.

Sonunda Eylem

Hükümet harekete geçmek zorundaydı. Kasım ayında felaketin önlenmesi adına gereken her şeyin yapıldığından emin olmak için Londra’dan talimatlar verildi. Kamplara dair sadece kadınları ele alan bir değerlendirme sonucunda -modern bir

Florence Nightingale uygulaması- bazı reformlar getirildi. Suların kaynatılması için kaynatıcılar sağlandı ve beslenmeye pirinç ve sebze eklendi.

Ölüm oranları düşmeye başladı ve 1902 yılının başında o korkunç manzara sona erdi: Ocakta %16, Şubatta %7 ve Mart’ta %4. Savaş Mayıs ayında sona erdi ancak bedeli çok ağır oldu. Sonuçta toplamda tutuklanan 150.000 insandan -en az on 4,000’i siyah Afrikalılar olmak üzere (onlar ayrı bir kampta tutuluyordu)- 27.500 civarında Boerli hayatını kaybetti (22.000’i 16 yaşının altındaydı). Ve bu insanların hemen hepsi, aslında önlenmesi mümkün olan hastalık salgınlarından, özellikle de kızamık ve tifodan öldü.

O

Beyaz Güvercin Bir Şahindi

ikinci Dünya Savaşı’nda, Franklin Roosevelt’in Amerikan müdahalesine olan yaklaşımı her zaman tartışmalara yol açtı. 1930’larda Avrupa Nazi kaynaklı bir krizden diğerine sürüklenip savaş olasılıkları yükselirken Roosevelt kendi ülkesini bu durumdan soyutlama taraftarı bir tutum sergiledi. Pearl Harbor’a kadar, Avrupa’da savaş başladıktan iki yıl sonra, onun tavrı gayet netti. 1940 yılının Nisan ayında Britanya ve Fransa Hitler’in Batı’dan yaptığı işgallerle sersemlemişken Roosevelt, “Avrupa ve Asya’da süregelen savaşlara katılmıyoruz” açıklamasını yaptı. Temmuz ayında söyledikleri çok daha açıktı: “Avrupa savaşlarına asker göndermeyeceğiz.” Ekim’de yine açık: “Size bir teminat daha vereceğim. Bunu daha önce de söyledim ama tekrar söyleyeceğim: Çocuklarınız yabancı savaşlara gönderilmeyecektir.”

Roosevelt’in savaşa girmek adına ihtiyacı olan bahaneyi üretmesi için Japonya’yı Pearl Harbor’a saldırmaya ikna ettiğine dair tartışmalı iddiaları bir kenara bırakırsak -sonuçta o veya bu şekilde ispatlanması zor- onun savaş hazırlıklarına olan tutumu aslında kamuoyuna sergilediğinden çok daha hırçındı.

Roosevelt Harekete Geçiyor

Daha 1938 yılında Münih krizi yaşandığında Roosevelt’in arzusu, savaşa girmek için dinamik bir şekilde hazırlanmaktı. Almanya’nın sivil nüfusunu yok edecek bir hava savaşı için binlerce bombardıman uçağından oluşan büyük bir alay hazırlanması emrini verdi. “Bu tip bir savaş daha az cana, paraya mal olur ve karadan, denizden yapılacak bir savaşa oranla başarı olasılığı daha yüksektir” dedi. Bu teklife direnen, Roosevelt’in kendi askerî danışmanları oldu. Amerikan askerleri Almanya’ya ateş açtığında yıl 1943’tü ve korkunç kayıplar verildi.

Suç Japonya'ma

Pearl Harbor’a yapılan sürpriz saldırının hemen ardından Amerika’nın savaşa dâhil oluşu, tarih sayfalarına bir mağdurun korkunç bir provokasyona verdiği doğal bir tepki olarak yansıdı. Oysa Japonların saldırısından altı ay önce, Amerika’nın Eylül 194l’de, Pearl Harbor’dan üç ay önce Japonya’yı bombalamaya karar verdiği ancak 1991 yılında ortaya çıktı. İki ülkenin resmî olarak dost devletler olduğu bir dönemde bu saldırı gerçekleşseydi, Pearl Harbor Japonya’nın Amerika’ya tepkisi olarak görecekti. O zaman tarih gelecek nesillere, Pasifik’teki savaşı hangi ülkenin başlattığına dair daha farklı bir kayıt hazırlayacaktı.

ABD Ulusal Arşivleri’nde bulunan, 10 Mayıstan 18 Temmuz 194l’e kadar tarihlenmiş doksan yedi sayfalık bir belge Japonya’nın dört yıldır kanlı bir çatışma içerisinde olduğu Çin’i desteklemek adına Japonya’nın endüstriyel bölgelerinin bombalanması planını içeriyordu. Plan, 23 Temmuz’da Roosevelt tarafından imzalanmıştı. Saldırının iki aydan kısa bir sürede gerçekleşmesi öngörülmüştü. Ancak o dönemde Britanya, Avrupa sahnesi için daha çok Amerikan uçağı isteyince, Amerikan Hava Kuvvetlerinin Japonya’ya baskın yapabilecek kapasitede olmadığı anlaşıldı. Uçaklar Avrupa’daydı, saldırılar ertelendi ve şimdi tarih, Pasifik’teki “savaşı başlatan taraf” olarak Japonya’yı işaret ediyor.

0

PolonyalIları da Salla

1938 yılındaki Münih Konferansı’nda Çekoslovakya’ya ihanet edilmesinin ardından Britanya’nın Polonya’yı destekleme konusundaki sadakati, Eylül 1939’da başlayan düşmanlık için tetikleyici nitelikteydi. Bu dönemde Birleşik Krallık, Nazi işgalinden iki gün sonra Almanya’ya savaş ilan etti. O zamanlar bilinmeyen ve ancak altmış yıl sonra ortaya çıkan şeyse, son dakikada Britanya’nın bir girişimde daha bulunup Polonya ihtilafını çözümlemek için Almanya’ya Münih tarzında diğer bir anlaşma götürdüğüdür. Kısacası, Birleşik Krallık bir yıl önceki Çek utancıyla yetinmemiş ve 1939 yazında, bir müttefikini daha satarak savaşın yönünü değiştirmeye çalışmıştı. Sonuçta plan başarısız oldu ve şimdi tarihte Britanya, yaralı dostunun yanında dimdik duran ve fedakârca bir diğeri için kendini savaşa adayan bir ülke olarak yer almaktadır.

Britanya; Almanya, Polonya’ya saldırdığı takdirde Polonya’nın yanında olacağını 31 Mart tarihinde kamuoyuna duyurdu. Bu, Hitler Münih’te verdiği taahhütleri bozduktan ve Çekoslovakya’dan geriye kalanlara saldırdıktan sadece iki hafta sonra gerçekleşti. Yaz aylarında Polonya krizi büyüyüp savaş olasılığı arttıkça Britanya’nın Polonya “garantisi” tuhaf bir engel gibi görülmeye başlandı. Bunun üzerine, şimdi anladığımız gibi, Britanya bu sözünden dönmek için çaba gösterdi.

İhanet Planı

Bir diğer Hitler’i satın alma girişimi, Lord Abercomvay’in bireysel olarak koruduğu özel belgeler sayesinde 1999 yılının Ağustos ayında ortaya çıktı. 1939 Ağustos’unun başlarında, Polonya kriziyle ilgili savaşın önlenmesini sağlayabilecek bir anlaşmanın yapılıp yapılamayacağını görmek üzere, Dışişleri Bakanlığı tarafından Abercomvay ve diğer altı iş adamından, Hitler’in hava kuvvetlerinin başı ve ileri gelen Nazilerden biri olan Herman Goering ile görüşmeleri için Almanya’ya seyahat etmeleri istendi.

İngiliz ekip, toplantı için Danimarka kıyılarında ıssız bir Alman adası olan Sylt’e gitti. Yedi iş adamının her biri adaya, plana dikkat çekmemek için farklı bir rotadan seyahat etti. Ardından Goering ve delegeleriyle buluşmak için 7 Ağustos pazartesi sabahı adada bir çiftlik evine götürüldüler.

İki gün boyunca İngilizler; Goering’i, Almanya’nın Polonya’daki “yaşam alanı” hedeflerine barışçıl yollardan ulaşabileceğine ikna etmeye çalıştı. Bu, Polonya’nın sınırlarını yeniden belirleyecek dört-güç konferansıyla yapılabilecekti. Goering İngilizlere, “Bunun Almanya’nın Avrupa’daki son toprak talebi” olduğunu söyledi. (Hitler aynı ifadeyi bir yıl önce, Sü-det Çekleri için kullanmıştı.)

İngilizler ziyaretlerinden döndüklerinde Goering’in barışçıl bir anlaşmaya dair samimi arzusu karşısında etkilenmişlerdi. Ancak kısa sürede bu girişimin başarısız olduğu anlaşıldı. İki hafta sonra Hitler, Stalin’le anlaşma yaptığını duyurdu. Bu da Almanya ve Sovyetler Birliği’nin Polonya’yı kolayca ele geçirebilecekleri anlamına geliyordu. Zar atıldı, savaş başladı ve Britanya kendini kayan yıldız Polonya’ya bağlanmış buldu.

Haksız İtibar

Şimdi, Hitler’in Polonya’yı işgal planlarını Temmuz 1939 yılı itibarıyla tamamladığını biliyoruz ve Nazi-Sovyetler anlaşması tamamlanırken Hitler ordularına 26 Ağustostaki işgale hazırlanma emri veriyordu. Gecikmelerle bu olay 1 Eylül’e atıldı. Ingilizlerin son dakika girişimleri, daha başından lanetlenmişti. Britanya’nın savaşa isteksiz olmasının, Hitler’i daha çok tetiklediği biliniyor. Sonunda Britanya savaş ilan ettiğinde Hitler şaşırmıştı; ancak o dönemde hem Polonyalılar hem de gönülsüz müttefikleri için durum geri döndürülemeyecek boyutlara ulaşmıştı. Britanya için tek teselli, ahlaki pozisyonunun bariz fedakâr girişimiyle güçlenmiş olmasıydı. En azından tarih Britanya’nın yanında olacaktı, şu ana kadar.

O

Sefer için Atlar

Savaş planları Ingilizlere özgü bir hava kazanmıştı. 1937 yılında, Britanya’nın yeni askerî çatışmalar çağı için öncelikleri düzensizdi. Ordunun binicilik okuluna ayrılan bütçe, otuz sekiz öğrencisi için 20.000£ (günümüzde 1 milyon £) dolaylarındaydı. Tank Kolordu okuluna ise beş yüz elli öğrencisi için bunun iki katı civarında (46.000£) bütçe ayrılmıştı. Ordu hâlâ biniciler için ayrıntılı bir kitap hazırlıyordu. Süvari Eğitimi 1937, sadece kılıç ve mızrak egzersizleri içeren yirmi üç sayfadan oluşuyordu. Kitap, çıraklar için telkin edici bir mesajla başlayan tamamlayıcı bir bölümle, yeni dünyayı neredeyse tanıdığını beyan ediyordu: “Süvari Eğitimi (motorize edilmiş) sistemi ve ilkeleri, bu bölümde yer alan belirli değişikliklerle, Süvari Eğitiminde, (Atlı) anlatıldığı gibi olacaktır.” Daha sonra kitap okura şu bilgiyi veriyordu; “Süvari Eğitiminde (Atlı) anlatılan arazi operas-yonlarındaki eğitim ilkeleri, genel anlamda silahlı araç alaylarında da uygulanabilir.”

O

Mavi Propaganda

2004 yılında ortaya çıkarılan arşiv belgeleri, İngiliz propagandacılarının, Alman ahlakına saldırıda bulunmak için ne kadar ileri gittiklerine dair yeni -ve çağ dışı- bir ışık tutuyor. Araştırmacılar, hem cephedeki hem de evlerindeki Nazileri baltalamak için Whitehall’ın siyasi istihbarat birimi tarafından hava dalgalarıyla sistematik bir pornografi kampanyası yürütüldüğüne dair kanıtlar buldular. Bir sansasyon gazetecisi olan Sefton Delmer tarafından organize edilen bu kampanya, bu durum karşısında şaşkına dönmüş hükümet yetkilileri içinde yoğun bir gerginliğe neden oldu. Savaş kabinesinin ileri gelen üyelerinden biri olan Sir Stafford Cripps, 1942 yılının Haziran ayında şikâyet edecek kadar ileri gitti: “Eğer savaşı kazanmak için böyle bir şeye ihtiyaç duyuluyorsa kaybetmeyi yeğlerim.” “Genç bayan” sekreterinin bu skandallara maruz kalmasını istemediğinden Dışişleri Bakanı Anthony Eden’a mektup yazdırmayı reddettiğini söyledi. “Böyle bir ahlaksızlığın bu ülke dışına çıkmasına” itiraz etti.

Kulağa iğrenç Geliyor

Delmer’in müstehcen yayını, aktif görev yapan Alman birliklerine yönelikti. El altından Alman yayıncıların, Nazi rejiminin kalbindeki cinsel sapkınlığın boyutlarını ortaya koyduğu iddia edildi. Materyallerin bir kısmı son derece müstehcendi. Bazı üst düzey subayların cinsel organları tüm detaylarıyla anlatılıyor, asker oğullarının erkek Hitler gençleri tarafından tecavüze uğradıkları ve kadınların, yalnız oldukları için lezbiyen sekse başvurdukları iddia ediliyordu.

Bu tip materyaller, daha önce öne sürülen müstehcen propagandanın çok daha ötesindeydi. On yüzünde, köylü Alman kadınlarıyla seks yapan ve kaç Alman kadınıyla yatabileceklerine dair bahse giren kara kuvvetleri askerlerini resmeden broşürler dağıtıldı. Faşist liderlerin sahte fotoğrafları çıplak kadınları kucaklarken resmedildi; bu o dönem için çığır açan bir adımdı.

Cripps, Delmer’ın “canavarca pornografik bir organizasyon” yürüttüğünü iddia ederek bu çabaları kötüledi. Delmer’ın ise 1979 yılında ölümünden hemen önce kızına, kampanyanın haddini aştığını, “yanlış ama gerekli” olduğunu söylediği biliniyor.

O

Siyah Propaganda

Floş olmayanı uygun bulmak, normalde bir İngiliz özelliği olarak görülmez: Flükümet, ikinci Dünya Savaşı başlamadan bir yıl önce Berlin’deki askerî ataşesinden gelen ve Flitlere suikast düzenlemeyi öngören bir teklifi, böyle eylemlerin “centilmence görülmediği” gerekçesiyle geri çevirdi. Öte yandan Birinci Dünya Savaşı’nın en kötü propagandası tarihe yansımamıştır: Buna göre Alman yetkililer, malzeme sağlamak için kendi savaş ölülerini kullanıyordu. Bu şüphelerin bir dayanağı olmamasına rağmen o dönemin Dışişleri Bakanı, kısa dönemli kazanımlar getireceğini umarak bu hikâyenin ulusal basında yer almasına izin verdi. Oysa Almanlara yönelik tutumlarda bu hikâyelerin uzun dönemdeki etkilerinin nasıl olacağı ve bunların, kazanılan herhangi bir avantajdan ağır basan anti-Alman düşüncesini nasıl güçlendirdiği kimsenin umurunda olmadı.

Hikâye, büyük olasılıkla birbirinden bağımsız unsurların, dönemin ihtiyaçlarına uygun olduğu düşünülen mide bulandırıcı bir öyküye dönüştürülmesinin sonucuydu. 1917 yılının Nisan ayında bir Alman basın raporu, “kadavraları” yağ ve gaza dönüştürmek için kullanılan bir fabrikanın operasyonlarını açıkladı. Günler sonra bir Berlin gazetesi, Hollanda’da bir tren dolusu ölü Alman askeri bulunduğunu yazdı. Ardından bir Belçika gazetesi, ölü askerlerin kaynatılıp sabun yapılmak üzere ülkeye geri götürüldüğünü açıkladı. İngiliz istihbaratı bu iddiaları araştırdı ancak neler olup bittiğine dair kanıta rastlayamadı. Ancak İngiliz yetkililerden, Almanların savaşta ölen askerlerini Vimy Ridge’den uzaklaştırdıklarını doğrulayan ve savaş mezarlarının bulunmadığına işaret eden ifadeler aldılar.

Kulaktan Kulağa

Bu bilgilerin temelinde hikâye, insan bedenlerinin ev eşyalarına dönüştürülmekte olduğu fikrini güçlendiriyordu. Orijinal hikâyede “kadavraların” atlar olduğu şüphelerine rağmen İngiliz yetkililer bu gaddar hikâyenin yayılmasını teşvik etti. Dışişleri Bakanı Arthur Balfour pragmatik bir görüş sundu: “Almanların suçlu bulundukları pek çok inanılmaz eylem göz önünde bulundurulduğunda bunun doğru olmaması için hiçbir sebep göremiyorum.”

Bakanlar ise bu iddiaları, kendi itibarlarını yüceltmek için kullandılar. Konsey Başkanı ve savaş kabinesinin beş üyesinden biri olan Lord Curzon -halkın “herhâlde biliyordur” diye düşüneceği biri- öykü yayınlandıktan birkaç gün sonra bunu Derby’deki izleyicilerle paylaştı. Yine sadece Curzon’ın ifadelerine yer vererek bir gerçeklik havası sunacak kadar yetkili bir kaynak olan The Times da Curzon’ın şu sözlerine yer verdi: “İnsan zekâsının tasarlayabileceği hiçbir dehşet, Almanlar için yeterince kötü değildir. Gazetelerde okuduğumuz gibi henüz ülkesi için can veren askerlerinin cesetlerini bile toplamadılar.”

Bu desteğin müttefiklerin hedefine dair sahip oldukları duyguya katkısı, gerçekler hakkındaki tüm şüpheleri ortadan kaldırması olabilir. Amerika savaşa girdikten birkaç gün sonra bu hikâye yayınlandı ve belki de akıntının döndüğü hissiyle, bu kötü müdahalenin değerli olduğu sonucuna varıldı.

O

Churchill Mussolini'yi Satın Almaya Çalıştı mı?

Diplomasi ve savaş, her zaman iç içedir. Churchill’in müttefiklerin Nazizm’e karşı siyasi ve ahlaki haklılığına dair kanısı, hepsinden daha iyiydi; ancak bu onu, durumu desteklemek için gizli anlaşmalar planlamaktan alıkoymadı. Savaştan uzun süre sonra ortaya çıktığı üzere, Churchill’in potansiyel düşmanları ikna etmek için sadece kendi politik hesaplamalarına güvenmekle kalmayıp aynı zamanda onları bize doğru daha dünyevi teşviklerle sürüklediği anlaşılıyor.

Uzun zamandır tarih sayfalarında gizemini koruyan bir sır, 2000 yılında, bir Milan tarih dergisi seksen altı yaşındaki eski İtalyan partizanın bir iddiayı doğruladığını açıkladığında ortaya çıktı. Buna göre Mussolini Haziran 1940’ta savaşa Hitler’in yanında dâhil olmadan kısa süre önce Churchill İtalyan diktatöre, tarafsız kaldığı takdirde Britanya’nın müttefiki Fransa’nın bazı bölgeleri de dâhil olmak üzere toprak vermeyi teklif etti. Mektupların orijinalleri varlığını sürdürmese de -iddialara göre Churchill, Eylül 1945’te kanıtları yok etmek üzere seyahatine tatil süsü vererek İtalya’ya bir gezi düzenledi- Churchill’den habersiz belgelerin fotokopileri çekilmiş ve İtalyan hükümet arşivlerinde bir yere saklanmıştı.

Gizli Mektuplar

Luigi Carissimi-Priori yaptığı açıklamada, 1946 yılında, bir diğer partizan arkadaşıyla birlikte Kuzey İtalya’daki Como’da eski bir faşist parti üyesinin ofisini altüst ettiklerini ve Musso-lini ile Churchill arasında 1936-1940 yılları arasında yazılan ve altmış iki mektuptan oluşan belgelerin kopyalarını ele geçirdiklerini söyledi. Bu belgeler daha sonra savaş sonrası yetkililere teslim edildi ve Carissimi-Priori şimdi bunların, devlet arşivlerinde saklandığına inanıyor.

Churchill’in gönderdiği suçlayıcı mektup, gönderilen son mektuplardan biriydi. 1940’ta yaz aylarının başlarında, Fransa Hitler’in istilası altındaydı ve Mussolini hâlen tarafsız duruyordu. Carissimi-Priori, mektubun Mussolini’nin sahip olabileceği çeşitli bölgelere dair Churchill’in vaatlerini içerdiğini söyledi. Bunların içinde Güney Fransa’daki Nice, Fransız adası Corsica, İtalya yarımadasının doğu kıyısına bakan Dalmaçya kıyısının büyük bir bölümü, Akdeniz’de Sicilya’nın karşısındaki Tunus’un büyük bir bölümü, hatta o dönemde Britanya’nın askerî üssü olan Malta vardı.

Bu girişim Mussolini’yi ikna etmeyi başaramadı ve Mussolini daha büyük kazanımlar için Hitler’in yanında yer aldı. Haziran ayında ise Batı müttefiklere savaş ilan etti ve Güney Fransa’yı işgal etti. Belli ki Churchill, Mussolini’nin ölümünden sonra ortaya çıkan vaatlerinden öyle utanmıştı ki o belgeleri ele geçirmek için büyük zahmetlere girdi. Ancak kopyalarının varlığından habersizdi.

Hâlâ Bir Sır

Tarihçiler hâlâ iddiaların doğruluğu konusunda şüphe duyuyorlar. Carissimi-Priori’nin iddialarının ötesindeki dolaylı kanıt, bu olasılığı güçlendiriyor. Mussolini Nisan 1945’te İsviçre’ye kaçmaya çalışırken Como yakınlarında yakalanmıştı. Yanında, yakalandığı takdirde “sigorta poliçesi” olduğunu söylediği belgeler taşıyordu.

Sonuçta Mussolini vuruldu. 1996 yılında ortaya atılan bir başka iddia, Mussolini’nin bir İngiliz gizli servis ajanı tarafından yakalandığı ve utanç verici bağlantılarını ortaya dökmesine engel olmak için infaz edildiği yönünde. Çantanın akıbeti bilinmiyor ancak içindekilerin bir yıl sonra partizanlar tarafından bulunan belgeler olduğu iddia ediliyor.

Fransız Manevraları

Bunlar Churchill için tuhaf zamanlardı. Fransa’nın bazı bölgelerini verme arzusu, savaşın sonunda müttefikler tarafından görmezden gelinen tuhaf bir örnek oldu ve günümüzde bile pek çokları tarafından bilinmemektedir. Mayıs 1945’te Charles de Gaulle, Fransa için İtalya sınırından büyük bir toprak parçası koparmaya çalıştı, bu da o yıl bahar ve yaz aylarında gerginliğe neden oldu ve sonuçta Amerikan Başkanı Harry Truman, de Gaulle’e geri çekilmesi emrini verdi. Ancak bu olayda ilginç olan, Truman’ın adının geçmemesi ve sanki olaya hiç karışmamış gibi gösterilmesidir. Eğer de Gaulle ve diğer müttefikler, Truman’ın kendi toprak alışverişlerinden haberdar olsaydı, Truman utanç verici bir duruma düşecekti ve müttefiklerin de Gaulle karşısındaki duruşu zayıflayacaktı.

Hitler’in intiharından iki gün sonra 2 Mayıs 1945’te işgalci Alman kuvvetleri teslim olurken de Gaulle İtalyan Alplerin-de Val d’Aosta’yı işgal etti. Vadide 65 km. ilerleyip Turin’in 20 km. içine, ardından Akdeniz kıyılarında Savona’ya gelip Ceneviz’in dörtte üçünü işgal ettiler. Fransızların toprak kazanmaları için halkı ikna etmek adına yerel komiteler oluşturarak bir anti-İtalyan hava yaratmaya çalıştılar. Fransız komutan baştan çıkartıcı teklifler yaptı; yemek dağıtılacağını, yıllarca vergi alınmayacağını ve Mont Bianc’taki tünel inşaatının başlayacağını vaat etti.

Ay sonunda Fransa, İtalyan topraklarında on dokuz asker taburu oluşturmuştu ve direniş artıyordu. İtalyan partizanlar Fransız polis karargâhını havaya uçurdular. Haziranın ortalarına gelindiğinde olaylar öyle ciddi bir hâl aldı ki Truman’dan olaya müdahale etmesi istendi. De Gaulle’i, geri çekilmediği takdirde tüm ikmal maddelerinin geri alınacağıyla tehdit etti. De Gaulle’in başka seçeneği kalmamıştı ve son birlikler de 10 Temmuz’da İtalya’dan ayrıldılar.

Churchill diplomatik mücadelede ılımlı bir tavır takındı ve de Gaulle’un elini bükme işini Amerikalılara bıraktı. O dönemde merak uyandırmış olabilir; sonuçta Churchill, de Gaulle’i yakından tanıyordu; oysa Roosevelt’in ani ölümünden sonra Truman başkan seçileli daha birkaç hafta olmuşu. Ancak Churchill’in kendi pozisyonu göz önünde bulundurulduğunda, şimdi olaya müdahale etmek istememesinin nedeni gayet açıktır.

O

İspanya'da Başarı

Churchill’in çevirdiği dolapları hiçbir zaman öğrenemeye-biliriz. Ancak Mussolini’nin rüşvet öyküsü, Churchill’in bu anlamda bir yönteme sahip olduğunu gösteriyor. 2008 yılının sonlarında, Amerikan ve İngiliz arşivlerinde ortaya çıkan belgeler, Churchill’in bir başka potansiyel rakibine daha, General Franco’ya savaşa girmemesi için rüşvet teklif ettiğini ve bu kez hedefine ulaştığını ortaya koydu.

Churchill, Ispanya’nın savaşa Hitler’in yanında dâhil olmasını istemiyordu. Franco’nun faşist rejimi, İspanya İç Savaşı’nda büyük ölçüde Nazi ordusundan yardım almıştı. İspanya bu borcu ödediği ve Mihver Devletler arasında aktif olduğu takdirde Cebelitarık Boğazı -Akdeniz’deki önemli deniz yolu- ve Cebelitarık’ın kendisi müttefiklerin elinden gidecekti. Mısır ve

Kuzey Afrika’daki mücadele, Afrika’nın güney ucundan sağlanabilecekti ve bu durumda başarıya ulaşmak mümkün olmayabilirdi. Savaş tamamen farklı bir yöne sapabilirdi.

Franco’nun sadakatinin belirsiz olduğu dönemde (yine 1940 yazıydı) Churchill, savaşa girmesini önlemek için Franco’nun generallerine gönderilecek milyonlarca dolarlık rüşvet hazırladı. Birinci Dünya Savaşı’nda kaçak tütün anlaşmalarıyla bir servete sahip olan saygıdeğer bir banker Juan March ideal aracı gibi göründü. İngiliz yetkililer, bir New York hesabına on milyon dolar yatırdılar (günümüzde yüz elli milyon dolar) ve March bu parayı, İspanyol ordusundaki otuz kadar generali satın almak için kullandı.

Hitler Engellendi

Bu basit hamle işe yaradı ve Hitler’in ricalarına rağmen Franco savaşın dışında kaldı. Hitler’in ricaları, rüşvet planı başladıktan aylar sonra, 1940 yılının Ekim ayında Hitler ve Franco ilk kez görüştüklerinde zirveye tırmandı. Hitler, Fransa-İspanya sınırına kadar geldi, Franco geç kalmıştı ve geldiğinde inanılmaz bir talep listesi sundu. Hitler pes etti. Anlaşılan o ki içeriden gelen sinsi etkiler, Franco’nun başka bir şey istemesine engel olmuştu. İspanya “barışçıl” kaldı (yine de Nazi denizaltıları için gizlice donanma üsleri sağladılar) ve savaştan sonra Franco 1975 yılındaki ölümüne kadar bir otuz yıl daha iktidarda kaldı. Mussolini kartlarını farklı oynamış olsaydı her şey bambaşka olabilirdi...

O

Bir Ulusu Birleştiren Mitler

Savaşların bazı meşhur ve kahramansı gayretlerinin, gerçekte bizim kolektif hafızamıza kazınanlar kadar etkileyici olmaması tarihin bir gerçeğidir. Olayları mitleştirme çabaları ve gayret sarf eden insanların cesaretine gösterilen hürmet nedeniyle bazı olaylar insanların aklına dönüm noktası olacak nitelikte işlenmiştir. Oysa gerçekler çok farklıdır.

Küçük Tekneler

1940 yılının baharında Dunkirk’ten müttefik birliklerin tahliyesi olayında akla kazınan, İngiliz ve Fransız birlikleri Alman işgaliyle boğuşurken kahramansı bir şekilde başarıyla felaket arasındaki farkı belirleyen “küçük botlar” filosunun sözde katkısıdır. 1980’lerde başlayan araştırmalar, farklı bir hikâyeyi gözler önüne seriyor. 4 Haziranda, lojistik mucizenin dokuzuncu gününde 338.000 asker kıyılardan kurtarılmış ve tekrar savaşmak üzere İngiltere’ye götürülmüştü. Ancak bu sayıdan, 200.000’i İngiliz ve Fransız savaş gemileriyle, 115.000’i ise büyük yolcu gemileriyle toplanmıştı. Aslında sadece 18.500 civarında asker -her 20 kişiden biri- sivil teknelerle kurtarıldı.

İhtiyaç anında gönüllülerden oluşan bir ordunun akın etmesi bir efsanedir. Operasyonun kendisi öyle büyük bir gizlilik içinde yürütüldü ki tahliye ancak 31 Mayısta kamuoyuna bildirildi ve bu sırada yarısından çoğu tamamlanmıştı. Dolayısıyla birkaç tekne sahibi, hakkında hiçbir şey bilmedikleri bir misyona gönüllü olabilecekti. Bu hikâyenin, o çaresiz günlerde moral yükselttiği bir gerçek. Hatta dilimize giren “Dunkirk ruhu” ifadesi, sıkıntılı anlarında müşterek gayret anlamına gelmektedir. Bu olay, gerektiğinde siyasi bir amaca hizmet etti; ancak gerçekler yeni yeni ortaya çıkmaya başladı.

Yaşasın Fransa!

Fransız Direnişi de bir başka “gerekli efsane” olarak karşımıza çıkar. Nazi işgalinde alınan kararlarda etkili bir unsur olması bir yana, modern araştırmalar aslında onun ne kadar etkisiz ve önemsiz olduğunu gösteriyor.

1996 yılında Amerikalı istihbaratçı Douglas Proch, savaş döneminde Fransız gizli servislerine dair yaptığı araştırmasında, direnişin önemsenmeye değmeyecek bir etki bıraktığını açıkladı. Bu olayın abartılan şöhreti, siyasi bir mecburiyetin sonucuydu. Savaş sonrası lider Charles de Gaulle ülkesini, Nazilere direndiğine ikna etmeye ihtiyaç duydu, aksi takdirde halkın cesareti kırılacak ve de halk, Gaulle’in Fransa’nın geleceğine dair sahip olduğu vizyonun aksine, ülkenin dünyada ne kadar büyük bir role sahip olduğunu anlayamayacaktı.

95.000 Fransız erkeği ve kadını (hiç şüphesiz cesurca) canlarını feda etmiş olsa da Nazi liderliği, direnişin “var olmadığını” ifade etti. Bu görüşü destekleyen bazı rahatsız edici gerçekler var. Tüm direniş radyo operatörlerinin yarısı tutuklandı; 1943 yılında, direniş yayınlarının yüzde kırkı, sadece Almanların yakalayabildiği frekanslarda yayın yapıyordu. Önemli bilgilerin yakalanıp müttefik güçlere aktarıldığı iddiasının geçersiz olduğu anlaşılıyor. Porch’un verdiği bilgiye göre, bir Ingiliz gizli servis raporu, en iyi istihbaratın vatansever Fransız direnişçilerden değil, “rüşvet verilen insanlardan” alındığını açıklıyor.

Direnişçiler kendi halkları tarafından da eleştirildiler. Nüfusun büyük bir bölümü, işgal edildiklerini unutmak istedi. Direniş liderleri, kendi gruplarından aldıkları desteğin, ilgisizlikten düşmanlığa kadar pek çok şekilde geldiğini kabul ettiler. Savaştan kısa süre sonra, de Gaulle daha gerçekçi bir yorumda bulundu. Kendisi, “Direniş, sonradan ortaya çıkan bir blöften ibaretti” cümlesiyle meşhurdur.

Birkaç Kişilik Efsane

“Birkaç kişinin” ülkeyi Nazi hava saldırısına karşı savunduğu Britanya Mücadelesi, hiç şüphesiz savaşın başlarındaki en azimli mücadeledir. Britanya işgali başarılı olsaydı, Avrupa’daki son müttefik toprağı gidecek ve Amerika’nın birlik toplama olasılığı kaybolacaktı. Ingiliz Hava Kuvvetleri’nin cesareti tartışmasızdı ve zaferin önemi de açıktı. Ancak daha sonra yapılan araştırmalar gösterdi ki Alman güruhları ve “birkaç kişi” arasındaki -Churchill’in yansıtmaya çalıştığı- dengesiz mücadele başarıyla işlenmiş bir efsaneydi.

O dönemde Ingiliz istihbaratı, avcı komutanlığının sayıca üstünlüğünü kaybettiğine inanıyordu ama bulgulara göre yetersiz de olsa avantajlı durumdaydılar. Olayın iç yüzünü, 2000 yılında mücadelenin altmışıncı yıldönümünde ortaya çıkaran ünlü İngiliz tarihçi Richard Overy, mücadelenin başında Alman Hava Kuvvetleri’nin 1.011 askerine karşılık, Ingiliz Hava Kuvvetleri’nin 1.032 askeri olduğunu (ve tedarik yolları daha kısa olduğundan kendi evinde savaşma avantajına sahip olduğunu) ortaya koydu. Ingiliz Hava Kuvvetleri 1.400 pilotuyla havacılar açısından da daha şanslıydı. Alman Hava Kuvvetleri’nin komutasındaki pilot sayısı bundan çok daha azdı.

Britanya ayrıca Almanya’dan daha çok uçak üretmeyi sürdürdü. Mücadelenin Haziran ve Eylül 1940 arasındaki kritik üç ayında, Almanya’ya kıyasla (775) Britanya’da yaklaşık üç katı kadar yeni savaş uçağı üretime girdi (1.900). Almanya’nın uçak ve yedek parçaları tükendi; Britanya ise her ikisine de sahipti. Mücadelenin sonunda Almanya’nın uçak kaybı, Britanya’nın iki katına çıktı (1.733’e 915). Overy gerçek durumu şöyle özetledi: “Avcı komutanlığı ‘birkaç kişiyse’, Alman askerleri çok daha azdı.”

Bazı tarihçiler, Britanya’nın Almanya’nın gücünü yanlış yorumlamasının, başarının bir parçası olduğu görüşünde. Düşmanın olduğundan daha güçlü geldiğini düşünmek, komutanların operasyonlarında daha temkinli ve her hamleden maksimum kazanım elde etmeye kararlı olmalarını sağladı. Avcı komutanlığı, yine sayıca ikinci planda kaldıkları imajını yaratarak büyük Alman Hava Kuvvetleri bombardıman filolarını alt etmek için küçük oluşumlar kullandı.

Mücadelenin gerçekliğine dair bugün razı olduğumuz hikâye gerçekten çok farklı. Bizim inandığımız hikâye, radarların düşman akınım tespit etmedeki verimliliğinin ve az sayıdaki savaşçımızı fazla yormadan verimli bir şekilde kullanmış olmamızın başarı getirdiğidir, oysa savaştan sonra yapılan analizler aslında kontrolörlerin düşmanların bulunduğunu düşündüğü noktalara gönderdikleri uçakların yüzde altmış dokuzunda pilotların hiçbir şey bulamadığını gösterdi.

Taktiksel olarak Alman Hava Kuvvetleri komutanı Goering Eylül ayı ortalarında, odak noktasını İngiliz hava sahasından Britanya’nın şehirlerine kaydırarak ölümcül bir hata yaptı. Avcı komutanlığındaki baskıyı hafifleterek dengeyi sarstı. O sırada Hitler, Alman Hava Kuvvetleri’nin yolunu hazırlaması gereken denizden işgal planlarını yeniden değerlendirirken Almanya, Britanya’ya oranla iki kat hızla uçak kaybediyor ve stoklarını tüketiyordu. Goering’in hatasından günler sonra, Hitler şansının kalmadığı sonucuna vardı ve işgal planlarını iptal etti.

Ancak 1940 yılında tam da bu noktada, Britanya tek başına kalmışken “birkaç kişi” efsanesi, rahatsız edici gerçeklerin insanların kafasını karıştırmasına izin vermeyerek Britanya’da moral depolamak için çok güçlü bir silahtı. Ve savaştan sonra, tüm engellere rağmen bir savunma totemi olarak ulusun ruhuna derinden nüfuz etti.

Şişirilmiş Bir Vaka

1943 yılının Mayıs ayında, Guy Gibson’ın 617 Filosunun endüstriyel Ruhr un kalbindeki Eder, Möhne ve Sorpe barajlarını yok ettiği meşhur “Baraj Baskınları”; özellikle de Barnes Wallis’in bilhassa bu saldırı için geliştirdiği yenilikçi sıçrayan bombalar nedeniyle, savaşın en tuhaf operasyonlarından biri olarak hatırlanır. Başarının bedeli ağır oldu. On dokuz Lancaster uçağından sekizi vuruldu ve yüz otuz üç havacıdan elli altısı -%40’tan fazlası- geri dönmedi. Ancak bu olayın gerçek trajedisi, Nazi’nin savaş üretimine sekte vurma hedefinin asla gerçekleşmemiş olmasıdır. Saldırıdan on gün sonra, bölgedeki diğer su depoları yerel su kapasitesini yüzde doksan altıya yükseltti. Ve çelik ile silah fabrikalarındaki üretim bir gün için bile durmadı. Barajların yıkımıyla oluşan su baskınlarında 1.200 sivil hayatını kaybetti. Ardından gelen önemsiz sonuçlarla, bu olay anılarımızın ve gerçeklerin nasıl farklı uçlarda olabildiğine dair iyi bir örnek teşkil eder.

Diğer Hava Saldırıları

Başlangıcından beri, Alman şehirlerine yapılan bombardıman saldırısı, müttefiklerin savaş stratejileri arasında en çok tartışma getiren strateji oldu. Bizim düşüncemize göre bu strateji, Nazizm’i alt etmede hoş olmasa da önemli bir rol oynadı. Bu hiç şüphesiz İngiliz şehirlerine yapılan saldırılara misilleme amacı taşıyordu; ancak elbette ordunun ilk düşüncesi, ulaşım ve endüstriyel yapıyı bozarken bir yandan da sivil halkın moralini bozmaktı.

