Hikmet Çiçek

Dr. BAHATTİN ŞAKİR

İttihat ve Terakki’den Teşkilatı Mahsusa’ya

Bir Türk Jakobeni

© Bu kitabın yayın hakları

Analiz Basım Yayın Tasarım Gıda Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti.nindir.

Birinci Basım: Temmuz 2004

İkinci Basım: Nisan 2007

Teknik Hazırlık: Analiz Basım Yayın

Baskı: Yön Matbaacılık

ISBN: 975-343-396-4

KAYNAK YAYINLARI: 394

ANALİZ BASIM YAYIN TASARIM GIDA

TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.

Meşrutiyet Cad. Kardeşler Han No: 12/3

34430 Galatasaray-İstanbul

web adresi: www.kaynakyayinlari.com

e-posta: iletisim@kaynakyayinlari.com

Tel: (0212) 252 21 56-99 Faks: (0212) 249 28 92

Hikmet Çiçek

Dr. BAHATTİN ŞAKİR

İttihat ve Terakki’den Teşkilatı Mahsusa’ya

Bir Türk Jakobeni

Sevgili çocuklarım

İpek, Mert ve Halil’e...

Kim Kaldı?

silah atılmıyor

güvercin şakırtısıdır

şafakta yaldızlanan

şadırvanda su

ıhlamurlarda ezan

görkemli bir namaz uğultusu

heyhat

hamzabey cami-i şerif’inden kim kaldı

kim kaldı eski selanik’ten

laternalar sustu

sürahiler tenha

tek kibrit çakılmıyor

kim kaldı ittihat ve terakki’den

Jön Türkler ki – ‘hariçten

evrak-ı muzırra celbederlerdi’ –

fedailer ki barut öksürürler

sakal tıraşları mavi

kırmızı bıyıkları biber

Attilâ İlhan

ÖNSÖZ

Bahattin Şakir, İttihat ve Terakki’nin en önemli üyelerinden, daha doğrusu önderlerinden biriydi. Hikmet Çiçek onun hakkında bir inceleme ortaya koyarak yakın tarihimize önemli bir katkı yapmış oluyor. Kendisine teşekkür borçluyuz.

Ben burada İttihat ve Terakki üzerine bazı noktaları belirtmek istiyorum. Bunlardan ilki, İttihat ve Terakki’nin çok kötülenmiş olduğudur. İttihat ve Terakki’nin hiç dostu yok gibidir.

II. Abdülhamit’i tahttan indirdiği, daha genel olarak da Meşrutiyeti getirerek Saray’ın yetkilerini, gücünü sınırlamış olduğu için, saltanat yanlıları, daha genel olarak ağalık ve şeyhlik düzeni (feodalizm) yanlıları İttihat ve Terakki’ye düşmandır. 1926’da kimi eski İttihatçılar Atatürk’e karşı İzmir’de başarısız bir suikast düzenledikleri için, Atatürkçüler de İttihat ve Terakki’yi sevmezler. Atatürk’ün canına kastetmenin çok büyük bir alçaklık, çok büyük bir hainlik olduğu kuşkusuzdur. Bununla birlikte, suikastçıların ne ölçüde İttihat ve Terakki’yi temsil ettikleri, yani suikastın İttihat ve Terakki’ye ne ölçüde mal edilebileceği sorulabilir. Zira İttihat ve Terakki sekiz yıl önce dağıtılmış olan bir kuruluştu. Ayrıca İttihat ve Terakki bir bakıma çok türdeş, bir bakıma da hiç türdeş değildi. Örneğin, Atatürk’ün kendisi ve kimi arkadaşları da bir zamanlar İttihat ve Terakki üyesi olmuşlardı. İttihat ve Terakki’den nefret eden bir başka kesim de “düveli muazzama” (büyük devletler) idi. Bu ülkeler emperyalistti. Osmanlı devleti de emperyalizmin hedefi olan, sömürgeleştirilmek istenen bir ülkeydi. Ayrıca Türklerin oturduğu Osmanlı topraklarının ana bölümleri eski Yunan, eski Roma, eski Hıristiyan toprakları olmak dolayısıyla da bu ülkelerin ilgisini çekiyordu. Çünkü bunların gözünde Türkler sonradan gelmişlerdi, söz konusu toprakların “asli” sahipleri değillerdi. Üstelik Türkler uygarlıktan yoksun, işe yaramaz bir halktı. Dinleri olan İslamiyet ise hiçbir kutsallık taşımayan, Afrika ya da Uzakdoğu dinleri gibi “alakasız” bir dindi. Sonuç olarak, Osmanlı toprakları emperyalistlere ya da “asli sahiplerine” verilmeliydi. Batı‘nın tavrı buna göre programlanmıştı. Ünlü “Şark meselesi”, bu programın nasıl gerçekleştirilebileceğine dairdi.

Büyük devletler ve onların kamuoyu İttihat ve Terakki’den nefret ediyorlardı; çünkü İttihat ve Terakki, çağcıllığın temsilcisi olarak, “hasta adam” ilan edilmiş bulunan Osmanlı devletini ayağa kaldırmak iddiasını taşıyordu. Oysa Osmanlı devletinin ayağa kalkması demek, Batılıların bu ülke üzerindeki emperyalist emellerinin sonu demekti. İttihat ve Terakki’yi sevmemeleri bundan ötürüydü. Düveli muazzamanın İttihat ve Terakki’ye karşı nefretinin derecesi konusunda günümüz okuyucularına bir fikir verebilmek için bunun bir çeşit “Saddamlaştırma” olduğunu söyleyebiliriz.

İttihat ve Terakki İkinci Cumhuriyetçilerin de nefretini kazanmış bulunuyor. Bunlar, “tepeden inmeciliğe”, askercil düzenlere, genel olarak devrime karşı “demokrasi” ve evrimden yana oldukları için, Atatürk Devrimi‘ne karşı oldukları gibi, aynı nedenlerle İttihatçılara da karşıdırlar. Örneğin, Ahmet Altan, romanlarında onları gaddar, acımasız, insanlık dışı kişiler olarak sunar.

***

İttihat ve Terakki’nin temel özelliklerine de değinelim. İttihat ve Terakki, “mekteplilerin” siyasal örgütüydü. Sözü edilen mektepler 1827’de açılan Tıbbiye, 1834’te açılan Harbiye ve 1859’da açılan Mülkiye’dir. Bu okullarda ilk kez “çokça” denebilecek sayıda, düzenli olarak “yeni adamlar” yetişmeye başladı. Yeni adam demek, çağcıl (modern) adam demekti. Yani, ortaçağcıl olmayan, özgür kafalı insanlar. Bu insanlar, böyle bir dönüşümden sonra topluma bir ölçüde yabancılaşmış oluyorlardı. Başta onları yetiştiren devlet, kendilerini bağrına basmıyordu. Fakat devlet (padişahlık) onlara gereksinimi olduğunu bildiği için, yine de onları yetiştirmek, yetişince onlara belirli görevler vermek zorunluluğunu duyuyordu. Çünkü batmakta olan imparatorluğun ancak onların çalışmalarıyla ayakta kalabileceğinin farkındaydı. Devlet, “kerhen” de olsa, onlara tahammül etmek durumundaydı.

Örneğin, II. Abdülhamit zamanında Harbiye’den pek çok subay yetişti. Ama bunlar genellikle İstanbul’dan uzaktaki görevlere atanıyorlardı. Ne olur, ne olmaz diye... Abdülhamit’in yeğlediği subaylar alaylı subaylardı. Bunlar akıllı ve becerikli erlerin önce onbaşı, sonra çavuş, sonra da subay olmalarıyla “devşirilirdi”. Paşalığa kadar yükseldikleri halde okuryazarlıkları bile kuşkulu olabilen alaylı subaylar, Padişahın lütfuyla o mevkilere gelmiş oldukları için, mekteplilere göre çok daha sadık oluyorlardı. Abdülhamit gibi zeki bir hükümdarın mekteplilerin daha iyi asker olduklarını bilmemesi olanaksızdı. Ama mektepli subaylar genellikle Rumeli’ye atanıyorlardı. Böylece hem Rumeli’deki çetelerle daha etkili mücadele edilmiş oluyordu, hem de Padişaha zarar veremeyecek bir mesafede tutulmuş bulunuyorlardı.

Böyle bir durumda kurulan İttihat ve Terakki, mekteplilerin siyasal örgütü oluyordu. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı, aynı zamanda mekteplilerin zaferi demekti. En kısa sürede ordudaki alaylı subaylar tasfiye edildiler. Ordu artık tümüyle mekteplilerin elindeydi. Sivil bürokraside de, o denli hızlı olmamakla birlikte, alaylıların tasfiye edildiklerini görüyoruz. 31 Mart Olayı’nda, isyancı askerlerin mektepli avına çıkmaları boşuna değildi.