Savaştan sonra Alman Federal İstatistik Bürosu, çoğunluğu siviller olmak üzere 593.000 kişinin öldüğünü açıkladı. Hemen her Alman şehrinin yüzde ellisinden fazlası yıkılmıştı. Bazıları ciddi anlamda yerle bir olmuştu. Köln %6l, Ham-burg %75, Bremerhaven %79 ve Bavyeralı endüstri şehri Wurzburg %89 oranında yıkıma uğramıştı. Ruhr bölgesindeki Wuppertal tek bir saldırıya maruz kaldı; ancak bu saldırı şehrin %94’ünü yok etti.

Ayrıca 55.000 İngiliz Hava Kuvvetleri askeri öldü. Bombardıman komutanlığındaki zayiat oranı, Birinci Dünya Savaşı’nda Batı Cephesi’ndeki asker sayısından yüksekti. Hava saldırıları başlar başlamaz ahlaki endişeler baş gösterse de hava kuvvetlerinin -ve Churchill’in- aklındaki gerekçe, verimliliği nedeniyle sabit kaldı.

Ancak savaş bittiğinden beri bağımsız uzman değerlendirmeleri, stratejinin askerî değeri üzerine şüpheyle yaklaşıyor. 1946 yılında, bombardıman saldırısının verimliliğiyle ilgili İngiliz Bombardıman Araştırma Bürosu tarafından hazırlanan resmî bir görüş, Alman şehirlerinin hava saldırısına maruz kalmalarının, “üretim hızı ya da Alman işçilerinin morali üzerinde önemli bir etki bırakmadığı” sonucuna vardı. Saldırıların en üst düzeyde olduğu 1944 yılında, Mart ve Aralık ayları arasında bombardıman komutanlığı 102.811 hücum yaptığında (haftada yaklaşık 2.400 saldırı) savaş üretimi için bombardımanların sağladığı genel kayıp %7 oranında hesaplandı.

Churchill’in kindar çizgisi, bombardımanlar konusunda aldığı tavırda kendini oldukça sert bir biçimde gösterdi. 1942’de Hitler’in en önemli SS liderlerinden biri olan Reinhard Heydrich’in Prag’ta gerçekleşen suikastına misilleme olarak, Naziler Çek köyü Lidice’deki tüm erkekleri vahşice katledip köyü yerle bir ettiklerinde, Churchill intikam için hava kuvvetlerine üç Alman köyünün yok edilmesi, sonra da bunun neden yapıldığının açık bir biçimde duyurulması talimatını verdi. Ancak bakanları plana engel oldu. Churchill’in, “istemeden de olsa kabinenin ret oyuna razı olacağım” söylediği bilinir.

Bunları Hatırla(ma)yacağız

Hâlâ var olan haber kaynaklarından, özellikle de moral veren haber filmlerinden düşüncelerimize sızan Sivil Cephe’ nin neşe saçan resimleri, Britanya’daki savaş deneyiminin rahatsız edici gerçeklerini maskeleme eğilimi taşıyor. Bizler, ortaya çıkan bazı tuhaf durumları hatırlamamayı tercih ediyoruz:

• Savaş başladıktan iki hafta sonra, RSPCA’nın (Kraliyet Hayvanlara Yapılan Vahşeti Önleme Derneği) tahminlerine göre 200.000 civarında köpek, uyutulmak üzere veterinerlere götürüldü. Bunun için Londra’nın Doğu Yakası’nda gizli bir mezarlık hazırlanması gerekti ve bir gecede 80.000 leş gömüldü. Dönemin tarihçilerinden biri, “Belki de 1939 yılının Eylül ayındaki gibi bir hayvan soykırımı hiçbir zaman yaşanmadı” diye yazdı. Londra Hayvanat Bahçesi, bünyesindeki tüm zehirli yılanları öldürmekle görevlendirildi.

• Köpeklerin (ya da başka hayvanların) barınaklara sokulması yasaktı. Yakınlarda bir yere bağlanmaları ya da kilitlenmeleri gerekiyordu. Londra’daki Hyde Parkta, köpek sahipleri yaylım ateşinden kaçmak için barınağa girmeden önce köpeklerini güvenle bağlayabilsinler diye yetkililer düzinelerce zincir ve kayışlarla dolu beyaz kolonlar diktiler.

• Ülkenin üzerine çöken bürokrasi ve kanunlar insanın aklını karıştıracak cinstendi. Savaşın başlamasından bir hafta önce Olağanüstü Hal Yasası yürürlüğe konmuştu. Bu da hükümetin istediği gibi kanun koymasına olanak

veriyordu. Daha savaş başlamadan, yüz küsur kanun yayımlandı; ertesi gün biraz daha. Bazıları uç boyutlardaydı:

• Bedeli ne olursa olsun, karanlıkta fark edilmeleri için her arabanın yanı, tamponları ve çamurlukları beyaza boyanmak zorundaydı. Kanunlara göre gerektiği gibi saklanmış sadece tek bir far yakılabilirdi, diğer taraftaki ampul sökülmek zorundaydı. Ok benzeri yön gösteren aydınlatmaların kullanımı, sadece iki buçuk santimin sekizde biri oranında kesildiği takdirde mümkündü. Kontrol paneli ışıkları tamamen yasaktı. (Sonuç olarak 1939 yılının sonbahar ve kış aylarında yollarda ölen insan sayısı, ayda bin civarındaydı. Bu da 1938’deki oranın iki katıydı.)

• Bir arabanın hırsızlığa karşı çalışmaz hâle getirilmeden bırakılması kanunlara aykırıydı. Bu işlem genelde motorun bir parçası ya da distribütörün rotor kolu sökülerek yapılıyordu. Polis, çalışmaz hâle getirilmeden bırakılmış bir araç bulduğu takdirde, aracın hareket etmesini önleme yetkisine sahipti. Bu da genelde dört tekerleğin de patlatılmasıyla gerçekleştiriliyordu.

• Gece anayola çıkmak için bebek arabalarına ışık takılması gerekiyordu (Walsall’da dört kadın bu kurala uymadıkları için tutuklandı.)

• Bir hava saldırısı sırasında sigara yakmak suçtu.

• Ülke dışından gelen ziyaretçilerin, İngiliz topraklarından ayrılırken yanlarında gazete götürmeleri yasaktı. Kadınlar sadece maksimum 12£ değerinde alyans ya da başka yüzükler takabilirlerdi. Daha değerli olan takılara el konurdu.

• Edinburgh ve Dundee belediyeleri, su depolarına oltayla balık tutan balıkçıların girmesini yasakladı; çünkü sabo-

tajcılar balıkçı kılığına girip su kaynaklarını zehirleyebilirlerdi.

Basın fotoğrafçılarının açık havada flaşlı çekim yapmaları yasaktı.

Işıklı mağaza panoları, gün ışığında bile yasaktı.

Araç radyoları yasaklandı (büyük olasılıkla verici olarak kullanılabilecekleri gerekçesiyle). Bu yasak başta karavan sahiplerini de içeriyordu. Şikâyetlerin ardından İçişleri Bakanlığı, o dönemde karavanlar motor ya da tekerleğe sahip olmadığı için yasağı kaldırdı. (İlginç bir şekilde radyo taşıyan ya da radyo ile bisiklete binen bireylere karşı hiçbir yasak getirilmedi.)

Bir mile bir inçten daha büyük ölçekli harita bulundurmak yasaktı. Yabancılar sadece on iki mile bir inç ölçekli harita taşıyabilirlerdi.

Tren istasyonlarının isimlerinin yazılı olduğu panoların kullanımı, sadece istasyon çatısı altında ya da havadan veya demiryollarından okunamayacak şekildeyse mümkündü. İstasyonun başka noktalarındaki panolarda harflerin yüksekliği yedi buçuk santimden daha yüksek olamazdı.

Bir pastacının, fırında piştikten sonra herhangi bir pastanın, ekmeğin, bisküvinin, böreğin, çöreğin ya da kekin üzerine şekerleme koyması yasaktı.

İzinsiz güvercin beslemek yasaktı.

Kanuna aykırı sinyal vermeye karşı önlem olarak uçurtma uçurmak yasaklandı.

Evlerde sabit bir merdivenle ulaşılamayan tüm tavan aralarındaki eşyaların boşaltılması şart koşuldu.

Çocuklar için tahliye programının ilk birkaç ayı son derece etkisiz oldu. Eğitim Bakanlığı 1939 yılında, tahliye edilenlerin %43’ünün şehirlere geri döndüğünü tespit etti. Glasgow’da bu rakam %75, yani Londra’nın iki katıydı (Clydeside’dan tahliye edilenlerin %30’u, daha eylül ayı sona ermeden geri dönmüştü.) Çocukları beş yaşın altında olan annelerin %90’ı şehir yaşamına döndü. Ertesi yıl saldırılar başladığında, ikinci bir tahliye de başarılı olmadı. 1940 yılının kış aylarında Londra’da kalan okul çağındaki çocuk sayısı, hâlâ İngiltere ve Wales’te yaşayan çocuk sayısının toplamından fazlaydı.

1940 yılında hava saldırıları için hazırlanan barınaklara dair bir anket, tuğladan yapılan binaların birçoğunun, Ev Güvenliği Hizmetleri’nin bir hatası nedeniyle yanlış yapıldığını ortaya çıkardı. Doğru çimento konusunda bir anlaşmazlık yaşanmıştı. Sadece Londra bölgesindeki 5.000 barınak, çimento içermeyen kireç ve kum harcıyla yapılmıştı ve bir gözlemcinin deyimiyle, “bir bisiklet çarptığı takdirde sağlam kalması zordu.”

Hava saldırılarının en yoğun olduğu dönemde, Londra’nın merkezinde çok az insan barınakları kullandı. Kasım 1940’ta yapılan bir sayım, nüfusun %9’unun barınaklarda uyuduğunu, sadece % 4’ünün yeraltını kullandığını ve %27’sinin kendi evlerinin barınaklarında kaldığını ortaya koydu. Şehrin dışındaki bölgelerde bu rakamlar daha düşüktü. Geri kalanı ise -%60-evlerinde kalmayı tercih etmişti.

1957 Vatan Savunma hazırlıklarının resmî tarihine göre, makineli tüfek yuvası inşa eden deneyimsiz işçiler, bunların çoğunu yanlış yöne yapmışlardı.

Gaz maskesi taşıma alışkanlığı hiçbir zaman yerleşmedi. Savaşın ilk haftalarında, %75’ten daha az bir grup, hükümetin sokakta maske takma şartına uydu. Kasım ayında bu kurala uyanların sayısı azaldı. Bir sonraki baharda ise kimse maske takmaya zahmet etmedi.

1940 yılının Temmuz ayında Britanya Mücadelesi’nin başlarında, hükümet ev hanımlarına, alüminyum tencere ve tavalarını bağışlamaları çağrısında bulundu. “Onları Volkan ve Kasırgalara, Blenheim ve Wellingtonlar’a Dönüştüreceğiz” çağrısı, büyük ölçüde uydurma bir uygulamaydı: “İhtiyaç acil. Çağrı acil. Beklentilerimiz yüksek.” Halk bu çağrıya mutfaklarını soyup soğana çevirerek yanıt verdi. Ancak aylar sonra mağazalarda alüminyum eşyaların satışı devam ediyordu. Hükümet, birkaç ev eşyasının uçak endüstrisi için gerekli, yüksek sınıf metali karşılayacağının farkındaydı.

Bira hiçbir zaman vesikayla dağıtılmadı; ancak radikal bir biçimde sulandırıldı. Savaş sırasında bira tüketimi %25 oranında artarken alınan alkol miktarı azaldı. Ve fiyatlar tavan yaptı. Bir fıçıdaki gider vergisi, 1939 yılında bir pound dört şilinken, savaşın ikinci yarısında 7 £’a yükseldi.

1940 yılında olağanüstü hal durumlarında grev yasaklandı. Ancak insanlar savaşa rağmen azimlerini korudular. Beş savaş yılından üçünde, grevlerle kaybedilen gün sayısı, barış içinde geçen son yıldan fazlaydı (1940 ve 1941 istisnaydı). 1944 yılında, 2.194 ayrı grev yapıldı. Bu yirmi beş yıl içindeki en büyük rakamdı ve 3.7 milyon güne mal oldu. Bu da 1939 yılındaki rakamın üç katıydı. Savaşın gerektirdiği kemer sıkma politikasına rağmen her on grevden altısı maaşlarla ilgiliydi.

Zafere Farklı Bir Bakış

Müttefiklerin savaştaki tavrını sorgulayan meşhur İngiliz tarihçi Norman Stone, 1998 yılında savaşa girmeden önce İngiliz ve Amerikalı komutanların kendilerini nasıl garantiye aldıklarını gösteren ilginç bir değerlendirme yaptı. Stone’a göre eğer komutanlar, düşmanla karşı karşıya gelmeden önce üstünlük taslamak için kendilerini bu kadar şımartmamış olsalardı Almanya iki yıl önce, 1944, hatta 1943 yılında bozguna uğratılabilirdi.

Stone, Rus ordusunda geride bekleyen ve erzakları koruyan bir asker için bir savaşçı bulunduğuna işaret etti. İngiliz ordusunda bu oran üçe birdi; Amerikalılar içinse dokuza birdi; “ne de olsa Gl’ların (Amerikan askerlerinin) eşsiz bir şekilde buzdolaplarına bağımlı olduğu düşünüldü ve aynı şekilde onların malzeme tedarik hatları, ekstra yüklerle doluydu.” Amerikan ordusu genelde, birlikleri için Coca-Cola şişeleme tesisleri getiriyordu. Bunlardan üçü, 1942 yılının sonlarında Kuzey Afrika’ya gönderildi. (Pasifik savaşında, Amerikan donanması tek bir gemiyi, sadece rütbeli askerler için dondurma yapma amacıyla işgal etti.)

Büyük günde, müttefik üstünlüğü otuza birdi. Kuzey Afrika’daki başarılı Mihver bozgunu -nihai zaferin bağlı olduğu dönüm noktası- İngilizlerin Rommel’den yaklaşık altı kat daha fazla askere sahip olduğu fark edildiğinde farklı bir boyut kazanıyor: 1.440’a sadece 260 Alman askeri (“kullanılmayan” 280 İtalyan’ın yanında). Ve bu şekilde bile, Rommel iki başarılı karşı saldırı gerçekleştirmeyi başardı. Önce dramatik bir şekilde Tobruk’u kuşattı, sonra Mısır sınırını ve Kahire’yi geçmeyi başardı.

Amerika ve Britanya savaşta ayrı ayrı 400.000 küsur asker kaybetmişken Almanya üç milyondan fazla asker kaybetti ve son araştırmalara göre, Rusya’nın yirmi dokuz milyon asker kaybettiği düşünülüyor. 1943 yılında sadece iki ay içinde, Kızıl Ordu’nun kaybettiği asker sayısı, Amerika ve Ingilizle-rin savaşın tamamında kaybettiği toplam asker sayısına eşittir. Stone’un açıklamasına göre müttefik komutanlar, Alman (özellikle de Rus) meslektaşları kadar asker istemeye cesaret edemediler. “Hücum ve cesaretle, İtalya kolaylıkla... Temmuz ayında (1943) işgal edilebilirdi. Oysa neredeyse savunması bile olmayan Sicilya’da çok ağır bir işgal gerçekleşti ve Almanlar sonraki yirmi iki ay içerisinde adım adım geri çekilirken Güney İtalya’da tekrar gruplaşmaya başladılar.” Tarihte “en çok korunan askerler” düşman kuvvetlerinin durumuyla ilgili gerçekleri göremediler, her seferinde aşırı bir materyal üstünlüğüne gerek duyup saldırma şansını kaçırdılar ve sonuç olarak savaşın gereğinden daha uzun sürmesine neden oldular.

Savaşın Mekanikleri

Ancak bir başka bakış açısı, müttefiklerin temkinli davranmakla akıllılık ettiğini gösteriyor. Her ne kadar biz düşmanla verimli ve etkili bir şekilde baş ettiklerini düşünsek de rakamlara göre 1940 yılında Fransa için verdikleri mücadelede, düşman eylemleri sırasında tüm İngiliz tanklarının %25’ini kaybettiler. Mekanik arızalardan dolayı bu hantal gövdeler terk edilmeliydi. Bu bile Fransa’nın gösterdiği gayretten iyiydi. İşgalci Alınanlardan sayıca üstün olan Fransızlar, tanklarının yarısından fazlasını sırf benzinleri bittiği için kaybettiler. Fransa, her mürettebata sadece beş saatlik yakıt veriyordu.

Geçmişi Resmetmek

İkinci Dünya Savaşı’nın, bizim olaylara dair tarihsel algımızı şekillendiren en bilindik görsel hatıralarının gerçek olmadığı, stüdyolarda hazırlandığı düşünülüyor. 1995 yılında dünya, savaşın bitişinin ellinci yılını kutlarken Kraliyet Savaş Müzesi, var olan belgesel filmin gerçek olayları yansıtmadığını düşündüğü pek çok örnek tespit etti.

Meşhur Normandiya çıkarmasına dair görüntülerin, günün

#

sisli koşullan çekilen filmin kalitesini bozduğundan General Eisenhower’ın emriyle geliştirildiğine inanılıyor. Devondaki Slapton Sands’deki provalar sırasında çekilen görüntülerin, gerçek çekimlerin arasına serpiştirildiği düşünülüyor.

Batı belgeselleri tarafından kullanılan ve Stalingrad savaşını gösteren Rus arşiv filminin, Rus zaferi garantilendikten sonra sahnelendiği düşünülüyor.

Haber Alma Bakanlığı’nm en meşhur filmlerinden biri De-sert Victory: The Battle of El Alamein oldu. 1943 yılında En İyi Belgesel dalında Oscar ödülü kazanan ve o dönemde İngiliz basını tarafından “yapılan en iyi belgesel” olarak nitelendirilen belgeselin, hem Pinewood stüdyolarında çekilen sahneler hem de ön cephede ve savaş başlamadan hemen önce İngiliz komutan Montgomery’nin yardımıyla çekilen aksiyon sahneleri içerdiği biliniyor. Elli yıl sonra yönetmen, “hiçbir şey değiştirilmeden görüntülerin tekrar canlandırıldığını” kabul etti.

1940 yılında, savaş boyunca Londra’daki en korkunç hava saldırılarından birinde, 29 Aralık gecesinde çekilen St. Paul Katedrali fotoğrafı, o günden bu yana savaş gazabının ortasında hayatta kalma umudunu simgeler. Ancak 2000 yılının Aralık ayında, bu fotoğrafın çekildikten iki gün sonra İngiliz basınında yayımlanmadan önce değiştirildiği anlaşıldı. Alevlerin parıltısıyla aydınlanan ve bir duman bulutu arasında yükselen kubbenin görüntüsü Daily Mail fotoğrafçısı Herbert Mason tarafından çekildi. Mason, o fotoğrafı çekmek için bütün gece Fleet Street’teki ofisinin çatısında beklemişti. O geceki saldırı, Londra’daki Büyük Yangından iki kat daha yıkıcı bir cehenneme neden oldu. Gazete fotoğrafı yayımladığında, altına “Londra’nın düşman karşısında dimdik duruşunu; haksızın karşısında haklının dayanıklılığını simgelediğini” yazdı. Tabii bu resim aynı zamanda, resmin tüm özelliklerini güçlendirmek için çalışan ekibin artistik becerilerini de simgeliyor. 2000 yılında uzmanlar; ön plandaki harabe evlerin dış hatlarını netleştirmek, kubbe yapısını ve saat kulelerini ön plana çıkarmak, kubbeyi resmin kasvetinden ayrı tutmak ve “başka bir var oluş” içinde olduğunu ortaya çıkarmak için resmin üçte ikisinin üzerinde oynandığını açıkladı. Resim sembolik statüsüne kısa sürede ulaştı; karanlık 1940 yılının sonunda, olasılık dışı engellere rağmen direnen bir sembol.

Savaşa dair bir sonraki meşhur fotoğraf -bombardıman sonrası enkaza dönmüş Londra sokaklarında sabah mesaisine çıkmış, bir elinde şişelerle dolu bir kasa, cebinde ekstra bir şişe ve yüzünde soğukkanlı, dayanıklı bir ifadeyle beyaz önlüklü bir sütçü- tamamen sahteydi. Resim, saldırıların hızla devam ettiği, Alman bombardımanlarının otuz ikinci gününde, 10 Ekim 1940 sabahı yayımlandı. Ve o günden sonra büyük zorluklara rağmen Londra halkının hayata devam edişini simgeler oldu. Ancak fotoğraftaki kişi gerçekten sütçü değildi. Basın fotoğrafçısı Fred Morley’nin genç asistanıydı ve Morley onu giyinip poz vermesi için ikna etmişti. Morley bunun bir propaganda çekimi olacağını düşünmemişti. O, saldırılar sonucunda ortaya çıkan yıkımın gerçekliğini göstermek istedi. Ancak harap olmuş boş bir sokak resmi, ümitsizliği yaydığı gerekçesiyle yasaklanabilir-di. Bunu önlemenin tek yolu, bir hileye başvurmaktı. Bu deneme, Morley’nin hayal edebileceğinden çok daha başarılı oldu ve resim, tarihteki en meşhur fotoğraflardan biri hâline geldi.

O

Bazıları Kurtarılabilirdi

Savaşın bitmesiyle, altı milyon Yahudinin ölüm kamplarında can verdiği soykırımın dehşeti, tüm dünyada engin bir farkındalığa neden oldu ve Britanya katılaşmış savaş sorumlu-

İlıklarını savunmak zorunda kaldı. Meşhur şifre kırma merkezi Bletchley Park’ın 1941 yılından beri Yahudilerin özel polis birimleri tarafından kitlesel olarak yok edildiğine dair aldığı raporlara rağmen İngiliz hükümeti savaşın sonlarına kadar bu felaketten haberdar olduğunu inkâr etti. Müttefikler, kampların işlev göstermesine olanak veren demir yollarını bomba-lamamakla ya da Avrupa’da sivillerin sürgün edilmesini önleyecek saldırılar yapmamakla suçlandılar. Daha erken harekete geçilseydi daha çok şey yapılabilir miydi sorusu, büyük olasılıkla hiçbir zaman yanıtlanamayacak.

Yakın zamanda İngiltere’nin utancını artıran şey, İngiliz hükümetinin 1944 yılında Auschwitz’deki kitlesel zehirlemelere dair somut kanıtların Londra’ya ulaşmasından bir ay sonra engellediği Amerikan planıdır. Buna göre, toplama kamplarındaki binlerce Yahudi, Latin Amerika’da hapsedilen gurbetçi Almanlar karşılığında Almanya’dan ayrılabilecekti.

Ingiliz itirazları

Dönemin Dışişleri Bakanı ve geleceğin Başbakanı Anthony Eden; Yahudilerin Almanya’da yüz yüze kaldıkları trajedi bilinmesine rağmen serbest bırakılan Yahudilerin büyük olasılıkla Filistin’e gideceği, orada Ingiliz yetkililer için sorun olacağı ve müttefiklerin Naziler’in yakasına yapıştıkları bir dönemde, ülkeye dönen Almanların Hitler’in ihtiyacı olan morali sağlayabileceği endişesiyle bu planı uygulamayı reddetti.

Gizli belgeler ancak 1999 yılında hükümet tarafından kamuoyuna açıklandı (aslen 2021 yılına kadar mühürlenmişlerdi). Edenin endişesi, gurbetçileri ülkelerine geri göndermenin Britanya’nın “yumuşayıp Alınanlara karşı duygusallaştığı” yönünde iddialara sebep olacağından yakman Uruguay’daki İngiliz büyükelçisi tarafından destek gördü. Amerika, Temmuz 1944’te teklif ettiği öneriyi defalarca yineledi; ancak 1945 yılında kamplar, sakinlerinden geriye kalanları serbest bırakmaya başlayınca konu kapandı.

O

İsviçre'nin Gizli Utancı

Savaş zamanında tarafsız kalanların rolü, gözlemciler tarafından çelişkili görüşlerle eleştirilmeye mahkûmdur. İrlanda’nın kararlı tarafsızlığı, Nazi Almanya’sına sempatiden çok, İngilizlerle yüzyıllar süren sürtüşmelerin yol açtığı duygulardan kaynaklanan ilkesel bir karardı. İsveç, uygunsuz coğrafi özellikleri nedeniyle bir nebze haklı görüldü ancak Almanya ile olan ekonomik bağlantıları, müttefikler için sabit bir rahatsızlık kaynağıydı. İsviçre’nin pozisyonu daha netti. Onun tarafsızlığı, yüzyılların gelenekleriyle paraleldi. İsviçre’nin coğrafi konumu -birkaç ekonomik kaynakla kıtanın ortasında dağların arasına sıkışmış- herhangi bir komşusuna pek fayda sağlamıyordu. Ve savaş sonrası dönemin büyük bir bölümünde, ülkenin itibarı Alpler’in havaları gibi temiz ve ferahtı. Tarih İsviçre’nin her zaman doğru, dürüst ve etrafındaki güçlerin zararlı teşviklerinden bağımsız olduğunu öğretti; ta ki 1990’lara kadar.

Spot Işıkları Dönünce

Parıltıdaki ilk çatlak, 1996 yılında soykırımda ortadan kaybolan Yahudilerin finansal varlıklarını bünyesinde barındıran İsviçre bankalarının ortaya çıkmasıydı. Bankacılık endüstrisindeki bu rezalete öfkelenen İsviçre hükümeti, hayatta kalan Yahudilerin ve onların varislerinin taleplerini ödemek için 1998 yılında 1.25 milyar dolarlık bir bütçe ayırdı.

ikinci, daha az bilinen bir çatlak ise yakın zaman önce özellikle soykırım olayının ardından tarihçiler ülkenin temiz imajı konusunda ilk kez şüpheler duymaya başlayınca ortaya çıktı. Akademisyenlerden oluşan bir panel Mart 2002’de, savaş sırasında İsviçre’nin tarafsızlığının tehlikeye girdiği sonucuna vardı. Rapor, soykırım meselesinden daha kötüydü; çünkü İsviçre hükümetinin resmî tarafsız duruşunu savaşçı uluslar yönünde ihlal etmek üzere sistematik bir politika geliştirdiğini gösteriyordu.

Mihver Devletlere Finans Yardımı

İkinci Dünya Savaşı ve Uzmanlar Bağımsız Komisyonu,

12,000 sayfalık analizinde İsviçre’nin savaş boyunca Nazi Almanya’sı ile aktif bir şekilde ekonomik ilişki kurduğunu ve savaş sonunda Alınanlara ait bir milyar doların üzerinde mal varlığını elinde bulundurduğunu açıkladı. Nazi varlıklarını, Hitler’in gazabına maruz kalan mağdurların kayıplarını telafi etmek için kullanmayı hedefleyen 1946 Savaş Telafi Anlaşmasında zorunlu tutulduğu gibi bunları kamulaştırmak ve müttefiklere aktarmak yerine İsviçre savaş sonrasında milyonlarca doları sessizce Alman sahiplerine iade etti. Kanıtlar ayrıca İsviçre bankalarının senetlerin yasal sahiplerinden çalınmış olduğuna dair geçerli gerekçe olduğunda, Alman müşterileriyle bu senetleri takas ettiğini gösterdi.

İsviçre, ekonomik kaynak ve materyaller için raylı transit sistemi sağladı. Komisyon; savaş sırasında transit trafiğinin, savaş öncesine göre üç katı arttığını tespit etti. Ayrıca İsviçre, silah ve enerji (İsviçre Reich’a elektrik sağlayan önemli bir kaynaktı), alüminyum ya da makine araçları gibi önemli ürünler almalarına olanak vermek için Nazi Almanya’sına ve Faşist İtalya’ya bir milyar İsviçre frangı değerinde kredi sağladı (günümüzde 500 milyon £). Komisyonun raporuna göre, savaş sırasında İsviçre’nin ihracat ticareti “aktifti” ve sadece “Almanya’ya mc-yilli” tüm savaşçı uluslara yönelikti. Bu eylem, Almanya’nın savaştaki çabalarına etkili bir şekilde destek sağladı.

Özellikle öfke çeken bulgulardan biri, isviçreli kimya devi Geigy’nin, Nazi’nin svastika (gamalı haç) bayrağında kullanılan “kırmızı” boyanın tedarikçisi olmasıydı. Ayrıca raporda, Yahudileri Nazi kamplarındaki ölümlerine götüren sürgün trenlerinin, İsviçre’den geçmesine izin verildiği açıklandı. Buna ek olarak kamplardan kaçıp İsviçre sınırına ulaşmayı başaran

30,000 Yahudi göçmenin ülkeye girişine izin verilmemiş ve göçmenler Almanya’ya, kaçınılmaz ölümlerine dönmek zorunda bırakılmışlardı. Komisyonun isviçreli başkanı şu açıklamayı yaptı: “Hayatları tehlikede olan binlerce insan, boşuna boşuna geri çevrildi... Yetkililerimizin göçmen politikası; en gaddar Nazi uygulamasına, soykırıma katkıda bulundu.”

Çöpe Giden itibar

Soruşturmanın ardından İsviçre’nin savaştan kaçınmaya ve kendini küresel çatışmalardan korumaya çalışan yiğit ve tarafsız ulus olarak itibarı sarsıldı. Altı yıllık bir süre içinde ve iki cephede, ülkenin elli yılı aşkın bir süredir sahip olduğu masumiyet imajı, sonsuza dek kayboldu.

O

Temiz Eller

General Dwight D. Eisenhower, 1942 yılında Avrupa’da Amerikan kuvvetlerine komutan olarak atandığında, yirmi yedi yıllık bir askerî kariyere sahipti (sonradan 1943 yılının sonunda Yüksek Müttefik Birlikleri Komutanlığına yükseldi). Ama tarihçi A. D. Harvey’ye göre Eisenhower, Kasım 1942’deki Kuzey Afrika işgalinden önce tek bir ceset bile görmemişti; 1942’de hava kuvvetleri ona yarattıkları katliamı göstermek için savaş alanının üzerinde uçuş yapmıştı. Ve sadece bir kez öfkeyle ateşlenen bir silahın yanında bulunmuştu; o da İtalya işgali sırasında Caserta’daki özel tuvaletini işgal eden bir sıçanı öldürmeye çalışırken kendi ateşlediği silahıydı.

0

Patton'ın Garip Ölümü

Amerikalı İkinci Dünya Savaşı kahramanı ve saçmalıklara mahal bırakmayan tavrıyla ünlü General George Patton’ın -adamları şöyle derdi; “General Patton’dan azar işitmemişsen, henüz yaşamamışsın demektir”- kamuoyuna sergilediği tavrıyla çelişen bir sırrı vardı. Sürekli “bilinçaltında bazı anılara” tanık olduğundan söz etmişti. Bu bilinçaltı vizyonlarda, bir mamut ile savaşan tarih öncesi bir savaşçı; İran Kralı Cyrus’la savaşan Yunanlı bir asker; Tyre kuşatmasında Büyük İskender’in yanında savaşan bir asker; Kuzey Gaul’da Julius Caesar altında bir lejyoner; Crecy savaşında bir İngiliz şövalye ve bir Napol-yon mareşali olduğunu görüyordu. Zamane komutanlarının bunları öğrenmemesi iyi olmuş.

Hassas Mevzu

Askerî bir zafer sonrasında Patton’ın yeni zaferlere istek duyması, siyasi liderlerine fazla gelmiş olabilir. Almanya’daki müttefik saldırısının önderliğini yaptıktan sonra, 1944 yılının Aralık ayında bir araba kazasındaki ölümünün ardından kendi yandaşları tarafından Birleşik Devletleri, Sovyetler Birliği ile yeni bir savaşa sürükleyebileceği endişesiyle saf dışı bırakıldığına dair pek çok iddia ortaya atıldı.

Ölümüne dair soru işaretleri olduğu bir gerçek. Güney Almanya’da Manheim yakınlarında bir sülün avı gezisi sırasında ekip aracına askerî bir kamyon çarptı ve Patton hayatını kaybetti. Kaza, iki araç bir tren yolu geçidinde durup kalkışa geçtikleri anda meydana gelmişti; dolayısıyla iki araç da saatte maksimum 30 km hızla gidiyordu. Her iki araç da hasar görmemişti. Yaralanan tek kişi Patton’dı. Aracın metal akşamına sıkışmıştı, boynu kırılmış ve felç olmuştu.

Askerî tarihçi Robert Wilcox 2008 yılında yazdığı bir kitapta, kiralık katilin Douglas Bazata olduğunu yazdı. Bazata 1999 yılında ölmeden önce kazayı planladığını ve Pattorîı, omurgasını parçalayan düşük hacimli bir roketle öldürdüğünü itiraf etmişti. Bazata, emirleri CIA’in öncü kuruluşu olan Stratejik Hizmetler Bürosunun lideri “Vahşi Bili” Donovandan aldığını ve Donovarîın Patton için, “Kontrolden çıktı” ifadesini kullandığını söylemişti.

Wilcox’in iddia ettiği bir diğer nokta, sorguya çekilmeden önce Londra’ya kaçan kamyon sürücüsünün ortadan kaybolmasıyla ilgiliydi. Kazayla ilgili en az beş dokümanın, ABD arşivlerinde yok edildiği anlaşılıyordu. Wilcox’a göre, “Yönetim Pattorîın ‘deli’ olduğunu ve ‘Ruslarla savaşmak istediğini’ düşündü.” Dünyanın ondan arındırılması gerekiyordu.

0

Başarıyı (Yeniden) Tanımlamak

Savaşla ilgili bu bölümü daha hafif bir haberle noktalayalım. Modern askerî saldırılardan en meşhur olanı, 1991 Körfez Savaşı sırasında meydana geldi. Bu savaşta “akıllı” silahlardan oluşan bir teçhizat operasyona öncülük etti. Amerikan ordusu gururla Patriot fuze sistemini havaya saçtı ve kısa sürede dünya, bu sistemin etkili savunma performansına tanık oldu. Gelen düşman füzelerini yakalama kapasitesi, onu güçlü bir medya aracı hâline getirdi. Amaç, Irak’ın Suudi Arabistan ve İsrail’e füze gönderme girişimlerinin başarısızlığa mahkûm olduğunu

Batı müttefiklerine göstermekti. Başkan Bush kırk iki Patriot füzesinden kırk birinin Irak’ın Scud füzelerini yakaladığını iddia etti. Amerikan ordusu çok daha yüksek oranlardan söz ediyordu. Savaştan bir yıl sonra, prestijli Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nün hazırladığı değerlendirmeler, çoğu Patriot füzesinin aslında hedefi ıskaladığını ortaya çıkardı. Hatta bir tek füzenin bile yakalanıp parçalandığına dair tek bir kanıt yoktu. Savaş sırasında yapılan iddialarla ilgili ordu sözcüsü Tuğgeneral Robert Drolet sözünün arkasında durdu. Gazetecilere, başkanın verdiği rakamların geçerli olduğunu söyledi: Ordunun “yakalamak” sözcüğünden kastı “yok etmek” değil, “bir Patriot füzesinin gökyüzünde bir Scud füzesi gördüğüydü.”

KRALİYET - ŞAHANE MASKELER

Kraliyetin gücü görüntü ve inançta saklıdır. Sonuçta, insanların içinde yetiştirilen ve yönetmek için mistik bir yetkiyle donatılmış ölümlü bir insanın destekleyici bir öyküye ihtiyacı vardır. Nesillere kraliyet üyelerini anlatan tarih, monarşinin kendisini koruduğu ve tahttaki bireyin itibarına saygı duyduğu gibi, monarşi kurumunun kendisini de desteklemelidir. Zamanın herhangi bir noktasında monarşinin gücü, sağlam, iyi şekillendirilmiş tarihsel bir zemine dayalıdır. Ve bu da resme uymayan bazı tuhaflıkları dışarıda bırakmak anlamına gelebilir.

Yalancı Yürek

Aslan Yürekli I. Richard (1157-1199) monarşinin en iyi hatırlanan krallarından biri olsa da krallıkta çok az zaman geçirmişti. Aynı zamanda Normandiya, Gascony ve Aquitaine Dükü, Anjou ve Nantes Kontu ve Brittany Lordu olan I. Richard, daha çok Amerika kıtasında yaşadı ya da Kutsal Topraklara sefere çıktı. On yıllık hükümdarlığının sadece yüz altmış gününü İngiltere’de geçirdi. Modern araştırmalar, lakabının erkekliğinin gerçek bir yansımasından çok karakteri için bir zırh olduğunu gösteriyor. Dünyaya bir varis bırakmayı başaramadı ve cinsel ilişkiye ancak evliliğin beşinci yılında girebildi. Bir anlatıma göre bu, Richard’ın homoseksüel olduğunu itiraf ettiği bir papaz tarafından dayatılan bir kefaret niteliğinde gerçekleşti. 1948 yılında ortaya çıkan bir belge, Richard’ın eş-

cinsel olduğu iddialarını güçlendirdi. Bir tarihçinin kayıtlarında, 1187 yılında Richard ve Fransız Kralı II. Philip için “öyle yakınlardı ki geceleri yatak bile onları ayıramadı” ifadesi geçmektedir. Ancak bir akademisyen görüşü, belki de biraz iyimserlikle bunun; tamamen siyasi bir aktivite olduğunu söyledi ve “günümüzde birlikte fotoğraf çektirmeye benzer bir nitelik taşıdığını iddia etti.

O

Elizabeth'in Gizli Geçmişi

Ingiliz krallığının en merak uyandıran sırlarından biri -I. Elizabeth’in kendine koca bulamaması- çocuk psikiyatris-ti Dr. Elinor Kapp’ın 1996 yılında öne sürdüğü teoriye göre şiddete maruz kalmış bir çocukluğun sebebi olabilir. Analizini akademik yayın Psychiatric Bulletin&z yayımlayan Kapp; Elizabeth’in, babası VIII. Flenry’nin hükümdarlığının son yılında, Elizabeth on üç yaşındayken, yapılan bir portresini inceledi.

Kapp, Elizabeth’in yüzündeki işaretlerin çocuk psikiyatristi olarak görev yaptığı dönemde şiddet görmüş çocuklarda rastladığı pek çok belirtiyi taşıdığını tespit etti. Portredeki ifadesi, Kapp’in söylediğine göre “donuk ihtiyatlılık” ifadesiydi ve akıldan çıkmayan yalnızlığı, “obsesif ketumluğunu” işaret ediyordu. Sıkıca kenetlenmiş dudakları ve tuhaf duruşu, önemli kişisel travmalar yaşamış, büyük olasılıkla cinsel istismara maruz kalmış bir çocuğun belirtileriydi. Tüm bunlar, istismara uğramış pek çok çocuk gibi yetişkinliğinde Elizabeth’in erkeklerle ilişki kurmada sıkıntı yaşamasını normal kılıyordu.

Elizabeth kraliçe olmadan önce ve olduktan sonra küçümseyici ve mesafeli bir tavır takındı. Otuz yıl boyunca Lord Robert Dudley ile aralıklı bir ilişki yaşadı ve onu I. Leicester Kontu yaptı. Söylenenlere göre Elizabeth’in onunla evlenmemesinin nedeni, kendisi kraliçe olduktan kısa süre sonra, Dudley’nin genç karısının şüpheli bir şekilde merdivenlerden düşerek öl-mesiydi. Dudley 1588 yılında öldü ve Elizabeth hayatının geri kalanında onun yazdığı son mektubu başucunda sakladı.

Elizabeth’in “tam” bir kadın olmadığına dair dedikodular vardı; ancak baş danışmanı Lord Burghley, kraliyet doktorlarına danıştıktan sonra Elizabeth’in doğum için “elverişli” olduğunu duyurdu. Birleşik Krallığa Bakire Kraliçesini kazandıran sebep; giderek karmaşıklaşan siyaset, Elizabeth’in gücendiği kamuoyu beklentileri ya da yaşamının ilk dönemlerinde gördüğü kötü muamele olabilir.

Maskenin Ardında

Dişlerini kaybettiği için yüzü çöken Elizabeth’in gösterişli duruşu, halkın önüne çıktığı zamanlar ağzını bez parçalarıyla doldurmasıyla sağlanıyordu. Hayatı boyunca dişleri onun için tam bir kâbus oldu. Ağzı çok kötü koktuğundan, kokuyu maskelemek için her gün büyük miktarlarda şeker tüketiyordu. Sonuçta şeker dişlerini çürüttü, çürükler ağzının daha kötü kokmasına neden oldu, o da daha çok şeker yemeye başladı.

O

Kraliyet Zincirinde Kırılma (1)

16. yüzyılın ortalarına uzanan ve bir türlü çözümlenemeyen bir sır, günümüzde kraliyet halefliği sırasına gölge düşürebilir. Buradaki soru, Elizabeth’in ölümüyle kendisini İngiltere Kralı I. James olarak ilan eden İskoçya Kralı VI. James’in, annesi İskoçya Kraliçesi Mary’nin söylediği kişi olup olmadığıdır. Bu şüphenin sebebi, 1830 yılında Edinburgh Kalesi’nde bulunan ve içinde bir bebeğin kalıntılarına rastlanan küçük bir tabuttur. Bu tabut, uzun süre Mary’nin oğlunun, geleceğin kralının, 1566 yılında doğduğuna inanılan küçük odada bulundu. Mary’nin başka çocuk doğurmadığı kesindir.

Tabutun keşfi beraberinde soruları da getirdi: Kalıntılar Mary’nin çocuğuna mı aitti? I. James, haleftik sırasını korumak için ölü çocuğun yerine konan başka bir çocuk muydu? James’in Stuart ailesinin hiçbir üyesine benzemediği için kendi meşruluğundan şüphe duyduğu söylenir.

Tarihçiler genel olarak tabutun bulunduğu odanın Mary’nin çocuğunu doğurduğu oda olduğundan emin. Bulgulara dair raporlar, kutunun “kaliteli meşeden” yapıldığını ve bebeğin kalın yün bir battaniyeye sarıldığını, yanında ise üzerine “J” harfi işlenmiş ipek bir mendil bulunduğunu bildiriyor. Tabut ve içindekilerin, havayla temas etmesi sonucunda bozulduğu ve geriye kalanların da yeniden gömüldüğü söyleniyor.

Şu ana kadar, özellikle de potansiyel sonuçlarına rağmen, kalıntıların yerini tespit etmek için o günden bu yana hiçbir girişimde bulunulmadı.

O

Katolik Muhbir mi?

İngiliz monarşisini Protestan bir çizgiye yerleştiren 1688 “Şanlı Devrim” sonrasında İngiltere Kralı olan Hollandalı kral Orangelı William’ ın bir sırrı ancak 2001 yılında ortaya çıktı. Belgelere göre, anti-Katolik şöhretiyle İrlanda’yı günümüzde bile kasıp kavuran bu ultra-Protestan kral, sessizce Papa’dan fon yardımı alıyordu.

William’in Katolik II. James’i tahttan etmesi ve ardından İrlanda’ya açtığı fetih savaşı onun Avrupa’da Katoliklik karşıtı katı bir lider olarak itibarını perçinledi. 1690’da William’ın James’i bozguna uğrattığı Boyne Savaşı, bugün hâlâ Birlikçi Orange Tarikatı için Anglo-îrlanda ilişkilerinde dönüm noktasıdır. İngiliz krallığı o günden bu yana Protestan olmuştur. Şanlı Devrim’in bir sonucu olarak hemen çıkarılan Haklar Yasası ve ardından 170Tde yürürlüğe giren Veraset Kanunu, günümüzde hâlâ Ka-toliklerin halef haklarından mahrum kalmasını sağlamaktadır.

Siyaset ve Din Çarpışınca

2001 yılında ortaya çıkan bilgiler tarihe inanılmaz bir ışık tuttu. İngiltere’de Katoliklerin haklarını koruduğu düşünülen bir Vatikan’dan uzakta, o dönemde Papanın -daha çok XI. In-nocent adıyla biliniyor- tamamen laik endişelerden kaynaklanan karmaşık bir makyavelist oyuna dâhil olduğu anlaşılıyor. Bu endişe; Katolik Fransız Kralı XIV. Louis’nin giderek büyüyen bir tehdit hâline gelmesiydi. Kıtadaki en ciddi güçlerden biri olarak Fransa’nın tutumu Önemliydi ve yıllardır Vatikan için sorun teşkil ediyorlardı.

Kibirli Louis dinî açıdan kendinden daha üst pozisyondaki insanları aşağılıyor ve onlara saygısızlık ediyordu. Innocent’tan önceki Papa ile sürekli kavga çıkartıyordu. Ama özellikle 1660’larda Papaya küstahlığıyla meşhur bir elçi gönderdi. Elçi Vatikan’a varır varmaz beraberindekilerle Katolik Kilisesi’ne ait muhafızlar arasında bir tartışma çıkardı. Bu olay diplomatik ilişkilerin bozulmasına yol açtı ve Fransa, Katolik Kilisesi’ne ait bölgeleri işgal etmenin eşiğine geldi. Geri adım atıp özür dilemek zorunda kalan Papanın kendisi oldu.

Innocent 1676 yılında Papa olduğunda, Louis gücünün zir-vesindeydi. Bir buçuk yüz yıl önce İngiltere’de hüküm süren VIII. Henry gibi Louis de Katolik Kilisesi’nin Fransa yönetimine müdahale etmesine karşı çıktı. Ancak Henry’nin aksine, Louis’in kendi Katolikliğinden vazgeçmek gibi bir derdi yoktu. O sadece Papa’ya karşıydı.

Katı bir ilahiyatçı olan Innocent, doktrinlerde esneklik yapılmasına kesinlikle karşıydı. Kilisenin mali durumunda kimin söz hakkı olduğuyla ilgili yapılan bir münakaşa öyle bir noktaya tırmandı ki ulusal krallıklar ve Papa arasındaki temel otorite ilkeleri sorgulanmaya başladı. İnsafsız Fransız elçinin gönderilmesi, kiliseden ihraç ve Louis’nin işgal tehditleri tekrarlandı durdu.

Bu açıdan bakıldığında Innocent’ın Fransa’ya dair, Katolik topluluğu içinde kendi yetkilerinin merkezine uzanan endişeleri, “diğer tarafın” yani Protestanların beklediklerinden daha büyük boyutlara ulaştı. Yeni delillere bakılırsa yıllarca Vatikan’ın, Louis’nin düşmanlarını -inançları ters düşse bile- içten içe destekleyerek Fransa’nın işgal tehditlerini hafifletmenin, siyasi açıdan çıkarlarına uygun olduğunu fark ettiği anlaşılıyor.

Düşmanımın Düşmanı...

Papa olmadan önce Innocent, Vatikan’ın finans bölümünün başıydı ve asıl olay da burada başlıyor. Kayıtlara göre In-nocent, aile bağlantılarını Vatikan fonlarını Hollanda Kralı’na aktarmak için aracı olarak kullandı. Bu, öyle küçük bir hile de değildi. Tahminlere göre 150.000 scudi gönderildi. Bu miktar o dönemde Vatikan’ın yıllık bütçe açığına denkti ve günümüzde dört milyon pounda denk geliyor. Kayıtları ortaya çıkaran araştırmacıların varsayımlarına göre bu para hikâyenin sadece bir parçasıydı -bu kayıtlar Vatikan’da değil, aile arşivlerinde tutuldu- ve diğer para transferlerini gösteren kayıtlar ise yok edildi. Bu durumda Roma Katolik Kilisesi’nin, bir Katolik Kral’ın devrilmesinde Papa’nın önemli bir rol oynadığının öğrenilmesini riske atması mümkün değildi.

Bu örtbasa dair bir delil daha bulunmaktadır. William’ın nihai zaferini getiren fonların etkisi, Şanlı Devrim’in ardından

William’ın Katolik Kilisesine olan borcunu Güney Fransa’dan topraklar sunarak ödemeyi teklif etmesinden anlaşılıyor. In-nocent birkaç ay önce öldüğünden ve Vatikan William’la olan finansal bağlantılarının ortaya çıkmasını istemediğinden bu teklifi geri çevirdi.

Innocent’ın entrikaları, belki de Soğuk Savaş aforizm asının ilk örneklerinden biridir: “Düşmanımın düşmanı benim dostumdur.” Dogmatik saflığa bağlılığıyla bilinmesine rağmen şimdi anlaşıldığı üzere Innocent önde gelen bir strateji uzmanıydı. Fransa’ya karşı ayaklanmak için William’ın servetini artırarak, James’i ve Katolik İngiltere’yi kurban etmiş oldu.

Bu beklenmedik bir sonuç muydu? Büyük olasılıkla. Belli ki Innocent, William’ın onun sırlarını ortaya dökmesinden endişeleniyordu. Ve bunu riske atmamak için James’i desteklemek adına hiçbir şey yapmamış olabilir. Diğer yandan, Lo-uis Vatikan’ı rahatsız etmekteydi ve potansiyel bir müttefikin yenilgisi belki de ödemeye değer bir bedeldi. Innocent’ın, James’in İngiltere’ye Katolik mezhebini getirmek için kullandığı yöntemleri onaylamadığı bilinmektedir ve onun Louis’in yıkıcı yönetimine verdiği destek, içinde bulunduğu durumu cesaretlendirmiş olabilir. Muhtemelen hiçbir zaman bilemeyeceğiz; ama kesin olan bir şey var ki o da Şanlı Devrim’e olan bakış açımızın büyük ölçüde değiştiğidir.

O

Kraliyet Zincirinde Kırılma (2)

III. George’un kişisel sırlarıyla ilgili en bilinen olay, aklını yitirmesi ve 1811 yılında Kral’ın vekili olan oğlu IV. George’un tahta gelip babasının yaşamının son dokuz yılı boyunca ülkeyi yönetmiş olmasıdır. Bilinmeyen bir gerçek ise III. George’un büyük olasılıkla iki eşli olduğu ve gizli eşinin üç çocuk doğurduğudur. Dolayısıyla haleflik yasasının bazı yorumlarına göre, o çocukların Britanya’nın haklı hükümdarları olması gerekirdi.

Tarihte anlatılan resmî hikâyeye göre, George 1761 yılında, taç giyme töreninden iki hafta önce Alman prensesi Charlotte ile evlendi. Charlotte, George’un elli dokuz yıllık hükümdarlığı boyunca, onun sadık Kraliçesi oldu (Charlotte, George’dan iki yıl önce öldü). Ancak bu evlilikten iki yıl önce George’un emekçi sınıfına ait bir ailenin kızı olan Hannah Lightfoot ile evlendiği söylenmektedir. Dahası, bu evlilikten çocukları olduğu iddia ediliyor -iki erkek ve bir kız- ve bazı tarihçilere göre George’un haleflerinin bu çocuklar olmaları gerekirdi.

Bu iddialara hiçbir delil bulunamadığından, hepsi bir söylenti olarak kaldı. 1866 yılında, komplo teoricileri kraliyet arşivlerinde evliliğin gerçekleştiğine dair belgeler bulunduğunu ve bu belgelerin, İngiliz kraliyet zincirini korumak için saklandığını iddia ettiler.

Söylentiler ortaya atılalı iki yüz yıl oldu ve bu sürede araştırmacılar, evliliği kanıtlamak için yığınla ikinci derecede delil buldular. Kraliçe Victoria, hükümdarlığı sırasında krallığın popülaritesini kaybetmesiyle yoğun bir baskı yaşadı ve bu süreçte monarşi karşıtları, onun haleflik haklarıyla ilgili şüpheler yaratmak için bu iddiaları yeniden gündeme getirdi.

Özellikle kendini bu konuya adayan yazar Mary Lucy Pen-dered, bu araştırmayı bir sonraki yüzyıla taşıdı. Şecere çalışmalarının ardından, 1939 yılında, George ve Hannah’dan geldiği ileri sürülen on yedi aile bulunduğuna ve dolayısıyla bu insanların tahtın haklı halefleri olduğuna dair bir kitap yayımladı.

Modem Açıklamalar

1997 yılında bir araştırmacı kraliyet arşivlerinde bu hikâyeyi destekleyen deliller bulunduğunu söyleyince bu konu tekrar gündeme

KONYA

Vay Be! jL HALK KÜTÜPHA8CF

MÜDÜR*..* T'¹-

geldi. Belgelere göre o dönemde Wales Prensi olan George’un, henüz yirmi bir yaşındayken Nisan 1759’da Kew kilisesinde Lightfoot ile evlendiği doğrulandı. Bu açıklamaların ardından basın, Kral’ın Charlotte’tan çocuğu olmadan önce doğan ve George’un ilk oğlu olan adaşı George un skandali önlemek üzere Güney Afrika’ya gönderildiğini ortaya çıkardı. Gerçek soyağacının bilincinde olarak George Rex adını kullandığı anlaşıldı ve araştırmacılar 1839 yılında öldüğünü gösteren mezar taşına ulaştılar.

Bulgulara rağmen kraliyet ailesinin daha gelenekçi tarihçileri bu hikâyeyi yalanlamayı sürdürüyor. Onlar, George Rex’in III. George’un oğlu değil, Whitechapel’dan mütevazı bir tüccar olan John Rex’in oğlu olduğunu iddia ediyorlar. Anayasa uzmanları şu anki kraliyet zincirinin, evliliğin yasal olmadığını gösteren bulgular karşında tehdit altında olmadığını açıkladı. Her ne kadar resmî bir seremoniyle başkalarının tanıklığında kudanmış olsa da o sırada ülkenin başındaki Kral II. George onaylamadığından, evlilik yasal olarak kabul edilmiyor. Bu teknik detaylara dayanarak şu anki kraliyet çizgisinin temeli güvende gibi görünüyor.

O

Eğlence Adamı

IV. George, 1820 yılında hakkıyla tahta geldiğinde, bunun sıkıntısını da çekti. Wales’in uçarı prensi olarak zevkleri uç boyutlardaydı. 1795 yılında, henüz otuz üç yaşındayken 630.000£ değerinde borç biriktirdi (günümüzde 50 milyon £) ve parlamento istemeden de olsa borcu ödedi. Akranları ve tarihçiler tarafından ahlaksız, zevk düşkünü bir adam olarak ünlendi. Ne zaman halkın içine karışsa vatandaşlar tarafından yuhalandı.

Tarihte en çok hicvedilen kraliyet ailesi üyesi oldu. Bu durum kraliyet için öyle yıpratıcı bir hâl aldı ki bir sonraki yıl

Başbakan William Pitt, dönemin en acımasız karikatüristi James Gillray e, kraliyet ailesini daha fazla aşağılamaması için el altından 2.000£ ödedi (bugün 150.000£ civarında).

Ancak önce prens, daha sonra kral olarak zaafları korkunç sonuçlar getirdi. Afyon ruhuna -sonlara doğru günde 250 damla kullanıyordu- ve kanyağa bağımlı hâle geldi. Halüsinasyonlar görmeye başladı. Aynı zamanda, Wellington’daki Salamanca ve Waterloo savaşlarında yer aldığı iddiasıyla Wellington Dükü olan savaş kahramanı başbakanla ters düştü.

Sonuna Kadar Mizah Konusu

Öldüğünde The Times bile onunla ilgili yıkıcı bir görüş yayımladı. Bu belki de bir İngiliz kalesi tarafından kendi krallığıyla ilgili yapılan en saygısız yorumdu: “Hayvansı içgüdülerden belki biraz daha yüksekteki karakteriyle ilginç bir yaşam sürdü... Merhum Kral kadar, ölümü diğer insanlar arasında üzüntü yaratmayan bir birey daha olmadı... IV. George un bir dostu olsaydı, onun adı bize asla ulaşmazdı.” Günümüzde bile herhangi bir haberin bu kadar ileri gitmeye tenezzül etmesi zordur.

Öyle iri bir adamdı ki -bel genişliği yüz otuz dokuz santim- ata bir vinç yardımıyla bindiriliyordu. The Times mizahi bir şekilde “aralıksız şişmanlamasının” matemini tuttu. Bu, bir yaşamın gidişatı olmuştu. Eğlenceye düşkünlüğünün devlet işlerine ne boyutta mani olduğu ancak ölümünden sonra ortaya çıktı. Onun ölümünden geriye, imzalanmayı bekleyen 48.000 yasal doküman kaldı.

Bir diğer sırrı ise yine ölümünden sonra ortaya çıktı. Sevgililerinin her birinden bir tutam saç saklamak gibi bir ritüeli olduğu anlaşıldı. Her birini ayrı bir zarfa koymuş ve zarfın üzerine o kadının adını yazmıştı. Ekibi, zarf koleksiyonunu gizli bir bölmenin ardında buldu; tam 7.100 zarf vardı.

O

O da Eğlenmişti

Victoria’nın kişiliği, Ingiliz halkının aklında somurtkan ve keyifsiz biri olarak kaldı. “Eğlenmiyoruz” sözü belki de çoğumuzun onunla özdeşleştirdiği bir ifade oldu (gerçi yaşamının ileriki dönemlerinde bir akrabasına bu sözü asla söylemediğini iletmişti). Bu şöhreti, yıllar içinde yavaş yavaş çürütüldü. Şimdi en uzun süre tahtta kalan Kraliçe’ye dair daha farklı bir resim oluşmaya başladı ve bu resim, ona ve onun dönemine dair algımızı değiştirecek gibi görünüyor.

1970 ve 80’lerde ortaya çıkan bulgular, Kraliçe’ye dair geleneğin önerdiğinden çok daha farklı bir portre çizdi. Halk arasında son derece ciddi bir yüz ifadesiyle görünse de sahne arkasında tamamen farklı bir karakter sergilediği kanıtlandı.

Görünürdeki iffetlilik imajının aksine cinsel hayatı oldukça hareketliydi. (Sonuçta on yedi yıl içinde dokuz çocuğu oldu. İlki evlendikten sadece on ay sonra, İkincisi ise ilkinden on bir ay sonra dünyaya geldi.) Çift yatak odalarını nü heykellerle donattı ve bir biyografi yazarına göre yataktan çıkmadan kapıyı kilitlemelerini sağlayan bir cihazları vardı. Bir diğer yazarın ifadesine göre Prens Albert’in banyosuna, Herkül’ü kişisel kölesi olarak kullanan mitolojik Kraliçe Lidya’nın “son derece seksi” bir tablosunu asmıştı. Buradaki anlam gayet açıktı.

Erdemli imajından uzakta, Victoria erotik sanata düşkündü. O ve Albert birbirlerine hediye olarak “aşırı” miktarlarda çıplak heykeller verirlerdi. 1851 yılında, meşhur Great Exhibition m (Büyük Sergi) açılışı için Billur Saray’a yine müstehcen bir heykel koleksiyonu yerleştirildiğinde buna itiraz eden Victoria değil, yüzyılın en büyük ulusal gösterisini boykot etmekle tehdit eden piskoposlar olmuştu. Bunun üzerine heykellerin yüz kızartıcı bölgeleri incir yapraklarıyla örtüldü.

Victoria ve Albert, birbirlerine nü tablolar da hediye ederlerdi. Bu hikâyeyi anlatan yazar Compton Mackenzie, 1952 yılında şövalyelik nişanı almak için Buckingham Sarayı’na davet edilmiş ve sarayda dolanırken bir koridorda mitolojik Artemis’in alımlı bir nü portresine rastlamıştı. Kendi kendine, sarayda asılı duran böyle bir tabloyu görse Victoria’nın ne diyeceğini merak ederken altında yazan açıklamayı görmüş ve bu tablonun Victoria’nın Albert’e verdiği düğün hediyelerinden biri olduğunu öğrenmişti.

Beklenmedik Hikâyeler

Victoria popüler ve sıradan eğlencelere meraklıydı. Anormal gelişmiş insan ve hayvanları konu alan televizyon şovlarını severdi. Amerikalı şovmen P.T. Barnum İngiltere’ye geldiğinde bir performans sergilemek üzere saraya davet edildi. Barnum, kraliyet himayesinde servetine servet kattı. Victoria, Londra’ya gelen sirk ve şovlara gitmekten keyif alırdı. Egzotik olan her şeye karşı bir ilgisi vardı. Bir keresinde Başbakan Lord Melbourne ona nasıl bir evcil hayvan beslemek istediğini sorduğunda, Victoria tercihinin maymun olabileceğini söylemişti.

Kesinlikle bir konformist değildi. Viktorya yaşam tarzının dinî kısıtlamalarına rağmen o ve Albert her pazar düzenli olarak kiliseye gitme alışkanlığına sahip değildi. Bu, Victoria’nın yaşamı boyunca sürdürdüğü bir tavırdı.

Viskiden (“çok hafif olmayacak”) ve at yarışlarına bahis oynamaktan keyif aldığı bilinir. Bir biyografi yazarı, Victoria’nın gülümsediği resimlerinde Kraliçe’den çok yaşlı bir barmene benzediğini yazmıştı.

Spiritüel inançları güçlü bir insandı ve Alberf in ölümünden sonra onunla iletişim kurmak için seanslar düzenledi. 1861 yılında, Albert’in ölümünden iki yıl sonra on dört yaşında bir medyum olan Robert Lees, Albert ile bağlantı kurduğunu iddia ettiğinde, Kraliçe Victoria’nın gözdesi hâline geldi. Sözüm ona Prens, iki kraliyet temsilcisinin önünde Lees’e, sadece Victoria’nın bildiği bir takma isim içeren bir mesaj aktarmıştı. Daha sonra Victoria, Windsor’da ondan bir seans daha yapmasını istemiş ve Lees’in Albert’le iletişim kurduğuna ikna olduğunu söylemişti. Lees’in sonraki yıllarda altı seans daha yaptığı ve her birinde Albert’le başarılı bağlantı kurduğu söylenir.

İleriki yaşamında Victoria güçsüzlüğünü tuhaf bir hileyle sakladı. Etrafı torunlarıyla çevrili ve kucağında son bebekle poz verdiği resimlerinde hileye başvuruldu çünkü kolları öyle güçsüzdü ki yeni doğan bir bebeği bile tutamıyordu. Bunun üzerine bebek, Victoria’nın bol, kabarık eteğinin altında saklanan bir hizmetçinin kollarına verildi.

O

Gerçek Bir Viktoryalı

Victoria nın babası Kent Dükü Edward, Britanya’nın en meşhur Kraliçesinin ailesinde en olmayacak kişiydi. III. George’un dördüncü oğlu ve IV. George’un kardeşi olan Edward tarihte pek bilinmemektedir. Ancak onun sıra dışı karakterini okuduğumuzda, kraliyet ailesinin onu neden tarihin karanlık bir köşesine atmayı tercih ettiğini anlarız. Edward otuz yılı aşkın bir süre Fransız metresiyle yaşadı. Evlendiğinde ise elli yaşındaydı ve bu evliliğin tek sebebi, III. George’dan sonra tahta gelecek bir meşru halef olmamasıydı. Cebelitarık ve Kanada Valisi olarak Edward katı bir disiplinciydi ve ardından sosyalist oldu.

Julie de St. Laurent ile 1791 yılında Kanada’da tanıştı ve sonrasında onunla gayet açık bir ilişki yaşadı. Tuhaf bir şekil-de III. George’un oğulları arasında en katı olan da oydu. Uyguladığı katı disiplin sonucunda isyanlara sebep olduğu için gönderildiği denizaşırı üç askerî görevden üçünden de atıldı. Cebelitarık’taki ilk görevi neredeyse bir yıl sürdü ve Edward görevden alındı. Ardından Kanada’ya gönderildi ancak sonuç aynı oldu. Teğmenler Amerika’ya kaçmaya çalıştıklarında, Edward zalim cezalar uyguladı. Bir firariyi 999 kırbaca mahkûm etti, her birini saydı ve izledi.

1802 yılının Mart ayında, kurallara olan aşırı düşkünlüğünün efsaneye dönüştüğü Cebelitarık’a geri döndü. Adamlarının yaşamlarının tüm detaylarını içeren defterler tuttu. Cebelitarık’taki kurallar defteri, sonunda üç yüz sayfayı buldu ve askerlerin sakal uzunluklarından izinli olan askerlerin şemsiye taşıma düzenlemelerine kadar her şeyi içerdi. Noel izinlerini kaldırıp garnizonda ayaklanma çıkmasına neden olduğunda tekrar görevden alındı. Üç elebaşını öldürtmüş, dördüncüyü ise ölümüne kırbaçlatmıştı.

Vakıflarla çalışmak üzere yuvaya döndü ve Britanya’nın ilk sosyalist düşünürlerinden biri olan Robert Owen’in çalışmalarına merak saldı. Edward’ın “karamsar bir işçi sınıfının derdi” olarak adlandırdığı durumu kısmen hafiflettiğinden, kendini Owen’in fikirlerine adadığını duyurarak Owen’in toplantılarına başkanlık etti ve gayelerini kraliyete iletmek için çaba gösterdi.

Taht Mücadelesi

Edward’in yeğeni Prenses Charlotte 1817 yılının Kasım ayında öldüğünde, bir sonraki nesil için kraliyet halefi bırakmamıştı ve III. George’un üç oğlundan birinin dünyaya bir halef getirmesi için çılgınca bir mücadele başladı. Edward’in metresi bir manastıra postalandı ve Edward, Avrupalı bir prenses arayışına çıktı. Altı ay içerisinde, 29 Mayıs 1818’de, Alman

Saxe-Coburg hanedanlığından bir Prenses olan Victoria ile evlendi. Üzerinden bir yıl geçmeden, 24 Mayıs 1819’da Kraliçe Victoria doğdu. İngiliz krallığı tam zamanında kurtarılmıştı. Edward sekiz ay sonra öldü. Küçük kızı Victoria, kendine biçilen kraliyet yolunda ilerlerken Edward’in onun yakınlarında olmaması pek çok insanı rahatlatmıştı.

0

Kraliyet Zincirinde Kırılma (3)

Ancak bu, gerçek olamayacak kadar güzel bir kraliyet zincirinin son dakika kurtuluşu muydu? 1995 yılında yayımlanan bir araştırma, Edward’in aslında Victoria’nın babası olmayabileceğini ve Victoria’nın, annesi ve bir saraylı arasındaki yasak bir ilişkinin meyvesi olabileceğini gösteriyor. Bu iddia gerçekse, Victoria’nın Kraliçe olarak meşruluğu ve o dönemden bu yana kraliyet ailesi, soru işaretleri doğurabilir.

Victoria’nın tıbbi geçmişine dair bir analiz, kraliyet ailesinin nesiller boyu genetik bir kan hastalığı olan porfiriden muzda-rip olduğunu, bu hastalığın III. George’un aklını yitirmesine neden olduğunu ancak ne Victoria’nın ne de ondan sonra gelenlerin bu hastalığı taşımadığını gösterdi. Daha ilginç olanı, Victoria’da yine kalıtsal bir hastalık olan hemofiliye rastlanmış olmasıydı. Londra’daki Kraliyet Hastalıklar Kurumu’nun kayıtlarından faydalanılarak Victoria’nın kraliyet soyu on yedi nesil boyunca incelendi ve tek bir hemofili vakasına rastlanmadı. Bu da Victoria’nın bu hastalığı, kraliyet soyunun dışından almış olabileceği iddialarını güçlendirdi. Diğer bir olasılık ise Victoria’da genetik bir mutasyon gerçekleşmiş olmasıdır. Tıp uzmanlan bunun elli binde bir görüldüğünü söylüyorlar.

Uzmanlar tarafından Victoria’nın annesinin yasak ilişki yaşamış olabileceği düşünülen kişi, kraliyetin denetçisi Sir John

Conroy dur. Wellington Dükü, Victoria’nın annesiyle Conroy u “bir tür yakın ilişki içinde” bulduğunu yazmıştı. Victoria, hayatı boyunca Conroy dan nefret etti. 1837 yılında Kraliçe olduğunda, Conroy kraliyet görevinden uzaklaştırıldı ve 1834 yılında öldü.

1995 yılında bu iddialar ortaya atıldığında, dönemin kraliyet ailesi, iddiaları o veya bu şekilde netleştirecek bir DNA testi talebini geri çevirdi.

O

Ayarlanan Ölüm

1910-1936 yılları arasında hüküm süren V. George’un nispeten tartışmasız bir yaşamı oldu; ancak 1980’lerde ortaya çıktığı üzere, George bu durumu ölümüyle telafi etmişti. V. George, 20/21 Ocak 1936 tarihinde, gece yarısından hemen önce Norfolk’taki kraliyet sarayı Sandringham’da huzurlu bir şekilde öldü ve yakın çevresi dışında hiç kimse, Kral’ın ölümü hakkında kuşku duymadı. 1986 yılında The Times kraliyet doktoru Lord Dawson’in belgelerini açıkladı. Buna göreV. George un yaşamı, ölümcül morfin ve kokain enjeksiyonlarıyla “zamansız” sonlan-dırılmıştı. Bunun bir sebebinin, ölmekte olan Kral’ın daha fazla acı çekmesini önlemek olduğu açıktı. Ancak tartışmalara neden olan bir diğer sebep ise Dawson’in kendi deyimiyle, “akşam gazetelerine uygun olmadığından” ölümün sabah gazetelerine, özellikle de The Times a yetişecek bir saatte gerçekleştiğinden emin olmaktı. Dawson eşine, o akşam basımı geciktirmeleri için The Times\ aramasını söylediğini açıkladı. Kraliyet, gazete manşetlerinde hak ettikleri yere ulaşmış oldu.

Her Şey Zamanlamada Saklı

1972 yılında yazar Michael Bloch, Windsor Dük ve Düşeslerinin özel mektuplarını düzenlerken tahttan çekilen ve Paris’te sürgünde yaşayan Dükü, VIII. Edward’i, tedavi eden doktorların hükümetten aldıkları bir uyarıya rastladı. Buna göre hastalarının, yani VIII. Edward’ın Kraliçe Elizabeth’in Mayıs ayında ona yapacağı ziyaret sırasında ölmemesini sağlamaları gerekiyordu. Kraliyet ailesindeki barışın bir gösterisi olarak algılanan ziyaret, eski kralın 1936 yılındaki çekilmesinden bu yana haleflerinden biriyle ilk buluşması olacaktı. Bloch’a göre mektuplar, İngiliz Hükümeti’nin, Edward’in uygunsuz bir anda ölebile-ceğinden endişe duyduğunu gösteriyordu. İngiliz Sefareti’nin Dük’ün doktorlarıyla iletişim kurup onun ziyaretten önce veya sonra ölmesini sağlamalarını ancak ziyaret sırasında kesinlikle ölmesini önlemelerini söyledikleri biliniyor. O dönemde VIII. Edward gırtlak kanserinden ölmek üzereydi ve Kraliçe’nin ziyareti için yatağından bile çıkamayacak kadar hastaydı.

Kraliçe Elizabeth, Edinburgh Dükü ve Prens Charles, 18 Mayıs günü kırk dakikalık bir ziyaret için Düşes’le buluştular ve yatağındaki Dük’ün başında on beş dakika geçirdiler. Dük on gün sonra öldü. Hükümet, elçilikte bu iddiaları destekleyecek yazılı kanıt olduğu söylentilerini inkâr etti.

0

Avustralya'daki Sır

1996 yılında, Darwin’den AvustralyalI aborjin bir kadın,

VIII. Edward’ ın torunu olduğunu iddia etti. Barbara Chisholm dünya basınına ilk kez açıklama yaptığında, o dönemde Wales Prensi olan Edward’ın 1920 yılında Kraliyet Donanma gemisiyle Sydney’ye yaptığı bir ziyarette yaşadığı bir gecelik ilişki sonucunda dünyaya gelen gayrimeşru çocuğun kendi babası olduğunu söyledi. Prens in kadınlara düşkünlüğü meşhurdu ve hükümet binasındaki resmî bir resepsiyonun ardından Mollie Little adlı bir kadını gemiye davet ettiği biliniyordu. Bu olay, o dönemde Prens’in refakatçisi olan Kont Mountbatten in günlüğünde de detaylı bir şekilde yer aldı.

Babası, bu ziyaretten tam dokuz ay sonra dünyaya gelen Chisholm, iddiasını kanıtlamak için DNA testi yaptırabileceğini söyledi. Tuhaf bir şekilde kraliyet ailesi bu iddiayı çürütmek için hiçbir adım atmadı.

O

İrlanda Kralı mı?

Kendisi hiç öğrenmemiş olsa da VIII. Edward, Irlandalı lider Eamon de Valera’nın oynadığı ve tamamen yanlış giden bir siyasi oyun yüzünden, 1972 yılındaki ölümüne dek yasal olarak İrlanda Kralı’ydı.

Edward 1936 yılında tahttan çekildiğinde, de Valera, Londra’daki parlamento tarafından yürürlüğe konan Tahttan Feragat Yasası’nı imzalamayı reddetti. Bu yasa Avustralya, Kanada, Yeni Zelanda ve Güney Afrika sömürgeliklerinin rızasını içeriyordu ve bu sömürge ülkelerin tamamı, o dönemde kendi kanunlarında bu yasayı tanımak zorundaydı. De Valera İrlanda’yı bunun dışında bıraktı ve iki gün sonra, kraliyete bağlı Genel Vali’nin güçlerini alarak ve resmî olarak VI. George’u yeni kral ilan ederek, Britanya ile daha özgür bir ilişki geliştirmek için kendi yasasını yürürlüğe soktu. Ancak hata yapmıştı.

Anayasa avukatları, yeni krallığın yasayı tanımadığını; çünkü İrlanda parlamentosunun Edward’in tahttan çekilmesine onay vermediğini söyledi. Yasal olarak Edward’a bağlı kalmışlardı. 1949 yılındaki İrlanda Bağımsızlığı bile yasal olarak hiçbir fark yaratmamıştı; çünkü bağımsızlık düzenlemelerinde Edward ile bağların koparıldığına dair hiçbir madde yer almıyordu. Dolayısıyla yasal olarak Edward ölümüne kadar

İrlanda Kralı olarak kaldı.

0

Onu İyi Hatırlarım

VIII. Edward’ m en yakın dostlarından biri olan Walter Monckton, aynı zamanda kraliyet ailesinin yasal danışmanıydı ve Edward’in tahttan çekilme krizi sırasında ona yardımcı olmuştu. Edward, Monckton’a yirmi yıllık sadık hizmeti karşılığında üzerinde adının yazılı olduğu bir sigara tabakası armağan etti. Edward, dostunun adını yanlış yazmıştı.

0

Kaçınılmaza Boyun Eğmek

Önde gelen sol kanat işçi partisi üyelerinden John Prescott, 1981 yılında kraliyet ailesinin (görünen o ki her kraliyet ailesinin) en katı kraliyet karşıtı bireyden bile hürmet gördüğünden emin olmak için bir hileye başvurduğunu keşfetti. Kraliçe Elizabeth Humber Köprüsü’nün açılışım gerçekleştirirken Hull şehrini temsilen parlamento üyesi Prescott’ın orada bulunması gerekiyordu. Prescott kraliyet danışmanlarına, Kraliçeye takdim edildiğinde ona boyun eğerek selam vermeyi kesinlikle reddettiğini söylemişti. O gün geldiğinde ve Kraliçe Prescott’a yaklaştığında Prescott sözünün arkasında durdu... Ta ki Kraliçe bir şeyler mırıldanana kadar. Prescott, daha iyi duyabilmek için gayriihtiyari öne eğildi; Kraliçe onun elini tuttu ve gülümsedi. Bu poz, Prescott’ın Kraliçe’yi başıyla selamladığını gösterecek kadar netti. Prescott daha sonra, “Kandırıldım” açıklamasında bulundu.

Prescott bu numaranın kraliyet üyeleri arasında gizli bir hile olduğunu ancak yıllar sonra Hollanda Veliaht Prensi ile konuşurken anladı. Öyküsünü anlatmaya başladığında, Prens

Sahte Hastalar

1991 yılında Kanada’ya yapılan bir kraliyet gezisinde Prenses Diana, günlük bakım ünitesinin açılışı için Ottawa Kalp Enstitüsü’nü ziyaret etti. Ziyaret sırasında hastanede tek bir hasta bile olmadığı uzun zaman sonra ortaya çıktı. Müdürler,    ı

enstitünün farklı departmanlarından sekiz eski hasta getirmiş    ]

ve orada kalıyorlarmış gibi göstermek için onları yataklara yerleştirmişlerdi. Prenses hastane koğuşlarını gezdi, “hastalarla” sohbet etti. O hastaneden ayrılır ayrılmaz, tüm “hastalar” kalktı, üzerlerini değiştirip hastaneden ayrıldılar.    1

yutlardaydı ki arşivin varlığı herkes için tehdit niteliğindeydi.