***

İttihat ve Terakki’nin dikkat çeken bir özelliği de yıldırı (tedhiş, terör) yöntemlerini kullanmasıydı. Yasadışı gizli bir devrim örgütüyken adam öldürmesine pek şaşılamazsa da, Hürriyet’in ilanından sonra da bu yöntemi sürdürmesi tuhaf görünebilir. Gerçekten de 1908, 1909, 1910, 1911 yıllarında İttihat ve Terakki kendince zararlı gördüğü birer kişiyi öldürtmüştür. Acaba neden? Bunun nedeni şuydu: 1913’e kadar İttihat ve Terakki tam iktidar olamadı. Yani, İttihatçı olmayan paşalar sadrazam oluyordu. Ancak bazı bakanlıkları İttihatçılar üstlenebiliyorlardı. İttihat ve Terakki “yap” ya da “yapma” tarzında yönergeler veriyordu (denetleme iktidarı), ama bunların ne ölçüde, nasıl uygulanabildiğini, hatta bazen uygulanıp uygulanmadığını doğru dürüst denetleyecek durumda değildi. Demek ki, kendini (haklı olarak) iktidarda görmediği ve devrimci bir örgüt olduğu için, yıldırı yöntemine başvuruyordu. Bir de şunu belirtmek gerekir ki, yıldırı yöntemlerine başvuranlar, kendilerine güvenemedikleri için, zayıf oldukları için, insanları ürküterek amaçlarına ulaşmak isteyenlerdir. Nitekim İttihat ve Terakki, tam iktidar olduğu 1913’ten itibaren yıldırı yöntemlerine başvurmayı gerekli görmemiştir.

Şiddet yöntemlerinden söz açılmışken, Ermeni tehcirinden söz edilebilir. Tehcir, savaş sırasında isyan, düşmanla birlik olma gibi davranışlar dolayısıyla yapılmıştır. Herhangi bir devletin, benzer bir durumda bu önleme başvurması onun meşru hakkıdır. Kötü olan, tehcir sırasındaki ölümlerdir. Bunların birçoğu, Doğu Anadolu’da ulaşım araçlarının yokluğundan kaynaklanmıştır. Soykırım söz konusu olsaydı, tehcir sonucunda o kadar çok Ermeni sağ kalamazdı denebilir. Bugün Avrupa ve Amerika’daki Ermenilerin çoğu tehcirde sağ kalanların torunlarıdır.

***

İttihat ve Terakki’nin ilginç bir yönü, örgüt içi demokrasi uygulamasıydı. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ülkenin çoğu yerlerini kapsayan geniş bir örgütü vardı. Her yıl örgütün Umumi Kongresi yapılıyor, burada Kongre dışındaki yetkili organ olan Merkezi Umumi seçiliyordu. Uzun süre İttihat ve Terakki’de başkanlık mevkii yoktu. Kâtibi Umumi vardı, ama o da “lider” konumunda değildi. Şevket Süreyya Aydemir’in deyişiyle “tek adam” yoktu İttihat ve Terakki’de. Ortaklaşa önderlik (kolektif liderlik) söz konusuydu. Talat ve Enver, partinin sivrilen adlarıydı, ama umumi kongrelerin, Merkezi Umumi’nin önemi hiç azalmadı denebilir. Oysa günümüzdeki büyük partilerde genellikle önder her şeydir. Kongreler ne siyaset, ideoloji, program belirlemede, ne de önder belirlemede fazla bir ağırlığı olmayan kuruluşlardır. Kongrelerin heyecanlı, ilginç yönü, Merkez Yönetim Kurulu üyelerinin belirlenmesinde ortaya çıkmaktadır. Ama bu, belirlenen kurulun herhangi bir ağırlığı olduğu anlamına gelmemektedir. Kısaca, İttihat ve Terakki’de parti içi demokrasi bugünkü partilerimizden çok daha ileri derecedeydi.

İttihat ve Terakki bu özelliğini neye borçluydu? Sanırım bu, seçkin, okumuş üyelerden oluşmasının bir sonucuydu. Oysa bugünkü partilerimiz genellikle rastgele, “sokaktan” üye toplayan örgütlerdir. Demek ki, parti içi demokrasi üye niteliğiyle yakın ilgilidir. Rastgele (“naylon”) üyeleri olan partilerde bu üyelerin katılımı, katkısı olmamakta (belki olmaması gereklidir), dolayısıyla parti içi demokrasi oluşamamaktadır. Sözü edilen üyeler “delege ağalarının” piyonları olma işlevini yerine getirmektedirler.

Sonuç olarak Atatürk’ün İttihatçılar konusunda Mütareke İstanbul’unda iken İngiliz Rahip Frew’ya (Fru) söylediklerini anımsatmak uygun olabilir. (Falih Rıfkı Atay’ın 1926’da Atatürk’ten kaydettiği anılar.) Frew o dönemde Mustafa Kemal’le bir salonda karşılaşır. Frew ona öncelikle İttihat ve Terakki’nin “cinayetlerini” kabul etmesi koşulunu öne sürer. Mustafa Kemal’in yanıtı ilginçtir. “İttihat ve Terakki’nin birçok kusur ve yanlışları olabilir. Fakat ‘vatanperver’ bir kuruluştur.” Kendisi de o kuruluşun içinde başlangıcından çok zaman sonrasına kadar bulunmuştur. Ben de Atatürk gibi düşünüyorum. İttihat ve Terakki’nin günahları, kusurları vardır, fakat onu toptan mahkûm edip silemeyiz.

Sina Akşin

Ankara, 5 Nisan 2004

GİRİŞ

Doktor Bahattin Şakir ya da yakın arkadaşlarının deyişiyle “Baha Bey”, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin en önemli liderlerindendir. İttihat ve Terakki içindeki ünlü “doktorlar grubu”nun (Doktor Nâzım, Doktor Bahattin Şakir, Doktor Rusuhi) üç önemli ismindendir. Cemiyetin Türkçü-Turancı kanadındandır. Bir ideolog olmaktan çok, örgütçü kimliğiyle öne çıkmıştır. İttihat ve Terakki’nin kâtibi mesullerindendir. Kâtibi mesul, cemiyetin en önemli görevlerindendir, en güvenilir kişiler arasından seçilir. Tarık Zafer Tunaya, Katibi Mesulleri “İttihatçılığın taşıyıcıları” ve “Cemiyet’in enerji kaynağı” olarak niteler. Devrimden sonra ne mebus ne de nazır olmuştur. Sürekli olarak cemiyetin iç örgütünde çalışmıştır. Teşkilatı Mahsusa’nın kurucularından ve siyasi bölüm şefidir.

İttihat ve Terakki, Teşkilatı Mahsusa ya da Ermeni sorunu ve Tehcir Kanunu ile ilgili neredeyse tüm kitaplarda, Bahattin Şakir’den olumlu ya da olumsuz mutlaka söz edilir. Ancak bu seçkin devrimcinin hayatını bütünüyle anlatan bir kitap yoktur.

Bahattin Şakir’in hayattaki tek akrabası olan Sayın Gülseren Yalter Hanımefendi’yi tanımam, bu çalışmaya büyük teşvik ve gayret vermiştir. Bu kitapta kullandığımız bazı fotoğraflar da Gülseren Yalter’den alınmıştır.

Bahattin Şakir’den günümüze kalan en önemli belge, 1934 yılında Milliyet gazetesinde yayımlanan bir yazı dizisidir.1

1 Arif Cemil, Milliyet, “Tarihi Tefrika-İttihat ve Terakki, Bahaeddin Şakir Bey’in Bıraktığı Vesikalara Göre”, 4 Nisan 1934-31 Aralık 1934. (Yazı dizisi, Erzurum Üniversitesi Arş. Gör. Erdal Aydoğan ve Arş. Gör. İsmail Eyyüpoğlu tarafından kitap haline getirildi [Alternatif Yayınları, Ankara, Şubat 2004]. Ancak, yazarlar yazı dizisini “A.C. isimli bir yazarın” hazırladığını belirtmektedirler. Yazı dizisinde “A.C.” rumuzunu kullanan yazar Arif Cemil [Denker]’dir. Arif Cemil, yazı dizisinde kullandığı belgeleri Doktor Bahattin Şakir’in ailesinden almıştır. Ayrıca kitabın Sunuş’unda Bahattin Şakir’in İstanbul’da doğduğu bilgisi de doğru değildir.)

Doktor Bahattin Şakir, büyük bir devrimcidir. Cemiyete üye olduğu günden 17 Nisan 1922 günü Almanya’da Ermeni kurşunlarıyla son nefesini verdiği ana kadar hayatını vatanına ve cemiyete adamıştır. Hüseyin Cahit Yalçın, “Onunla tanıştıkça zihnimdeki ‘jacobin’ kavramına maddi bir sima verebiliyordum” der. “Jakoben” deyince Bahattin Şakir’in yüzü akla gelir.

Prof. Dr. Halil Berktay ise, Dr. Bahattin Şakir’i gladyo tetikçileri Abdullah Çatlı’larla, Yeşil’lerle bir tutuyor ve şunları söylüyor:

“... Susurluk ile Hizbullah’ın bir karışımı olarak alın Teşkilatı Mahsusa’yı. Enver, Cemal ve Talat’a bağlı çalışan Teşkilatı Mahsusa’nın adamı Bahaittin Şakir’in bölgede özel ölüm timleri, fedailer organize ettiği anlaşılıyor. Bunların bir kısmı bu amaçla hapishanelerden çıkartılan ipten kurtulmuş mahkûmlardır. Bakın, bu olayı (sözde Ermeni katliamı - H.Ç.) kimler yaptı biliyor musunuz? Bugünün Yeşil’leri, Abdullah Çatlı’ları ve Hizbullahçıları yaptı. Olay bu kadar basit ve nettir. Bahaittin o günün tipik bir Yeşil’i ya da Çatlı’sıdır.”2

2 Radikal, 9 Ekim 2000, Neşe Düzel’in Halil Berktay ile yaptığı söyleşi.

Bu büyük bir yalandır. Devrimci olduğu yıllarda Jön Türk Fuat Köprülü’ye hayranlık kitapları yazan Halil Berktay, şimdi, Jön Türklerin devrimci örgütü Teşkilatı Mahsusa’yı ve liderlerini Abdullah Çatlı’ların atası ilan edebiliyor. Jön Türklerin hedef alınması anlamlıdır, çünkü devrimciliğimizin köklerinde Jön Türkler vardır. Türkiye’nin 150 yıllık milli demokratik devrimi, Genç Osmanlılarla, Jön Türklerle, Bahattin Şakir’lerle başlıyor. Geçmişi olmayanın geleceği de olamaz.