Bir Rampur Kralı diğer prenslerle, savaş zamanında kimin

daha çok bakire kızla birlikte olabileceğine dair bahisler oynadı. Son Kaşmir Maharajası, Savoy Hotelde bir kadınla yakalandıktan sonra, onun kocası olduğunu iddia eden bir adam tarafından şantaja uğradı. 1911-1948 yılları arasında hükümdarlık yapan son Haydarabat Nizamı 1937 yılında dünyanın en zengin adamı olarak anıldı; ayrıca takıntılı bir seks bağımlısıydı. Hevesli bir fotoğrafçı olan Nizam, altı sarayının misafir odalarına gizli kameralar yerleştirerek inanılmaz bir pornografi koleksiyonu biriktirdi. Seksen altı metresinden yüzün üzerinde gayrimeşru çocuğu olduğu düşünülüyordu. Bu da hükümdarın serveti ve mücevherleriyle ilgili altmış yıllık yasal bir mücadeleye yol açtı ve hâlâ sonuçlanmadı. Hak iddia eden tarafların sayısı, 2008 itibarıyla dört yüz yetmiş evlat ve toruna ulaştı. Belki de en kötüsü, kaplan avında köylerden topladığı çocukları canlı yem olarak kullanan ve çocukların ailelerini, daha önce hiçbir kaplanı ıskalamadığını söyleyerek sakinleştiren Al-war Maharajası oldu. îngilizlerin sunduğu, Delhi’den kendi bölgesine yapılacak bir yol planını, av bölgesini mahvedeceği gerekçesiyle geri çevirdi. Eğilimleri öyle tuhaf noktalara ulaştı ki 1933 yılında îngilizler onu, yaşamının son dört yılında sürgüne göndermek zorunda kaldılar. Damlayı taşıran son damla, endişe verici bir polo* oyunu oldu. Oyunu kaybeden Maha-raja, öfkesini atından çıkardı. Etrafına benzin döktü ve hayvanı ateşe verdi. Kapurthala Maharajası, bir önceki yaşamında XIV. Louis olduğuna inanıyordu. Kuzey Punjab’ın başkentinde Louis’nin Versailles Sarayı’nın birebir taklidini inşa ettirmek için Fransız bir mimar ve tarih danışmanları kiraladı. Bu da bölgeye, “Punjab’ın Paris’i” lakabını kazandırdı. Sarayın inşaatı sekiz yıl sürdü, seksen hektarlık bir alana yayıldı ve 1908 yılında tamamlandı. Kırk yılı aşkın bir süre Maharaja orada hüküm sürdü. Sarayda sadece Fransızca konuşulmasını ve tüm

Atlara binilerek değneklerle oynanan bir oyun.

hizmetkârların 17. yüzyıl tarzı üniformalar giymelerini şart koştu. Belki de hükümdarlık devletinin bağımsız Hindistan’a dönüşmesinden sadece bir yıl sonra ölmesi onun için isabetli oldu. (Saray bugün hâlâ ayakta ve okul olarak kullanılıyor.)

O

Medeniyet Arayışı

Modern Rusya’nın kurucusu Büyük Petro; hiç şüphesiz liderlik, endüstri ve vizyon anlamında haklı bir şöhrete sahiptir.

17. yüzyılın sonlarında bir nesillik zaman içerisinde, çağ dışı ve gaddar bir egemenlik olan Moskova Çarlığım¹ büyük bir güce dönüştürdü. Bunu, topraklarım Batı’nın kültürüne ve teknik bilgisine açarak yaptı ve kişisel olarak öğrenmenin ve yenilikçiliğin önemini vurguladı. Nispeten kısa bir hükümdarlık süresine rağmen -sadece yirmi dokuz yıl, 1696-1725 yılları arasında Çar olarak görev yaptı- Rusya temelden bir dönüşüm yaşadı. Projenin en meşhur özelliği başlayış şekliydi: 1697-1698 yıllarında, yirmi beş yaşındaki hükümdar Avrupa’nın ticaret ve endüstri merkezlerine on sekiz aylık bir yolculuk yaptı. Kimliğini gizleyerek seyahat etti ve gemi inşaatının püf noktalarını öğrenmek istediğinden Hollanda limanlarında çalışabilmek için kendini işçi olarak tanıttı.

Ancak Rusya’ya çağdaşlığı getiren adam arkasında özellikle de Ingiltere’de son derece medeniyetsiz bir iz bıraktı. 1698 Ocak ve Mayıs ayları arasında İngiltere’ye yaptığı ziyaret tarihe, tüm zamanların en anarşik devlet ziyareti olarak geçti. Tüyler ürperten detaylar, mahcup olmuş bir hükümet tarafından, tecrübesiz süper güçle ilişkileri korumak adına saklandı.

Petro ve beraberindekilere, o dönemde Londra’nın doğusunda bir köy olan Deptford’daki Sayes Court’ta bir villa verildi. Tersanelere yakın olduğu için tercih edilen bölge, kırk beş yılını bahçeleri düzenlemek, çiçekler ekmek, patikaları tasarlayıp çevreyi güzelleştirmekle geçirmiş günlük yazarı John Evelyn tarafından hükümete kiralanmıştı. Burası onun gururu ve neşesiydi; gerçekten de krallara layık bir bölgeydi; ancak ne yazık ki Petro gibi bir krala göre olmadığı anlaşıldı.

Anarşi Egemenliği

Yaşanan olaylar, Evelyn’in gösterdiği cömertlikten pişmanlık duymasına neden oldu. Ancak her şeyi tüm detaylarıyla yazmış olması, tarih için aydınlatıcıydı. Evelyn, Petro’nun egoistliğini önceden bilseydi, topraklarını ödünç vermeden önce bir kez daha düşünebilirdi.

Dört aylık ziyaret süresince, Çar ve beraberindekiler evi sistematik bir şekilde yerle bir ettiler. Evelyn bölgede şiddetli yıkımlar yapıldığına dair endişeli uyanlar aldı; ancak olayın boyutları, Petro oradan ayrıldıktan sonra Evelyn döndüğünde anlaşıldı. Bir envanter hazırlaması ve hasarın maliyetini çıkarması için Sir Christopher Wren’i aradı. Wren, yer ve halıların mürekkep ve yağ lekeleriyle kaplı olduğunu ve tüm evin zemininin yeniden yapılması gerektiğini söyledi. Fayanslar parçalanmış, kapıların kilitleri sökülmüştü. Duvarlar pislik içindeydi ve üç yüzün üzerinde pencere camı kırılmıştı. Evdeki tüm sandalyeler -elliden fazla sandalye vardı- kaybolmuş, büyük olasılıkla fırında yakılmıştı. Tüy yorganlar, çarşaflar ve yirmiden fazla tablo yırtılmıştı; kanıtlara göre tablolar talim atışları için kullanılmıştı.

Kıyımın dışı da etkileyiciydi. Bahçe, “sanki asker alayları demir botlarıyla üzerinde yürümüş gibi” bataklığa dönüşmüştü.

120 metre uzunluğunda, 3 metre yüksekliğinde ve 1.3 metre kalınlığında tüm görkemiyle uzanan olağanüstü çitler, üzerlerinden el arabaları geçirilerek dümdüz edilmişti. Anlaşılan o ki Ruslar, evlerinde hiç görmedikleri el arabaların keşfetmişler ve bunlarla eğlenceli bir spor geliştirmişlerdi. Biri, genelde Petro, el arabasına biniyor ve bir başkası onu hızla itip bahçelerin arasında gezdiriyordu.

Wrenin hasar analizi sonucunda rakam 350£ (ve dokuz pens), yani günümüz değeriyle 50.000 £ civarındaydı ve hükümet, olayın duyulmasını önlemek için bu hasarı karşılamak zorunda kaldı. Mayıs’ın başlarında Petro’nun ülkesine dönmesiyle herkes rahat bir nefes almış olmalı. Elbette Petro ikinci bir davet almadı.

BİLİM - YENİ KEŞİFLER

Bilimin sırları, hiç şüphesiz karmaşıktır. Bilimle ilgilenmeyenler için daha da karmaşık olduğu kesin. Tarih anlatımı basitleştirir ancak en meşhur olanlardan bazılarını nasıl hatırladığımız, gerçeklikle farklılık gösterir.

Şişirilmiş Bir Karikatürist

Leonardo da Vinci’yi bilimsel bağlamda ele aldığınızda akla ilk gelen, 15. yüzyılın sonlarıyla 16. yüzyılın başlarında modern dünyanın bazı mekanik araçlarını -helikopter, tank, dalgıç giysisi, paraşüt, uçurtma planör ve hatta saat mekanizmasıyla çalışan el arabası- zamanından dört yüz yıl önce tasarlamış, geleceği gören, tarihin en yenilikçi kâhini olduğudur. Ancak bu imajın, sadece 19. yüzyıldan bu yana yaratılmış olması ilginçtir. Bu özellikle, “zamanının dışında bir adamın” gizemliliğinde can bulan, başarıların zamanından çok önce gerçekleştiğine inanan bir tarih anlatımıdır.

Leonardo defterleriyle -on dört bin sayfalık karalama bıraktığı düşünülüyor ve şu ana kadar bunların sadece yedi bini yorumlanabildi- ve özellikle 16. yüzyılda yaptığı makine çizim-leriyle ünlüdür. Ters yazının gizemini de eklediğimizde tarih bize hileli bir karakter sunar. (Daha dünyevi olmak gerekirse, şu anda Leonardo’nun disleksi² olduğuna dair güçlü bir inanış

var: Solak disleksi hastalarında sağdan sola doğru yazmak yaygın görülen bir özelliktir.)

Bilimsel başarı sembolü için, Leonardo’nun katkıları mütevazı boyutlardaydı. Yaşamı boyunca hiçbir bilimsel atılım gerçekleştirmedi, hiçbir bilimsel yasa bulmadı ve araçlarından hiçbirini pratiğe dökemedi. 2006 yılında, Londrada Victoria and Albert Muséumda Leonardo’nun “bilimsel dehasını” kutlayan bir sergiyi izleyen bir revizyonist, çizimlerinin bir mühendislik dâhisinden çok, bir bilim kurgu âşığının karalamaları gibi göründüğünü söyledi.

Modem Bir İhtiyacı Karşılamak

Tarih Leonardo’yu, modern icatlara ilham veren bir vizyoner olarak görmek istedi. Oysa da Vinci uzmanlarının da söylediği gibi defterlerinin birçoğu, 19. yüzyılın sonlarına kadar gün ışığına çıkmadı (iki tanesi ise 1965 yılında bulundu), dolayısıyla o defterler bulunduğunda uçan makineler ve araba gibi çizdiği icatların bazıları zaten kullanımdaydı. Ayrıca başka kaynaklardan faydalandığı da biliniyor. Uzmanlar, da Vinci’den kırk yıl önce Sienalı bir mühendisin çizdiği paraşüt çizimlerine ulaştılar.

Leonardo’nun inanılmaz bir öngörü yeteneği ve hayal gücü vardı -buna hiçbir şüphe yok- ancak zamanından önce başarılı bir mucit olduğu iddialarının, modern aklın bu çizimleri yorumlama hevesinden başka, pek bir gerçeklik payı yok.

O

Elmanın Düştüğünü Görmedi

Isaac Newton, doğanın mekanik yasalarını bir büyük planda toplayan bilim adamı olarak tarihe geçti. Son derece katı olan rasyonel ve mantıksal kuramları, insanların çevrelerindeki dünyayı anlama biçimini değiştirdi ve ayrıcalıklı bir bilim disiplini olarak fiziğin temellerini oluşturdu. Kütle, ağırlık, hareket, kuvvet ve çekim arasındaki ilişkiye dair tasviri; dünyaya dair, matematiksel ve tek bir teoriye bağlı olarak açıklanma kapasitesine sahip mekaniksel davranışın her yönünü gören taze ve tutarlı bir vizyon kazandırdı. Newton dünyayı “mekanikleştirdi.” Antik Yunanlıların, bedenlerin kendi içsel ruhlarını sardığına ya da eylemlerinin, oyun oynayan tanrıların bir sonucu olduğuna dair inançları gitti. Artık her şey, katı matematiksel ilkelerle açıklanabilir ve tahmin edilebilirdi.

Bu durumda Newton’in doğaüstüne, mistisizme ve simyaya dair güçlü inançlar beslemesi şaşırtıcıdır. Bu bizim tanıdığımız ve takdir ettiğimiz Newton olabilir mi? Newton’in saklı bir yönü, kışkırtıcı bir isimle 1997 yılında yayımlanan bir biyografide ortaya çıktı: Isaac Newton: Son Büyücü. Bu kitap, Newton’in 1665 yılında ağaçtan elma düşme hikâyesini uydurduğunu ve yerçekimi kavramına, daha karanlık sanatlarla yaptığı deneylerle ulaştığını iddia etti. Bu iddia, Newton’in hikâyeyi yayması için sosyal çevresi geniş, bağlantıları güçlü, aynı zamanda güzelliğiyle hayranlık uyandıran hem yayın temsilcisi hem de en büyük destekçisi yeğenini kullandığı gerçeğiyle desteklenebilir. Teoriyi 1687 yılında önemli eseri Principia Mathematicaáa yayımladığında, efsanenin tohumları çoktan atılmış ve tarihe yazılmıştı.

Karanlık Sanatlardan Gelen İlham

Yeni açıklamalara göre, Newton yerçekimi teorisi için kilit olan kuvvetlerin itme ve çekme gücünü, yarattığı kimyasal reaksiyonlarda gözlemledi. Bazı materyaller birbirlerini çektiler, bazıları ise ittiler. Bu da Newton’i, her gün yeryüzünde ve göklerde gördüğü aynı fenomeni düşünmeye teşvik etti. Bir yıldızın kaydığını gördüğü ve bundan çok etkilendiği bilinir. Deney yaptığı simyasal karışımların çeşitliliği ve bunların detaycı bir gözlemciye sağlamış olduğu gözlemlerin karışımı ve türleri, belki de büyük teoriye ulaşan bir bilim adamı için, ne kadar çekici bir hikâye olsa da tek bir olayla gelen bir ilham kıvılcımından daha güvenilir ve makul koşullar yaratabilir.

Simyayla uğraşmak, 17. yüzyıl İngiltere’sinde riskli bir işti -bu dönemde cadı avcılığı zirvedeydi- dolayısıyla bu bir örtbas hikâyesi yaratmak için iyi bir sebepti. Newton sihre meraklıydı ve Avrupa kıtasından kaçak sokulan eserlerin samimi bir tüketicisi olduğu bilinirdi. Yaşamın iksiri, her şeyin açıklaması olasılığıyla simyanın genel vaadi, Newton’i araştırdığı yaratılış teorisinin sırrını içerdiğine ikna etmişti. Cambridge’deki odalarında bir ocak olduğu biliniyordu ve meslektaşlarının açıklamalarına göre üniversiteden ayrıldığında kasıtlı olarak notlarının çoğunu yaktı. Yine de kâğıtları arasında konuyla ilgili iki milyon sözcük; Newton’in bugün temsil ettiği rasyonel bilim imajıyla uyuşmadığı için tarihçilerin onu tasvir ederken dışarıda tutmayı tercih ettikleri bir yüzünü bıraktı.

Daha Fazlası Olduğuna inanmak

2003 yılında Nova Scotia, Halifax’taki University ofKings’te görevli Kanadalı araştırmacı Stephen Snobelen, bir İsrail arşivinde Newton ın dinî öğretilerini bulduğunu bildirdi. Bu belgeler arasında (4.500 sayfa kadar), Newton’in yaşamının elli yıldan uzun bir süresini Tanrı’nın evrene dair yasalarının sırrının bulunduğuna inandığı Incil’i çözümlemek için geçirdiğini gösteren kanıtlar bulundu. Tarih bu esinlenmelerle Newton’in ortaya çıkardığı nihai yasalar arasında bir bağlantı bulmayı ba-şaramasa da bu bulgular hiç kimsenin beklemediği bir bilgiyi açığa çıkardı: Üzerinde bulunan hesaplamalar sonucunda dünyanın sonunun 2060 yılında olacağını gösteren bir kâğıt parçası. Bu, bugüne kadar son derece rasyonalist ve akılcı olduğu düşünülen bireye, çok şaşırtıcı bir bakış açısı getirdi. Anlaşılan o ki Newton tarihin anlattığı gibi materyalist bir düşünür değilmiş.

o

Sarhoş Köpek Peşinde

Mimarlık kariyerine başlamadan önce genç Christopher Wren çok yönlü bir bilim adamıydı. Doğuştan yetenekli bir gökbilimciydi (1657 yılında yirmi dört yaşındayken Londra’daki Gresham Üniversitesi’nde Astronomi Profesörü olarak görev yaptı), çığır açan bir matematikçiydi. Güneş saatleri tasarlar, “hava basınçlı motor” ve karanlıkta yazan bir makine gibi aygıtlar icat ederdi; kör ve sağırlar için yeni bir dil geliştirmişti ve öncü bir biyologtu. Oxford’da öğrenciyken 1656 yılında, damar yoluyla afyon enjekte edilerek köpeklerin operasyonlar için nasıl uyutulabileceğini gösterdi. Ayrıca canlı köpekler üzerinde başka deneyler de yaptı. Yakın zamanda yayımlanan bir yazıda, bu deneyler “inanılmaz gaddar bir doğaya sahip” ifadesiyle anlatıldı. Wren, bariz bir gururla bir arkadaşına şöyle yazmıştı: “Canlı bir köpeğe... damar yoluyla büyük miktarlarda şarap ve bira enjekte ettim, ta ki köpek sarhoş olana dek.” Bir girişim sırasında, Wren yarım saat boyunca bahçede sersemleşmiş bir köpeğin peşinde koşmak zorunda kaldı. Amaç hayvanın alkol zehirlenmesi yaşamaması ve etkileri üzerinden atmasıydı.

Wren, St. Paul Katedrali’ni tamamlamak için hükümetten fon almakta zorlandığında parlamento üyesi olarak seçilmesini sağladı ve Londra’da kömür üzerindeki vergiyi üç katma çıkararak katedralin tamamlanması için kendine bütçe hazırladı.

O

Genlere Minnettar

Charles Darwin’i bizler, doğal seçilim yoluyla (“güçlü olanın hayatta kalması”) evrim teorisini ortaya koyan adam olarak tanırız. Ancak öyküde yer almayan şey, Charles’ın büyük babası Erasmus Darwin e olan gönül borcudur. Erasmus Darwin, kendi alanında çok yönlü bir bilim adamıydı. Evrim ilkesini, torunu onu bizim bugün bildiğimiz forma sokmadan kırk yıl ve tarihin sadece onu kaleme aldığını hatırladığı kitabı yazmadan tam altmış beş yıl önce yayımlamıştı.

Erasmus’un evrime ilgisi, bitki bilimi sınıflandırmasıyla uğraşırken ortaya çıktı; alanında öncü olan İsveçli Linnaeus’un çalışmalarının İngilizceye tercüme edilmesine yardımcı oldu. Canlıların çeşitliliği karşısında büyülendi ve doğal dünyanın tamamını Linnean³ sınıflara, düzenlere ve türlere ayrıştırma işine koyuldu. Böylece aralarındaki bağlantıları da ortaya koymaya başladı. 1794 yılında, genç Charles doğmadan on beş yıl önce, bu fikirlerini tartışmalara yol açan kitabı Zoonomidda. yayımladı. Zoono-mia doğayı kategorize ediyor, aynı zamanda doğadaki çeşitliliğin ortaya nasıl çıktığına dair spekülasyonlar ortaya atıyordu.

Erasmus düşüncelerini şifreli bir şekilde yazdı. Kısmen bunun sebebi, 18. yüzyılın sonlarında yaşamın oluşmasında Tanrı’nın rolüne meydan okumanın sapkınlık olması ve kanunlar karşısında katı yaptırımlar bulunmasıydı. Avustralya’ya ulaşımı risk altındaydı. Bu yüzden Erasmus iribaş kurbağaların normal kurbağalara metamorfozundan söz etti; ancak daha sonra Darwin’in popüler zihinde insanın maymundan gelip gelmediği sorusunu yerleştiren Türlerin Kökeni ile özdeşleştirilen provokatif nitelendirmelerden sakınarak tartışmalara yol açmaktan kaçındı ve büyük olasılıkla fikirlerinin torunununki-ler kadar meşhur olmamalarının nedeni de budur.

Çalışma notlarının modern değerlendirmeleri, Erasmus Darwin’in, değişim ve çeşitliliğin mekanizması olarak doğal seçilimin farkında olduğunu gösteriyor. “En güçlü ve en aktif hayvan türleri çoğalacaktır ve bu şekilde türler gelişecektir” dedi. Darwinizmin özü, Charles’tan iki nesil önce bu şekilde gelişti. Erasmus’ta olmayan şey, bilimsel kanıtlarla sunumdu; bu da Charles’ın katkısı oldu.

Charles’tn Hürmetleri

1837 yılının Temmuz ayında, Charles, Beagle ile yaptığı deniz yolculuğundan getirdiği türleri inceleyerek ilk düşüncelerini oluşturmaya başladığında, ilk defterini de yazmaya başladı. Defterin ilk sayfasına, büyük harflerle Zoonomia yazdı. Buradan, Charles’ın büyük babasının düşüncelerini geliştirmeyi planladığı belli oluyor.

Charles büyük babasını hiç tanımadı (Erasmus, Charles doğmadan yedi yıl önce öldü) ama beş yıllık deniz yolculuğundan kısa süre önce henüz üniversitedeyken Erasmus’un kitabını okudu. Dolayısıyla onun keşfine yön veren -bilerek veya bilmeyerek- son derece şekillendirici bir etkisi oldu. Bir biyografi yazarına göre Charles yaşamının ileriki dönemlerinde, büyük babasının biyografisini yazarak ona borcunu ödedi. Bu biyografi, büyük babasının Charles’ın düşüncelerinde ne kadar etkili olduğuna dair cömert açıklamalar içeriyordu. Ancak Darwin’in kızı Henrietta, babasının “evrimin babası” olarak itibarını korumak istedi. Metnin düzenlemesini Henrietta üstlendi ve Charles’ın Erasmus’u onurlandırdığı pek çok bölümü sildi. Böylece tarihsel anlatım son hâlini aldı ve teorinin atası olarak Charles Darwin kabul edildi.

O

Büyük Beyin, Küçük Adam

Evrensel olarak 20. yüzyılın en zeki adamı kabul edilen Albert Einstein -akıllılık için kullanılan bir ifade bile oldu- aslında akademik açıdan yavaş bir başlangıç yaptı. On altı yaşında Zürih’teki Swiss Federal Institute of Technology’ye giriş sınavlarını geçemedi. Büyük olasılıkla bu durum onu şaşırtmadı. Daha önce Münih’te okuduğu okulun müdürü genç Albert için “hiçbir yere gelemez” ifadesini kullanmıştı. Albert ikinci denemede sınavı geçti. Mezun olduktan sonra yapmak için can attığı alanda -öğretmek- bir kez daha başarısız oldu. Bunun üzerine Berne’deki Swiss Patent Office’de düşük kaliteli bir işe girdi (“teknik uzman, üçüncü sınıf”). Beş yıl sonra 1905 yılında, evrimsel izafiyet teorisinin dış hatlarını belirleyen yayımlar hazırladı. Yine de adını duyurmayı başaramadı. Onun fikirlerinin önemini anlayan çok az insan vardı. İki yıl sonra Berne’de bir üniversiteye iş başvurusunda bulundu ve geri çevrildi. Ancak bir yıl sonra öğretim görevlisi olarak önemsiz bir göreve geldi ve 1909 yılında -otuz yaşındayken- Zürih’te profesör olarak atandı. Nihayet 1913 yılında, dünyanın en ünlü bilim adamları arasına girmeyi başardı ve sekiz yıl içinde Nobel Ödülü kazandı.

Ancak o dönemden sonra bile hayatı pek kolay olmadı. 1932 yılında Nazi Almanya’sından kaçtıktan sonra, tüm yaşamını Birleşik Devletler’de Princeton Üniversitesi’nde geçirdi. 1955 yılında öldüğünde, “dünyanın en ünlü bilim adamının” yardımcıları, lekesiz bir imajı koruma yarışına girdiler. Einstein’ın şöhretini koruyacak bariyerler ördüler. 1958 yılında, Einstein ın büyük oğlunun aile anıları içeren bir kitap yazmasını önlemek için onu mahkemeye bile verdiler. Üstün zekânın daha ayrıntılı bir resminin oluşması, kendileri de ölene dek kırk yıl gibi uzun bir zaman aldı.

İzafiyet Bıkkınlığı

1993 yılında, daha önce yasaklanan özel yayımlar üzerinde yapılan bir biyografi çalışması sonucunda ortaya farklı bir imaj çıktı. Bu çalışma bize daha cesur ve pek de erdemli olmayan bir hikâye sunuyor. Zaten dalgın ve tuhaf bir adam olduğu bilinen Einstein, aynı zamanda son derece bencil bir kocaydı, ikinci eşi Elsa, onunla yaşamak için sürekli mücadele vermek zorunda kaldı. Einstein, muzdarip olduğu uykusuzluk hastalığıyla gece boyunca keman çalarak baş ediyordu ve seramiklerin ona daha iyi akustik kazandırdığına inandığından mutfakta keman çalıyordu. Uyumaya çalışan Elsa’yı umursadığı yoktu. Ayrıca Einstein son derece pis bir adamdı ve anlatılanlara göre Elsa onu düzenli olarak banyoya sokmak için büyük stres yaşıyordu. Hijyen eksikliği, Einstein’a daha cazip geliyordu. Kadınlara olan düşkünlüğünü dile getiren bir dostu, genelde kadınlarından “daha sıradan, daha terli ve daha pis kokulu” olduğunu yazdı. İlginç bir şekilde, 2006 yılında ortaya çıkan mektuplar, Einstein m on metresi olduğunu gösterdi. İlk evliliği sırasında aynı zamanda kuzeni olan Elsa ile ilişki yaşamaya başlamıştı. Üç çocuk sahibi olduğu eşi Mileva ya, artık onunla birlikte yatmayacağını bildiren bir mektup yazdı. Ayrıca mektupta, gelecekte yemeklerinin odasına getirilmesini ve söylenene kadar konuşmamasını buyurmuştu. Sonuçta Mileva depresyona girdi ve hiçbir zaman iyileşemedi. Einstein’ın küçük oğlu da sinir krizi geçirdi ve bir psikiyatri kliniğine yatırıldı. Einstein oğlunu evlatlıktan reddetti ve hiçbir zaman ziyaretine gitmedi. Einstein’ın, Mileva ile evlenmeden önce dünyaya gelen ilk çocuğu gayrimeşru kızının; Mileva nın ana yurdu Sırbistan’ın Belgrat kentinde evlatlık verildiğine dair kanıtlanmamış iddialar vardır. Dolayısıyla günümüzde Einstein ın hâlâ orada yaşayan akrabaları olabilir ancak bunun doğru olup olmadığı bilinmiyor.

Einstein zengin kadınlarla bir dizi ilişki yaşamış olmasına rağmen yıllar içinde tam bir kadın düşmanına dönüştü. 1993 yılında dünya basınına konuşan torunu onun “şovenist bir domuz” olduğunu söyledi.

Başka Bir Dünyada Yaşamak

Einstein’ın bugün dünyanın hatırladığı zekâsı, çevresindeki dünyanın mutlak kontrolünde olan bir zihin imajıyla ters düşen klasik bir tuhaflığı da beraberinde getirdi. Einstein inanılmaz unutkan bir adamdı. Bir keresinde kitap ayracı olarak 1.500 dolarlık bir çeki kullanmış ve sonra kitabı kaybetmişti.

O

Mucitler ve İcatlara Sahip Çıkanlar

Bilimsel keşif yarışı, hilekârlık, dalavere ve entrika öyküleriyle doludur. Tarih ise ünlülerin şöhretlerini anlatırken bu kısımları saklamayı daha uygun bulur.

İsim Yapma Çabası

Pek çok ölümcül hastalığa karşı aşı geliştirmede öncü olan Louis Pasteur’ün, bugün onlardan birini bir rakibinden çaldığı biliniyor. 1860’lı yıllarda Fransa’da, ipekböceklerini öldürüp ülkenin ipek endüstrisine darbe vuran bir mikrobu keşfetti ve ün kazandı. 1885 yılında ise kuduza karşı ilk aşıyı geliştirdi. Arada, 1881 yılında, koyunlarda salgın bir hastalık olan şarbona karşı bir aşı bulma yarışına girdi. Fransa hükümeti pek çok bilim insanına baskı yapıyordu ve büyük mucit olmak için büyük bir yarış vardı. Pasteur’ün kendi aşısı henüz hazır değildi. Onun metodu, zayıflatılmış bakterilerde etkiliydi. Pasteur’ün araştırma okulundan bir rakibi, Jean-Joseph-Henry Toussaint bakteriyi öldüren ama bağışıklık kazandıran faktörü etkisiz bırakan farklı bir metot geliştirdi. Kilit deneyde Pasteur gizlice Toussaint’ın metodunu kullandı ve olayı çarpıcı bir şekilde sunmak için sonuçları izlemek üzere basını, yetkilileri ve diğer bilim insanlarını davet etti. Metot zafere ulaştı. Pasteur bu başarıyı üzerine aldı ve Toussaint’ın metodunu kullandığından söz etmedi. Aynı yıl Académie Françasie’e seçildi ve ulusal bir kahraman ilan edildi. 1888 yılında kendi enstitüsünü açtı. Pasteur’ün aslında önce veya sonra kimseye söylemeden rakibinin metodunu kullandığı, ancak 1998 yılında, Princeton Üniversitesi’nden bir tarihçinin bulgularıyla ortaya çıktı.

Nokta Sahteciliği

Adı, bir buçuk yüzyılı aşkın bir süre boyunca uzak mesafe komünikasyon için temel oluşturan telegrafik kodla özdeşleşen Samuel Morse da başka insanların fikirlerini alıp onları kendi fikriymiş gibi yansıtan bir başka bilim insanıydı. Bilginin nereden alındığını söylemek onun tarzı değildi. Genelde telgrafın mucidi olarak anılsa da -tescilini aldığı kesin- Morse’dan on yıl kadar önce Amerikalı bilim insanı Joseph Henry 1831 yılında, telgraf için sinyal üretmeye yarayan ilk elektromıknatısı yarattı. Henry, icatların yaygın kullanımına inandı ve cihazlarının tescilini almadı. Morse bu çalışmayı aldı ve 1830’lı yıllarda, Amerikan hükümetiyle bir olup bu cihazı ticari olarak sömürdü. Yetkililer bu cihazın potansiyelini anladıklarında -1840-kendi adına tescil ettirdi ve o günden sonra büyük bir servete sahip oldu. Hiçbir zaman Henry’nin katkısını dile getirmedi.

Morse, adını taşıyan kodu bile icat etmedi. Bu da bir başka bilim insanının, Alfred Vail’in çalışmasıydı. Morse’un orijinal fikri, bireysel dört haneli kodlardan oluşan sözcüklerin semafor ilkesine dayanan karmaşık bir sistemdi. Her sözcüğün ayrıca tanımlandığı büyük bir sözlük gerekiyordu. Her harfin basit bir nokta ve çizgi kombinasyonu ile anlatılabileceği fikri Vail’e aitti; ancak önceden de olduğu gibi çözümün tescilini alan yine Morse oldu ve Vail’in fikri -ve adı- tarihten silindi.

Şöhret Arayışı

Viktorya döneminin en büyük bilim insanlarından biri, Londra’daki Natural History Museum’un kurucusu ve paleontoloji biliminin -fosillere dayalı tarih öncesi yaşam bilimi- yaratıcısı olarak bilinen Sir Richard Owen, eski zamanlarda dünyada dinozorların dolaştığı fikrini bir rakibinden çaldı. Rakibi, Sussexli tuhaf bir doktor olan Gideon Mantell 1817 yılından beri kazı çalışmaları yapıp büyük fosil kemikleri inceliyordu ve 1820’lerde uzun zaman önce nesli tükenen bir hayvan türü olduğuna dair teoriler geliştirdi. 1825 yılında otçul kertenkeleyi buldu ve iguanodon adını verdi, 1830’larda ise yeni bir alanda öncü araştırmacı olarak kabul gördü. Owen’dan on beş yıl önce, dünya üzerinde dev canavarlar yaşadığı fikrini sundu ve Yunancada “korkunç kertenkele” anlamına gelen “dinozor” sözcüğünün yerleşmesinde etkili oldu.

Ancak mantıklı bir tarih öncesi dünya teorisi yaratmak için bu çalışmaları ve Mantell’in bireysel keşiflerini kullanan Owen oldu (Owen asla gerçek kazı çalışmaları yaparak ellerini kirletmezdi) ve kendini ön plana çıkarıp Mantell’i resmin dışına atmak için sosyal çevresini kullandı. Bilim basamaklarını hızla tırmanırken -en nihayetinde ona Natural History Museum u kurma ve işletme görevi verildi- Mantell’in şöhrete kavuşmasını önlemeyi başardı.

Biyografi yazarları Owen’in karakterini anlatırken, “düzenbaz ve iğrenç”, “çekişmelere bağımlı; küstahlıkla, kıskançlıkla hareket eden” ve “kendini eleştirenlere vahşice saldırmaktan keyif alan neredeyse fanatik bir egoizm” ifadelerini kullanıyorlar. Owen’in, Mantell henüz hayattayken kraliyet ailesinin onu onurlandırmasını engellediği bilinir. 1852 yılında Mantell öldüğündeyse bu dönemde şöhretinin zirvesinde olan Owen, Londra basınında Mantell’in başarılarını aşağılayan ve onu orta derecede bir bilim insanı olarak gösteren imzasız bir ölüm ilanı yayımlattı. Owen, Mantell’i kayıtlardan silebilecek kadar üstün bir pozisyondaydı. Onun intikamcı karakteri, onu bunu yapmaya itmişti. Bu şekilde Owen yeni bilimin altın çocuğu olurken Mantell tarihe karıştı.

Metrik Hata

Metrik ölçünün yaratıcısı bilinmiyor olabilir ancak Pierre-François-Andre Mechain ve yine şaşaalı isme sahip yurttaşı Jean-Baptiste-Joseph Delambre’nin 1792-1799 yılları arasında yaptıkları çalışmalar, modern sistemin dayalı olduğu metre ölçüsünü ortaya çıkarmıştır. Ancak 2002 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre Mechain’in orijinal metreyi yaratmak için ortaya çıkardığı rakamlar hatalıydı. Metrik sistemin tamamı bir yanlış üzerine kuruluydu ve bugün hâlâ bu şekilde kullanılıyor.

Devrimci Fransız Fiükümeti Mechain ve Delambre’ye kısa süre önce geçersiz kılınmış monarşiyle özdeşleştirilen eski sistemin yerini alacak yeni bir ölçü sistemi tasarlama görevi verdi. Yeni birim, Kuzey Kutbu ile Ekvator arasındaki mesafenin milyonda onu olacaktı. Çiftin bu ölçünün ne olduğunu tam olarak bulması için yoğun bir çalışma yapması gerekiyordu. Fransa üzerindeki meridyen çizgisini hesaplamak için yedi yıl boyunca çalıştılar. Bu hesapla dünyanın boyutunu, dolayısıyla yeni metrenin net uzunluğunu belirleyecek kesri de bulabileceklerdi. 2002 yılında projenin tarihini anlatan bir çalışma yayımlandı ve buna göre, araştırmanın ortalarında Mechain, daha başlarda bir hata yaptığını fark etti. Ancak başa dönüp tekrar başlayamayacağından hatayı örtbas edip yola devam etti. Dolayısıyla metre hesabı, çok değil ama 0,2 mm. kadar kaydı.

Prestijli Fransız Bilim Akademisi metreyi -olması gerekenden kısa olsa da- evrensel bir standarda yerleştirdikten iki yüzyıl kadar sonra Delambre’nin günlükleri bulundu. Delamb-re yazdıklarında son derece samimiydi: “Bu notları buraya, Mechain in yayımlaması gerektiğini düşündüğüm versiyonu anlatmak için yazıyorum. Çünkü halka, bilmesi gerekmeyen şeyi anlatmadım. Böyle önemli bir görevde, güveni zedeleyebilecek tüm detayları sakladım... En azından Mösyö Mechain in haklı bir şekilde keyfini sürebileceği itibara zarar verebilecek her türlü bilgiyi dikkatli bir şekilde yok ettim.” (İtalik kısım özellikle vurgulanmış.)

Bugün, daha istikrarlı bir rakam olması açısından (sonuçta metal ısıya bağlı olarak sürekli genleşir ve kasılır), metre resmî olarak Mechain ve Delambre’nin platinyum cetveliyle değil, ışığın saniyenin 299.792.458’de birinde seyahat ettiği mesafe esas alınarak ölçülür. Ancak bu zaman uzunluğu sadece orijinal ölçüye uyum sağlaması için seçilmiştir. Dolayısıyla mesafe ölçümündeki metrik sistem, panik olmuş bir bilim insanının örtbas ettiği bir hata üzerine kuruludur.

ŞÖHRETLER - UMULMADIK İSİMLER

Bizim aklımıza yerleşen tarihle gerçekler arasındaki uçurum son derece büyük olabilir. Bu bölümde güzel anlatıldığını, anlaşıldığını ve kabul gördüğünü farz edebileceğimiz kültürel pusula noktalarından bazılarını inceleyecek ancak dikkatli baktığımızda, bazı şeylerin atlanmış olduğunu fark edeceğiz.

¹

Çar I. Petro’nun Rusya imparatorluğu’nu kurmasıyla son bulan Rus Devleti’nin ismi. Aynı zamanda Rusya Çarlığı olarak da bilinir.

²

Öğrenme bozukluğudur. Kelimelerin karıştırılması, tersten algılanması en belirgin özellikle-rindendir.

³

Linneaeus'un geliştirdiği, canlıları vücut yapılarına ve akrabalık ilişkilerine göre sınıflandırma yöntemi.

Papalık

Tüm dünyada Katolik Kilisesi’nin başı olarak Papa, yer-yüzündeki en etkili (ve tarihî) pozisyonlardan birine sahiptir. Günümüzden geçmişe haleflik dizilimine baktığımızda papalık St. Peter’a, İsa’nın müridine uzanmaktadır. Modern papalığın özü olarak kabul edilen üstün spiritüelliğe rağmen tarih her zaman Kilise’nin beklentilerine karşılık gelen kutsal din adamları üretmedi. Hatta bazıları, hiç beklenmeyecek kadar dünyeviydi. Elbette onların özellikleri, Kilise tarihindeki temel görüşleri olumlu bir şekilde yansıtmadı.

955-964 yılları arasında görev yapan Papa XII. John’un meşhur pek çok sıra dışı özelliği vardı. Öncelikle papa olduğunda daha on sekiz yaşındaydı. Onun eğilimi dinden yana değil, maddiyatçı politikadan yana oldu. Babası Roma hükümdarıydı ve bir yıl önce ölüm döşeğindeyken şehrin soylularından, o dönem görevde olan Papa öldüğünde yerine oğlunun getirileceğine dair söz aldı. John kumar meraklısıydı ve bu zevkine fon sağlamak için papalık hâzinesinden para çaldı; Roma’yı sadece spiritüel komutayla değil, aynı zamanda kiralık haydutlardan oluşan bir çeteyle yönetti; Vatikan’da çılgın seks partileri düzenledi ve bir keresinde bir içki âlemi sırasında, St. Peter’s’daki mihrabın önünde şeytana kadeh kaldırdı. Kilisedeki göreviyle hiç uyuşmayan bir cinsel iştahı vardı. Eleştirmenler Vatikan’ı, içinde olup bitenlerden dolayı bir geneleve benzettiler. Ölümü ise hayatına yakışır şekilde oldu. Papalık kayıtlarında, “Hiçbir Papa Tanrı’ya daha utanç verici bir pozisyonda gitmedi” diye yazar. Son metresiyle seks yaparken kadının kocasına yakalandı ve adam papayı çekiçle dövdü. Uç gün sonra XII. John öldü.