Son dönemde medyada Jön Türklere ve özellikle İttihatçılara yönelik bir saldırı ve karalama kampanyası sürüyor. Bu kampanyada esas olarak İttihat ve Terakki Cemiyeti ile Teşkilatı Mahsusa hedef alınıyor. Jön Türklerin düşünce ve eylemlerini hedef alanlar, elbette soyut bir tarih tartışması yapmıyorlar. Türkiye’nin bütün devrimci birikimini “derin devlet” torbasına dolduruyorlar. “Resmî tarihe” karşı çıkma iddiasıyla tarih tersyüz ediliyor, çarpıtılıyor. Sanal ve yalan bir tarih yaratmaya ve geçmişimizi yok etmeye, unutturmaya çalışıyorlar.

Halil Berktay’ın, İttihat ve Terakki ile Teşkilatı Mahsusa’nın en önemli isimlerinden olan Dr. Bahattin Şakir’i gladyo tetikçileri Abdullah Çatlı’larla, Yeşil’lerle bir tutması bu yüzdendir.

Sözde Ermeni soykırımının başlıca sorumlusu olarak İttihat ve Terakki’nin önderlerinin suçlanması, Kurtuluş Savaşı’nın “etnik temizlik süreci” olarak nitelenmesi de bu nedenledir.

31 Mart gerici ayaklanmasının “28 Şubat’la aynı şey” olduğunu iddia etmeleri de aynı kampanyanın bir parçasıdır.

Batıcı aydınlar, Jön Türk düşmanı olduklarını gizlemiyorlar. Jakoben olan her şeye karşıdırlar. Türkiye tarihinin devrimci birikimi ve geleneği, onlar için kurtulunması gereken ağır bir yük gibidir.

Teşkilatı Mahsusa’nın kuruluşu, programı ve faaliyetlerine bakıldığında, bu örgütün “Ermeni katliamı yapmak için kurulmuş bir örgüt” olduğu iddiasının tam bir imalat olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu kitapta ele alacağımız gibi, Teşkilatı Mahsusa’nın kuruluşunun ve bu örgütten beklenen amacın sözde soykırımla hiçbir ilgisi yoktur.

Mahkûmlardan oluşan taburların “Ermenileri katletmek için” kurulduğu da doğru değildir. Mahkûmların askere alınmasıyla ilgili ilk kanun 1913 yılında çıkarılmıştır. Yasanın adı, “Dar-ül harbe gidecek eşhas hakkındaki takibat ve mücazatın teciline dair kanunı muvakkat”tır. Bu birlikler ilk kez Balkan Savaşı’nda denenmiştir. Kaldı ki, İkinci Dünya Savaşı’nda Sovyetler Birliği’nde olduğu gibi, Hitler ordularına karşı vatan savunması yapan çok sayıda ülkede, ihtiyaç duyulduğunda mahkûmlardan oluşan askerî birlikler kullanılmıştır.

Bu kitap İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ya da Teşkilatı Mahsusa’nın tarihi değildir. Doktor Bahattin Şakir’le ilgili olduğu oranda bu örgütlere yer verilmiştir. Ancak unutulmamalı ki, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Merkezi Umumi Üyesi, Kâtibi Umumisi ve Teşkilatı Mahsusa’nın kurucularından olan Bahattin3 Bey’in neredeyse tüm yaşamı bu örgütlerle iç içe geçmiştir. Dr. Bahattin Şakir’in yaşayan tek akrabası Gülseren Yalter Hanım ile Mayıs 2002’de İstanbul Bebek’te birkaç kez görüştüm. Bahattin Şakir, Gülseren Yalter doğmadan ölmüş. Gülseren Hanım, Doktor Bahattin Şakir’i, annesi ve teyzesinin anlattıklarıyla şöyle anımsıyor:

3 Osmanlıcadan Latin harflerine geçiş sırasında yaşanan sorunlardan biri de özel isimlerin neredeyse her kitapta farklı biçimde yazılmasıdır. Bahattin Şakir’in adının Bahaeddin, Bahaddin, Bahaittin, Bahaettin biçiminde yazıldığı görülmektedir. Örnek vermek gerekirse Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler adlı kitabında “Doktor Bahaeddin”, Hüseyin Cahit Yalçın İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları kitabında “Doktor Bahaettin”, Prof. Dr. Arslan Terzioğlu “Bahaddin”, Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler’inde “Bahaeddin”, Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler’de “Bahattin”, Meydan Larousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi “Bahaittin” demektedir. Alıntılar yaparken metindeki asıllarını tercih ettik. Ancak bugün kullandığımız Türkçeye uygun olduğu için kitapta “Bahattin” demeyi uygun bulduk.

“Bahattin Şakir, teyzem Cenan Hanım’ın kocasıydı. Parayla pulla ilgisi yoktu. Evlerindeki bütün eşyaları teyzem getirmişti, ölen eski kocası Tahir Paşa’dan biraz parası vardı. Annemden duydum, Bahattin Şakir evde sigarasının külünü halıya silkelediğinde teyzem kızarmış, Baha Bey de ‘Bir şey olmaz, kül antiseptiktir’ dermiş!

“Oğulları babalarına kırgın öldüler. Onun, kendileriyle ilgilenen iyi bir baba olmadığını düşünüyorlardı. Oysa Bahattin Şakir’in dünyası yalnızca bir eve sığmayacak kadar büyüktü. Atatürk, Bahattin Şakir Bey’in ölümünden sonra teyzeme ev verdi, çocuklarını okuttu. ‘Atatürk, ölmüş İttihatçıları çok sever’ derdi annem!

“Dr. Bahattin Şakir Paris’te iken parasız kalır. Bu dönemde Selanik’te olan Mustafa Kemal’la yazışırlar. Mustafa Kemal, durumuna üzüldüğünü yazar. ‘Gelince ilk elinizi öpecek olan benim’ diyor, Mustafa Kemal. Bu mektubun Cemal Kutay’da olduğunu söylediler, doğru mu bilmiyorum.

“Bahattin Bey’in vurulduğu gün annem Mihriban Hanım trenle Berlin’e gidiyormuş. Olayı Alman gazetelerinden öğrenmiş. Gazetelerde Cemal Azmi Bey’in fotoğrafını görmüş. Annem, Cenan teyzemin evine bir tek Alman’ın taziyeye gelmediğini söylerdi.

“Talat Paşa’nın hanımı Hayriye Hanım, sık sık teyzemin ziyaretine gelirdi. Talat Paşa’nın ölüm yıldönümlerinde Hürriyeti Ebediye anıtına gidilirdi. Talat Paşa’nın çocuğu olmadı. Hayriye Hanım sonradan evlendi, iki çocuğu oldu. Murat Bardakçı ‘Talat Paşa’nın oğulları’ diye yazdı, ama bu doğru değildi. Hayriye Hanım, Talat Paşa’nın ölüm yıldönümlerinde çocuklarına ‘Haydin, babanıza gideceğiz’ derdi. Hüsrev Gerede Caddesi Gözen Apartmanı’nda otururdu Hayriye Hanımefendi. Bu evi de Atatürk vermişti. Bu eve sık sık gittiğimizi hatırlarım.

“Bahattin Şakir Bey vurulduğunda cebinden oğullarının fotoğrafları çıktı. O fotoğraflar bendedir. Celasin öleli 20 yıl oldu.

“Dr. Bahattin Şakir’in adı Celal Bayar’ın anılarında da geçer. Annem, ‘Bayar, Bahattin Şakir’in çömeziydi’ derdi.4 Annem, bir gün güç durumda kalmış, o sırada Bayar Yalova’daymış. Yıl 1938. Bayar, Bahattin Şakir’in yakını diye annemle konuşmayı kabul etmemiş, korkmuş, bir zarfın içine 150 lira koyarak göndermiş.

4 Sözü edilen kişi Bahattin Şakir değil, fakat Doktor Nâzım Bey olabilir. Doktor Nâzım Bey, 1907’den Meşrutiyet’in ilanına kadar illegal olarak İzmir’de faaliyet göstermiştir. Bu dönemde Celal Bayar da İzmir’de faal bir ittihatçıdır. 1913 yılında Dr. Nâzım, Celal Bayar ile birlikte İzmir’de Halka Doğru gazetesini (toplam 52 sayı) çıkardılar. Gazetenin Müdürü Celal Sahir Bey’di. Celal Sahir (Erozan), daha sonradan Halkevleri’nin ünlü dergisi Ülkü’nün de müdürlüğünü yaptı.

“Cenan Hanımefendi 1938 yılında Etfal Hastanesi’nde kanserden öldü. Ailenin Emniyet Sandığı’na borcu vardı. Ev hemen satıldı, 16 bin liraya elden çıkarıldı. Şimdi Ermeni Okulu orası.

“Oğlu Alp Baha Erk, Galatasaray’ı bitirdi, üniversiteye gitmedi, çalışmak zorunda kaldı. O da Ankara’da öldü. Alp’in 1964 yılında çektirdiği bir fotoğrafı var, anneme (teyzesine) göndermiş. Celasin Almanya’da Köln’de öldü. Erk soyadını teyzeme Atatürk verdi. Teyzem sormuş ‘Ne olsun?’ diye, Atatürk de ‘Erk’ olsun demiş.”

BİRİNCİ BÖLÜM - BİR KOMİTACI DOĞUYOR

“her gün biraz daha yalnız robespierre

ve fransa biraz uğultulu

yalnızdır akşamı yok edilen bir subay

bilinmez ürkütülmüş atları ne çok sevdiği

her yalnızlık biraz ihtilâl.

çok şeyleri kadınlar için yaptım, kadınlar

onlar ki yokmuşum gibi sevdiler beni

beğenmek, beğenilmek gibi ayrı kaldılar

bir gün de akşamdı, ben o akşamı hiç unutmam

her sessizlik biraz ihtilâl.

işte bir tanrı evi, kimler ki geçerken uğruyorlar

sonra çılgınlar gibi kalabalığa

belki de yarı kalmış bir sevgiye koşuyorlar

belki de her boyun eğdikleri, her diz çöküş

yavaşça bir ihtilâl.”

Edip Cansever

İnkılapçı Fikirlerle İlk Temas

Bahattin Şakir, 1870 yılında Bulgaristan’ın İslimiye kasabasında doğdu.1 Babası tüccar Abdullah Efendi’dir. Aile İstanbul’a göç ettikten sonra 1896’da Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’yi Tabib Yüzbaşı olarak bitirdi.

1 Prof. Dr. Arslan Terzioğlu, Bahattin Şakir’in Berlin’deki mezar taşında doğum tarihi olarak 1878 yazdığını, ancak Tıbbiye’den mezuniyet tarihinin Miratı Mektebi Tıbbiye’de 1896 (1312) olarak gösterildiğini, dolayısıyla 18 yaşında Tıbbiye’den mezun olamayacağına göre bu tarihin yanlış olduğunu belirtmektedir. Bkz. Prof. Dr. Arslan Terzioğlu, “Yerli ve Yabancı Kaynaklar Işığında Dr. Bahaddin Şakir’in Berlin’de Öldürülmesi ve Ermeni Tehciri Meselesi”, Talat Paşa’nın Ölümünün 81. Yıldönümünde Uluslararası Teröre Bir Bakış Sempozyumu’na sunulan bildiri, 15 Mart 2002, İstanbul.

Bahattin Şakir, 1900 yılında Mektebi Tıbbiyei Şahane’ye tıbbi kanunu müderris muavini (doçent) olarak tayin edildi. Bir yıl sonra bu görevine ek olarak Şehzade Yusuf İzzettin Efendi’nin özel hekimi oldu. Şehzade Yusuf İzzettin Efendi son derece kuruntulu bir kişiliğe sahipti. Sürekli öldürüleceği kaygısını taşıyordu. Sarayı, Abdülhamit’in hafiyeleri tarafından gözetim altında tutuluyordu. Dr. Bahattin Şakir, “Abdülhamit devrinde böyle bir vazifenin pek tehlikeli bir şey olacağını bildiği halde bu teklifi kabul etmişti. Çünkü müstakbel padişahı meşrutiyete hazırlamak istiyordu.”2

2 “Tarihi Tefrika: Bahaeddin Şakir Bey’in Bıraktığı Vesikalara Göre İttihat ve Terakki”, Milliyet yazı dizisi, 10 Nisan 1934.

Abdülhamit’in Tüfekçibaşısı Arnavut Tahir Paşa’dır. Yıldız Sarayı’nın korunması da Tahir Paşa’ya bağlı Arnavut askerler tarafından yapılır. Bahattin Şakir, daha önce hekim olarak tedavisine çağrıldığı Tahir Paşa’nın eşi Cenan Hanımefendi’ye âşık olur. Bahattin Şakir’in Erzincan’a sürgün edilmesine bu aşkın neden olduğunu ileri sürenler de vardır.3

3 Bahattin Şakir, Tahir Paşa’nın ölümünden sonra Cenan Hanım’la evlenecek, iki oğlu olacak ve adlarını (Alp ve Celasin) yakın arkadaşı Ziya Gökalp koyacaktır.

Yahya Kemal, Bahattin Şakir’in sürgün edilmesini şöyle anlatır:

“Doktor Bahaeddin, İstanbul’da iken, Ahmet Celaleddin Paşa’nın Nişantaşı’ndaki konağına devam edermiş; aynı zamanda Arnavut Tahir Paşa’nın zevcesi olan İstanbullu bir hanımla aşk ve alaka münasebetlerinde bulunurmuş; bu yüzden silahşor Arnavutların Küçük Çamlıca’da bir tecavüzüne maruz kalmış; onlar tarafından sopalarla dövülmüş; bu maceranın bir neticesi olarak, aynı zamanda da Ahmet Celaleddin Paşa konağının bir müdavimi olmak şaibesiyle damgalanarak tutuklanmış, Erzincan’a sürülmüş; oradan Mısır’a kaçmış Ahmet Celaleddin Paşa’ya iltihak etmiş; nihayet onunla Paris’e gelmiş.”4

4 Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul, 1986.

Ahmet Bedevi Kuran da, Bahattin Şakir’in sürgün edilmesini daha üstü örtülü biçimde fakat aynı gerekçeyle açıklar. “Doktor Bahaeddin Şakir Bey, Saray bendegânından Tahir Paşa’ya ait bir meseleden dolayı Erzincan’a sürülmüştü. Oradan Mısır’a kaçmış ve daha sonra Paris’e gelmiştir.”5

5 Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2000.

Erzincan’a Sürgün

Sürgünün nedenini yukarıdaki gerekçe ile açıklamak mümkün görülmemektedir. Başka kaynaklarda böyle bir iddia yoktur. Tam tersine, Doktor Bahattin Şakir, Paris merkezli cemiyetin İstanbul’daki “en faal üyesi”dir. Bu dönemde Paris’le gizli yazışmakta ve inkılapçı düşüncelerinden dolayı Abdülhamit’in hafiyeleri tarafından izlenmektedir.

“1904-1905 senelerinde Paris’te cemiyetin haberleşme işlerini Sami Paşazade Sezai Bey üstlenmişti... Cemiyetin İstanbul’daki üyeleri arasında en faal olanı Doktor Bahattin Şakir Bey’di. Bahattin Şakir Bey o esnada Şehzade Yusuf İzzettin Efendi’nin hususi tabibi olduğundan, onun sarayına sık sık gidip geliyor ve Yusuf İzzettin Efendi’nin arada sırada cemiyete nakden yardımını da temine muvaffak oluyordu.”6

6 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 20 Haziran 1934.

“Doktor Bahattin Şakir Bey’in hususi tabip sıfatı ile daima Çamlıca’da Yusuf İzzettin Efendi’nin dairesine girip çıkması Abdülhamit casuslarının o kadar nazarı dikkatini çekmişti ki, Doktor nihayet bir gün tutuklanarak Bekirağa bölüğüne atılmış ve oradan Erzincan’a sürülmüştü.”7

7 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 16 Mayıs 1934.

Doktor Bahattin Şakir, 1905 Temmuz ayının ilk günlerinde Yusuf İzzettin Efendi’nin Çamlıca’daki köşkünden çıkıp Üsküdar’a doğru yürürken kendisini izleyen Abdülhamit’in hafiyeleri tarafından yakalanır. Yakalanmadan önce, Avrupa’dan gelen mektupları imha etmeyi başarır. Bekirağa Bölüğü’nde iki gün tutuklu kaldıktan sonra bir vapurla Trabzon’a, oradan da Erzincan’a gönderilir.

Doktor Baha Bey’in sürgünü Mısır ve Paris’te hemen duyulur ve büyük üzüntü ile karşılanır. Doktor’u çok seven Ahmet Celalettin Paşa, onun Erzincan’dan kurtarılması için Trabzon’daki Terakki ve İttihat mensupları ile temasa geçer. Ahmet Rıza Bey de Doktor’un hangi nedenden dolayı yakalandığını araştırır. Yakalanmanın nedenini, Doktor’un, Paris’e gönderdiği para yardımının Şûrayı Ümmet gazetesinde yayımlanmasına atfeder. Ahmet Rıza Bey, 15 Temmuz 1905 tarihli mektubunda şöyle demektedir:

“Korktuğum çıktı. Gelen Fransızca bir mektupta Doktor’un tutuklandığı ve Erzincan’a sürüldüğü bildiriliyor.

“Buna, paranın Şûrayı Ümmet’te ilanından başka bir sebep aramak hatadır. İki bin frankın Paris’e hangi vasıta ile gönderildiği araştırılmış, meydana çıkarılmıştır. Ben bu fikirde –on beş senelik tecrübem üzerine– ısrar edecek olursam bana müstebit deniliyor. Fakat vukuat nasılsa daima beni tasdik ediyor. Gazeteye bir şey yazılmamasını iki defa söylemiştim.