Üç kez Papalık görevine gelerek (1032-1044, ardından 1045 ve son olarak 1047-1048 yılları arasında) eşsiz bir rekor kıran IX. Benedict, babasının verdiği rüşvetler sayesinde göreve geldiğinde henüz on iki yaşındaydı. Saltanatlık döneminin on iki yılı “son derece rezil bir havada” geçti. Yolsuzlukları nedeniyle Romalı vatandaşlar tarafından Vatikan’dan kovuldu ve ardından kendini toparlayıp tahta gelmeyi başardı. 1045 yılında, papalığı vaftiz babasına sattı ve IV. Gregory geçici olarak Papa oldu.

IX. Gregory papalık hâzinelerini öyle sömürdü ki halefi IV. Innocent uzatmalı bir fetret devrinin ardından -yeni bir Papa seçmek iki yıl sürdü- 1243 yılında Papa olduğunda, göreve başlama seremonisi sırasında uzun zamandır ödemeleri yapılmayan alacaklılar güruhundan kaçmak için Lateran Sarayı’nın bir köşesinde saklanmak zorunda kaldı.

Sınırları Aşmak

1471-1484 yılları arasında görev yapan ve tarihte Vatikan’a dünyanın en görkemli kültürel merkezlerinden biri olan Şistine Chapel’i inşa eden kişi olarak hatırlanan Papa IV. Sixtus’un biriktirdiği servetin boyutları pek bilinmemektedir. Romanın genelevlerine ruhsat verdi ve yılda 30.000 duka kazandı. Kilisenin sınırlamalarına dünyevi bir bakış açısı getirdi ve evlenen (dinî yasalara aykırıydı) ya da metresi olan (Kilise’nin öğretilerine tamamen aykırıydı) her rahibi işten çıkarmak yerine, onları vergiye bağladı. Bu çok daha çıkarcı bir yaklaşımdı. Roma’da satılan hububatları papalığın tekeline dönüştürdü ve satışlar için pozisyonlarla unvanlar yarattı. Sixtus, ihtiyacı olan parayı toplamak için sadece bir kaleme ve mürekkebe ihtiyacı olduğunu söylerdi. Kilise için en büyük mirası bırakacak para toplama dümeninden sorumluydu. Günah çıkarma senetleri satmaya başladı. 1476 itibarıyla, insanlar hem kendi günahlarından arınmak hem de arafa giden akrabalarının ruhlarını kurtarmak için onları satın alabilir hâle geldi. Bu durum bir sonraki yüzyılda Luther’in Protestan isyanına neden oldu.

Sixtus’un uyguladığı nepotizmin¹ boyutları, o dönem için bile hayret vericiydi. Altı yeğeninden üçü kardinal, biri ise Papa oldu. Birine her zamanki tek piskoposluk görev ve bölgesini değil, tam dört tanesini verdi. Bu şehirler arasında Seville, Valencia ve Floransa da vardı. Genç adam bu şehirlerden

200,000 altın florin topladı ve henüz yirmi sekiz yaşındayken aşırı ahlaksız yaşam tarzı sonucunda on iki yıl içinde öldü.

Sixtus’un ardından göreve gelen ve adıyla hiç uyuşmayan Papa VIII. Innocent² alışkanlığı sürdürdü. Bir biyografi yazarına göre “ne karakteri ne de geçmişi bu göreve layıktı.” Metreslerinden gayrimeşru çocukları olduğunu açıkça kabul eden ilk Papa oldu. Oğlunu, meşhur Lorenzo de’Medici’nin kızıyla evlendirme sözü vererek Lorenzo’nun on üç yaşındaki oğlunu kardinal yaptı.

Kötünün iyisi

Papalık rezaleti zirveye, bir sonraki Papa ile ulaştı. Rodrigo Borgia, 1492 yılında Papa VI. Alexander olmadan önce bir sürü gayrimeşru çocuğa sahip oldu -kaynaklar dört, beş ya da yedi tane olduğunu ileri sürüyor (Papalık süresi de dâhil, son rakam ondu). On iki yaşında ilk cinayetini işledi. Seçimler sırasında en yakın rakibine geri çekilmesi için dört katır yüküyle gümüş verdi, ardından yine bir oy eksik kalınca, kararı kabul etmesi için doksan altı yaşındaki bunak kardinale güvendi. Göreve geldiğinde kırk yedi arkadaşını ve meslektaşını kardinal yaptı. Bunların beşi kendi ailesine mensuptu.

Papa olduğunda Vatikan’da içki âlemleri düzenledi. Bir ziyafette, en çok cinsel ilişkiye girebilecek kişiye ödül tayin etti. Meşhur kızı Lucrecia Borgia ile ensest ilişki yaşadığı söylenir. Doğruysa -ki kaynaklar net değil- bir tarih kitabında adı, “aynı aileden, üç farklı nesilden kadınla birlikte olan Rönesans Papası” olarak geçer: kızı, kızının annesi ve büyük annesi. Papa’nın bir diğer numarası, kardinal olarak atanmak isteyenlerden yüklü rüşvetler alması, ardından iş hacmini artırmak için onları zehirlemesiydi. İstikrarlı bir gelir sağlamakla kalmadı, aynı zamanda ölen kardinallerin mal varlıkları da kiliseye kaldı. Ve Kilise kimdi? Papa elbette. Borgia 1503 yılında aniden öldü. Bazılarına göre bir kardinal için hazırlanan içkilerden birini yanlışlıkla içti ve zehirlenerek öldü.

Delilik Hükümdarlığı

Papalık tarihindeki bir diğer tuhaf olay, 897 yılının Ocak ayında VI. Stephen’ın seleflerinden biri olan Papa Formosus’u yargılamasıydı. O dönemde Formosus ölmüştü. Bedeni mezardan çıkarıldı, kardinal cübbesi giydirildi ve dava süresince bir sandalyeye oturtuldu. Sözde Kadavra Meclisi katı, yasal bir formda yürütüldü ve beden, tanık olarak sorgulandı. Elbette Formosus suçlu bulundu ve resmî Papalık listesinden çıkartıldı. Davadan kısa süre sonra Roma’da bir deprem oldu ve bu kutsal bir işaret olarak kabul edildi. Aynı yıl Ağustos ayında Stephen görevden alındı.

Modem Zaaflar

Modern çağda, Papalar dinî beklentilerimize daha çok riayet ettiler. Ancak yine de bazı uygulamalar bizi şaşırtabilir.

IX. Pius (1846-78) bilardo oynamayı severdi ve Vatikan ile kendi çiftlik evinde iki bilardo masası vardı. Rahatlamak için zamanını isveçli korumalarıyla bilardo oynayarak geçirirdi. XII. Pius (1939-58) cübbesinin altında “tıbbi nedenlerden dolayı” bir şarap matarası taşırdı. Aynı zamanda sineklerden korkardı ve yine cübbesinin altında bir sineklik taşırdı. Onun halefi XXIII. John (1958-63) günde bir paket sigara içerdi. Yaşamının büyük bir bölümünde IV. Paul (1963-1978) resmî cübbesinin altında, metal uçlarla göğsüne batırılmış ve sık sık kan çeken kıl fanila giyerdi. Kilise öncesi gençliğinde kaleci olan II. John Paul’ün (1978-2005) televizyondaki önemli bir futbol maçını kaçırmamak için göreve başlama töreninin zamanını erkene aldığı söylenir.

Yedi Yüz Yıllık Bir Hatayı Düzeltmek

Her ne kadar bu skandalların pek çoğu göz ardı edilmiş olsa da Vatikan kendi itibarını etkileyen bazı konular üzerinde hassas davranır. 1975 yılında, papanın piskoposlara gönderdiği bir genelgeyle yedi yüz yıllık bir hata düzeltildi. Bir papa, yaşamıyla ilgili utanç verici bir ayrıntıdan dolayı resmî papalık listesinden çıkarıldı. Papa V. Adrian (veya Hadrian) 1276 yılının yazında sadece kırk beş gün görevde kaldı. Ancak kayıtlar-dan çıkarılmasının nedeni zina veya cezai bir aktivite değildi. Sebebi, seçildiği dönemde kardinal ya da piskopos olmayışıydı. Dolayısıyla bu spiritüel teknik gerekçeyle, zaten hiçbir zaman Papa olamazdı. Bazı şeyler önemlidir, yüzyıllar geçse bile.

O

Esas Alınacak Bir Kitap mı?

Kitab-ı Mukaddes’in kendisi, kendi sosyal değerinin hükmünde oldukça katı, tarihsel bir yaklaşım içermektedir. Betimlediği olaylardan yıllar, hatta yüzyıllar sonra yazıldığı kabul edilen tarihsel gerçeklere rağmen bizim inançlarımızı dayandırdığımız noktalar bunlar değil. Peki, biz Kitab-ı Mukaddesden ne alıyoruz? Çoğu insan için Kitab-ı Mukaddes, daha yüce bir varlığın, biz ölümlülere kendimizi nasıl idare edeceğimizi anlatan yönergelerini içeren bir dizi uyarı niteliğindedir. One çıkan ana konular, olumlu ve rahatlatıcıdır; barış, kardeşlik, sosyal adalet, dürüstlük, hoşgörü: sevgi dolu ve merhametli bir Tanrı. Biz bunların, Kitab-ı Mukaddes’in içerdiği mesajların özü olduğunu söyleriz. Ancak kitabın tozlu köşelerine baktığımızda, bu imajın ne kadar taraflı olduğunu anlarız. Satırlar arasında, insanı oldukça huzursuz eden bazı yönergeler de vardır.

Savaşma, Seviş

Örneğin kitap, kitlesel şiddet yaptırımını içeriyor. Musa şeriatına göre, bir insanın ebeveynine küfür etmesi (Exodus 21.17, Leviticus 20.9), zina (Leviticus 20.10, Deuteronomy 22.22-24), tecavüz (Deuteronomy 22.25), ensest ilişki (Leviticus 20.11-12), homoseksüellik (Leviticus 20.13) ve hatta Sebt gününde çalışma (Exodus 31.15 ve 35.2) ölüm cezası tayin ediyor. Ebeveynlerin “inatçı ve isyankâr” oğullarını (Deuteronomy 21.18-21) ve evlilikte bakire olmayan kızlarını (Deuteronomy 22.20-21) öldürmelerine izin veriliyor. Cinayet için ölüm cezası Genesis 9.6, Exodus 21.12 ve 15 ve Leviticus 24.7 da dâhil olmak üzere en az altı noktada yer alıyor. İntikam cinayetine izin veriliyor (Leviticus 24.19-20 ve Numbers 35.26-27). Ayrıca iyi bilinen “göze göz, dişe diş” ve bunun yanında devamı “ele el, ayağa ayak, ateşe ateş, yaraya yara” da kabul ediliyor (Exodus 21.24-25).

İkinci derecede şiddete yönelik buyruklar da net bir şekilde yer alıyor. Meşhur dayak cezası kuralı “Dizini dövmeyen kızını döver” (Proverbs 13.24), bilgeliği (“Bir çocuğun kalbinde aptallık yatar; ama sopayla dövmek onu o aptallıktan uzaklaştıracaktır.” Proverbs 22.15) ve kurtuluşu sağlamak için iyidir (“Onu sopayla dövmeli ve ruhunu cehennemden döndürmeksin” Proverbs 23.14). “Saygısız bir ağzın” cezası, dilin kesilmesidir (Proverbs 10.31).

Barış Sizden Yana Olsun

Yaşamın merkezi bir parçası olarak şiddet her zaman vardır. Joshua, 200 gümüş ve 50 altın sikke çalan hırsız Achan ın öldürülmesini onaylar. Achan taşlanır ve yakılır (Joshua 7.21-25). Ardından Joshua tek bir günde Ai şehrinde on iki bin vatandaşı katleder (Joshua 8.21-29). Yahuda tutsak edilen bir kralın el ve ayak başparmaklarını keser (Judges 1.6-7). Pek çok defa, insanlar daha çok şehri yok etmedikleri için Tanrı’nın onlara kızdığı anlatılır (Judges 2.1-2, I Samuel 15.9). Davud Tanrı’yı öfkelendirdiğinde Tanrı onun çocuğunu döver ve çocuk ölür (II Samuel 12.15).

İsrail Kralı Abimelech, kral olmak, için yetmiş kardeşini öldürdü (Judges 9.5). Samson’ın öldürme nedeni daha basitti; bir bulmacayı çözemediği için öfkesini tatmin etmek adına otuz kişiyi katletti (Judges 14.18-19). Bir komutan olarak Samson, düşmanlarının hasadını yok etmek için sıra dışı bir metot kullandı. Üç yüz tilkinin kuyruğuna meşale bağladı ve onları mısır tarlalarına, üzüm bağlarına ve zeytinliklere saldı (Judges 15.4-6).

Elisha, kelliğiyle dalga geçtikleri için kırk iki küçük çocuğu öldürttü (IIKings2.23-24). Jehu’nun uyguladığı diplomasi formları, dostane ilişkilere yardımcı olmuyordu. Rekabet içinde olduğu Kral Ahab’ın yetmiş oğlunu öldürdü ve kellelerini sepetlerin içine koyup geri gönderdi (IIKings 10.6-11). Ayrıca bir başka kraldan, Judah Kralı Ahaziah’tan gelen kırk iki elçiyi öldürdü (II Kings 10.13-14). İnançsızları dine döndürmek, Tanrı’nın beklentilerini karşılamak için heyecan verici değildi. Jehu “tüm İsrail’ e, tüm putperestleri kötü ruh Baal’a hizmet etmek üzere davet eden davetiyeler gönderdi. Grup yola koyulduğunda, Jehu hepsini katletti (II Kings 10.20-28).

iyiliksever Bir Tanrı

Tanrı’nın intikama duyduğu arzu, Isaiah’ın inançsızlara verdiği cezanın doğasına dair öngörülerinde bütünüyle yer almaktadır: “Çocukları gözlerinin önünde parçalara ayrılacak, evleri yakılacak ve karılarının ırzlarına geçilecek” (Isaiah 13.13-16). Tanrı’ya isyan ettikleri için Samariyelilerin cezası, “bebeklerinin paramparça edilmesi ve çocuklu kadınlarının parçalanmasıdır” (Hosea 13.16). Bir bölümde Tanrı direkt savaşa çağrı yapar: “Savaşa hazırlanın, uyanın kuvvetli erkekler, tüm savaş adamlarınızı yanınıza çekin; vurun saban demirlerinizi kılıçlarınıza, kancalarınızı mızraklarınıza. İzin verin güçsüzlerin ben güçlüyüm demesine” (Joel 3.9-10).

Kutsal kitap yorumcuları hâlâ 137. Mezmur’un meşhur sonunun gerçek anlamı hakkında ikileme düşüyorlar: “Yavrularınızı alıp onları kayalara çarpacak olanlar kutsanmışlardır.”

Sözlerinizi Dikkatli Seçin

İsa’nın sözleri de anlam karmaşasına yol açar. Bunların, uyum ve evrensel sevgi sözleri kadar sık duyulmayacağı garantidir. “Dünyaya barış getirmeye geldiğimi sanma; ben barış değil, kılıç getirmeye geldim./Çünkü ben babasına karşı gelecek erkek ve annesine karşı gelecek kız evlat yaratmaya geldim” (Matthew 10.34-36), “Dünyaya barış getirmek için geldiğimi mi sanıyorsun? Sana söylüyorum, hayır; daha çok bölmek için” (Luke 12.51). Anlamlarına gelince genelde tercih, varlıklarından bile söz etmemek yönünde olur.

Incil’in başka ilkeleri de farklı şekillerde algılanabilir: Çaldığı malın değerini geri ödeyemeyen bir hırsız, köle olarak satılacaktır (Exodus 22.3). Herkes ilk doğan oğlunu kurban etmelidir (Exodus 22.29). Cüzzamlı insanlar sürgün edilmelidir (Leviticus 13.45-46). Kadınlar erkeklerin, erkekler kadınların giysilerini giymemelidir (Deuteronomy 22.5).

Beklenmedik Eylemler

Saygıdeğer bazı karakterlerin yaşamlarında Kutsal Kitap’ta yer alan ancak büyük olasılıkla kiliselerde asla duymadığımız yönler vardır. Musa bir katildi (Exodus 2.12). İbrahim hizmetçisiyle zina yaptı (Genesis 16.4). Samson bir hayat kadınıyla yaşadı (Judges 16.1). Kıskanç Talut, Davud’a kendi yasal oğlu olduğunu söyleyip evlenmesi için kızını teklif ederek komplo kurdu. Başlık parası yerine Davud’dan yüz Filistinlinin sünnet derisini istedi ve bu sırada Davud’un öldürülmesini umdu. Davud ona iki yüz tane getirdi (I Samuel 18.25-27). Kitab-ı Mukaddes’te yer alan cadılık ve büyücülüğe karşı doktrinlere rağmen Talut, Endor büyücüsüne danıştı (I Samuel2.87).

O

Bildiğinizi Sanıyorsunuz...

Kitab-ı Mukaddes’te okuyup doğru kabul ettiğimiz şeylerin birçoğu aslında ya asılsız ya da en iyi ihtimalle çelişkili. Cennet Bahçesi’nde bir elmadan söz edilmiyor, sadece yasak ağaçtaki “meyve” deniyor (Genesis 3.6). Elma sözcüğü büyük olasılıkla, 4. yüzyıl ilahiyatçısı ve tercümanı St. Jerome’un yorumlamasından kaynaklanmaktadır. Jerome, meyveyi tarif etmek için Latince malum sözcüğünü kullandı. Bu sözcük kötü anlamına gelir ama elma olarak da tercüme edilebilir.

Noel Hokkabazlıkları

Isa’nın doğum tarihi kesin değildir. (25 Aralık olmadığı kesin; bu tarih Kilise liderleri tarafından 4. yüzyılda belirlendi; kış zamanlamasının sebebi, Hristiyanlıktan önce gelen pagan yıl sonu kutlamalarının zamanıyla uyumlu olmasını sağlamaktır.) Yıla gelince, ortada net bir fikir ayrılığı var. Matthew’a göre bu, M.Ö. 4 yılında ölen Kral Herod’un hükümdarlığı dönemindedir. Luke’a göre İsa’nın doğumu, Romalı Suriye Valisi’nin Cyrenius olduğu dönemdir ve Romalı tarihçilere göre Cyrenius M.S. 6 yılında hükümdar oldu.

İsa bir yemlik de mi doğdu (Luke 2.7-16) yoksa bir evde mi (Matthew 2.11) belli değil. Hiçbir yerde ahır sözcüğü geçmiyor. Günün ya da yılın hangi zamanı olduğuna dair hiçbir gösterge yok. Sadece Luke<M, doğumun olduğu sırada çobanların “karanlıkta sürülerinin başında oldukları” söyleniyor (Luke 2.8) ki bu da doğumun kış mevsiminde gerçekleşmediği iddialarını güçlendiriyor. 1999 yılında yapılan ve bilge erkekleri doğuma götüren “doğudaki yıldızı” belirlemeye dayanan astronomik hesaplamalar, doğumun büyük olasılıkla nisan ayında gerçekleştiğini gösterdi.

Bilge erkeklerin sayısı verilmiyor ve varlıkları bile, dört incilclen sadece birinde, Matthewda yer alıyor. (Matthew 2.1 sadece “ve bilge erkekler geldi” ifadesine yer veriyor.) Tarih, üç tip hediyeden söz edildiğini varsayıyor: altın, buhur ve mür. Oysa onların da isimleri verilmiyor. (2004 yılında, İngiltere Kilisesi meclisi yeni açıklayıcı kurallarında, bilge erkeklerin Kilise seremonilerinde sadece “Mecusiler” olarak anılmalarını buyurdu. Bu karar, dili basitleştirme ve onlara “bilge erkekler” olarak hitap etme girişimlerinin bir parçasıydı. Ancak bu, meclisin “değerlendirme komitesi” tarafından, “ziyaretçilerin her birinin bilge ve her birinin erkek olmaları gerekmediği” gerekçesiyle reddedildi.) Yemlikte öküzler, eşekler, koyunlar, hatta herhangi bir hayvan olduğuna dair hiçbir ibare yok.

İsa’nın doğuşu sadece iki Incil’de geçiyor (Matthew ve Luke). “Bize bir çocuk doğdu” ifadesinin, İsa’nın doğumu olduğu sanılıyor. Öyle değil. Bu, Eski Ahit’te geçiyor (Isaiah 9.6) ve onun gelişinin bir kehanetidir.

“Dağdaki Vaaz” İncil’de bu ifadelerle geçmez. “Beş bin” kişinin doyurulması yanlış yorumlanmıştır. Matthew 14.21 buna “kadın ve çocukların dışında beş bin kadar erkeğin” doyurulması olarak yer verir.

İsa’nın çarmıha gerilişinde, Kutsal Kitap onun çarmıhı taşırken üç kez düştüğünden söz etmez. Sadece John (19-17) İsa’nın kendi çarmıhını taşıdığından söz eder. Diğer üç İncil çarmıhın Simon tarafından taşındığını anlatır (Matthew 27.32; Mark 15-21; Luke 23.26). Peştamal giymiş İsa imajı, daha sonra oluşan bir yorumdur. Matthew İsa’nın soyulduğunu ve giysilerinin cellatlar arasında paylaşıldığını söyler.

Yanlış Bilgiler

Bazen bildiğimizi düşündüğümüz şeyler doğru değildir. Adem ve Havva’nın iki değil (Kabil ve Habil) üç oğlu vardır (Genesis 4.25). Aslında İsa’nın selefi, üçüncü oğul Şit’tir (Luke 3.38). Genelde Tanrı’nın, bir katil olarak ayırt etmek için Kabil’in bedenine bıraktığı düşünülen lekesinin sebebi tam tersidir. Genesis 4.14-15 bu lekenin onu öldürülmekten korumak için var olduğunu söyler, dolayısıyla sürgün cezasının bu sebeple mümkün olduğunca uzatılmış olduğunu varsaymak mümkündür. Barışı simgeleyen zeytin dalı, Nuh’a selin sona erdiğini işaret eden güvercinden gelmektedir. Genesis 8.11 bunun bir zeytin yaprağı olduğunu söyler, zeytin dalı değil. Samson’un saçlarını Delilah değil, isimsiz bir yardımcısı kesmiştir (Judges 16.19). Yunus “büyük bir balık” tarafından yutulmuştur (Jonah 1.17), bir balina değil. Herodias’ın, Herod’dan Hazreti Yahya’nın başını isteyen ve alan kızının adı Salome olarak geçmez (Matthew 14.3-11).

Incil’le özdeşleştirdiğimiz bazı kalıplar da hayal gücünün bir ürünüdür. İsa ile özdeşleştirilen “Almaktansa vermek daha kutsaldır” sözü, Dağdaki Vaazda (ya da herhangi bir yerde) geçmez. Aynı şekilde, “Gidin ve çoğalın” ifadesi aslında “Bereketli olun ve çoğalın” olarak geçer (Genesis 9.1). “Kılıçla yaşayanlar, kılıçla ölecektirler” sözü yanlıştır. Matthew 26.52 bunu, “Kılıcı alan herkes kılıçla ölecektir” olarak yorumlar. Ve “Para tüm kötülüklerin özüdür” sözünün doğrusu, “Para sevgisi...” diye başlar (I Timothy 6.10). “Gurur bir düşüşten önce gitmez” sözü aslında Proverbs 16.18’de “Gurur yıkımdan ve kibirli ruh düşüşten önce gider” diye yazar. “Kuzu aslanla yatacak” sözü hiçbir yerde geçmez. Isaiah 11.6-7 şöyle der: “Kurt da kuzuyla yaşayacak ve leopar çocukla yatacak ve buzağı ve genç aslan ve besili hayvan hep birlikte olacaklar.”

Belki de tüm bunlardan sonra, “Çıplak Gerçek” terimi hakkında bir kez daha düşünmeliyiz.

Onun için Yeterince İyiyse...

Kişinin kendi çıkarı söz konusu olduğunda herhangi birine yalan söylemenin doğruluğuna inanan şair John Milton bir keresinde, Eski Ahit’ten Tanrı’nın yalan söylemeyi onayladığı tüm referansları çıkarmıştı.

O

Azizler Hayatta!

İngilizlere ait azizlerin bile, yüzeyi biraz kurcaladığınızda düşündüğünüz insanlar olmadıklarını göreceksiniz. İngiltere’nin St. George’u 3. yüzyılda Filistinli ya da Türk askeriydi (mezhebi İngiltere’ye Haçlılar tarafından getirilmişti). Hayatında İngiltere’ye ayak basmadı ve 1344’te III. Edward dönemine kadar İngilizlerin koruyucu azizi değildi.

İskoçya’nın St. Andrew’i da Galilee’den gelen bir Filistinli, orijinal İncil zamanlarından İsa’nın balıkçı müridiydi. Bir hikâyeye göre dinini değiştirdiği bir kadın, kocasıyla seks yapmayı reddedince Yunanistan, Patras’ta şehit oldu. Kadının kocası, Andrew’ın idam kararını veren Romalı Valiydi. İskoçya’yla bağlantısının, 4. yüzyıl başrahibi Patraslı St. Rule’ın yaptığı misyonerlik çalışmasından geldiği söylenir. St. Rule rüyasında, bir meleğin ona Andrew’in bedenini “dünyanın sonuna” götürmesini söylediğini görür. St. Rule için burası îskoçya olur ve Aziz’in kalıntılarıyla birlikte, onları bugün St. Andrew’un Fife’daki alanına götürmek için seyahat ettiği söylenir.

Koruyucusu oldukları ülkenin ulusal azizi olan dört kişiden biri, Wales’in St. David’i, 6. yüzyılda bir Galler savaşçısının dindar St. Non’a tecavüz etmesi sonucu dünyaya gelen bir rahipti. Onun ekmek, tuz ve pırasa dışında hiçbir şey yememesi gerekiyordu ve pırasanın ulusal bir sembole dönüşmesinin nedeni budur. Bir diğer ulusal sembol olan altın çanak çiçeği (daffbdil), St. David’in Galler dilindeki ismine olan benzerliğinden geliyor olabilir (Dafydd).

İrlanda’nın St. Patrick’i ise İrlandalı değil, bir Galli’ydi. İngiliz ismi de Patrick değil Succat’dı ve İrlanda’ya gelen ilk Hris-tiyan misyoner değildi. 432 yılında, İrlanda’nın ilk başrahibi, orada Kilise’yi en az iki yıl önce kuran St. Palladius’un görevini aldı. İrlanda’ya ilk kez on altı yaşındayken gelmiş ve İrlandalI korsanlar tarafından köle edilmişti. Koyunları ve domuzları gütmeye zorlanmış ve bu süreçte ilk dinî vizyonlarına erişmişti. Bazı tarihçiler bunların bir zihinsel hastalık sonucu ortaya çıkmış olabileceğini düşünüyorlar.

O

Benim Sevgilim Olma

Büyük olasılıkla modern kültürün, hakkında çok şey bildiğine inandığı bir diğer aziz (ilk bölümde ele aldığımız St. Nicholas/ Noel Baba’yı bir kenara bırakırsak), sevgililerin koruyucu azizi, St. Valentine’dır. Ancak bağlantı, büyük olasılıkla sandığınızdan çok ama çok uzaktır. St. Valentine kutlamasının 14 Şubat’ta yapılmasının belirli bir azizle hiçbir ilgisi yoktur. Önemli olan tarihin kendisidir. 14 Şubat, antik Roma’da bir dizi kış festivalinin doruk noktası olan Lupercalia festivalinin arifesidir. Lupercalia tüm Avrupa’da evlilik, doğum ve cinsellik tanrıçası Februa’yı onurlandırmak için yapılır ve bahar ile doğurganlığı simgelerdi. Herhangi bir topluluğun erkekleri arasında eş arama ritüeline neden olurdu. Festivalden bir gece önce, yani 14 Şubat’ta, genç erkekler kadınlar için kura çekerdi. Ertesi gün festival, sarhoş bir içki ve seks âlemiyle biterdi. Bunu kontrol etmek için çabalayan Kilise hiyerarşisi, pagan köklerinden uzaklaşmak istedi ve Februa’nın yerini alabilecek tanınmış bir Hristiyan karakter arayışına girdi. Onların tercihleri sınırlıydı; o tarihte şehit edilen azizlerden birini seçmeleri gerekiyordu. Hiçbiri kadın değildi. İki aday vardı, her ikisinin de adı Valentine’dı ve ikisi de erkekti. Biri Romalı bir rahip, diğeri ise Umbria’dan bir başrahipti. Sonuçta hangisinin resmî olarak kabul edildiği bilinmemektedir. Ancak Kilise, doğurganlığı ve bereketliliği simgeleyen bir festivalin sembolik karakterinin cinsiyetini kadından erkeğe değiştirmek zorunda kaldı. Tabii bunun genç damarlarda akan ateşli kanı yavaşlattığı sürece bir mahsuru yoktu.

Dolayısıyla gelecekte Sevgililer Gününü kutladığınızda hatırlamanız gereken gerçek, bu olayın sevgi ve birlikteliğin pekişmesine değil, Kilise’nin genç aşk ruhunu yavaşlatma gayretlerine dayandığıdır.

John d'Arc Olabilir mi?

1981 yılında British Journal of Sexual Medicinéda yayımlanan bir araştırma, 15. yüzyılın başlarında İngilizlerin Fransa işgaline direnen Fransız kadın kahraman Jeanne d’Arc’ın itibarına farklı bir ışık tutuyor. Buna göre Jeanne d’Arc’ın aslında bir erkek olması mümkün.

St. Jeanne’ın, İncil’in uyarılarına tamamen aykırı bir şekilde erkek giysisi giyme kararıyla ortaya çıkan teolojik tuhaflık, din araştırmacılarını uzun zamandır meşgul ediyor. Kilise teologları, zaruri ihtiyaçlarda bu uygulamaya izin verdiklerini söylüyorlar -ve İngiliz işgaline karşı mücadele vermesi böyle bir ihtiyaç anım işaret ediyor- ancak duruşması sırasında yine erkek giysileri giymekte ısrarcı olması, durumu biraz karıştırıyor. Duruşma sırasında Jeanne’m böyle bir gereksinimi yoktu, tabii saklaması gereken kişisel bir sorunu olmadıkça.

Amerikalı biyolog Robert Greenblatt’ın Jeanne’m fiziksel görünümüne dair yaptığı analizler onu, St. Jeanne’ın aslında ender görülen bir rahatsızlık olan testiküler feminizasyondan muzdarip bir erkek olduğu sonucuna götürdü. Bu rahatsızlık genetik olarak erkek olan bir insana dişil özellikler vermektedir. Testisler vücudun içindedir. Kişi âdet görmez ve pubik kıllanma yaşamaz.

Bu özellikler, Jeanne’ı fiziksel olarak gören insanların gözlemlerini de açıklamaktadır. Jeanne’ın kadınsı bir görünümü olduğu ancak erkek giysileri giymekte ısrarcı olduğu söylenir. İki ebenin, idamından kısa süre önce onu muayene ettikleri ve henüz buluğ çağına girmediğini söyledikleri bilinir (büyük olasılıkla pubik kıllanma olmadığından). Bu dönemde Jeanne d’Arc on dokuz yaşındaydı. Bir başka tanık, Jeanne’ın hiçbir zaman âdet görmediğini yazdı.

Tüm bu kayıtlar teoride Greenblatt’ın öne sürdüğü rahatsızlıkla tutarlı görünmektedir.

O

İmparator-içe

Greenblatt 1983 yılında Journal ın sayfalarına, bir başka tarihsel ikona dair yaptığı araştırmalarla döndü. Buna göre yaşamının son dönemlerinde, Napolyon’un bir kadına dönüştüğü sonucuna vardı. Napolyon, ona hormonal dengesizlik veren endokrin bezlerinin fonksiyon bozukluğu nedeniyle Zollinger-Ellison sendromunun semptomlarını göstermeye başladı. Bu da İmparator’un giderek artan şişmanlığını, uyuma zorluklarını ve etrafındakilerin söyledikleri gibi, cildinin tuhaf bir şekilde sarılaşmasını açıklayabilir. 1821 yılında St. Helena’da sürgündeyken hayatını kaybettikten sonra yapılan otopsiye göre, Napolyon’un “pek çok kadının kıskanacağı bir göğsü” vardı.

Napolyon resmî olarak mide kanserinden öldü. Bu yeni teşhisin şaşırtıcı bir özelliği, ilk olarak 1955 yılında tespit edilen

Zollinger-Ellison rahatsızlığının da midede tümör ve ülserlere neden olmasıydı. Dolayısıyla dönemin doktorlarının, hastalarının kanser hastası olduğu sonucuna varmaları gayet normaldir.

©

Efsanevi Güzellik

Tarihin son iki bin yılı boyunca, Kleopatra hemen her zaman sadece kendi döneminin değil, aynı zamanda tüm zamanların en güzel kadınlarından biri olarak anlatıldı. Önce Yunanlı yazarlar, ardından Shakespeare ve son olarak Hollywood sayesinde, Kleopatra hem Caesar’ı hem de Marcus Antonius’u baştan çıkaran bir cazibe unsuru oldu. Ancak yakın zamanda ortaya çıkarılan deliller, onun pek de güzel bir kadın olmadığını gösterdi. (Hatta Kleopatra Mısırlı bile değil, MakedonyalIydı.) 2007 yılında yapılan bir araştırma, Newcastle-upon-Tyne’daki bir müzede mütevazı bir koleksiyonda bulunan 2.000 yıllık bir bozuk paranın, M.Ö. 32 yılından kalma gümüş bir para olduğunu ortaya koydu. Kleopatra’nın otuz dokuz yaşındaki ölümünden iki yıl önce basılan paranın üzerinde Kleopatra’nın resmi vardı ve bu para, ona dair var olduğu bilinen birkaç betimlemeden biridir. Ve resim pek de iç açıcı değildi. Kleopatra’nın yüzü; sivri burnu, çıkık çenesi, ince dudakları ve kocaman ağzıyla son derece sıradan ve gösterişsiz görünüyordu.

Müze direktörü Lindsay Allason-Jones, Roma kayıtlarının Kleopatra mn zekâsına, karizmasına ve sesindeki baştan çıkarıcı özelliklere değindiğini ancak dış görünüşüyle ilgili hiçbir ifade içermediğini açıkladı. Anlaşılan o ki edebi özgürlük ve belki de gerekli kesintiler sonucunda, tarih kitaplarındaki görüntüsü değişmişti. (Sonuçta, tüm zamanların en büyük aşk hikâyelerinden birinin kahramanı olması için belli ki çekici bir özelliğe sahipti, diye düşünebiliriz. Ancak madalyonun diğer yüzünde durum farklı; Antonius da yakışıklı bir adam değildi. Onun da çengel gibi bir burnu, pörtlek gözleri ve inanılmaz kalın bir boynu vardı. Birlikte uygun bir çift oldukları söylenebilir.)

0

Kayıtlara Geçecek Bir Tutku

Samuel Pepys, 17. yüzyıl İngiltere’sinin en meşhur günlük yazarlarından biridir; ancak şöhreti göz önünde bulundurulduğunda yazdığı günlüğün sadece dokuz yıllık bir süreyi içeriyor olması (1660-1669) herkesi şaşırtır. O aslında, modern eserlere aktarılandan daha çok şey yazdı. Meraklı bir pornografi tüketicisiydi ve her mastürbasyon eylemini özel bir sembolle kaydetti. Dictionary of National Biographyde yazdığı üzere, Pepys tüm ilişkilerini “bıkmadan yazdı” ve her cinsel birleşmeyi bir başka sembolle anlattı.

Günlüğün büyük bir bölümü steno kodlarıyla yazılmış, daha riskli içerikler yabancı dillerde anlatılmıştı. Kod, 1825 yılında çözümlendiğinde 3.000 sayfanın yarısı yayımlanmıştı. Günlüğü çözümlemek için bir Cambridge öğrencisi üç yıl boyunca günde on iki-on dört saat çalıştı. Metnin büyük bölümü 1899 yılında daha büyük bir eserde yer aldı; fakat metnin eksiksiz ve sansürsüz hâli ancak 1983 yılında gün ışığına çıktı.

0

Açık Bir Sır

Alice Harikalar Diyan nda gibi hayali ve masumane Viktorya eserleriyle ünlü Lewis Caroll, ergenlik öncesi çağda çıplak kızların fotoğraflarını çekme merakıyla modern araştırmacıları şaşkına uğratır, iki yüz ila üç yüz civarında küçük kızla arkadaşlık kurduğu tahmin edilir. Kızları eğlendirmek için üniversitedeki odasında (yaşamı boyunca Oxford’da ders verdi) oyuncaklar

bulundurur, ayrıca onları tatile götürürdü. Kızların fotoğrafını çekme alışkanlığı 1856 yılında, on yaşındaki Alice ve diğer iki kızla (sekiz ve on üç yaşlarında) meşhur eserine ilham veren nehir gezisinden on yıl kadar önce başladı. Önce resimlerde kızlar baştan çıkarıcı yırtık elbiseler giyiyordu. Bu resimlerden biri de Alice’e aittir. Carroll her zaman teşvikinin saflığını vurguladı ve 1867 yılında nü fotoğraflar çekmeye başladığında aileleri haberdar etti. Bir anneye yazdığı mektupta, “Beni tanıyan çocuklar elbiseyi önemsiz bir ayrıntı olarak görürler” diye yazmıştı.

0

Dikkatsiz İzci

İzcilik hareketinin kurucusu Robert Baden-Powell, İzcilerin “Teşekkürler” armasının tasarımına svastika hacını, Nazi-lerden çok önce eklemişti. Svastika, Güney Asya’ya özgü, iyi şans anlamına gelen eski bir Sankrit sembolüdür. Bu sembol, Birinci Dünya Savaşı’ndan kısa süre önce Avrupa’daki milliyetçi hareketlerde popüler oldu ve ilk kullanımlardan biri, 1907 yılında Hitler’in yurdu Avusturya’da başladı. 1912 yılında İzciler bu sembolü kullanmaya başladılar. Hitler’in Nazi yükselişine ve onların svastikayı kullanmaya başlamalarına rağmen Baden-Powell bunun, İzciliğin sembolü olarak kullanılmaya devam edilmesinde ısrarcı oldu. Ancak 1935 yılında, İzciler Hitler’in destekçileri zannedilip anti-Faşistler tarafından saldırıya uğrar oldular. Baden-Powell hangi tarafta olduğu konusunda gayet netti. Hitler’in dünya hâkimiyetine dair başyapıtı Mein Kampf için “harika bir kitap” ifadesini kullanmıştı.

0

Kimse Yok mu?