“Bundan sonra artık büsbütün müstebitçe hareket edeceğim. Arkadaşlarımın bana emniyetleri varsa beraber çalışırlar, yoksa ben yine mesleğimde yalnız devam eder giderim.”8

8 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 23 Haziran 1934.

Firar

Cemiyetin Trabzon örgütü Doktor’u kurtarmak için hemen hazırlıklara girişir; 1905 Eylül ayında harekete geçilir. Bahattin Şakir Erzincan’dan kaçar, günlerce süren bir yolculuktan sonra atlı bir araba ile Trabzon’a gelir, burada arkadaşları tarafından gizlenir. Doktor, İmeretie adındaki bir Fransız vapuruna bindirilecektir. Vapurun kaptanı Mösyö Boulle birkaç yıl önce de Damat Mahmut Paşa ile oğulları Sabahattin ve Lütfullah Beyleri İstanbul’dan kaçırmıştır. Hareket günü geldiğinde Doktor bir sandalla vapura götürülür. Güvenliği için yanına bir başka cemiyet mensubu da biner. Bahattin Şakir vapurda Batum’dan binen bir Fransız gibi hareket edecek, başına fes giymeyecek, Türkçe konuşmayacak ve kimseye görünmemeye çalışacaktır.

Doktor Bahattin Şakir kendisine ait eşyayı kamaraya bırakmaz, kaptana teslim eder. Kamarota beş lira bahşiş vererek, soran olursa Batum’dan bindiğini söylemesini ister. Vapur İstanbul’dan geçecektir ve Abdülhamit’in hafiyeleri her yerde kol gezmektedir. Nitekim vapurda ünlü hafiyelerden “Mösyö Mehmet Ziya” bulunmaktadır. Hafiye, Doktor’dan kuşkulanır ve bir adamı vasıtasıyla kamarasını araştırır, bir şey bulamaz. Ancak Doktor’un Batum’dan değil, Trabzon’dan bindiği açığa çıkar. Ayrıca kamarasında Türkçe mektup yazarken görülmüştür! Doktor Bahattin Şakir’in firarda olduğu artık anlaşılmıştır. Vapur İstanbul’a yanaşınca hafiye doğruca Zaptiye Nazırı’na giderek durumu ihbar eder. Zaptiye Nazırı Sadettin Paşa, bir nizamiye kaymakamını vapura göndererek Doktor’u dışarı çıkarmak için uğraşır. Baha Bey karaya çıkmayı reddeder, Kaptan Boulle de Doktor’u teslim etmez. Zaptiye Nazırı’nın Fransız Sefareti’ne başvurusundan da bir sonuç çıkmaz; vapur, içinde Bahattin Şakir, İstanbul’dan Marsilya’ya doğru hareket eder.

Daha önce sözünü ettiğimiz “Bahaeddin Şakir Bey’in Bıraktığı Vesikalara Göre İttihat ve Terakki” başlıklı yazı dizisinde, Dr. Bahattin Bey’in, firarından sonra doğrudan Fransa’ya gittiği belirtilmektedir. Ancak başka kaynaklarda Bahattin Şakir’in önce Mısır’a kaçtığı ve buradan Ahmet Celalettin Paşa’nın maiyetiyle birlikte 1905 yılında Paris’e gittiği ifade edilmektedir.

Paris Günleri Başlıyor

Bahattin Şakir Bey, Marsilya’dan hemen Paris’e geçer. Önce National Otel’e yerleşir, daha sonra ucuz bir pansiyona geçecektir. On beş yıldan beri Paris’te, Cenevre’de, Mısır’da faaliyet gösteren Jön Türkler, Baha Bey’in şahsında “gayet ciddi çalışan, vazifesini bilen ve çalışmaktan yorulmayan kıymetli bir yardımcı” kazanmış oluyorlardı. Bahattin Şakir’in firar öyküsü Le Figaro gazetesinde haber olarak çıkar. Otelden ilk mektubunu Ahmet Celalettin Paşa’nın kâtibi Diran Kelekyan Efendi’ye yazar, kaçışını ayrıntılı anlatır. Kelekyan Efendi, 26 Teşrinievvel (Ekim) 1905 tarihli yanıtında şöyle demektedir:

“Paris’e varışınızı müteakip gönderdiğiniz tafsilatlı mektubu memnuniyetle aldım, teşekkürler ederim... Maceranızı, geçirdiğiniz kazaları okuduğum sırada erliğinizin, yiğitliğinizin yeni baştan hayranı oldum... Galebe çalmanız sizinle beraber bize de büyük bir şereftir.

“Hele Sadettin Paşa haylazının vapura gönderdiği sefire verdiğiniz cevaptan dolayı başkaca tebrike değersiniz; İstanbul’un sahte saray nezaketi hürriyet arayanların işine gelmez. Açık söz lazım; verdiğiniz cevapta: ‘Kanlı padişahın kurduğu zulüm ve istibdat yüzünden kendi memleketimin sularında bir Fransız vapuruna, Fransız bandırasına sığınmaya mecbur olduktan sonra sen kim oluyorsun’ gibi sözler söylenmeli ki, o edepsizler kollarındaki yaldızlı şeritlerle kendilerini aldatmayıp mevkilerini anlasınlar...

“Bundan evvelki posta ile size harçlık olmak üzere bin franklık mandapost9 gönderdim... İsminizi yalnız Doktor Bahaettin diye kullanmayınız, İstanbul’da yaptığınız gibi Dr. Bahaettin Şakir suretinde kullanırsanız daha uygun olur... Bir de mektubunuzu daima taahütlü olarak yollayınız. Çünkü Yıldız usulleri Paris’lere, Kahire’lere kadar sirayet ettirildi. Başkasının mektubunu çalmak, birisinin mektubunu sahte imza koyarak almak meşru işler gibi yapılıyor... Zatıâliniz Avrupa’da ‘elçimiz’ olursunuz. Hem hastanelere devam, hem de siyasiyatla iştigal edersiniz. Yapılacak iş çoktur. Paris’te cidden uğraşan bir elçiye kati lüzum vardır... Avrupa’da gördüğünüz adamların büyük bir kısmı entrika sayesinde yaşar. Bu gibi hokkabazlara karşı mümkün olduğu kadar ihtiyatlı bulununuz.”10

9 Mandapost (Fr. Mandat-poste): Posta havalesi. (Y.N.)

10 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 24 Haziran 1934.

Kelekyan Efendi, Bahattin Şakir’i kendi yanlarına çekmek istemektedir. Mısır ile Paris arasında fikir ayrılıkları vardır. Paris’te bulunan Ahmet Rıza Bey ile Doktor Nâzım Bey, Ahmet Celalettin Paşa’dan farklı düşünmektedirler.11

11 Bu ayrılık ileride daha da büyüyecek, Ahmet Celalettin Paşa, Prens Sabahattin grubuna katılacaktır.

Bahattin Şakir, Paris’te gördüğü duruma şaşırır. Jön Türkler darmadağınık, çeşitli gruplara ayrılmışlardır. Aralarında liderlik kavgası yaşanmaktadır. Bahattin Şakir’in buradan Trabzon’daki kavga arkadaşlarına gönderdiği mektuplarda, yaşadığı hayal kırıklığı ve Ahmet Celalettin Paşa’ya yakınlığı sezilmektedir. Trabzon’dan firarında çok yardımı dokunmuş olan “Mihrabi”, Bahattin Şakir’e yazdığı cevapta, Doktor’un hâlâ Ahmet Rıza Bey’i ziyaret etmemiş olmasına “teessüf” etmektedir. Doktor Bahattin Şakir’in tereddütü kısa sürecek ve Ahmet Rıza Bey’in yanında saf tutacaktır. Ancak Ahmet Celalettin Paşa ile yazışmalarını sürdürecektir. Çünkü Paşa’nın yardımından başka bir geliri yoktur.

İttihatçı Doktorlar

İttihat ve Terakki Cemiyeti, bir anlamda bir “doktorlar örgütü”dür. Cemiyet, tıbbiye, özellikle askerî tıbbiyede çok yaygın örgütlenmiştir.

Askeri Tıbbiye ordunun hekim ihtiyacını karşılamak üzere 2. Mahmut döneminde 1827 yılında kurulmuştur. İlk adı Tıbhanei Amire olan okul, 1836’da Mektebi Tıbbiye, 1839’da da Mektebi Tıbbiyei Adliyei Şahane adını almıştır. İttihat ve Terakki’nin temelleri bu okulda atılmıştır.

“İttihat ve Terakki Cemiyeti, Sultanselim civarında, Çukurbostan’da verilen bir kararla Askeri Tıbbiye Mektebi öğrencilerinden İbrahim Temo, Harputlu Abdullah Cevdet, Kafkasyalı Mehmed Reşid, Bakülü Hüseyinzade Ali ve Diyarbakırlı İshak Sükuti tarafından 1308 (1892) tarihinde kurulmuştur.

“Cemiyeti kurma kararının Demirkapı’daki eski Tıbbiye Mektebi odunluklarında yapılan bir toplantı sırasında verildiği de söz konusudur. Cemiyetin kitabet görevini Şerafettin Mağmumi Bey yapıyordu.”12

12 Kuran, age, s.94.

İttihat ve Terakki’nin seçkin üyeleri arasındaki tıbbiyelilerden bazıları şunlardır: Dr. Nâzım, Dr. Rusuhi, Dr. Bahattin Şakir, Hilali Ahmer Başkanı Dr. Esat Paşa (Işık), Dr. Akil Muhtar, Dr. Tevfik Rüştü (Aras), Dr. Abdülhak Adnan (Adıvar), Dr. İbrahim Tali (Öngören), Dr. Nihat Reşat.13

13 Dr. Bahattin Şakir’le birlikte, Ahmet Celalettin Paşa’nın maiyetinde Paris’e gelen Dr. Nihat Reşat (Belger), Paris’teki bölünme sırasında Prens Sabahattin’in yanında saf tutacak, İttihatçı düşmanlığı onu Mahmut Şevket Paşa’nın suikastına karışmaya kadar götürecektir. Dr. Nihat Reşat 1950’de Demokrat Parti milletvekili olacaktır.

“Tıbbiyelilik bir ruh, bir bilinç ve bir terbiyedir; cehalete, taassuba, geriliğe, yoksulluğa, ezilmişliğe, gericiliğe ve istibdata karşı direniştir, savaşımdır; ‘hürriyet’i aramadır... Mülkiyenin kalıtçısı Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin öğrencileri ve yetişenleri ‘mülkiyeli’ sıfatıyla, Cumhuriyet öncesinde ilerici ve devrimci harekette çok önemli yerleri olmadığı halde, mülkiye ve mülkiyeli ruhunu abartıyla yaşatmak istemektedirler... Oysa bu hareketlerin kaynağı, sahibi ve itici gücü Tıbbiye ve Tıbbiyelilerdir.”14

14 Prof. Dr. Tahir Hatipoğlu, Jön Türklerden Sontürklere Tıbbiyeli, Otopsi Yayınları, İstanbul, 2002.

Kendisi koyu bir İttihatçı düşmanı olan Hasan Amca (Hasan Vasfi) tıbbiyeliler arasında inkılapçı fikirlerin yaygınlığını şöyle açıklar:

“Bu tahsil ne derece karanlık bir muhit ve zaman içinde olursa olsun insanları realiteye daha kuvvetle yaklaştırmak kabiliyetinde idi. Tıp talebesi hakikati sezmekte daha büyük bir ehliyet gösteriyordu.

“Sultan Hamid de bunu çok iyi anlamıştı. Onları daima şüpheli ve itimada layık olmayan bir bakışla görürdü.

“Tıp tahsili, bu maddeye ve realiteye dayanan mevzu, üzerinde çalışanları daha kuvvetle hayalden ayırıyor, hakikate yaklaştırıyor denebilirdi.

“Türk ileri hareketinde en büyük fikir ve hareket adamlarını daha ziyade bu topluluk içinde bulmanın sebebi hiç de aynı olmadığı halde maddi prensiplere dayanan bir fakültenin ihtiva ettiği bütünde aramalı.”15

15 Hasan Amca, Doğmayan Hürriyet, Bir Devrin İçyüzü 1908-1918, Arba Yayınları, İstanbul, 1989.

“Genç, ateşin mizaçlı Tıbbiyelilerden birçokları sürgünlerde çürütülmesine rağmen Tıbbiye’de... serbesti ruhunu, istibdattan nefreti, millet aşkını söndürmeye imkân olamadı.

“Her yerde göklere çıkarılan ‘padişahım çok yaşa’ nidaları Tıbbiye bahçesinde havuzun etrafındaki ağaçların tepesine kadar bile yükselemezdi.

“Selam esnasında dahiliye zabitleri Tıbbiye’yi bu duaya iştirak ettirirlerdi. Fakat bazen bu dua bedduaya dönüşürdü.”16

16 Süleyman Kani İrtem, Yıldız ve Jön Türkler –İttihat-Terakki Cemiyeti ve Gizli Tarihi–, Temel Yayınları, İstanbul, 1999.

“... Askeri Tıbbiye öğrencileriyse, Osmanlı İmparatorluğu’nun düzeniyle okullarında gözlerini açan 19. yüzyıl Avrupa materyalizminin koyduğu eserler arasındaki farkları uzlaştırılmayacak kadar geniş sayıyorlardı. Kendi çevreleriyle yeni keşfettikleri âlem arasındaki kontrast kolayca ‘aktivizme’ kaymalarını sağlayabiliyordu... İttihat ve Terakki’nin en aktivist unsuru ‘fen’ tahsili görenler arasında çıkmıştı.”17

17 Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İletişim Yayınları, İstanbul, 1983.

Müthiş Bir Komitacı Doğuyor

Bahattin Şakir, Paris Tıp Fakültesi’nde Prof. Thoinot ve Prof. Brouardel’in yanında Adli Tıp ve Psikiyatri alanlarında ihtisasını tamamlar. Paris’te Doktor Nâzım’la 1905 yılında tanışacak ve dostlukları ve mücadele arkadaşlıkları ölene kadar sürecektir. Doktor Nâzım’la tanışmasından sonra Bahattin Şakir’in hayatı bütünüyle değişecek, artık tüm yaşamı örgütüyle birlikte geçecektir. Bahattin Şakir’i Bahattin Şakir yapan, Doktor Nâzım’dır.

“Bir insanın diğer bir insanı nasıl değiştirdiğini gözümle gördüm. Bahaeddin Şakir, hafif ruhlu, zendost, eğlencesine düşkün, kumara meraklı, şık, zevk ve hevesine tabi bir adamdı. Nâzım bu adamı tanıdı; ona kendi ihtirasını zerketti; onu kendi tabiatıyla karıştırdı, kısacası ondan bilinen Bahaeddin Şakir’i çıkardı...

“Bahaeddin Şakir, Nâzım’la sıkı dost olduktan sonra göze çarpan bir farkla değişti; lakin böyle değişen bu adam Paris’te uyumuş kalmış olan Genç Türklüğü diriltmeye başladı.

“Doktor Bahaeddin o zaman, hafif, hoş, zevk ve hevesine tabi bir insandı. Bu insanı Doktor Nâzım nasıl değiştirdi, nasıl müthiş bir komitacı etti... Doktor Bahaeddin, Doktor Nâzım’ı tanımasaydı olduğu adam olmaz, gördüğü işleri görmez, uğradığı akıbete uğramaz, o zamandan beri, az kişinin tanıdığı bir doktor olarak bir tarafta yaşardı.”18

18 Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, s.122.

Bahattin Şakir, Nâzım Bey’le Tanışıyor

Dr. Bahattin Şakir’le Dr. Nâzım’ın Paris’te tanışmalarını ve arkadaş olmalarını gene Yahya Kemal’den dinleyelim:

“... 1905’te Paris’e Doktor Bahaeddin namında sarışın, yakışıklı, iyi giyinen, iyi yemeğe, iyi eğlenmeye, kumar oynamaya, kadın takip etmeye düşkün, hafif ruhlu bir zat gelmişti. Ahmet Celaleddin Paşa’nın etrafındandı... Paris’e Ahmet Celaleddin Paşa’nın maiyetinde seyahat etmişti. Kendisiyle iyi görüşüyorduk. Bir gün Doktor Nâzım’a Luxembourg Bahçesi’nin kapısında tesadüf ettim, hiddetli bir tavırla artık benimle görüşemeyeceğini söyledi. Hayretle: Niyçün? dedim. ‘Çünkü Ahmet Celaleddin Paşa’nın peşine takılmış hafiyelerle görüşüyorsun! Geçen gün Doktor Bahaeddin’le gezdiğini gördüm!’ dedi. Nâzım, üzgün ve heyecanlıydı. Doktor Bahaeddin Bey’in iyi, namuslu, dürüst bir adam olduğunu söyledim; inat etti; orada sertçe bir konuşmamız geçti. Birbirimize gücendik ve ayrıldık.

“Bu hadisenin üzerinden iki ay geçti. Luxembourg Bahçesi’nden geçiyordum. Nâzım’ı tam o kavga ettiğimiz yerde, bahçenin kapısı önünde gördüm; yanında Doktor Bahaeddin vardı; hayretle bakıyordum. O gülümsüyordu. Kendisini hayatımda ilk defa bir tezat vaziyetinde görüyordum. Benimle Doktor Bahaeddin’le görüşüyorum diye orada kavga etmişti. Şimdi onunla hem de pek dostane görüşüyordu. Bana nazı geçerdi. Hareketinde yanıldığını söylemeye yanaşmaksızın gönlümü aldı. Barıştık. Aynen naklettiğim bu fıkradaki Doktor Bahaeddin Bey, tarihe Nâzım’la beraber geçmiş olan Bahaeddin Şakir’di.

“... Bahaeddin Şakir bir gün Nâzım’ın ziyaretine gitmiş, onunla konuşmuş, ondan hoşlanmış, onunla yavaş yavaş dost olmuş. Bu iki tabiatın birbirini anlar ve (hal) hamur olur bir hassası varmış.”19

19 Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, s.117-118.

Bahattin Şakir, Nâzım’la sıkı dost olduktan sonra, yaşamını çarpıcı bir biçimde değiştirir. Paris’te “uyumuş kalmış olan Genç Türklük” Baha Bey’in nefesiyle adeta yeniden hayat bulur. O dönemde Fransız mahkemesinin bir kararıyla Meşveret gazetesinin yayımı Paris’te durdurulmuş ve bir daha “Türkçe” siyasi gazete çıkarmaya kimse cesaret edememişti. Dr. Bahattin Şakir, Mısır’da Saib Bey yönetiminde Türkçe olarak on beş günde bir çıkan Şûrayı Ümmet20 gazetesini Fransa’da yayımlamayı önerdi. İhtiyaç olan parayı buldu, Bonaparte Sokağı’nda eski bir ev kiraladı, orasını gazetenin idarehanesi ve cemiyetin merkezi haline getirdi.