Tarihte 20. yüzyılın en büyük mucidi olarak tanınan ve öldüğünde adına kayıtlı binden fazla tescili bulunan Thomas

Edison, tarihte en rasyonel ve akılcı insanlardan biri olarak düşünülebilir. Oysa insan zekâsını oluşturan şeye dair çok tuhaf bir inanca sahipti. O, insandaki beyin hücrelerinin, mikroskopla görülmeyecek kadar küçük, milyonlarca minik insanlara benzettiği varlıklardan oluştuğunu söyledi. Edison onlara “küçük insanlar” adını verdi. Diary and Sundry Observations adlı eserinde onların, insan aklında onlara “üstat varlıklar” tarafından verilen görevleri yerine getirmekle meşgul olduklarını yazdı. Öldüğü dönemde, Edison bu “küçük insanlarla” iletişim kurmak için tasarladığı bir makine üzerinde çalışıyordu. Yine yarım kalan bir diğer icadı ise ruhani dünyayla temas kurup onlardan mesajlar alabilmeyi amaçlıyordu.

O

Maymunluk Ederken

1925 yılında yapılan meşhur Scopes maymun davasının Amerika topraklarında yaygın olarak bilinen öyküsüne göre bu olay, küçük bir kasabada biyoloji öğretmeni olan, son derece ilkeli, gayretli ve masum John Scopes ile Darwin’in evrim teorisi öğretilerini yasaklayan Tennessee Eyaleti arasında gerçekleşti. Tarih bu olayı böyle anlatır. Oysa tüm bunlar düzmeceydi. Tennessee’deki Dayton kasabasının kurucuları, bir sirk aktivitesine ev sahipliği yaparak kazanabilecekleri reklam ve tanıtım fırsatını görünce bir araya geldiler. Kasaba canlılığını yitirmişti, şirketler iflas ediyor, yerliler kasabayı terk ediyordu. (1890’larda 3.000 olan nüfus, duruşma sırasında 1.800 do-laylarındaydı.) Dünyanın ilgisini üzerine çekmesi gerekiyordu. Davanın amacı, kasabayı sonsuza dek haritada tutmaktı.

Amerikan Sivil Özgürlükler Birliği’nin (ACLU) bir emsal davada Tennessee yasasına meydan okuma niyetinde olduğunu biliyorlardı ve bunu nakit akışını hızlandırmak için kırk yılda bir gelebilecek bir fırsat olarak gördüler. Bunun üzerine John

kon ya

Vay Be! **" ^AU< KÜTÜPHAMfjSü 251

MÜW)&{ i);--.    -

T. Scopes’u ikna ettiler. Scopes o dönemde okulun biyoloji öğretmeni bile değildi. Daha çok geçici öğretmenlik yapıyor, fizik ve matematik derslerine giriyor ve futbol koçluğu yapıyordu. Neyse ki bir derste aykırı düşünceler içeren bir biyoloji kitabı kullandığını doğruladı. Aynı zamanda davada paravan kişi olmayı da kabul etti. Plana kusursuz bir şekilde uyuyordu; gençti, riske atacağı bir ailesi ve sürekli Dayton’da yaşamak gibi bir niyeti yoktu. Aslında onun kaybedecek hiçbir şeyi yoktu.

Kasaba birkaç gün içinde duruşmayı duyurdu. Bu telaşın, suçlamanın sözde ciddiyetiyle hiçbir ilgisi yoktu. Aksine, pek çok küçük Tennessee kasabası aynı hedefin peşindeydi ve herkes böyle bir gündem yaratmaya hazırlanıyordu.

Amerika’nın dört bir yanından, hatta İngiltere’den 200 kadar gazeteci, temmuz ayında duruşmaya tanıklık etmek üzere kasabaya akın etti. Haber filmi kameramanları hazır bekliyordu. Ayrıca yerel haberlerde yer aldığı üzere, kasaba “limonata ve sosisli sandviç tezgâhları, afiş ve maymun posterleri, kafesin içinde getirilen maymunlar, dinî kitap ve biyoloji metinleri satan seyyar satıcılar ve misyonerler” ile dolup taşıyordu. İki hafta süren duruşma boyunca Dayton dünyanın merkezi hâline geldi, kısa sürede büyük miktarda nakit sağladı ve kendini tarih kitaplarına yazdırmayı başardı; ancak Dayton’ın şansına, onların hatırladığı ve bildiği şekilde değil.

0

Dürüst İmaj

Belki de tüm zamanların en sembolik Amerikan tablosu, Grant Wood’ un American Gothic adlı eseridir: Gotik tarzı bir evin önünde elinde ince, uzun bir saman tırmığı ve yanında kızıyla duran sıska yüzlü bir çiftçinin betimlemesi. Büyük Buhranın giderek etkisini artırdığı 1930’lu yıllarda biten bu resim, Amerika’nın kalbindeki metanetin, saflığın ve dürüstlüğün bir totemi olarak görülür. Wood, karakterlerinden Iowa’nin Eldon kasabasında bulduğu bir evin önünde poz vermelerini istemişti. Evin sıcak görüntüsü onu büyülemişti. Ancak oranın aslında bir genelev olduğunu sonradan öğrendi.

O

Vagonda

Bir diğer Amerikan sembolü, Ay a giden ikinci adam Buzz Aldrin, 1976’da, yani tarihi seyahatinden tam yedi yıl sonra, Apollo 11 görevinden önce yıllarca alkolik olduğunu itiraf etti. Uçuştan sadece iki gün önce içmeyi bırakmıştı. Ancak döndükten kısa süre sonra kaldığı yerden devam etti. Günümüzde Aldrin, 1980’lerin ortalarından bu yana alkolden arınma programları için meşhur bir reformcu ve reklamcı olarak bilinmektedir.

0

Eski Silindir

1950’lerde, Rolls-Royce’un reklam sloganları arasında en sembolik olanı -“Saatte 100 km hızla giderken yeni Rolls-Royce’taki en yüksek ses, elektrikli saatten gelir”- aslında bir ticaret dergisinde yer alan makaleden alınmıştı. Bu sloganı yazan reklamcılık gurusu David Ogilvy, 1907 yılında Autocar dergisinde, yeni Silver Ghost’u göklere çıkaran bir yazı gördü. Yazar okurlarına elli yıl önce, “Araba hangi hızda ilerlerse ilerlesin, araç kullanırken işitsel sinirler, sekiz günlük saatin sesinden rahatsız olur” demişti. Ogilvy bu sloganla ününü ve servetini artırdı.

O

Daha Hızlı, Daha Yüksek, Daha Güçlü - ve İlk

Olimpiyat Oyunlarının 19. yüzyılın sonlarında, Fransız aristokrat Baron Pierre de Coubertin’in gayretleriyle yeniden canlanma hikâyesi siyasi olarak da kabul edilebilir ölçülerdedir. Buna göre bu hamle, giderek parçalanan bir dünyanın, insanlık ve dostane rekabet unsurları altında birleşme arzusuyla gerçekleşmişti. Bu tema günümüzde hâlâ Olimpiyat hareketinin niteliği olarak geçerliliğini sürdürmektedir. Olimpiyat Oyunlarının Antik Yunan oyunlarına dayanan geçmişi, klasik medeniyet normlarına dönüş imajıyla daha çok pekişti. Ancak gerçekler çok farklıydı ve pek bilinmemektedir.

De Coubertin’in ilgisi, 19. yüzyılın son çeyreğinde İngiliz devlet okullarında spora verilen öneme tanık olmasıyla başlamıştır. (Tom Browns Schooldays adlı kitabı okuduktan sonra bu kavrama hayran kaldığı söylenir.) 1883 yılında, özellikle bu aktivitenin etkilerini gözlemlemek üzere İngiltere’ye bir tur düzenledi ve Harrow, Eton, Rugby, Oxford ve Cambridge üniversitelerini ziyaret etti. 1887 yılına kadar her yıl İngiltere’ye geldi ve 1886 yılında, bütün bir yazını bir dizi kurumu gezerek geçirdi. Charterhouse, Marlborough, Toynbee Hall, Wellington, Westminster, Winchester gibi kurallara, sportmenliğe, dürüstlüğe ve tarafsızlığa riayet etmeyi öğrenmede sporun değerini vurgulayan ve Viktorya döneminin sonlarında Britanya’yı saran “güçlü Hristiyanlık” hareketinin kalelerini gezdiği bilinir. Oyun sahasında güçlenen duygular, Ingiliz Krallığını, gerçek ya da potansiyel rakipleri karşısında ahlaki doğruluk ve üstünlük açısından zirveye taşıyacaktı.

De Coubertin tüm bunları zevkle izledi. Geleceğin İngiliz nesillerini yetiştirmede alınan bu dinamik yaklaşımla 1871 yılında Bismarck’ın hâkim olduğu Almanya karşısında uğradığı bozgunun ardından Fransa’da yayılan iradesiz pes etmişliği kıyasladı. Kendi ülkesindeki gençleri, İngiltere’de gördüğü gibi “gerçek soylular” olarak değil, “geçmişin kalıntılarına mahkûm olmuş” züppe ve aylaklar olarak gördüğünü söyledi. Fransa’mn ulusal dokusunu güçlendirmek için fiziksel eğitimi vurgulayarak tutkulu bir şekilde çalıştı. Fiziksel eğitimin, “dinamik bedenler kadar sağlam arzular ve doğru kalpler” yarattığını söyledi.

İngilizlerden İlham., Yunanlılardan Teyit

De Coubertin bu plana, bir hayaline yenik düşerek karar verdiğini itiraf etti; hem de hiç olmayacak bir yerde, 1886’da Rugby okulunda, Tom Broıvnun yazarı Thomas Arnold’ın mezarında. Bu Arnold’ın Fransa’da “atletik eğitim” kavramını yayma görevini tetiklemişti. Bu ulusal kuvvet canlanmasının, Fransa’yı kendine getirecek araç olacağına ikna olmuştu.

Diğer uluslarla rekabet, başta uluslararası uyum ve kardeş-liği yaymakla ilgili değildi. De Coubertin’in açıklamaları, rekabetin Fransa’nın gücünü artırmak ve geliştirmek için gerekli olduğunu ortaya koyuyor. “Genç Fransız atletizmimizle kas kültürü açısından bizden ileride olan uluslar arasında temas kurmak önemlidir.”

İlk modern oyunlar 1896 yılında Atina’da büyük bir görkem ve başarıyla hayata geçtiğinde, de Coubertin bir yazısında, oyunların Yunan “zindeliği” üzerindeki etkisinin barizliğinden dolayı pişman olduğunu yazdı. “İnsan fiziksel egzersizin bir ülkenin geleceği ve tüm ırkın gücü üzerinde nasıl bir etki yaratabileceğini fark ettiğinde, Yunanistan’ın 1896 yılından sonra yepyeni bir çağ başlatıp başlatmayacağını merak etmeden duramıyor. Atletizmin, Şark Meselesi’ndeki unsurlardan biri olup olmayacağı merak uyandırıyor. Ülkenin vatandaşlarının dinamizmini artırmanın, dikenli bir sorunun çözümünü hızlandırmayacağını kim bilebilir?”

Nahoş Bir Yanıt

Tartışmalı bir şekilde öyle de oldu. Yunanistan, yüzyıllardır Türkiye ile ihtilaf içerisindeydi; ancak özellikle son yıllarda, coğrafi olarak Yunanistan’a yakın olmasına ve ağırlıklı olarak Yunanlılara ev sahipliği yapmasına rağmen Girit adasının, yirmi küsur yıl önce bir uluslararası barış anlaşmasıyla Türkiye’ye ait olması, bu ihtilafı artırmıştı. Atina Oyunları’ndan on ay (ve de Coubertin’in yorumundan üç ay) sonra, Girit’te milliyetçi bir ayaklanma başladı ve ilk modern oyunların birinci yıldönümünden hemen sonra ezeli rakipler Yunanistan ve Türkiye arasında bir savaş başladı. Bu savaş, Eylül 1897’ye kadar sürdü. Girit’in Yunanistan’a dâhil olması bir yıl sonra gerçekleşti.

Her ne kadar oyunların yapıldığı dönemde hedefleri, sunum itibarıyla uluslararası bir barış ruhu yansıtmak da olsa -ki bu resmî olarak Olimpik hareketi destekler- de Coubertin bu ilk denemeye yapılan şiddetli ilave karşısında şaşırmadı. Yunan “canlanması”, oyunların getirdiği vatanseverlik feveranıyla tetiklenmiş olabilir. Eğer öyleyse, de Coubertin “atletik eğitimin” ulusal faydalarının hayalini kurduğu sırada aradığı şeye ulaşmış olabilir.

Tarihte Halka Kavgası

Hareketin, Antik Yunan modelin yeniden canlandırılması olarak yansıtılması da genelde abartıya kaçtı. Bu, sık sık beş halkalı Olimpik sembolün kökenine dair soru işaretleri uyandırır. Orijinal oyunların evi olan Delphi’de bir kayanın yüzünde beş halkalı bir oymanın bulunmasıyla bunun orijinal oyunların sembolü olduğuna inanılır. 1950’lerde iki arkeolog bu antik işareti yanlış algıladı ve efsane böyle başladı. Heyecanlı bir şekilde, “Delphi’deki stadyumda üzerine beş halka oyulmuş taş bir mihrap var... halkalar, antik ve modern Olimpiyatlar arasında bir bağlantı olduğunu gösteriyor... Uç uzman, antik oyunlarla ilgili olduğu anlaşılan iç içe geçmiş halkaların 3.000 yıllık olduğunu tahmin ediyorlar” diye yazdılar.

Daha sonra bu halkaların, 1936 Berlin Oyunları’nın meşhur belgeseli için sahne çekimleri sırasında, Nazi taraftarı yönetmen Leni Riefenstahl tarafından yapıldığı anlaşıldı. Bu olay Uluslararası Olimpiyat Komitesi’ne bile taşındı. 1980 yılında resmî bir rehber, halka sembolünün orijinal Yunan oyunlarına dayandığını iddia etti. Oysa bu, 1914 yılında yapılması planlanan ve Birinci Dünya Savaşı nedeniyle hiçbir zaman gerçekleşmeyen bir dünya Olimpiyat kongresi için de Coubertin tarafından tasarlanmış bir logoydu. Beş modern Olimpiyatların tamamlanması dışında hiçbir şeyi simgelemiyordu. Bu logo ilk kez oyunlar 1920 yılında Amsterdamda tekrar başladığında, Olimpiyatların resmî bayrağında yer aldı.

O

Külden Küle

Kriketin sembolik kupası “Ashes” sanıldığından daha sıra dışı bir geçmişe sahip olabilir. 1982 yılında ortaya atılan bir hikâyeye göre küçük kiremit rengi vazo içinde, orijinal içeriğinden daha farklı bir şeyler barındırıyor olabilir. Her Ingiliz çocuğun bildiği gibi bu kupa, İngiltere’nin Avustralya’daki Test serisinde kazandığı ve bir önceki yıl İngiltere’deki sömürgelerin yaydığı “İngiliz kriketinin ölümü” haberlerinin intikamını alan zaferin ardından 1883 yılında İngiliz kaptan Ivo Bligh’e takdim edilmişti. Daha sonra Darnley’nin VIII. Kontu unvanını kazanan Bligh, Kent’teki Gravesend yakınlarında Cobham Hall’da yaşıyordu ve 1927 yılındaki ölümüne kadar neredeyse kırk beş yıl boyunca Ashes, şöminesinin üzerinde durdu.

1982 yılının yaz ayında, The Cricketer adlı dergi, şimdi Lord’s’ta bir camın ardında güvenle duran vazonun içeriğine dair şüpheler içeren bir mektup yayımladı. Mektubun yazarı, hancı John Newton-Isaac, 1950’lerde Cobham Hall’un yaşlı kâhyasıyla arasında geçen bir konuşmayı anlattı. Buna göre yeni ve genç hizmetçi bir gün kâhyaya, “Şu beyefendinin odasında şöminenin üzerinde duran eski vazo gibi bir şey var ya? îşte, ben bu sabah onu devirdim ve içinden bir sürü kül döküldü. Ben de onu yerine koymadan önce güzelce temizleyip parlattım!” demişti.

Belli ki hamaratlığı karşısında övgü bekleyen kız, şaşkına uğramış kâhyanın öfkesiyle karşılaşmıştı ve kâhya hemen şömineden bir avuç kül alıp kavanoza doldurmuş ve onu rafa geri koymuştu. Ne Lord Darnley ne de ailesinden herhangi biri, bu olaydan haberdar olmadı.

O

Bazen Gerçekler Ancak Ölümden Sonra Ortaya Çıkar...

Sağlıklı ve uzun bir yaşama giden yol olarak Amerika’yı ve dünyayı koşu çılgınlığına sürükleyerek milyonlarca dolar kazanan New Yorklu Jim Fixx 1984 yılında sabah koşusu sırasında, henüz elli iki yaşındayken ciddi bir kalp krizi geçirip hayatını kaybetti.

Great Lyndoe 1982 yılının Noel’inde öldü. 1933 yılından beri Sunday People gazetesinde haftalık astroloji bölümü hazırlıyordu. Lyndoe yetkisini sonlara doğru yitirmiş olabilir; ancak daha sonra anlaşıldığı üzere, Lyndoe ölümünden iki gün önce danışmayı aramış ve ona bir ton fotokopi kâğıdı stoku göndermelerini istemişti. Editörler bu gerçeği öğrendiklerinde, Lyndoe’nun kariyerini yeniden değerlendirmek istemiş olabilirler.

SANAT - VERNİKSİZ GERÇEKLER

Genelde, üstün yetenekli sanatçıların, biz sıradan ölümlülerin sadece imrenebileceği bir mucizevi yeteneğin keyfini süren kutsanmış ve umursamaz bireyler olduğunu düşünsek de tarihin harika çocuklarının birçoğunun kaderi genelde aksi yönde gelişti; eziyet, psikoz ve hastalıklarla kavrulan yaşamlar. Yaratıcılık ve ıstırap arasındaki bağlantı, hem fiziksel hem de zihinsel olarak şaşırtıcı derecede yaygındır. Aslında doktorlar, dünyanın en olağanüstü sanatçılarının sahip olduğu duyu ve yetenekleri besleyen şeyin, bedenin sıkıntılara verdiği fizyolojik tepkiler olduğunu düşünüyorlar. Katıksız bir kutsanmadan çok, dâhiliğin bedeli genelde çok ağır oluyor.

Kötüden Dizelere

2001 yılında sosyal antropolog Daniel Nettle, zihinsel istikrarsızlık ve şairane dâhilik arasındaki bağlantıyı araştırdığı çalışmasında, “bir insanın 18. yüzyılda Britanya’da şair olması için milli ortalamadan on ila otuz kat fazla manik depresyon riski taşıması, beş kat fazla intihar eğiliminde olması ve en az yirmi kat daha fazla akıl hastanesinde kalmış olması gerektiği” sonucuna vardı.

O

Sırf Tüketim

19. yüzyılın en başarılı şairlerinden biri olan John Keats, en harika eserlerini ürettiği sırada tüketim -o dönemde bugün

tüberküloz için kullandığımız terim- hastalığından muzdarip-ti (Keats öldüğünde henüz yirmi beş yaşındaydı.) Hastalığın, vücudun metabolizmasını artıran ateş düşürücü etkilerinden dolayı, duyuları güçlendirip hayal gücünü ateşleyebileceğine dair kanıtlar vardır.

O

Bilinmedik Gayret

19. yüzyıl Amerika’sının önde gelen şairlerinden biri olan Emily Dickinson yetişkinliğinde kendini Massachusetts’teki evinde tek bir odaya hapsederek tuhaf bir yaşam sürdü. Araştırmacılar, büyük olasılıkla gençliğinde yarım kalan bir gönül ilişkisi ya da agorafobi başlangıcı nedeniyle derin psikotik bir dönem geçirdiğine inanıyorlar. 1860’lı yılların başlarında, otuz yaşını henüz doldurmuştu ve odasından nadiren çıkmaya başladı. 1867 yılından itibaren ziyaretçilerle yüz yüze görüşmeyi tamamen reddetti. Onlarla sadece kapalı yatak odası kapısının diğer tarafında ayakta bekledikleri sırada konuşurdu.

Etkiler, yaşayan bir birey olarak onun için yıkıcıydı ama günümüzde yazılan en güçlü duygusal dizeler olarak bilinen eserlerin yoğunluğunu tetikledi. Bir eleştirmen onun eserleri için “belki de bir kadın tarafından Ingiliz dilinde yazılan en harika yazılar” ifadesini kullandı. Hayattayken yazdığı 1.775 şiirden sadece yedi tanesi yayımlandı. Onları yazar, hepsini küçük kitaplar hâline getirir ve kutulara koyup kaldırırdı. Yüzlercesini. Tüm yaşamı boyunca onunla aynı evi paylaşan kız kardeşi bile bu şiirlerden haberdar değildi. Kardeşi altmış ciltlik, ıstırapla geçen bir ömrün ürünlerini ancak Emily 1886 yılında, elli altı yaşında öldükten sonra buldu.

Farklı Bir Göz

2005 yılında Harvardlı beyin cerrahları, Hollandalı ressam Rembrandt’ın sırrının ambliyopi -göz tembelliği- olduğuna dair kanıt bulduklarını söylediler. Yani Rembrandt üç boyutlu dünyayı düz görüyordu, bu da onun gördüklerini tuvale aktarmasını kolaylaştırıyordu. Stereo-körlük olarak bilinen hastalık, Rembrandt’ın yaptığı otuz altı adet kendi portresi incelediğinde ortaya çıktı: Tüm tablolarda sırrı ortaya çıkaran bir işaret vardı; sağ gözü direkt karşıya bakıyor, sol gözü ise sola kayıyordu.

O

Sanatından Muzdarip

2004 yılında Journal of Medical Biography dergisi Michelangelo’nun, kişinin sosyal iletişim ve etkileşim kurma becerilerini etkileyen ve hafif bir otizm türü olan Asperger send-romundan muzdarip olduğunun işaretlerini taşıdığını gösterdi. Bu hastalığa sahip insanlar genelde sıra dışı yaratıcı yetenekler sergilerler. Michelangelo’nun yalnızlığı sevdiği, duygularını gösteremediği, rutinlerine bağlı olduğu ve hem yaşamının hem de işinin her yönünü takıntılı bir şekilde kontrol ettiği bilinir.

2005 yılında Asperger sendromu konusunda bir başka uzmanın yaptığı analiz, daha pek çok dâhinin bu hastalıktan muzdarip olduğunu gösterdi. İrlanda’nın öncü üniversitesi, Dublin’deki Trinity College’da profesör olarak görev yapan Michael Fitzgerald, sendromun dâhiliğin önemli bir faktörü olduğuna işaret ederek edebi ve sanat alanındaki dâhilerin benzer özelliklerini tespit etti.

Bu hastalığı ilk kez 1943 yılında tespit eden doktor tarafından açıklandığı üzere otizmin klasik unsurları “insanlarla temastan çekinme, tekdüzeliği korumak için takıntılı bir çaba ve nesnelerle sanatsal ilişkidir.” Kalıp ve detaylara olan takıntıyla zayıf motor becerileri, sık görülen belirtilerdir. Günümüzde sahip oldukları yeteneklerin kısmen de olsa otistikya da Asperger sendromuna sahip olmalarından kaynaklandığı düşünülen sanatçılar şunlardır:

Peri masalı yazarı Hans Christian Andersen aşırı hassasiyeti (çukur göğsü onu rahatsız ettiğinden gömleğinin içine gazeteler doldururdu) ve dakik olma konusundaki takıntısıyla meşhurdu. Trenle seyahat ettiğinde geç kalmamak için istasyona hareket saatinden saatler önce gelirdi. Belirsizlik korkusu, klasik bir semptomdu. Bir otelde kalacağı zaman yangın çıkma olasılığına karşı her zaman uzun bir halat taşırdı ve bir odadan ayrılırken tüm mumların söndüğünden emin olmak için iki kez dönüp bakardı. Sosyalleşmek onun için zordu. Charles Dickens bir ziyaretinden sonra onun için, “Andersen eşlik etmekte zorlandı” ifadesini kullandı.

Gulliver’in Gezileri adlı eserin yazarı Irlandalı efsane Jonathan Swift kişisel etkileşimlerinde son derece kabaydı, “asla gülümsemezdi ve neredeyse hiç gülmezdi.” Bir keresinde bir yıl boyunca hiç kimseyle konuşmadığı söylenir. Bir biyografi yazarına göre “insanlıktan”, özellikle Iskoçlardan, kadınlardan ve çocuklardan nefret ederdi. Bir defasında kadınlar için “bir maymundan belki bir seviye yukarıda bir tür” ifadesini kullanmıştı. Hiçbir kadının, yatağın ortasından vazgeçmeye değer olmadığını söyledi. Sonuçta aklını kaybetti (ama kim fark edecekti ki?) ve gerçeküstü dünyalarıyla en meşhur eseri olan Gulliver’in Gezilerim yazdığı sırada, elli dokuz yaşındayken, büyük olasılıkla ciddi bir biçimde akıl hastasıydı.

Alice Harikalar Diyarında ile kendi gerçeküstü dünyasını yaratan Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson), misafirlerine sunduğu yemeklerin bir kaydını tuttu, böylece aynı yemekleri tekrar etmeyecekti. O da sosyal açıdan içine kapanıktı. Mark

Twain onu, hayatında karşılaştığı en utangaç yetişkin olarak tanımladı. Carroll fark edilmemeyi tercih ederdi; en popüler eserlerini takma isimle yazmasının bir nedeni de buydu. Dönemin başarı işaretlerinden biri olan Vanity Fair karikatürü için poz vermeyi reddetti. Gerekçe olarak, “Benim için yüzümü yabancılara göstermekten daha keyifsiz bir şey olamaz” yorumunu yaptı.

Sosyal Uyumsuzlar

W.B. Yeats okul hayatı boyunca yalnızdı ve birebir ilişkilerde büyük zorluk çekerdi. Bir keresinde, “Kişisel ilişkilere dair hiçbir arzum yok” demişti. Sosyal ilgisizliği ve canlı hayal gücü, otistik bir insanın klasik bir kombinasyonudur. Aynı zamanda klasik, tekrarlayıcı beden hareketleri sergiledi. Dublin sokaklarında yürürken şiir yazardı. Bu sırada kollarını şiddetli bir şekilde sallar ve zaman zaman oradan geçmekte olan bir polis memurunun hoş olmayan ilgisini çekerdi.

1990 yılında bilim insanları, hem Isaac Newton’in hem de Albert Einstein’ in Asperger sendromundan muzdarip olduğu sonucuna vardılar. Bu da evreni tamamen farklı bir şekilde kavramsallaştırma becerilerinin nedeni olabilir. Her ikisi de otizmin klasik semptomlarını sergilediler; takıntılı ilgiler, başkalarıyla iletişim kurmada zorluk çekme ve sosyal ilişkileri yürütmede sıkıntı yaşama. Newton genelde kendini işine öyle kaptırırdı ki yemek yemeyi unuturdu ve son derece tartışmacıydı. Einstein her zaman yalnız olmayı tercih ederdi. Şaşırtıcı aile ilişkilerini altıncı bölümde görmüştük.

Mozart’ın müthiş hafızası, Asperger sendromunun bir diğer belirtisidir. Sadece bir kez duyduğu bir müziği hafızasından notalara dökebiliyordu. Los Angeles Cedars-Sinai Medical Center’da uzman olan Dr. Benjamin Simkin, 1992 yılında British Medical Journal M yayımladığı bir araştırmada Mozart’ın büyük olasılık-la Tourette sendromundan muzdarip olduğunu yazdı. Tourette sendromunun semptomlarından bazıları hiperaktivite, yerinde duramama ve kontrol edilemeyen küfürlü konuşmadır.

Hastalığın sıkıntısı grafiksel olarak “duyguların kontrolsüzlüğü” olarak özetlendi ve bu tanım Mozart’a çok uyuyordu. Mozart sevimsiz davranışlarıyla tanınırdı ve her dâhide olduğu gibi ona da sınırsız hoşgörüyle yaklaşılması gerekiyordu. Bu bulgulara kadar tarihçiler onun, modern rock ve spor yıldızları gibi şöhret, para, gençlik ve aşırılık peşinde bir karakter olduğunu düşündü. Ancak bestecinin mektuplarının analiz edilmesiyle ortaya çıkan yeni değerlendirmenin ışığında, davranışlarının daha çok fizyolojik olduğu ve sadece hoşgörülü bir topluluğun ihmalkârlığından keyif alan birinden daha derinlere uzandığı anlaşıldı. Bunun, onun yaratıcılığı üzerinde etkili olmuş olması da mümkündür.

Mektuplar, Mozart’ın küfürlü konuşmayı saplantı hâline getirdiğini ve bestelerine kaba sözler yazdığım ortaya çıkardı. Opera bestelerinden bazıları küfürler içerirdi ve yayıncıya gitmeden önce eşi elden geçirirdi. Nihai formuna “haydi, mutlu olalım” olarak ulaşan bir söz, aslında Mozart tarafından “kıçımı yala” şeklinde yazılmıştı. Araştırma, edepsizlik gösterileriyle Mozart’ın yaratıcılığı arasında tuhaf bir bağlantı olduğunu gösterdi. Böyle bir an, 1791 yılında, iki büyük opera çalışmasını ve Requiem adlı eserini tamamladığı sırada gelmişti.

Sendromun bir diğer belirtisi olan yerinde duramama, Mozart’ın davranışlarının bir başka özelliğiydi. Mozart’a yakın insanlar, bedeninin nasıl “sürekli hareket hâlinde” olduğundan söz ederlerdi. Her zaman “elleriyle masaya ya da ayaklarıyla yere vururdu.” Sabah temizliği sırasında bile, “yukarı aşağı yürüdü... bir türlü durmak bilmedi” diye yazdılar. Genelde ağzıyla sıra dışı yüz ifadeleri yapardı.

Bugün yeteneğin en olağanüstü sanat eserlerine yol açtığını düşündüğümüz tüm bu kanıtlar uzmanların gözünde gücünü, insan bedeninin en tuhaf ve zorlu hastalıklarından birinden aldı.

O

Sıkıntıdan...

Günümüzde Beethoven’in da Asperger sendromundan muzdarip olduğuna inanılmaktadır. Ancak bunun yanında ergenlik çağının sonlarına doğru yaşadığı kronik kolit ve ishal; yirmi yedi yaşındayken başlayan ve sonraki yirmi yıl içinde, ta ki tamamen sağır olana dek artan işitme sorunları da vardı. Ayrıca şimdi, şiddetli duygu dalgalanmalarına sebep olan imü-nopatik bir hastalık taşıdığı da düşünülüyor. Asperger sendro-munun belirtileriyle birlikte -dağınık ve sakar olduğu bilinir-aşırı içki içmesi -bu alışkanlığı sonucunda böbrek ve karaciğer yetmezliğinden öldüğü düşünülüyor- ve olumsuz rahatsızlıklar, evrensel olarak karamsar, anti-sosyal ve geçimsiz olduğu kabul edilen bir karakterin oluşmasına neden oldu.

Bu Dünyaya Ait Değil

Başkalarıyla birlikte olduğunda sürekli huzursuzdu ve “dünyayı tiksindirici buluyordu.” Obsesif karakter özellikleri vardı. Her sabah kahvesini yaparken aynı sayıda kahve çekirdeği kullanır, emin olmak için tek tek sayardı. En ufak bir provokasyon karşısında öfke krizi geçirirdi ve evde çalışan hizmetlilere karşı kabaydı. Yemeği sevmediyse üzerlerine fırlatır, onunla ilişki kuran herkesi, ondan para koparmaya çalıştıkları gerekçesiyle suçlardı.

Oysa bunun tam tersi geçerliydi. Görünüşe göre Beethoven müzik yapımcılarının çoğunu kandırmıştı. Onlara yazdığı mektuplar, üç parça besteleyeceğine dair beş farklı yapımcıya söz verdiğini gösterdi; ama sadece bir tanesini bitirdi ve tamamen farklı bir yapımcıya sattı. Diğerlerine karşı sorumluluğunu, genelde öfkelenip kandırıldığını iddia ederek yaptığı suçlayıcı konuşmalarıyla örtbas ederdi. Bazen tartışmaları öyle boyutlara taşardı ki yapımcılar genelde pes etmeye istekli olurlardı.

Sık sık evinin yakınlarındaki yolun aşağısında dolaştığı, kollarını sallayıp yüksek sesle “havlayarak” besteler yaptığı ve çıkardığı seslerle inekleri korkuttuğu söylenir. 1820 yılında, elli altı yaşındaki erken ölümünden yedi yıl önce bir sokak serserisi sanıldı, tutuklanıp hücreye kondu. Yardımına arkadaşları koştu.

Kendine özgü bir pislik içinde yaşadı, odaları ve giysileri dağınıktı, finansal ilişkileri berbattı, ruh hâli değişkendi; dostlarıyla çalışanlarının sabrı, şiddetli ve sürekli bir şekilde test edilirdi.

Sorunun Kalbi

Fiziksel rahatsızlıklar yakasını bırakmıyor ve sosyal hayatını olumsuz yönde etkiliyordu; ancak 1996 yılında ortaya çıkan deliller, bu rahatsızlıkların beste yapmasına yardımcı olmuş olabileceğini gösterdi. Doktorların düşüncesine göre, Beethoven melodilerden bazılarını, ritim bozukluğu yaşadığı kalbinden almıştı. Bonn Üniversitesi’nden bir profesör, Beethoven zamanla duyma yetisini kaybedip kalp atışları da değişken bir hâle geldikçe, sıra dışı ritimlerin ona melodiler için ilham kaynağı olduğunu söyledi. Profesör Berndt Luderitz özellikle 1809 tarihli bir piyano sonatı olan ve alışılmadık bir dur-başla temposuna sahip Les Adieux yı gösterdi. Vurgusuz notalar, arızalı kalbin yankıları olabilirdi. Profesör Luderitz Fidelio operasında “kalp benzeri” ritimler içeren kilit noktaları işaret etti ve genelde vurgusuz ya da düzensiz sıra dışı aralıklar içeren meşhur Üçüncü Senfoni, Eroicayz. değindi. “Eğer kalbinizde sorun varsa ve yokuş yukarı koşuyorsanız, zihin gözünüzde dinleyeceğiniz böyle bir ritim olabilir.”

Bulgular, başka müzikologlar tarafından da benzer yorumlarla karşılandı. “Sağır olduğunuzda, dinleyeceğiniz tek şey kalbinizdir” dedi biri. Bir başkası, pek çok bestecinin hız ve -metronomlardan önce- tempo ölçmek için kalplerini kullandığını söyledi. Beethoven, başarının sadece kişisel sıkıntılar karışımından gelebileceği paradoksunun klasik bir örneği olabilir. Beethoven için bu tuhaf çaresizlik ve rahatsızlık kombinasyonu, bugüne kadar yazılan en harika müziklerden bazılarını üretti.

Eli Uzun Besteci

Ancak bu son hassasiyet, son yıllarda daha karmaşık bir hâl aldı. Beethoven’in kalbinin içsel bir ilham kaynağı olduğu sonucunu veren araştırmayla aynı sene, bir başka müzikolog, melodilerinden bazılarını almış olabileceği kaynağa dair daha çarpıcı bir kanıt sundu. Bu iddia, Beethoven’in pek tanınmayan bestecilerden alıntılar yapmış olabileceğini gösterdi.

Bir orkestra şefi, Fransız Orchestre Révolutionnaire et Romantique’in direktörü ve aynı zamanda Beethoven’in çalışmalarının tamamını kaydetmiş olan John Eliot Gardiner, Beethoven’in en meşhur bölümlerinden bazılarını -Beşinci Senfoninin başındaki dört notalık açılış bölümü de dâhil- tanınmayan Devrimsel Fransız bestecilerinden ödünç aldığını iddia etti.

Beethoven, Bonn’da sınırın hemen ilerisinde yaşadığından 1790’ların yeni devrimsel Fransa’sından çıkan müziğe aşina olmalıydı. Bulguların en şaşırtıcı olanı, Beethoven’in neredeyse imza motifi hâline gelen Beşinci Senfonisi’nin başlangıcının, Fransa ulusal marşı Marsaillaisevn bestecisi Claude Joseph Rouget de Lisle’nin eseri Dithyrambique'àen alınmış olmasıydı. Bir manzarayı en iyi şekilde çağrıştıran müzikal betimlemelerden biri olan Beethoven’in meşhur Pastoral Senfoni'sinin son bölümü, daha az tanınan Fransız besteci Lefévre’nin Hymn to Agriculture adlı eserinden alınmıştı. Yine en çok hatırlanan eserlerinden biri olan Yedinci Senfoninin son bölümü, aslında Belçikalı besteci François Gossec’in yazdığı bir eserden alınmıştı. Beethoven’in piyano sonatlarının pek çoğu, daha az tanınan İtalyan piyano bestecisi Muzio Clementi’nin eserlerine benzemektedir.

İddiaların hacmine rağmen çoğu müzik tarihçisi Gardiner’in vardığı sonucu destekliyor gibi görünüyor. Müziğin kutsal kitabı olan Grove Dictionary of 'Music in editörü, eğer Beethoven başkalarından fikirler almışsa, en kötü olasılıkla “diğer bestecilerin düzeyine inmiş” olabileceğini söyledi. Belli ki Beethoven uzmanların gözündeki yerini koruyor ancak ortalama bir dinleyici, bir daha Beethoven dinlediği zaman, onun başarılarının orijinalliği üzerinde bir kez daha düşünmek isteyebilir.

O

Ölüme Bağımlı

Gustav Mahler yaşamı boyunca pek çok ciddi depresyon nöbeti geçirdi ve ölüme karşı takıntılıydı. îlk cenaze marşını altı yaşındayken yazdı.

O

Sessiz Ortaklar

Pyotr Ilyiç Çaykovski’nin yaşamı depresyonla örülüydü. “Tarifsiz bir terörle sarıldığını” söylemişti. En iyi eserlerini -Senfoni No 4 ve Eugene Onegin operası- 1877 yılında, otuz yedi yaşındayken psikolojik stres altında ve evliliğindeki sorunlu bir dönemde ürettiği söylenir. Konservatuardan kendisine âşık bir öğrencisiyle evlendi fakat bir ay içinde bunun korkunç bir karar olduğunu fark etti. Uç ay sonra evi terk etti ve hayatının geri kalanını bu evlilikten sıyrılmaya çalışarak geçirdi. Bütün bir gece Moskova nehrinin buz gibi sularında bekleyerek intihar etmeye çalıştı. Karısına, ondan boşanmasını sağlamak için zina yaptığını söyledi (ki yapmamıştı); fakat karısı boşanmak istemedi. Evlendiklerinin dördüncü yılında, karısının onu aldattığını öğrendiğinde kendi sırrının açığa çıkmasını istemediğinden boşanma davası açamadı; Çaykovski homoseksüeldi. 1893 yılında ölümüne dek karısına o baktı.