20 Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri adlı kitabında, Şûrayı Ümmet’i “milli kültür sorununu çok ciddiye almaya başlayan ilk Jön Türk dergisi” olarak nitelemektedir.

“Kısacası, huruf, mürettip, ne lazımsa hazır etti. Şûrayı Ümmet Paris’te çıkmaya başladı. Nâzım, Genç Türklüğe mühim bir arkadaş kazandırmıştı. Selanik’ten gelen Ömer Naci, arkadaşları Hüsrev Sami, Recep, Sicilya’da felaketli bir firar hayatı sürerken getirilen Mülazım Kenan Beyler Bonaparte Sokağı’ndaki lojmanda bir hayat uyandırdılar.”21

21 Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, s.119.

“O vakit Ahmet Rıza, Doktor Nâzım, Doktor Bahaettin Şakir, Sami Paşazade Sezai Beylerin Paris’teki Osmanlı İttihat ve Terakki merkezinde çalıştıklarını öğrenmiştim. Cemiyetin merkezi Paris’te Place Monge 4’te idi. Fransızca Meşveret’i çıkarıyorlardı. Biz, bu gazeteyi derin bir ilgi ile okuyorduk.”22

22 Kazım Nami Duru, İttihat ve Terakki Hatıralarım, Sucuoğlu Matbaası, İstanbul, 1957.

Jön Türklerin Dönekleri

Abdülhamit, Jön Türklere karşı yalnızca baskı ve şiddet kullanmaz. Onları para ve mevki karşılığı yollarından döndürmek için de çaba gösterir. Sultan Hamit, 1897 yılında, en güvendiği adamlarından Serhafiye Ahmet Celalettin Paşa’yı Jön Türkleri “susturması” için Avrupa’ya gönderir. 22 Temmuz’da Paris’teki Osmanlı Büyükelçiliği’nin resmî bir tebliği yayımlanır. Buna göre Avrupa’da “muzır” yayınlarda bulunanlar Padişah tarafından affediliyorlardır. Yurda dönecek olanlara parasız pasaport, harcırah ve liyakatlerine göre memuriyet verilecek, Avrupa’da okuyanlara maaş bağlanacaktır.

Vaatler, Jön Türklerin arasında büyük bir çözülmeye yol açar. İlk “dönenler” arasında Hikmet, Rahmi, Süleyman Nazif, Binbaşı Ahmet, Doktor Hasan ve Haşim Beyler yer alır.

İshak Sükuti, Dr. Abdullah Cevdet, Tunalı Hilmi, Çürüksulu Ahmet, Serasker Yaveri Şefik, Ali Kemal, Rauf Ahmet Beyler Osmanlı elçiliklerinde bol maaş karşılığında görev alırlar.

“Ali Kemal mükemmel bir liste yapmış ve herkesin işine elverecek bir program çizmişti. Bu listede İttihat ve Terakki’ye mensup olan zevatın tayin olunacağı memuriyetleri ve kendilerine verilecek maaşların miktarları yazılı bulunuyordu… İttihat ve Terakki’nin Avrupa’da bulunan üyelerinden İshak Sükuti Bey Türkiye’nin Roma Sefareti kâtipliğine, Doktor Abdullah Cevdet Bey Viyana Sefareti kâtipliğine ve Hilmi Bey de Madrit Sefareti kâtipliğine tayin edilmişlerdi. Bundan başka birçoklarına maktu maaşlar bağlanmış ve bu maaş sahipleri her ay alacakları paralara karşılık Abdülhamit aleyhinde bulunmamayı taahhüt etmişlerdi.”23

23 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 11 Nisan 1934.

Ahmet Celalettin Paşa’nın görüştüğü kişilerden biri de Murat Bey (Mizancı Murat)’dir. Abdülhamit’in Avrupa’daki en tanınmış muhaliflerinden olan Mizancı Murat’ın, Ahmet Celalettin Paşa ile birlikte İstanbul’a geri dönmeyi kabul etmesi, Jön Türkler arasında bir bomba etkisi yapar. Paşa ile yapılan anlaşmaya göre Mizan gazetesinin yayımı durdurulacaktır. Şayet altı ay içinde yapılan vaatler yerine getirilmezse gazetenin yayımı yeniden başlayacaktır. Abdülhamit sözlerini tutmayacak, fakat Mizan bir daha çıkmayacaktır. Çünkü Murat Bey, Şûrayı Devlet üyeliğine atanmıştır!

Abdülhamit yalnızca insanları satın almaz, bir daha kendi aleyhine yayın yapılmasın diye matbaaları ve hurufatları bile satın alır. Tunalı Hilmi ve arkadaşları, İttihat ve Terakki’nin evraklarını ve hurufatları teslim karşılığında, Abdülhamit’in adamı Necip Melhame’den 4 bin frank alırlar.24

24 “Necip Melhame, Abdülhamit aleyhinde çıkan gazetelerin hurufatını da satın almıştı. Bu hurufat sandıklara yerleştirilmiş ve bir daha kullanılmamak üzere ortadan kaldırılmıştı.” Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 12 Nisan 1934.

“Abdülhamit yalnız Paris, Cenevre ve Mısır’da değil, dünyanın herhangi bir noktasında kendisine aleyhtar olan bir cereyan görse, onun önüne geçmek için derhal her çareye başvurmaktan geri kalmıyordu. Mesela İshak Sükuti Bey’in Veli Bey’le Cenevre ve Paris’te ‘Osmanlı’ gazetesi için yaptığı müzakereler esnasında, Romanya’da çıkan Sadayı Millet gazetesi de Abdülhamit’in ısrarı üzerine Romanya hükümeti tarafından cebren tatil ettirilmişti. Gazetenin bir daha yayımlanamaması için mürettipleri para ile elde edilerek İstanbul’a gönderilmişti. Çünkü Türkçe bir gazete çıkarmak için en zor iş mürettip bulmaktı. Mürettipler olmayınca gazetenin de yayımlanamayacağı aşikârdı.”25

25 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 4 Mayıs 1934.

“Şûrayı Ümmet’in Kahire’ye nakline Paris’teki Türk Sefareti’nin Genç Türklere oynadığı oyunlardan dolayı mecburiyet hasıl olmuştu. Terakki ve İttihat Cemiyeti ne zaman yazı dizmek için bir Türk mürettip tedarik etmişse, Paris Sefiri Ziya Paşa bu mürettiplere Terakki ve İttihat Cemiyeti’nden daha fazla maaş vererek onları kandırmaya muvaffak olmuştu. Bu hal böyle devam ettikçe gazetenin yayımına da daima intizamsızlık giriyordu. Çünkü yeniden mürettip tedarik edinceye kadar epeyce zaman geçiyordu.”26

26 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 6 Haziran 1934.

Avrupa’da yaşayan Jön Türkler Abdülhamit’in vaatlerine kanarak dönerlerken, 31 Eylül 1897 günü İstanbul’dan Trablusgarp’a hareket eden Şeref Vapuru, aralarında Yusuf Akçura’nın da bulunduğu, Taşkışla hükümlüsü 78 Jön Türk’ü sürgüne götürüyordu! Tarihe “Şeref Kurbanları” olarak geçeceklerdi. Sürgünlerin beşi doktordur, çoğunluğunu Harbiye ve Tıbbiye öğrencileri oluşturmaktadır. 78 kişi tek bir koğuşta kalacaktır. Aralarından bazıları vatanlarını yeniden görmeden gurbet ellerde öleceklerdir.

“Jön-Türkler arasında ‘Şeref Kurbanları’ olarak yâd edilen bu menfilerden otuzu, Miratı Mektebi Tıbbiye’ye göre otuz ikisi Tıbbiyeli idi. Doktorlardan Yüzbaşı Süleyman Emin, Yüzbaşı Mehmet Reşit27, Yüzbaşı Halil Kadri, Bahriye doktorlarından Hamit Hüsnü Efendiler bunlar arasında idi.”28

27 Yüzbaşı Mehmet Reşit, mütarekeden sonra Ermeni tehciri gerekçesiyle yargılanacakken intihar edecektir.

28 Süleyman Kani İrtem, Yıldız ve Jön Türkler…, s.75.

Murat Bey’in İstanbul’a dönmesinden sonra Cenevre’den, Paris’te bulunan Dr. Nâzım Bey’e gönderilen bir mektupta şöyle deniliyor:

“İstanbul’dan gelen haberlere bakılacak olursa Murat Bey orada mükemmel bir hayat geçiriyormuş. Kendisine on bin kuruş cebi hümayundan ve yedi bin kuruş da hazinei maliyeden maaş tahsis edilmiştir. O İstanbul’a menfadaki arkadaşlarımızı kurtarmak için gitmişti. Halbuki ceplerini doldurmak için gitmiş oluyor. Menfada sürünenlerle meşgul olduğu yoktur.”29

29 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 7 Mayıs 1934.

Ne rütbe, ne maaş ne de memuriyetle satın alınamayanlar ise mücadelelerine devam ettiler.