Talihsiz evliliğiyle aynı dönemde yaşamının bir başka önemli ilişkisine başladı. Yine âşık ama bu kez Çaykovski’ye değil, müziğine âşık zengin bir koruyucunun ilgisinden ve parasından faydalandı. Kadın ona bağımsızlığını vererek yılda 6.000 ruble maaş ödedi. Tuhaf bir şekilde hiçbir zaman tanışmadıklarını, sadece mektupla iletişim kurduklarını iddia etti; Çaykovki’nin ölümünden kısa süre öncesine kadar, on üç yılı aşkın bir süre içinde 1.000’den fazla yazışma yapmışlardı.

O

İyileşmek için Yardım Çığlıkları

Besteci Robert Schumann, bir ömür boyu süren depresyonun ardından, ömrünün son iki buçuk yılını geçirdiği bir akıl hastanesinde, henüz 46 yaşındayken öldü. İntihara teşebbüs edip başarısız olduktan sonra hastaneye gönüllü olarak yatmıştı. Halüsinasyonlar görüyor, aklını yitirmekten korkuyordu. Hastaneye yatmaktaki amacı, iyileşmek için yardım almaktı. İstekli bir hasta olarak kendini hazır hissettiğinde hastaneden ayrılmanın kolay olacağını düşünmüştü. Hastanedeki tedavi yönetmeliğinin modern değerlendirmelerine göre orada geçirdiği süre, iyileşmesine yardımcı olmaktan çok durumunun kötüleşmesine neden oldu. Kitaplarından ve yazı materyallerinden mahrum bırakılmıştı, beslenme düzeni büyük öğünlerle artmıştı ve ardından sakinleştiriciler ve idrar söktürücüler alıyordu. Defalarca ayrılmak istediğini söyledi; ancak talepleri geri çevrildi. 2001 yılında zihin sağlığı uzmanlarının yaptığı bir değerlendirme, Schumann’ın öldüğünde büyük olasılıkla deli olmadığı sonucuna vardı. Aklı başında bir insanın başına gelebilecek en büyük kâbustan muzdarip olmuştu: Akıl hastanesindeki tek normal insan olduğunuzun farkına varmak.

O

Sınırlarda Yaşamak

Diğer sanat alanlarındaki öncülerin de aşırı fiziksel ya da zihinsel rahatsızlıkların etkisiyle yaratıcı faaliyetlerde bulundukları görülür.

Modern tıbbi değerlendirmelere göre, filozof Immanuel Kant hafif şizofreninin semptomları olan davranışlar sergilemişti.

Charles Dickens çok telaşlı ve işkolikti. Her zaman yazıyordu ve genelde aynı anda birden fazla kitap üzerinde yoğun-laşırdı. Bir psikiyatrik araştırmaya göre çalışmayı hiç bırakmadı; çünkü bıraktığında hep depresyona giriyordu.

Fransız üstat Honore de Balzac da depresyondan etkilendi. Onun depresyonla baş etmek için kullandığı garip yol, kasıtlı bir şekilde borçlanmaktı; böylece borçlarını ödemek için daha çok yazmak zorunda kalıyordu. Ayrıca bu sıkıntılarına, sürekli ayık kalıp yazmaya devam etmek için büyük miktarlarda sert kahve içimini de ekledi. Günde elli fincan kahve içer oldu ve sonunda kafein zehirlenmesinden öldü. Hayata talihsiz bir başlangıç yapmıştı. Ailesi onu yatılı okula gönderdi, sekiz-on beş yaşları arasında kaldığı okulu hiçbir zaman ziyaret etmediler.

Robert Louis Stevenson başyapıtı Dr. Jekyll ve Mr. Hyde\ 1886 yılında bir gece kokain çekip rüyasında gördüğü tuhaf hikâyeye borçluydu.

Önlenebilir Bir Trajedi Vincent Van Gogh, 1888 yılının Noel arifesinde, depresyon ve psikolojik çaresizlik nöbetine girdiği sırada kulağını kesti. Gönüllü olarak bir akıl hastanesine yattı ve burada epilepsi teşhisi kondu. Resim yapmasına izin verildi; ancak görevliler Van Gogh’un terebentin içip yağlı boyaları yemeye çalıştığını bildirdiler. On sekiz ay içinde intihar etti. Henüz otuz yedi yaşındaydı ve daha sonra çok ünlü olacağı resimleri üretmeye daha yeni başlamıştı.

Bir dönem medikal tarihçiler, Van Gogh’un tarzındaki şiddetli renklere bakarak epilepsi teşhisini uygun buldular. Bu tarz bir çalışmanın, hastalığın temporal lob değişkeninden muzda-rip hastalarda tipik olduğu söylendi. Ancak yakın zamanda diğerleri, kulağını kesme eylemini de açıklayan başka bir sebebe işaret ederek ilk teşhise karşı çıktılar. 1990 yılında, ölümünün yüzüncü yılında yayımlanan ve Van Gogh’un son altı yıl boyunca yazdığı 796 mektup esas alınarak yapılan bir araştırma, Van Gogh’un Meniere hastalığından muzdarip olduğunu ortaya koydu. Bu, iç kulakta aşırı sıvı dolmasıyla oluşan bir rahatsızlıktır. Kulaklarda çınlama, baş dönmesi ve mide bulantısı gibi semptomları vardır. Van Gogh mektuplarında tuhaf sesler duyduğundan ve günlerce süren şiddetli baş dönmesi krizleri yaşadığından söz eder. Bu ağrı ve nöbetlerin tahammül edilemeyecek boyutlara ulaştığı ve Van Gogh’un kendi kulağını kesmesine neden olduğu anlaşılıyor.

Yanlış teşhis, Van Gogh’un erken yaşta ölümüne sebep olmuş olabilir. Onun rahatsızlığının tedavisi son derece kolaydır.

Bu hastalık ilk olarak otuz yıl önce Fransız bir doktor tarafından tespit edildi; fakat Van Gogh’un yardım aradığı dönemde, haber güney bölgelere ulaşmamıştı. Bu hata, Van Gogh’un sanatından mahrum kalmamızın yanında, daha pek çok yaşamı etkilemiş olabilir. Ailesi hakkında yine az bilinen bir diğer gerçek, Van Gogh’un kız kardeşi Willemina’nın yaşamının son yarısını akıl hastanesinde geçirmiş olmasıdır. Willemina, ağabeyinin ölümünden uzun süre sonra 1902 yılında bilinmeyen nedenlerden ötürü hastaneye yatırıldı. Daha meşhur olan ağabeyiyle özdeşleştirilmesi onun vakasını tetiklemiş ve 1941 yılındaki ölümüne kadar akıl hastanesine hapsolmasına neden olmuş olabilir.

Olaylara Farklı Yaklaşmak

Nörologlar, yaşamının ortalarında Pablo Picasso’nun tarzındaki radikal değişimin, migrenin ender rastlanan bir türünden kaynaklandığını tespit ettiler. Picasso’nun sanatına başladığı dönemde tarzı oldukça normaldi. İnsan tasvirleri de olağandı. Sonra 1937 yılında, Picasso 50’li yaşlarındayken eserleri dramatik bir değişimden geçti ve günümüzde daha meşhur olan portrelerini üretmeye başladı. Bu tuhaf bir şekilde biçimsiz yüzler, orantısız göz ve kulaklar, şekilsiz ağızlar, kırık bir aynada yüzümüze baktığımızda gördüğümüz görüntüye benziyor. 2000 yılında, Leiden’deki Dutch Üniversitesi’nden Profesör Michel Ferrari, böyle görsel şekilsizliklerin, bu ender görülen migren rahatsızlığından muzdarip hastalarının anlattıklarıyla tutarlı olduğunu söyledi. Hastalık, hastaların çevrelerine dair algılarında “dikey bölünmeye” neden oluyor. Ayrıca Ferrari ender vakalarda, semptomların, kişiye bir migren ağrısı çektiğini bildirecek bir baş ağrısı olmadan yaşanabildiğini söylüyor. Bu da, Picasso’nun hayatı boyunca migren benzeri bir baş ağrısı çektiğine dair hiçbir kayıt olmamasının nedenini açıklayabilir. Ferrari’ye göre, nöbetler bir saate yakın sürebilir. Ağrılı migrenler kadar pasifleştirici değillerdir ancak “resimleri dünyaya farklı bir bakış açısı yansıttıklarından, Picasso’ya ilham vermiş olabilirler.”

¹

Akraba ve yakın arkadaşları kayırma.

²

Innocent İngilizce’de masum anlamına gelmektedir.

Dünya Ona Fazla

20. yüzyıl Fransız yazarı Marcel Proust, sağlık sorunlarıyla koşullandırılan en tuhaf sanatçılardan biridir. Tek bir kitapla dünya çapında üne kavuştu ama nasıl bir gayret! Kayıp Zamanın İzinde 13 cilt hâlinde, on dört yıllık bir süre içinde tamamlandı ve yarısı, Proust 1922 yılında öldükten sonra yayımlandı. Edebiyat tarihindeki en introspektif (iç gözlemsel) çalışma olan bu eseri Proust, uç boyutlardaki tıbbi ve psikolojik faktörler sonucunda yazdı. Akut astım hastasıydı (gerçi bazı doktorlar nöbetlerinin psikosomatik olduğunu düşünüyorlar) ve çiçeklere, toza, parfüm ve dumana, ayrıca soğuk ve neme olan alerjisi dış dünyayla iletişimini ve fiziksel durumunu tehlikeye sokuyordu. Gürültüye karşı hassastı ve sadece sessiz ortamlarda çalışabiliyordu.

Annesi ona çok düşkündü ve 1905 yılında, Proust otuz yaşındayken annesi öldüğünde dünyaca ünlü yazarın dış dünyayla tek bağlantısı da kopmuş oldu. Annesini kaybetmek, Proust’un tamamen içe dönmesine neden oldu. Paris’te Boulevard Haussmann üzerindeki dairesinde, yalıtımlı ve ses geçirmez odasına kapandı ve yaşamının son on yedi yılını geçmişi irdeleyerek geçirdi. İnsanlıkla hiçbir ilişkisi kalmamıştı.

Nöbetleri geceleri azalıyordu, bu yüzden yaşamı tamamen tersine döndü. Sadece karanlık gece saatlerinde çalışıyor ve sabah sekiz civarında yatıyordu. Yatarken genelde soğuktan korunmak için eldiven takardı. Pencereleri ise ışığın içeri girmesini önlemek için sıkıca örtülmüştü.

Daha pek çok ünlü sanatçının başarısının ardında başka sırlar yatıyor.

Saklı Bir Sır

Amerikalı kısa hikâye yazarı O. Henry, 1898 yılında zimmetine para geçirme suçundan üç yıl Ohio’da hapis yatmış ve ardından yazarlığa adım atmıştı. Otuz altı yaşındaki banka memuru, içerideyken çeşitli isimler altında on dört hikâye yayımladı. Hikâyeleri, yayıncılara bir arkadaşı gönderiyordu; böylece kimse onun mahkûmiyetini öğrenmeyecekti. On bir yaşındaki kızına “iş için uzakta” olduğunu söylemekle yetindi. Sonuçta 250’den fazla kısa hikâye yazdı ve türünün öncü yazarlarından biri oldu. Özellikle hikâyelerinin pek çoğunu beklenmedik olaylarla sonlandırmasıyla ünlüdür.

0

Ödünç Alan

Yüzüklerin Efendisi kitaplarının yaratıcısı J.R.R. Tolkien öyküleri için nereden esinlendiği sorusuna her zaman Kelt, Norveç ve İzlanda kültürlerinin tarihe karışmış mit ve efsanelerinden faydalandığı yanıtını verdi. Bu açıklama, 1950’lerin ortalarındaki yayıncılık hassasiyetine, sıra dışı kaynağından ötürü önemli bir prestij kattı. Tolkien, 1925 yılından beri müdavimi olduğu Oxford Üniversitesi’nde, altmış iki yaşında bir İngilizce profesörüydü. Yüzüklerin Efendisinin tamamen farklı bir edebiyat kategorisine girmesine yardımcı olan da onun bu başka dünyalara olan merakıydı. Ya da gerçekten öyle miydi?

1981 yılında, iki saygıdeğer edebiyat eleştirmeni analizlerini yayımladıklarında, Tolkienologların genelde durgun olan dünyasında tartışmalar çıktı. Bu çalışmaya göre, Tolkien’in kaynakları ezoterik dünyalardan çok, eve yakın ve anlaşılması daha kolay yerlerdeydi. Tolkien’in aslında modern, heyecan verici Boy’s Oıvn¹ tarzı öykülerden ilham aldığına dair kanıtlar bulduklarını iddia ettiler. Yirminci yüzyılın başlarında Edward kültürü içinde büyüyen herkes, bu fırsattan faydalanmak isterdi; Tolkien’in yaptığı gibi.

Daha Yakınlarda

Tolkien’in çalışmalarındaki bilgeliğe meydan okuyan eleştirmenler Robert Giddings ve Elizabeth Holland, temaların daha çok Kral Süleyman’ın Hâzineleri, Otuz Dokuz Basamak ve Söğütlükte Rüzgâr gibi neşeli hikâyelerden alındığını söylediler. Giddings, hayrete düşmüş edebiyat dünyasına yaptığı açıklamada, “Tüm büyük yazarlar gibi Tolkien de harika bir eser hırsızıydı” dedi. “Yüzükler kitaplarının konuları, kuzey sislerinden alınmadı.” Yüzüklerin Efendisi ile Otuz Dokuz Basamak kitaplarının ikisinin de başlangıcında aynı temanın yer aldığını söyledi; her ikisi de ana karakterin, tüm dünya için önemli olan bir sırrı keşfetmesi, evlerinin sırrın peşindeki gizemli düşmanlar tarafından altüst edilmesi, karakterlerin kaçıp maceranın başlamasıyla başlıyor. Giddings, Tolkien’in ilham aldığı yazarlara gizliden gizliye hürmet göstermiş olabileceği bazı noktalar olduğuna dikkat çekti. Frodo’nun yemek için durduğu yerin adı Buckland. Otuz Dokuz Basamak kitabının yazarı John Bucharidı. Giddings, bir dilbilimci ve bulmaca fanatiği olan Tolkien’in, iz sürücülerin tespit edebilmesi için bu işaretleri kasıtlı olarak bıraktığına inandı. Giddings bu ipuçlarının “her sayfada olduğunu” söyledi.

Tolkien’in öyküsündeki hazineler Moria’da. Incil’de, Kral Sü-leyman tapınağını nerede inşa etti? Moriah’da. Tolkien in eseriyle Kral Süleyman’ın Hâzinelerinde, bir başka ortak nokta dikkat çekiyor; seyahat eden grubun karşısına tuhaf bir gezgin çıkar, bir şekilde onların misyonuyla ilgili her şeyi bilmektedir ve daha sonra bir kral olduğunu açıklar. Orta Dünya haritası -ki yazarlar bunun “Mediterranean” (Akdeniz) sözcüğünün Latince anlamı olduğunu ve Türkiye’den Mısır’a kadar Akdeniz kıyılarıyla benzerlikler taşıdığını söylediler- Söğütlükte Rüzgâr adlı kitaptaki meşhur haritadan alınmıştır. Tolkien’de, Shire’de Withywindle nehri akar. Withy “söğüt” anlamına gelmektedir, wind “rüzgâr”, le ise “the” sözcüğünün Fransızca’sıdır. Ayrıca Söğütlükte Rüzgârda “Pan Island” bulunmaktadır. Tolkien’de ise “Girdley Island” bulunuyor.

Tolkien’in saygın takipçileri, kahramanlarının üzerine düşen gölgeler karşısında öfkeden deliye döndüler. Belki de kızgınlıklarının içinde, bir aşırma izinden fazlası vardı. O arıtılmış şeceresiyle saygınlığı artırılmış harikulade maceradan aldıkları keyfin, o kadar da saygın olmadığı anlaşıldı.

0

Yeni Başlayanlar için

1993 yılında akademisyenlerin Sherlock Holmes koleksiyonundaki öyküleri, orijinalleriyle birlikte yayımladıkları bir araştırmaya göre yine başkalarından aşırıya kaçan alıntılar yaptığı düşünülen bir diğer meşhur yazar Sir Arthur Conan Doyle’dur. Başarılı dedektifin kendisine layık araştırmacı çalışmalar, ilk yazılan öykülerin bazılarının olaylar dizisi bakımından dönemin Titbits ve Answers gibi popüler dergilerinde yer alan haber hikâyeleri arasında çarpıcı benzerlikler olduğuna ışık tuttu. O dönemde Conan Doyle hızla, bazen haftada bir hikâye yazıyordu. Dolayısıyla onun bu çarpıcı fikirleri başka bir yerden almış olması çok da olasılık dışı değil.

Diğer hikâyelerden bazılarının, iki başarılı macera romanı yazarının eserlerinden “alındığı” görülüyor. Bunlardan biri hikâyeleri 1830 ve 40’larda yayımlanan Amerikalı yazar Ed-gar Ailen Poe, diğeri ise 1860’lardan 1880’lere kadar ortalığı kasıp kavuran Fransız dedektif romanlarının öncüsü Emile Gaboriau’dur. İlk Sherlock Holmes öyküleri, 1880’lerin sonlarında yayımlandı. Yeni kanıtlara göre Conan Doyle’un gayretleri sadece dönemin yazarlarının fikirlerini almakla kalmadı, aynı zamanda bazen “orijinaline öyle sadık kaldı ki neredeyse onlardan alıntı yapıyormuş gibi göründü.”

m

Karşı Konulmaz

Roman yazarı Anthony Burgess (Britanya’nın gelecekte şiddete yönelimli bir toplum olacağını anlatan 1962 basımı Otomatik Portakal adlı kitabıyla tanınır) aynı zamanda Yorkshire Post için mükemmel bir kitap eleştirmeniydi. Kendi adıyla yazmanın yanı sıra, Joseph Keli takma adıyla iki roman yazdı. Editörü bilmeden bu kitaplardan birini değerlendirme yazması için ona gönderince Burgess utanmadan kendi kitabına övgü dolu bir yazı yazdı. Gerçek ortaya çıktığında gazetedeki işinden atıldı.

0

El ve Göz Çabukluğu

Tarihteki en iyi ressamlardan bazıları, eserlerine yardımcı olması için teknik bir numara yapmış olabilirler. 2000 yılının Ocak ayında ortaya atılan bir iddia, yaşlı bir akademisyenden değil, dünyanın en büyük sanatçılarından biri olan İngiliz Da-vid Hockney’den geldi ve eleştirmenlerin gözünde teoriye ağırlık kazandırdı.

Hockney bu metodu, büyük sanat galerilerinin arşivlerinde yer alan açıklamalar sonucunda fark ettiğini iddia etti. 15. ve 16. yüzyıllarda son derece gerçekçi resimlerin aniden patladığı “altın çağın”, kaliteli cam lenslerin icadına dayanan “karanlık oda” deliğinin kullanımına bağlı olduğunu söyledi. Bu taktik, stüdyoya gerilen tuval bezine delik açılması ve deliğin önüne lenslerin yerleştirilmesiyle yapılıyordu. Ardından lenslerin arkasına bir ışık kaynağı sağlanıyordu ve yakınlardaki herhangi bir nesne, delik yardımıyla odanın diğer ucundaki duvara (ya da başka bir tuvale) yansıtılıyordu. Hockney, sanatçıların bu projeksiyonu, resimlerini oluştururken onlara bir üstünlük sağlaması için kullandıklarını düşünüyor. Leonardo da Vinci, Caravaggio, Vermeer, Holbein ve van Eyck gibi büyük sanatçıların başardığı oran, perspektif ve detaylarda gerçekçiliği bu şekilde açıklamak mümkün. Bu teknik nispeten aniden gelişti; çünkü iyi lenslere ihtiyaç vardı. O dönemde Venedik cam endüstrisinin doğuşu, Roma döneminden bu yana en iyi lenslerin üretilmesini sağlamıştı.

Bu numara, Hockney’ye göre Caravaggio’nun karanlık bir kilerde çalışmayı tercih etmesiyle ortaya çıktı. “Benim düşünceme göre modeller kilerin bir ucunda poz veriyordu, Caravaggio ise bir çantanın içinde yanında taşıdığı lensleri, odanın ortasında bir desteğin üzerine koyuyor ve etrafına bir perde örüyordu. Görüntü lensler yardımıyla, fırçası ve tuvaliyle durduğu yere yansıyor, o da modeller mola verdiği sırada içlerini doldurabileceği dış hatları çabucak çiziyordu.” Böyle bir projeksiyon kullanımı, büyü ve sapkınlığa yakın olduğundan, herkes bu tekniğin gizli kalmasına özen gösteriyordu. Dolayısıyla model ve asistanlar da bu süreci gizli bir şekilde yürütüyordu. Sanatçılar ise saygınlık ve servet içinde yüzerken böyle değerli bir sırrı açığa çıkarmak istemezlerdi.

Kanıtlar Yığınla

2001 yılında, Vermeer’e dair yeni bir biyografinin bu teoriyi desteklediği görüldü. Vermeer’in tablolarının röntgenlerinde neden “alt çizgi” olmadığı sorusu aklı karıştırıyordu. Çoğu sanatçı, resmi boyamadan önce kompozisyona temel bir şekil vermek için nesnenin dış hatlarını çizerdi. Vermeer bunu hiçbir zaman yapmadı. Nesnenin ana hatlarını çizmeden kusursuz bir şekil ve orantıyla resim yapmayı nasıl başarıyordu? Yanıtı yine karanlık oda veriyor. Vermeer zaten resmi geçici olarak tuvalin üzerine yansıtıyordu.

Biyografinin yazarı ayrıca, yardımsız bir göz ve el için belirsiz olabilecek ışık etkilerinin başarısını vurguladı. Dahası, resmettiği oda sahnelerinin fotoğraflarını çekip onları Vermeer’in ürettikleriyle kıyaslayarak oran ve ölçümlerde en ufak ayrıntıya kadar kusursuz sunumlar elde etmek mümkündü. Bu, yardım almayan insan gözüyle başarılması mümkün olmayan bir şeydi. En meşhur ressamlardan birinin, yaratıcı sürecinin önemli bir unsurunu tüm dünyadan saklamış olması oldukça merak uyandıran bir durumdur. Ve görünüşe bakılırsa daha pek çoğu aynı yardımı almış.

Teori herkes tarafından kabul edilmedi ve uzun yıllar klasik sanat eleştirilerinin kısıtlanmış dünyasında öfkeli sesler yükseldi, iddialar, büyük üstatların sahip oldukları yetenekleri alıp götürmez. Ancak patronlarının bilmelerini istemedikleri bir sırları olduğunu gösterir. Ayrıca bariz dâhiyane becerileriyle toplamayı başardıkları ödülleri bir nebze de olsa azaltırdı. Dâhi oldukları kesindi. Ama şimdi anlaşılan o ki onların patronları, yalnızca bu ressamların dehalarına para ödemiyorlardı.

O

At Oyunu

Britanya’nın en meşhur hayvan sanatçısı, 18. yüzyıldaki at resimlerinin kusursuzluğuyla meşhur George Stubbs amacına, resimlerinde nakledilen şiirsel ve kültürel yaklaşımdan daha sinsi metotlarla ulaştı. Lincolnshire’da terk edilmiş bir çiftlik evinde, atların anatomisini anlamak ve model olarak kullanmak için ölü atların bedenlerini parçaladı. Leşler haftalarca stüdyoda dururdu. Atların damarlarına, şekillerini korumaları için bedeni sertleştiren bir solüsyon enjekte ettikten sonra hayvanların kanlarını boşaltırdı. Sonra canlı bir poz kazandırmak için leşleri metal kancalara asardı.

0

Karıştırmak

Günümüzde homoseksüel olduğu kabul edilen Michelangelo, genelde kadın heykelleri için erkek modeller kullanırdı. Lorenzo de Medici’nin Floransa’daki mezarını yapma görevini kabul ettiğinde eseri şereflendiren nü “Dawn” tüm sırları ele verdi. Bir eleştirmen genç kızın bacakları için “bir rugby koşucusunu utandırmıyor” yorumunu yaparken göğüsleri için “daha çok muslukçunun pistonları gibi” ifadesini kullandı.

O

Kariyer Sahtekârlığı

İspanyol efsane Salvador Dali, 20. yüzyılın ayrıcalıklı ressamlarından biriydi. Şevseniz de sevmeseniz de o sürrealist sanat okulunu popüler şöhretine taşıyan eserler üretti. Eriyen saatler ve tuhaf hayvan betimlemeleriyle hatırlanır. Fiziksel tarzı açısından da egzantrikti. Uzun, ince ve gösterişli bir şekilde yukarı doğru kıvrılmış bir bıyığı vardı ve sirk eğitmeni gibi giyinirdi. Modern sanatın sınırlarını zorlayan eserleriyle dünya çapında bir üne kavuştu.

1989 yılında seksen dört yaşında öldüğünde, sergilemekten keyif aldığı şarlatanlığın aslında içine işlediği ortaya çıktı. Dali’nin yaşamı, sanatsal başarılar kovalamaktan çok hazır para kazanmaya odaklıydı. Eski menajerinin 1999 yılında tutuklanması, Dali’nin paraya olan doyumsuzluğun derinliğini gözler önüne serdi. Gözü açılmış arkadaşı ve Sürrealizm’in kurucusu André Breton, Salvador Dali isminin anagramının “Avida Dollars” (açgözlü dolarlar) olduğunu söylerdi. Son yıllarında Dali’nin binlerce boş tuvale imza attığı anlaşıldı. Böylece başkaları, dünya pazarında satmak üzere sahte Dali resimleri yapabilecekti. Dali, tarihte en çok taklidi yapılan sanatçı oldu. Mağdurların, Dali sahtekârlık fabrikasından bir ürün aldıklarını keşfettiklerinde, yıllar içinde 2 milyar £ civarında zarara uğradıkları tahmin ediliyor. Polis, 1999 yılında Dali’nin eski menajerinin galerisine yaptığı baskında 10.000 sahte taşbaskı buldu. Bunun üzerine menajeri yetkililere, Dali’nin 350.000 küsur boş tuval bezi imzaladığını söyledi. Bir keresinde bir saat içinde 1,800 imza atmıştı. Menajer, Dali’nin eserlerinden birinde değişiklik yaptığı ve Ispanyol yasalarına göre “eser sahibinin haklarını ihlal ettiği” gerekçesiyle 2004 yılında hapse mahkûm edildi. Ancak kimse, bugün bile ne zaman bir Dali eseri satışa çıksa sanat dünyasının peşini bırakmayan kitlesel sahtekârlığı araştırmadı. Belki de temel sebep, asıl zanlının ölmüş olmasıdır.

O

Takım Çalışması

İtalya’nın Leonardo da Vinci konusunda önde gelen uzmanı, 1999 yılının Haziran ayında dünya basınına, usta sanatçının büyük olasılıkla, onun dehasının sembolik bir temsiline dönüşen Son Yemek adlı tabloyu yapmadığına dair “bugüne kadar bilinmeyen bir kanıt” bulduğunu açıkladı.

Profesör Carlo Pedretti bu kanıta, yüzyıllardır British Library’de bekleyen bir 16. yüzyıl kitabında ulaştığını açıkladı. Ressam Giovanni Lomazzo imzalı 1538 tarihli eserde, da Vinci’nin, çalışmayı sadece “yönettiğini” ve asıl resmin onun işe aldığı iki asistan tarafından yapıldığım yazıyordu. Lomazzo bu sanatçıların isimlerini bile vermişti: Marco da Oggiono ve Giovanni Antonio Boltraffio. Milan’daki bir manastırda bir duvar resmi yapılması için 1494 yılında görevlendirilmişler, 1495-1498 yılları arasında ise resmi yapmışlardı. Pedretti, yeni kanıtların inandırıcılığına dikkat çekti. Sipariş, işi başından aşkın sanatçının çırak sanatçılar ve üstatlar için bir okul açtığı dönemde gelmişti. İki asistanın, da Vinci tarafından okulda çalışmak üzere işe alındığı biliniyor.

Resimden sonraki dönemi belgeleyecek deliller yetersiz. Santa Maria delle Grazie manastırının projeyle ilgili tüm kayıtları kaybolmuş. Dolayısıyla kimse Leonardo’nun bu projeyle ne kadar ilgilendiğini bilmiyor. Elbette tarihin da Vinci’nin katılımını vurgulaması doğaldır, ne de olsa onu görevlendiren Milanlı koruyucusu Dük Ludovico Sforza’ydı. Sadece “bir Leonardo ile çalışmanın” sosyal şanının, Dük’ün ricasında büyük rol oynadığını, asistanların işin büyük bir bölümünü ya da tamamını bile yapmış olsalar kimsenin -ne Dük’ün ne manastırın ne de Leonardo’nun- bunun bir takım çalışması olduğu gerçeğini göstermek gibi bir eğilimi olmadığını anlamamız gerekir. O dönemde bile zengin bir koruyucu için marka her şeydi.

Bu şekilde bakıldığında bu yeni keşfin doğru olması daha muhtemel görünüyor. Bu olaydan yıllar sonra Leonardo’nun olan biteni açığa döktüğü söylenir. Doğru olmasa bile katılımını neden aşağı seviyeye çekmek istesin ki?

Ölüden Bach

Kesintisiz bir şöhretten keyif almak bir yana, günümüzde Batı müziğinin dayanak noktası kabul edilen Johann Sebastian Bach 1750 yılında öldü ve sonraki seksen yıl boyunca tamamen unutuldu.

20. yüzyılın başlarında şöhretini “tekrar” kazandı. Yaşamı boyunca geniş bir hayran kidesine sahip olsa da ölümünden sonra şöhreti hızla kayboldu. Bunun sebebi büyük ölçüde beste tarzının (kilise ve koro müzikleri), Beethoven, Mozart ve Schubert gibi dönemin modern bestecileri tarafından yaratılan coşkunluğa kıyasla eski moda kalmasıydı. Kendi oğulları bile müziğini çağ dışı buluyordu ve ölümünden sonraki yıllarda bestelerinin pek çoğunu kaybettiler.

1829 yılında Mendelssohn, Bach’ın St. Matthew Passion adlı eserine yeniden hayat kazandırdığında Bach’ın ismi önem kazandı. Yavaş bir süreç oldu. Eserleri 1900’lü yıllara kadar piyasaya çıkmadı. Bu da Leipzig’deki mezarının yerinin değiştirilmesinden altı yıl sonraydı. Dolayısıyla bugün meraklıları Bach’ın üç yüz yıldır gündemde olduğuna inansa da gerçek öyle değil. Onun nesli bir yüzyıldan biraz daha uzun, o kadar.

O

Dinleyicileri Büyüleyen Adam

Niccolö Paganini öyle başarılı bir keman virtüözüydü ki bugün pek çok kemancı, bestelerin fiziksel gereksinimlerinden ötürü onun bestelerini çalmakta zorlanır. Onun eserlerini çalmak için anormal uzunlukta parmaklarınız olması gerekir. Kollarının sıra dışı uzunluklarda olması -45 cm.- akla, Paganini’nin Ehlers-Danlos sendromundan muzdarip olduğunu getirir. Bu sendrom, anormal esnek eklemlere neden olan genetik bir hastalıktır. Bir gözlemcinin notlarına göre, “bileği öyle esnekti ki her yöne döndürüp kıvırabiliyordu. Eli oranusız olmasa da, bu şekilde erişim mesafesi ikiye katlanıyor ve ilk üç pozisyonu, elini oynatmadan çalabiliyordu.”

Aynı zamanda dört dörtlük bir şov adamıydı ve zaten muazzam olan becerileri karşısında izleyicilerinin takdirini artırmak için harika numaralar yapardı. En sevilen hilesi, kemanına özellikle yıpranmış teller takmasıydı. Teller bir performansın ortasında koptuğunda, parçayı kalan tel (1er) le tamamlayarak maharetini sergilerdi. Özellikle tek bir tel kaldığında amacına ulaşırdı. Her şey inanılmaz spontane görünürdü, izleyenleri coşkuyla tezahürat etmeye mecbur bırakacağı garantiydi... ve tamamen önceden planlanmıştı.

0

İki Devrelik Bir Hayat

Modern tasvirlerine bakarak yaşamı boyunca besteler yaptığını düşünebilirsiniz, oysa Gioachino Rossini yaşamının ilk 37 yılında 38 opera yazdı ve geri kalan 39 yılda hiç beste yapmadı. Meşhur uvertürüyle son bestesi William Tell, onu 1829 yılında dünya çapında bir şöhrete kavuşturdu ve Rossini, öncelikle güzel bir hayat sürmek için kariyerini zirvede noktaladı. O dönemde, tarihteki en popüler opera bestecisiydi ve tüm dünya önüne serilmişti. Neden her şeyden bir anda vazgeçtiği, devam etseydi zorlanmadan ilerlediği bu yolda yaratmış olabileceği eserleri düşünüp ağzı sulanan müzik tarihçilerini hayrete düşürür. Sıra dışı üretkenliğinin zirvesinde, 1815 ve 1823 yılları arasında, sadece sekiz yıl içinde 20 opera besteledi.

Ancak yaklaşık kırk yıl boyunca, çoğunluklu olarak Paris’te inzivaya çekilmeyi, kendini şımartıp güzel yemekler yemeyi seçti. Bu insanı hayrete düşüren bir karardı çünkü istediğinde işini bırakma özgürlüğüne sahip olmasından başka hiçbir sebep üretilemedi. Belki bir gün yeni bir sır ortaya çıkar.

Kendinin Bile Bilmediği Bir Sır

Tüm dünyada kemanın usta zanaatkârı olarak bilinen ve tonlama açısından onun kemanlarından daha iyisi üretilmeyen keman ustası Antonio Stradivari’nin (daha çok Latince ismi Stradivarius ile bilinir) kendisi bile ne kadar kusursuz kemanlar yarattığını bilmemiş olabilir.

Hayatını Stradivari’nin sırrını bulmaya adamış Teksaslı bir biyokimyager, 2001 yılında Stradivari’nin bir dâhi değil, sadece çok şanslı olduğunu ortaya koyan bir araştırma yayınladı.

Joseph Nagyvary laboratuvarında Stradivari kemanlarının titreşim özelliklerini inceledi. Stradivari’nin kullandığı akçaağaç ve alaçam karışımını yaratmayı denedi ancak aynı kalitede ses üretmeyi başaramadı. Ardından, orijinal Stradivari kemanlardaki ahşaba, tahtakurdunu önlemek için koruyucu olan boraks uygulandığını anladı. Boraksın kimyasal etkisini analiz ederek, ahşap molekülleri birbirlerine farklı şekillerde bağladığını ve dolayısıyla ayrıcalıklı bir ses çıkmasını sağladığını gördü. Bu teorisini kanıtlamak için kendi de bir keman yaptı. Kemanı aynı yöntemlerle yaptı ve bir keman virtüözünden aynı resitalde hem kendi yaptığı kemanı hem de bir Stradivari kemanını çalmasını istedi. Keman virtüözü de dâhil uzman dinleyiciler, ortaya çıkan seslerden hangi kemanın orijinal olduğunu tespit etmenin imkânsız olduğunu söylediler. Stradivari, kemanlarım yaptığı dönemde Cremona’daki kasabasında bir tahtakurdu salgınıyla karşılaşmıştı. Öldüğünde salgın bitmişti ve artık boraks kemanların ahşabını korumak için kullanılmıyordu. Nagvary’ye göre, o dönemde enstrümanlarının yüzyıllar sonra bile istisnai kabul edileceğini hayal bile edemeyen Stradivari dâhil hiç kimse koruyucunun ses nitelikleri üzerindeki etkisini fark etmemişti. Stradivari öldüğünde sırrı da onunla birlikte kaybolup gitti. Bu, onun bile bilmediği bir sırdı.

Saklı İnançlar

Büyük sanatçılar hakkındaki kişisel siyasi görüşler, onların eserleri üzerinde hiçbir etki meydana getirmeyebilir. Ancak yeni açığa vurulan bazı fikirler o eserler hakkındaki tarihsel algımızı kesinlikle değiştirebilir.

O

Dikte Edilen Fikirler

Oyun ve deneme yazarı George Bemard Shaw zihinlerimize,

20. yüzyılın en aktif ikon düşmanı olarak kazındı. En sevdiği hobileri, otorite ve geleneklere meydan okumak, sosyal adalet ve eşitlilik yanlısı demokrasinin hedeflerini açıklamaktı. Birinci Dünya Savaşı’nda, militarizmin tehlikelerine karşı meşhur bir kitapçık yayımladı. Ancak daha gizli kapaklı kalmış bir özelliği, totaliter diktatörlerin zalim felsefelerinin pek çoğunu onaylamış olmasıdır.

Soyarıtımı -seçici üreme teorisi- kavramına hayrandı. 1933 yılında Hitler Almanya’da başa gelmeyi planlarken Shaw On the Rocks adlı oyunun önsözüne, zihinsel engellilerin ve “düzeltilmesi mümkün olmayan sosyal uyumsuzluk” yaşayanların, “yok edilmesi” gerektiğini yazıyordu. Ancak Shaw’in modern liderin somut örneği olarak gördüğü isim Stalin’di. 1931 yılında Stalin’le tanışmak için seyahat etmiş ve rejimi methetmişti. Sovyetler Birliği için “yeryüzündeki en talihli ülke” ifadesini kullanmış, hatta Stalin’i Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermişti. (Stalin bu iltifata karşılık vermedi, o Shaw’i “berbat” bir adam olarak görüyordu.) 1939 yılının Ekim ayında, savaşın patlamasından kısa süre sonra Shaw Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Hitler’in barış anlaşmasına uymadığı sırada sergilediği beceriyi öven bir makale yayımladı ve acilen anlaşma yoluyla fesih çağrısında bulundu. 1942’de Hitler’in “inandığı şeyleri ulvi noktalara taşıma cesareti” göstermesini methediyordu.

Yahudi aleyhtarı olmasa da Shaw her ülkenin, kendi deyimiyle “Yahudilerin orada yaşama ayrıcalığı için uygun olup olmadığına” karar verme hakkına sahip olduğu gerekçesiyle Almanya’nın ırkçı politikalarını savundu. 1938 yılında sosyalist meslektaşı Beatrice Webb’e, Yahudi sorununun “Devletin hoş olmadığını düşündüğü otları temizleyerek soyarıtımı deneyleri yapma hakkının kabul edilmesi” ile çözümlenebileceğini yazdı.

Usulüne Uygun

Dönemin yorumcusu olarak Shaw’un savaşın başladığı dönemde Hitler ile ilgili yaptığı yorumlar hiç şüphesiz otoritelerin endişe duymasına neden oldu. Ama Shaw güçten düştü -seksenli yaşlarındaydı- ve Britanya saldırılara dayanırken insanlar Nazilerle ilgili kararlarını vermeye başladı. Alman işgali gerçekleşseydi, Shaw da kendi payına düşeni alacaktı. Savaştan sonra müttefikler SS Komutanı Heinrich Himmler’in “Özel Arama Listesi” belgelerini bulunca -Britanya’da Nazilerin başarılı bir işgalin ardından toplayacakları 2.300 insandan oluşan bir liste- edebiyat ve siyaset dünyasından pek çok ünlü kişinin ismine rastlandı (Aldous Huxley, J.B. Priestley, Virginia Woolf, C.P. Snow, Noel Coward, Bertrand Russell, Harold Laski ve elbette Beatrice Webb); ancak Shaw’in ismi listede yoktu.

O

Geleceğe Bakış

H.G. Wells ismini duyduğumuzda aklımıza 20. yüzyılın en meşhur ve zihni geliştiren bilim kurgu romanları gelir. The First Men in the Moon, The Time Machine, The Invisible Man ve The War of the Worlds, İngiliz edebiyatının çığır açan eserlerindendir. Pek çoğu için Wells hayal gücüne inanılmaz bir etki kattı çünkü bilimin olasılıklarına dair anlatımları kulağa çok makul geldi. O, teknoloji cephesinde geleceği gören bir yazar olarak hatırlanmaktadır. Aynı derecede maceraperest sosyal görüşlerini benimseyen sadece birkaç kişi olması da büyük şanstır. Kehanetleri pek de yüreklendirici cinsten değildi.

Shaw gibi, o da soyarıtımı ve nüfus “yönetiminden” yanaydı. İnsanlığın gelecekteki yoluna dair vizyonu pek merhametli değildi. İlk sosyal ütopyasını, yukarıda sözünü ettiklerimiz de dâhil sekiz romanıyla büyük başarı yakaladıktan sonra 1901 yılında yazdı. O, yazdıkları fark edilen insanlardandı. Antiti-pations, ideal olarak dünyanın nasıl olmasına dair hayallerini içeren ilk denemesiydi. Amaçsız, rehbersiz bir demokratik yaşamın sona ereceğini söyledi. Bunun yerine -ve Wells bunun, sonraki on yıl içerisinde gerçekleşeceğine inanıyordu- insanlığın geleceği, sosyal mühendislikle (ve daha zalim yöntemlerle) “insanlıkta... iyi ve verimli olanın çoğalmasını tercih etmek üzere şekillendirilecek... etik bir sisteme dayalı homojen bir toplum yaratacak eşi benzeri görülmemiş bir insan türünün” ortaya çıkmasına bağlıydı. Bu, seviyesi düşük tiplerin büyüme oranının kontrol altında tutulmasını da içeriyordu: “Bazı durumlarda insanın yardımına koşacak metot ölümdür.”

Dünya Bir Vakıf Değil

Wells’in vizyonunun karşı tarafındaki herkes için olasılıklar felaketlerle doluydu. “Yeni Cumhuriyet insanları; alçak ve aptal yaratıklar, korkuyla hareket eden, çaresiz ve gereksiz... kuvvetsiz, çirkin, verimsiz, kontrolsüz şehvetle dünyaya gelen ve iradesizlikle, ahmaklıkla artıp çoğalan insanlar için merhamet duymayacak ve cömert olmayacaklar.” Wells’in kimden söz ettiği açıktı. “Ve geri kalanı için verimlilik açısından hiçbir işe yaramayan siyah ve kahverengi ve sarı insan sürüleri mi? Sonuçta dünya bir vakıf değil ve onların da gitmek zorunda kalacaklarını düşünüyorum.”

Bunun hangi yöntemle yapılacağı da gayet açıktı: “Bu, zayıf ve nefsine düşkün olanın ötenazisiyle mümkündür. Gelecekte bunun planlanıp başarıya ulaşacağına hiçbir şüphem yok.” Bazılarının yaşamasına izin verilebilir ama “sadece tahammül, merhamet ve sabırla ve çoğalmayacakları garantisiyle... Ve ben, o tahammül ihlal edildiği takdirde Yeni Cumhuriyet liderlerinin öldürmekte tereddüt etmeleri için hiçbir sebep göremiyorum.”

Anticipations Wells için gelecek sosyal mücadelede “ilk savaş gemisi hattıydı.” Totaliter rejimin dehşeti net bir şekilde ortaya çıkınca yazdıklarının eleştirmenler arasında fazla ilgi görmemesi, onun göze batmamasını sağladı. Şimdi bunlar, Wells’in yaratıcı bir vizyoner olarak keyfini sürdüğü mirasının içinde unutuldular. 1946 yılında öldüğünde, The Times gazetesindeki ölüm ilanı, onun bu karanlık yönünü tamamen atladı. “Adı ve şanı; hiç şüphesiz zamanın önemli düşünce adamlarından biri, eğitici bir güç olarak yaşayacaktır... O köklü bir insaniyete sahipti.” Böylece tarih onu böyle anmaya başladı.

m

Sözünün Arkasında

Britanya’da bir şairin kariyerinin zirvesi, ‘saray şairi’ görevine atanmaktır. William Wordsworth bu onura yedi yıl boyunca, 1843 ve 1850 yılları arasında nail oldu. Başta yaşını öne sürerek bu teklifi geri çevirdi (yetmiş üç yaşındaydı); ancak Başbakan Sir Robert Peel ona, bunun Kraliçe Victoria’nın özel arzusu olduğunu ve ondan hiçbir beklentisinin olmayacağım söylediğinde razı oldu. Wordsworth, ona ve Kraliçe’nin sözüne güvendi. Devlet meselelerinde kraliyet bildirgelerini yazma görevini geri çevirdi ve saray şairi olduğu süre boyunca tek bir şiir bile yazmadı.

O

Annenin Sözü

Yazar Enid Blyton, tüm zamanların en popüler çocuk hikâyelerinden bazılarını yazdı. O, altı yüzden fazla kitap yazan gerçek bir fenomendi (zirvede olduğu dönemde tek bir yılda elli dokuz kitap çıkardığı oldu). Genç Britanya nesli, ikinci Dünya Savaşı ile 1960’lar arasında, Noddy ve Famous Five ve Secret Seven serilerini okuyarak yaşadı. Çocukların dikkatini nasıl çekip onları nasıl heyecanlandıracağını iyi bilen bir yazar için 1968 yılındaki ölümünden yirmi yıl sonra ortaya çıkan gerçekler, onun karakterine son derece farklı bir bakış açısı kazandırdı.

Küçük kızı Imogen 1989 yılında yayımladığı anılar kitabında, annesiyle olan yaşamını beklenenin aksine sevgisiz ve mesafeli bir ilişki olarak anlattı. Bir değerlendirmesinde annesi için “acımasız, neredeyse sadizm seviyesinde...” diye yazmıştı. Blyton kendi çocuklarını ihmal eder, onlara kitap okumayı reddederdi (çocuk kitapları yazan bir yazar için oldukça tuhaf bir durum). Çocuklar Blyton’ın çalışma hayatından uzak tutulur, çalışma odasına girmelerine izin verilmez ve bu anlatıma göre duygusal olarak aç bırakılırlardı. Bu sırların ortaya döküldüğü dönemde bir eleştirmen, bu davranışın onun hikâyelerini açıkladığı sonucuna vardı. Bu kitaplar genç okurlara, onun kendi çocuklarına yaptığını yapmak üzere tasarlanmıştı; “onları sahte çocuksu duygular dünyasında... sosyal ve psikolojik gerçekliklerden uzak tutmak için.” Yıllardır benimsenen şefkatli ve masum imaja oldukça katı ve farklı bir yaklaşım gibi görünüyor.

0

Sihrin Ardında

Walt Disney, kültürel hafızada net terimlerle belirlenmiş bir başka figürdür. Adı ve çalışmaları; şeker kaplı, kusursuz masumiyetin somut örneğidir. Disney markası erdemli, ruhu canlandıran maceralar için bir semboldür. Ancak ölümünden otuz yıl sonra ortaya çıkan gerçekler -1993 yılında yayımlanan Hollywood’un Karanlık Prensi isimli biyografi- sinemanın eğlence üstadına farklı bir bakış açısı getirdi.

Walt Disney, kötü bir babayla geçen çocukluğundan bu yana, sıkıntılı ve rahatsız bir bireydi. Evladık olup olmadığına dair kuşkuları vardı. (1917 yılında, on altı yaşındayken Amerika, Birinci Dünya Savaşı’na girdiği sırada orduya kaydolmak istedi; ancak ailesi ona doğum sertifikasının olmadığını söyledi.) Bu şüphelerinden hiçbir zaman kurtulamadı ve bu duygular, onun en meşhur çizgi filmlerinde sıkça karşımıza çıkan bir temayı doğurdu; Pamuk Prenses, Pinokyo, Bambi, Dumbo, Peter Pan, Leydi ile Sokak Köpeği ve 101 Dalmaçyalı nın da aralarında bulunduğu çizgi filmlerde kaybolmuş ya da ailesi olmayan çocuklara rastlarız.

Duygusuz Adam

Disney’in kişisel anksiyeteleri, kurumsal karakteriyle korunan şefkatli ve merhametli imajın aksine, insanın kanını donduran bir tutum sergilemesine neden oldu. Sihir fabrikasının sahne arkasında, stüdyosunda Hollywood standartları için bile uç noktalarda olan bir otoriteyle çalıştı. Çalışanlarının sigara veya alkol kullanması yasaktı ve tuhaf bir ön yargı nedeniyle sürekli tıraş olmak zorundaydılar. Ekibinden bir grup, Disney’in doğum gününü kutlamak için özel bir gösterimde yayımlanmak üzere Mickey ve Minnie Mouse’u içeren riskli bir çizgi film hazırladığında onun tepkisi sorumlu olanları anında kovmak oldu ve hiçbir şey söylemeden odadan çıktı. Yetenekli ekibine hak ettiği değeri vermek konusunda cimriydi. Bu şekilde tüm yaratıcı girişimlerden kendisinin sorumlu olduğu imajını yaratıyordu. (Oysa meslektaşlarına göre o ilgisiz bir sanatçıydı.) 1966 yılında ölümünün ardından, genetik olarak bedenini dondurmaya niyetlendiği dedikoduları yayılınca stüdyoda, bunun Disney’in kendini daha sıcakkanlı bir insan yapma girişimi olduğuna dair espriler yapıldı.

Zihinsel olarak her zaman sınırlardaydı ve en az bir kez öfke nöbeti geçirdi. Çok fazla içki içerdi ve en sevdiği kahvaltısı, viskiye batırılmış donut yemekti. Aynı zamanda bir FBI muhbiriydi. Federal ajanların, ebeveynleriyle ilgili gerçeği ortaya çıkarabileceğini ummuş olmalı. Bunun karşılığında Hollyvvood’da çalışan işçi sendikası aktivistleri ve komünist olduğundan kuşkulanılanları FBI’ya ihbar etme görevini üstlendi, ikinci Dünya Savaşı’mn ardından, McCarthy anti-Komünist seferi sırasında, McCarthy’nin Amerikan Karşıtı Eylemler Komitesi’ne şahitlik yaptı ve eski ani-matörlerinden bazılarının komünist olduğunu iddia edip onları Hollywood’u karıştırmak için isyanlar çıkarmakla suçladı. Komite onu, “iyi bir tanık” derecesine yerleştirdi.

o

Holmes Ne Düşünürdü?

Sherlock Holmes’un yaratıcısı Sir Arthur Conan Doyle, gizemli cinayetleri çözme konusundaki inanılmaz rasyonel yaklaşımıyla okurlarını hayrete düşürmüş olabilir ama onun yaşama olan tavrına yeni ve farklı bir ışık getiren bir başka tutkusu daha vardı. O spiritüelliğe inanırdı ve bir keresinde Holmes hikâyelerini yayımlayan dergide, Cottingley kasabasında yaşayan iki Bradfordlu kızın arka bahçelerinde perileri fotoğrafladık-larını iddia ettikleri resimleri yayımlattı. Daha sonra bu konuyu 1922 yılında yayımlanan tuhaf kitabı The Corning of the Fairies ile gündeme getirdi ve onların varlıklarını kanıtlamaya çalıştı.

Etraftaki insan nüfusu kadar peri olabileceğini iddia etti. Conan Doyle, heyecanlı bir şekilde kızların Cottingley perileri iddialarını savunmakla kalmadı; daha pek çok elf ve cin vakaları sıraladı. Bunların arasında, boylarının “75-80 santim civarında olduğunu ve kalın kahverengi giysiler giydiklerini” iddia eden birinin ifadesi de vardı. Bir başka tanık, “bulanık ve sisli ışık hüzmeleri arasında, tuhaf yaratıklardan oluşan küçük bir ordu” gördüğünü iddia etti. “Örümcek ağı gibi incecik giysiler içinde çok küçüklerdi. Çok mutlulardı, yollarda koşup zıplayarak ilerliyorlardı.” Ona göre bu tanıklıklar -sayfalarca yazmıştı- “bu küçük yaratıkların varlığına dair göz ardı edilemeyecek boyutlarda deliller olduğunu” gösteriyordu. Daha sonra onlara dair inancını sadece var oluşlarıyla sınırlamadı, tüm dünyada bolca bulunduklarını söyledi.

Fotoğraflarının çekilebilir olması, onların “fiziksel varlıklar” olmasını gerektiriyordu. Perilerin “bedenleri bize kıyasla belirsiz ve hafifti” dolayısıyla “gazlı değil, ışığa benzer bir doğada yoğun bedenlerini kullanarak bizim normal duyu alanımızın dışında kalıyorlardı.” Son olarak dünyanın dört bir yanını işgal eden farklı türlerde peri kabileleri olduğunu ve bunların, Sicilya’nın üzüm bağlarında dans eden neşeli, coşkulu, turuncu-mor veya kırmızı-sarı küçük insanlarından California nın sevgi dolu beyaz-sarı türlerine ve Hindistan’da bulunan parlak renkleriyle görkemli bir şekilde ışıldayan, yoğunluk ve savurganlıkları açısından neredeyse gaddar olan türleriyle çeşitlilik gösterdiklerini söyledi.

Hayaller

Conan Doyle’un bu hayaller dünyasına böyle sorgusuz sualsiz saplanıp kalmasının nedenini söylemek zor. O, inançlı bir spiritüeldi. 1883 yılında henüz otuz dört yaşındayken yeni kurulan Psişik Araştırma Topluluğu’na katıldı. (Karısı daha da inançlıydı, M.Ö. 3000 yıllarına dayanan Arap kâtiplerine kadar ölüm sonrası varlıklarla iletişim kurduğunu iddia ediyordu.) Pek çoğu gibi savaştan hayatta kalmayı başaranlar insanlığa dair yeni bakış açıları ararken Büyük Savaş sonrası bu düşünceler güç kazandı. Conan Doyle’un oğlu ölmüştü ve medyumlar aracılığıyla onunla iletişim kurmaya çalışıyordu. Ancak perilere olan düşkünlüğü öyle üzücüydü ki eski hayranlarından bazılarının olumsuz tepkilerini çekiyordu. Cottingley Perileri iddiasına (ki 1981 yılında sahte oldukları doğrulandı) Conan

Doyle’un samimi yandaşlığının kızların iddialarını normalden daha uzun sürdürmelerine olanak verdiği yönünde tepkiler geldi. Böyle meşhur bir destekçiyi kendi yanlarında bulacaklarını tahmin etmeleri güçtü. Ülkenin en meşhur yazarlarından biri sizin iddialarınızı böyle güçlü bir şekilde savunduğunda her şeyin düzmece olduğunu itiraf etmek çok daha zor olur.

O

Kontrolden Çıkan Bir Komplo

Agatha Christie’nin yaşamındaki en meşhur olay, 1926 yılında on bir günlüğüne ortadan gizemli bir şekilde kaybolmasıy-dı. Tüm ülke, cinayet romanlarının yükselen yıldızına ne olmuş olabileceğini merak etti, (otuz altı yaşındaydı ve altıncı kitabını yayımlamıştı.) Berkshire’daki evinden yaklaşık 320 kilometre uzaklıkta, Harrogate’teki bir otelde bulunması, her zaman bir trafik kazası sonucu meydana gelen geçici bir hafıza kaybı olarak açıklandı. Otel misafirleri onu gazetedeki resimlerinden tanıyıp polise haber verene dek, kim olduğuna dair hiçbir fikirleri olmadığını söylediler. Yaşamının geri kalanında, bu olay büyük bir talihsizlik olarak kabul edildi. Oysa gerçekler çok farklıydı.

Yazar Jared Cade’in yıllarca süren hafiyeliği, 1998 yılında bu olayın aslında Christie’nin, her bir adımı hesaplanmış ve soğukkanlılıkla yürütülmüş bir komplosu olduğunu ortaya koydu.

Berbat Bir Hafta Sonu

Ortadan kaybolmasının nedeni bir kaza değil, kendisine sadakatsiz davrandığını öğrendiği kocası Archie’den hıncını almak için önceden planlanmış bir numaraydı. 3 Aralık cuma akşamı, kocasının hafta sonunu metresiyle geçirmeye niyetlendiğini bilen Christie arabasını Guildford yakınlarında terk edilmiş bir arazide, sanki bir kazanın sonucuymuş gibi bir uçurumun kenarında dramatik bir şekilde sallanırken bıraktı. Kürk paltosunu araçta bırakarak bu olayı iyice gizemli bir hâle getirdi. Soğuk bir geceydi, dolayısıyla ertesi sabah araç bulunduğunda, polis paltonun orada bilerek bırakılamayacağı sonucuna vardı.

Polis, Agatha Christie’nin kaybolması ve akli durumuyla ilgili Archie Christie’yle bağlantıya geçince onun hafta sonu planları da suya düştü. Evliliklerinin sallantıda olduğu biliniyordu ve saatler günlere dönüşürken Archie’nin, onu intihara sürüklemiş olabileceğine dair kaygıları da arttı. Polis arabayı inceledikçe, şüpheler daha ciddi bir hâle geldi. Araç boşta bırakılmıştı, el freni çekik değildi ve uçurumun eşiğine giden yolda fren izine rastlanmamıştı. Polis; aile hizmetkârlarını sorgulayıp çiftin, Christie’nin kaybolduğu sabah büyük bir tartışma yaşadıklarını öğrendiğinde cinayetin içeriden biri tarafından işlenip işlenmediğini merak etmeye başladı.

Planda Hata

Sorumsuz kocası soğuk terler dökerken Christie, en yakın arkadaşı Nan Watts’ın yardımıyla (ki yetmiş yıl sonra gerçeği ortaya çıkaran kişi de o oldu) kaçışını sürdürmek üzere Harrogate’e ulaştı. Nan daha en başından, olayın sonunda tuhaf açıklamalar yaşanmaması için Christie’nin hafıza kaybına uğradığını açıklamasını planlamıştı. Agatha, Archie’nin kardeşine, Yorkshire’da bir güzellik merkezine gittiğini bildiren bir mektup yazmış ve mektubun birkaç gün geç ulaştığından emin olmak için onun iş adresine göndermişti. Bu şekilde birkaç gün içinde -kocasını yeterince endişelendirdikten sonra- “bulunacağını” umuyordu. Ancak sonraki birkaç gün boyunca onu manşete taşıyacak basını hesaba katmamıştı. Özel bir intikam olması planlanan komplo, büyük bir olaya dönüşmüştü. Bunun üzerine hemen tanınacağını düşünerek kendini saklamaya karar verdi.

Sonuçta izinin bulunması tam on bir gün sürdü -hiçbir zaman bilinmeyen bir sebeple, Archie’nin kardeşine gönderdiği mektup, polisi Harrogate’e getirmemişti- ve gizemi çözüp polise haber verme işi iki otel misafirinin keskin gözlerine kalmıştı. Otel lobisinde Berkshire polisi ve kocası onunla yüz yüze geldiğinde Christie son derece sakin bir tavır sergiledi. Çift sessizce yemek yedi ve Agatha kocasına tüm planı anlattı. Olayın tüm ülke tarafından takip edilmesi karşısında gerçekten şok olmuş ve korkmuştu. Bu, ilişkiye yeni bir ışık kazandırdı. Gerçekler ortaya çıktığı takdirde imajının ciddi bir hasar alacağı kesindi. Archie Christie de gerçek hikâye ortaya çıktığı takdirde büyük bir zarara uğrayacaktı, dolayısıyla ikili karşılıklı olarak kaza ve hafıza kaybı hikâyesine sadık kalmaya karar verdiler. Bunun üzerine Christie’nin ortadan kaybolması açıklandı ve her ikisinin de itibarını, kontrolden çıkmış bir komplonun altında ezilmekten koruyan yetmiş yıllık bir efsane doğdu. Bir yıl kadar sonra çift boşandı (ayrıldıktan üç hafta sonra Archie metresiyle evlendi) ve Agatha geri kalan elli yılı boyunca mükemmel bir kariyerin keyfini sürdü. Sırrını mezara götürecekti.

o

İniş ve Çıkışlar

William Shakespeare’in hayatına dair sahip olduğumuz bilgilerin yetersizliği herkesin farkında olduğu bir durumdur. Bize onun adıyla ulaşan oyunları gerçekten kendisi mi yazdı? Eserlerin gerçek yazarı olduğu iddia edilen Christopher Marlowe’un hükümet muhbirliği kariyerinin ortaya çıkmasının ardından kendi güvenliği için ülkeden sürgün edilmesiyle İngiltere’de kitap yayımlayamayacağından Shakespeare onun için bir aracı mı olmuştu? Eşcinsel miydi? 1585-1592 arasındaki “kayıp” yıllarda ne yaptı? 1597 yılında Globe tiyatrosunun yüzde onluk hissesini ve Stratford’daki en büyük ikinci evi alacak parayı, daha otuz üç yaşındayken nasıl biriktirdi? Tüm bu sorular Shakespeare araştırmacılarını uzun yıllar meşgul etmeye devam edecek. Ancak yaşamına dair zaman zaman ortaya çıkan bilinmedik yönler, bize onun yaratıcı enerjilerini tetikleyen olaylara dair daha net bir fikir veriyor.

Duman Bulutu

2001 yılının Mart ayında, Pretoriadaki Transvaal Müzesi’nden Güney Afrikalı araştırmacılar, Shakespeare’in Stratford-upon-Avon’daki evinde bulunan toprak pipoların analizlerinin sonuçlarını yayınladılar. Pipolarda kokain, sanrılara sebep olan maddeler ve kenevir yakılmasıyla oluşan bileşenlere rastlandı. Bu da Shakespeare’in zihni bulandıran uyuşturucular kullanmış olabileceği iddialarını güçlendirdi.

Kokainin bulunması, Avrupa’daki kullanımına dair bilinen ilk delil olması nedeniyle oldukça merak uyandırdı. Kokainin 1860’lara kadar Avrupa’da kullanılmadığı düşünülüyordu. Pipoların hiçbirinin Shakespeare’e ait olduğu kesin değildi ama yirmi dört parçada bulunan izler, tütün dışındaki maddelerin, sanıldığından daha fazla tüketildiğini ortaya koydu. Edebiyat dedektifleri, Shakespeare’in eserlerinde, yazmasına yardımcı olması için uyuşturucu kullanmış olabileceği iddialarını destekleyen referanslar görmekte geç kalmadılar. Shakespeare’in “zihninin içindeki bir yolculuktan” söz ettiği Sone 27yi ve “meşhur kenevirin icadı” ve “tuhaf bileşenlerden” söz ettiği Sone 76yı gösterdiler. Başka ifadeler de vardı. Othello şöyle diyor: “Sen; bu kadar güzel olan, seni koklayanı kendinden geçirip acı veren zararlı ot hiç doğmamış olsaydın keşke.” Ve Hırçın Kızda. Vin-centio bir karaktere sesleniyor: “Buraya gel, keş.” Eleştirmenler tüm bunların tesadüfi olduğunu düşünüyor. Ancak konu Shakespeare olunca çoğu şey öyledir ve öyle olacaktır.

Şairin Düşüşü

Yine 2001 yılında yayımlanan bir başka biyografi, Shakespeare’e dair daha sevimsiz bir portre sergiledi. Oxford Üniversitesi’nde akademisyen olan Profesör Katherine Duncan-Jones, Shakespeare’in finans durumunu yönetim tarzına dair yaptığı araştırmaların sonuçlarını yayımladı ve görüntü pek de iç açıcı değildi. İnsanların gözündeki popüler ve yüce kahraman yerine Shakespeare’in seçici ve cimri bir yapıya sahip olduğu görüldü. Duncan-Jones onu vergi kaçakçısı, istif-çi, şımarık ve en ufak alacaklarını bile mahkeme yoluyla kovalamaya meraklı bir varyemez olarak tanımladı. “Hepimiz onun iyi bir vatandaş olduğuna inanmak isteriz” dedi basına yaptığı açıklamada, “ama dürüst olmak gerekirse, durumun böyle olduğunu düşünmüyorum.” Arşivler üzerinde yaptığı araştırma için “amansız bir tecrübe” ifadesini kullandı.

Shakespeare’in zorunlu ödemelerini yapmadığını gösteren kayıtları Londra’nın Southwark kentinde buldu. Görünüşe göre Shakespeare yirmi beş yıl kadar Londra’da yaşamayı başarmış; ancak o dönemde kayıt zorunlu olmasına rağmen bunu yaptırmamıştı. 1599 yılında salgın bir hastalık döneminde, Stratford’daki evinde malt ve mısır istiflediğine dair bir belgeye rastlandı. Bu, zor zamanlarda çirkin bir anti-sosyal girişimdi ve buna daha sonra kazanç sağlamak için başvurduğu düşünülüyor. Yoksul bir çiftçinin vasiyetinde, Shakespeare’in karısının ona borcu olduğu görüldü. Bunun da Duncan-Jones’a göre tek bir açıklaması olabilirdi; Shakespeare karısına karşı bile öyle cimriydi ki kadın kendi şöhret ve zenginliğine rağmen borç almak zorunda kalmıştı.

Stratford’da umumi bir araziyi ele geçirmeye çalışan ve en nihayetinde yerel çiftçilerin çiftlik hayvanlarını otlatma haklarına son veren zengin bir toprak ağasını desteklemesi, onun sosyal tercihlerini gözler önüne seriyor. Fikrini değiştirmesi yönündeki ısrarlara rağmen Shakespeare kararından dönmemişti. “Bu, yaşamının en iyi belgelenmiş dönemlerinden biridir ve pek de güzel bir hikâye olmadığı açık” diyor Duncan-Jones. “Gelecek nesilleri refaha kavuşturmak gibi bir derdi olmadığı kesin.”

O

Tam Bir Serseri

Sessiz film döneminin en ünlü komedi dehası Charlie Chaplin, ekrandaki performanslarıyla haklı bir şöhrete kavuştu. Oyunbaz masum sokak serserisi, sinemanın ilk “karakteriydi.” Tarihin bugün bile onu hatırladığı formu oluşturdu. Ancak kişisel yaşamında Chaplin oldukça farklı bir karakterdi.

Hollywood’a geleli beş yıl olmuştu ve hızlı bir şöhrete kavuştuğundan değişen egosu barizdi. Aşk hayatı, makul sınırları çoktan geçmişti. 1997 yılında yayımlanan bir biyografiye göre “cinsel açıdan zorba, yalancı ve genelde zavallı bir insandı.”

Chaplin kariyerine 1913 yılında Mack Sennett’in Keystone stüdyolarında başladı. Henüz yirmi dört yaşındaydı ve haftada 150 dolarlık kontrat imzalamıştı. Bir sonraki yıl otuz dört kısa film çekerek ün kazandı. 1915 yılının sonlarında maaşı haftada 1,250 dolara yükselmişti. O dönemde dünyada ondan daha çok para kazanan bir aktör yoktu ve bir sonraki sene haftada 10,000 dolar kazanmaya başladı (günümüzde yaklaşık 200,000 dolar). 1918 yılında dört eşinden ilki, on yedi yaşındaki aktris Mildred Harris ile evlendi. (Tanıştıklarında Harris daha on dört yaşındaydı ve o günden beri Chaplin onu “görüyordu.”) Evlilikleri iki yıl sürdü.

Bitmeyen Skandal

Ardından 1924 yılında, henüz on altı yaşında olan Lillita (Lita) Grey ile evlendi. Onu ilk fark ettiğinde Lita altı yaşındaydı. On iki yaşına geldiğinde Chaplin in stüdyosunda bir yıldız olmuştu ve onunla ilk kez on beş yaşındayken birlikte oldu. Bu teknik olarak California yasaları altında tecavüz sayılıyordu. Lita’nın söylediğine göre çılgınca seks yaptıktan sonra Chaplin onun ev ödevlerini yapardı. Ertesi yıl Lita hamile kalınca Chaplin onunla evlenmek zorunda kaldı ve Meksika’daki düğünlerinden evlerine dönerken Lita’nın kendini trenden atarak intihar etmesini önerdi.

İki yıl sonra boşandılar. Bu süre içinde, mahkemedeki boşanma belgelerine göre, Chaplin’in beş metresi olmuştu. Boşanma anlaşmasının bir parçası olarak Lita nın onun adını kullanmasını önlemek için ona 625.000 dolar ödemek zorunda kaldı (günümüzde 7 milyon dolar).

Paulette Goddard ile yaptığı üçüncü evliliği resmî olarak yedi sene sürdü. Chaplin onunla 1930 yılında, Goddard henüz yirmi yaşındayken tanıştı; ama onunla, büyük bir gizlilik içinde, 1936 yılında evlendi. 1942 yılında ayrıldı ve sonraki yıl oyun yazarı Eugene O’Neill’in kızı Oona ile evlendi. Oona on dört, Chaplin ise elli dört yaşındaydı. Oona ona sekiz çocuk doğurdu. Bugünkü standartlarla Chaplin’in pedofil olduğunu söyleyebiliriz.

Büyük Diktatör

Chaplin’in görünürdeki mutlu ve keyifli meşguliyetleriyle çakışan başka tuhaflıkları da oldu. 1997 yılında Kenneth Lynn’in yazdığı kapsamlı biyografiye göre, Chaplin filmlerinde başka aktörlerin yakın çekim kaydedilmesine tahammül edemiyor ve başkalarının övülmesinden nefret ediyordu. Herhangi bir Hollywood partisinde, davet ve anons edilecek ilk misafir olmak istiyordu. Aynı zamanda sette işler ters gittiğinde inanılmaz kaprisli oluyordu. Bir keresinde çekim sırasında onu tırmalayan bir kedinin öldürülüp içinin doldurulmasını emretti, böylece aynı sahneyi tekrar çekmek zorunda kalmayacaktı.

Rüya Fabrikası mı? Kâbuslardan İbaret

Hollywood yıldız ve yıldız adaylarının aşırılıkları, imajları hayranlarının gözünde zarar görmesin diye başarılı halkla ilişkiler uzmanları tarafından güzelce örtbas edilir. Bazen de bazı detaylar gözden kaçar...

Para, Para, Para

Tuhaf istekleri, dev egoları pohpohlamaya böylesine alışkın bir endüstri için bile aşırıya kaçınca Demi Moore “Gimme Moore” (daha çok ver) lakabına layık görüldü. 1990 yılında ona büyük başarı getiren filmi Ghost’un tanıtımları sırasında günde 10.000 dolara mal olan altı kişilik bir ekibin kendisine eşlik etmesini istedi. Onunla ilgilenmesi gereken ekibin içinde bir koruma, bir masör, bir kuaför, bir makyöz, bir kostüm asistanı ve bir kişisel asistan bulunuyordu. Fransa’daki film festivaline vardığında sırf dekorun renkleri giysisine uymuyor diye başka bir süit odaya geçti.

Kiralık Kalabalık

Terazinin diğer tarafında 1982 yılında büyük bir başarıyla fenomene dönüşen filmi Gandhi yi yönetirken Sir Richard Attenborough destansı cenaze sahnesinde her bir figürana kırk pound ödedi. Dikkatinizi çekerim, tam 94.560 figüran vardı. Ancak tuhaf bir şekilde filmde hiç para almayan 300.000 gönüllü daha görev almıştı.

İkna

Yönetmen Norman Taurog, 1931 yılında çektiği Skippy adlı çocuk filminde on yaşındaki başrol oyuncusu Jackie Cooper’ı ancak köpeğini öldürteceğini söyleyerek ağlatmayı başardı. Hatta bir güvenlik görevlisini çağırıp köpeği almasını söyledi. Sonra Coopera döndü ve “Polis köpeğini aldı... ve onu öldürecek;

çünkü sen ağlamıyorsun” dedi. Ardından bir silah sesi duyuldu ve Taurog, Cooper’a “Köpek senin dikkatini dağıtıyordu, bu yüzden vuruldu” dedi. Bu noktada Cooper gözyaşlarına boğuldu ve Taurog sahneyi çekti. Aynı zamanda bu olay Cooper’a, sonraki kırk yıl boyunca Oscar kazanan en genç oyuncu olma unvanını kazandırdı (Taurog da En İyi Yönetmen ödülünü aldı). Düşünüldüğünde daha ilginç olanı Cooper’ın Taurog’un öz yeğeni olmasıdır.

Otto Preminger de bir grup çocuk aktöre, artık annelerinin onları istemediklerini ve uzaklara gittiklerini söyleyerek aynı etkiyi yakalamıştı. The Birds (Kuşlar) adlı filminde Alfred Hitchcock kadın oyuncusunun kuşlar tarafından saldırıya uğradığı dramatik sahneyi çekmek için Tippi Hedren’in giysilerine elastik bantlarla bir sürü canlı martı bağladı ve kuşlar kaçmak için çırpınırken o istediği sahneyi çekti. Biri neredeyse Hedren’in gözünü çıkarıyordu. Bu sahne, Hitchcock’un metotları ile ilgili fikir ayrılığına düşen Hedren üzerinde kalıcı bir etki bıraktı. Hitchcock, onu kontratı iptal etmeden, aynı zamanda ona hiçbir rol vermeden kariyerini bitirmekle tehdit etti. “Ve yaptı da” dedi 40 yıl sonra olayı bir muhabire anlatan Hedren. Orson Welles, Citizen Kane filmindeki meşhur sarhoş sahnesini çekmek için, Joseph Cotton’ı bütün gece uyutmadı ve gerekli ruh hâline girmesini sağladı.

Talepkâr Yıldızlar

MGM, Joan Crawford ile yaptığı sözleşmeye, Crawford’un kaçta yatması gerektiğine dair bir madde ekledi. 1920’lerde Buster Keaton’ın meşhur ifadesiz suratı, sözleşmeye bağlıydı. MGM onun ekranda gülümsemesini yasaklamıştı. Maurice Chevalier’in Paramount ile anlaşması, Fransız aksanını kaybettiği takdirde feshedilecekti.

Ayrıca yıldızlar özel dileklerini dayatmayı da başardılar. Sessiz dönem yıldızı Clara Bow sözleşmesine, onun işitme mesafesindeki hiç kimsenin küfıirlü bir sözcük konuşamayacağı maddesini ekletmişti. 007 aktörü Roger Moore her sözleşmesine elle sarılmış Küba puroları tedarikçisi sağlanması şartını ekliyordu. Kriket fanatiği Trevor Howard’in anlaşmaları, onun Ingiltere’nin Test maçı oynadığı günlerde çalışmamasına olanak sağlıyordu. Steve McQueen her filminde, bele kadar çıplak sahnelerinin eklenmesini şart koştu. Goldie Hawn bir sözleşmesinde, performansları sırasında kalçalarının belirgin bir şekilde kayda alınmasını istedi.

Otuzlu yılların yıldızı Claudette Colbert meşhur bir güzeldi ancak fotoğraflarının sadece sol taraftan çekilmesine izin verirdi. Stüdyolar setleri inşa ederken onun bu arzusunu yerine getirecek şekilde girişler eklerlerdi. Marlene Dietrich, baştan çıkarıcı çukur yanaklı görüntüsüne ulaşmak için arkadaki tüm dişlerini çektirmişti. Carole Lombard bir melek imajına sahipti; fakat onunla çalışma şansı yakalamış insanların söylediklerine göre “bir denizci gibi küfür ederdi.” Ayrıca öyle utangaçtı ki yanında bir asistanı olmadan stüdyonun hiçbir yerinde yürüyemezdi. Julie Andrews’un ekranda yansıttığı sevimli karaktere rağmen The Sound ofMusic adlı filmde başrolü onunla paylaşan Christopher Plummer’ın söylediğine göre, “onunla çalışmak, bir Sevgililer Günü kartıyla kafaya darbe almak gibiydi.” Film eleştirmeni Leşli Fíalliwell onun, “sustalı bir rahibe” gibi olduğunu yazmıştı. 1970 yılında Rock Hudson AIDS’ten ölmeden on beş yıl önce ve eşcinselliği hâlâ bir sırken Andrews herkesin içinde onu aşağılayıp durdu: “Başroldeki kadın oyuncunun ben olduğumu unutma.” Robert Redford uçakla yaptığı seyahaderde diğer yolcularla konuşmak zorunda kalmamak için bütün bir sıranın biletlerini alırdı.

1930 ve 40’larda, ilk gangster karakteriyle Hollywood’un piyasasında yer edinen Edward G. Robinson, 1931 yılında çekilen ve onu yıldızlığa taşıyan ilk filminin çekimlerinde gürültülere öyle şiddetli tepkiler verdi ki ne zaman sette bir silahı ateşlemesi gerekse istemsiz bir şekilde gözlerini kıstı. Pek çok

başarısız çekimin ardından, tetiği çektiği sırada gözlerini kısmaması için gözleri bantlama uygulaması başladı.

Birkaç Sözcük Sıkıştırmak

Hollywood’un modaya ayak uydurma konusundaki takıntısı, 1920’li yılların sonlarında ilk sesli filmlerin gelmesiyle büyük bir baskı altına girdi. Modaya ayak uydurmak için büyük hileler yapıldı. Gary Cooper 1927 yılında The Shopworn Angel adlı sessiz filmini tamamladığında ilk sesli film olan The Jazz Singer yayınlandı. Paramount, yönetmen Richard Wallace’a filme iki satır cümle ekleme talimatı verdi. Neyse ki filmin sonunda bir düğün sahnesi vardı. Böylece Cooper ve kadın başrol oyuncusu Nancy Carroll birbirlerine “Evet” dediler. Daha sonra Cooper bir röportajında, “Bu iki sözcük sayesinde film sesli film olarak lanse edildi” açıklamasını yaptı.

Akılcı Harcamalar

Cooper da üçkâğıtçılıktan geri kalmadı. Benzin istasyonlarında arabasına benzin koyarken her seferinde çekle ödeme yapardı. Heyecanlı pompacılar da imzalı çeki alır ve bunu bozdurmak yerine çerçeveleteceklerini söylerlerdi. Bir keresinde verdiği çeklerden kaç tanesinin bozdurulduğu sorulduğunda kurnaz bir şekilde, “On çekte bir” yanıtını verdi.

¹

   1855    yılında    erkek    çocuklar    İçir    yayımlanan    ilk    dergi.