“Ahmet Rıza Bey’e saraydan mükemmel teklifler birbiri ardına geliyordu. Bir defa bir nezaret sandalyesi bile vaat olunmuş, hatta şahsi emniyeti için bir yabancı sefaretin kefaleti kabul olunacağı da kendisine bildirilmişti.

“Fakat müteassıp pozitivist maksadına nail olmadan geçimce sıkıntı zehrini son damlasına kadar içmeyi bu parlak tekliflere tercih ediyordu.”30

30 Süleyman Kani İrtem, Yıldız ve Jön Türkler…, s.101.

Doktor Nâzım, Mizancı Murat’la Ahmet Rıza Bey arasındaki ayrışmada, yalnız kalmak pahasına Ahmet Rıza Bey’in yanında saf tutar. Artık Paris’te Jön Türklerin tek temsilcisi Ahmet Rıza Bey grubudur. Doktor Nâzım, Ahmet Rıza Bey ve “Meşveret” ekibi, Yahya Kemal’in deyişiyle “seciye meydanının kahramanı gibi” kalırlar.

Doktor Nâzım Bey, döneklerden nefret ederdi. “Satılanlara” evde, sokakta, lokantada vs. ağız dolusu söverdi. Mizancı Murat, Selanikli Rahmi Bey, Çürüksulu Ahmet Bey, Ali Kemal, İshak Sükuti, Abdullah Cevdet, Süleyman Nazif başta olmak üzere, “kısacası o zaman memur veya talebe diye taviz almış kim varsa hepsine karşı dinmeyen bir ateşle köpürürdü”. Meşrutiyet’ten sonra “satılmışların” hepsinden hesap sorulacağını söylerdi.

Ahmet Rıza Bey, Doktor Nâzım, Doktor Akil Muhtar, Nuri Ahmet ve Halil Ganem Beyler bu davranışlarıyla Jön Türkler arasında büyük saygınlık kazandılar. Bahattin Şakir Paris’te bu ekibe katılacaktır.

Ali Kemal Kartpostal Hırsızı

Ali Kemal 1896 yılında Suriye’den Fransa’ya kaçar. İstanbul’da uygunsuz bir hareketinden dolayı Halep’e sürgün edilmiştir. Kumarı ve parayı çok sever. Önceleri Jön Türkler arasında yer alan Ali Kemal, bir yıl sonra Sultan Hamit’in affını kabul edecektir. O dönemde Paris’te Ali Kemal’in adının karıştığı bir hırsızlık olayı, Jön Türkler arasında günlerce konuşulur.

Necip Melhame, İttihat ve Terakki’yi dağıttığını sandıktan epeyce bir zaman sonra Doktor Bahattin Şakir Bey’e, talebi üzerine yazdığı bir mektupta Ali Kemal’in ünlü kartpostal hırsızlığı ve şantajcılığı hakkında şunları söylüyordu:

“Kardeşim Baha, dinime, vicdanıma, namusuma teklifiyle Ali Kemal Bey’in kart hırsızlığı ve şantajcılığı meselesine dair bildiklerimi yazmaklığımı istiyorsun. Bu meseleler hakkında din ve vicdan ve namusum üzerine yemin ederek hakikati meydana çıkarmak emeliyle –hafızamda kalanı– işte yazıyorum. Şahit sıfatıyla mahkemeye davet edilseydim, şifahen de bu hatıratımı aynıyla söylemekten çekinmeyecektim. Şöyle ki; Cenevre’de Cemiyet İdarehanesi’ne Almanya’dan manidar bir ifade ile yazılmış olan bir kartpostal gelmişti. Masanın üzerinde duran bu kartpostalın Ali Kemal Bey İdarehane’yi ziyaret ettikten sonra masanın üzerinden kaybolduğu anlaşılmıştı. Kartın ehemmiyetini bilen, Ali Kemal Bey’in fiil ve hareketinden şüphe eden cemiyet fertleri telaşa düşmüşlerdi. O zaman gazetede mürettiplik hizmetini yapan Hüsnü Efendi’nin şehadeti üzerine söz konusu kartın Ali Kemal Bey tarafından gizlice alınıp çalındığına hüküm verilmişti.”31

31 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 13 Nisan 1934.

Bu hırsızlık olayı bir iki gün içinde, Cenevre’de bulunan bütün Osmanlılar arasında konuşulmaya başlanmıştı. Ali Kemal bu sırada hükümetin ve Necip Melhame’nin özel hizmetine girmişti.

Kimin Arabasına Binerse Onun Şarkısını Söyleyen Bir Adam

Milliyet’teki tarihi yazı dizisinde olayın devamı Dr. Bahattin Şakir’in ağzından şöyle anlatılıyor:

“Ali Kemal Bey bu şaiyaların uydurma olduğunu ispat etmek ve aklanmak için bir hakem heyetinin teşekkülünü talep etmişti. Bunun üzerine kendi arzusuyla Ahmet Rıza Bey’le ben bu heyete üye seçildik. Bir taraftan Cenevre’deki arkadaşlarla Ahmet Rıza Bey arasında o zaman mevcut olan mesleki muhalefetten, diğer taraftan da adı geçenin herkesçe teslim edilen istikametinden dolayı vereceği hükümde tarafgirlik gibi bir isnadın kimse tarafından nazarı itibare alınmayacağını bilen Cenevre’deki Osmanlılar bu teklifi memnuniyetle kabul etmişlerdi. Bunun üzerine Ali Kemal Bey Paris’e geldi. Kartın Ali Kemal Bey tarafından çalındığını gören Mürettip Hüsnü Efendi de Cenevre heyeti tarafından şahit olmak üzere gönderildi. Ahmet Rıza Bey’in odasında vuku bulan sorgulamada Ali Kemal Bey böyle bir kartı ne görmüş ne de almış olduğunu beyan ile iftiraya uğradığını ısrarla iddia eyledi. Mürettip Hüsnü Efendi de Ali Kemal Bey’in yüzüne karşı: ‘Kartı oturduğunuz masanın üzerinden alıp cebinize attınız. Kartı siz çaldınız!’ dedi ve bunu din ve namusu üzerine yemin ile temin etti. Ali Kemal Bey bu şehadeti garaza atfederek ve yeterli delil için kâfi görmeyerek aklanmasını istemekte ısrar etti. Ahmet Rıza Bey’le hususi müzakeremizde bir şahit ile Ali Kemal Bey’in kartı aldığına hükmetmek doğru olamayacağı ve fakat Hüsnü Efendi gibi hakikaten namuslu bir vatandaşımızın da yemin ile tekrar ettiği bir şeyi garaza yormak adlete uygun düşemeyeceğini düşünerek diğer bir vesikanın ortaya çıkmasına kadar kati hükmümüzü ertelemeye karar verdik. Aradan dört-beş gün geçtikten sonra Ali Kemal Bey, Ahmet Rıza Bey’in evine tekrar geldi. Cebinden bir kart çıkararak der ki: ‘Söz konusu kart bu karttır. Ben bunu Cenova’da idarehanede bulunduğum zaman alıp cebime koyduğumu hatırlamıyorum. Nişanlım bulunan pansiyon sahibesinin kızının kart meraklısı olduğunu bildiğim için hiçbir gizli maksat beslemeden kartı oturduğum masanın üzerinden alıp nişanlıma göndermiş olabilirim, diye düşündüm ve nişanlıma keyfiyeti yazdım. Hakikaten nişanlım kendisine böyle bir kart getirdiğimi bildirdi ve işte iade etti.’ Ali Kemal Bey bunu söyleyerek söz konusu olan kartı Ahmet Rıza Bey’e teslim eder. Bu hadise üzerine hayretlere düşen Ahmet Rıza Bey’in duygularına ben de katıldım. Bu suretle kendiliğinden meydana çıkan bu ikinci vesika üzerine Mürettip Hüsnü Efendi tarafından ileri sürülen iddiaların doğruluğuna hüküm verdim. Bittabi Ahmet Rıza Bey de, ben de Ali Kemal Bey’i aklamaktan kaçındık.”

Yazı dizisi şöyle devam ediyor:

“Ali Kemal Bey’in şantajcılığına gelince, Avrupa’daki eski dostları onu, bir şantajcı olarak tanımakta çok haklı idiler. Çünkü Abdülhamit aleyhine çalışan bir cemiyetin, İttihat ve Terakki’nin müzakerelerine huzuruyla ve çıkardığı gazetelerine kalemiyle iştirak ettikten sonra maddi ve şahsi menfaat karşılığında evvelce aleyhinde çalışmış olduğu istibdat hükümetinin teklif ettiği memuriyeti kabul etmişti; bir miktar para karşılığında, Genç Türklerin zayıf olanlarını satın almak ve satın alamadıklarının ahvalini araştırmak vazifesini kabul eylemişti. Paris’teki Türk Sefareti Müsteşarlığı’na tayin edilmek istendiği zaman, mazideki suçlarından dolayı Fransa Hükümeti tarafından kabul edilmeyen Necip Melhame gibi bir adamın hususi hizmetine girmek gibi bir alçaklığı işlemekten çekinmemişti. Buna şantaj denmez de ne denir? Ali Kemal Bey, Cenevre’deki arkadaşlarıyla müstebit hükümete karşı mücadele etmek, hürriyet mesleğinde birlikte çalışmak için söz ve imza verdikten sonra şahsi menfaat karşılığında kendisini hükümete satmıştı. Demek ki, memuriyet kapmak için Abdülhamit devrindeki ‘hamiyetperveran’ zümresine dahil olmuştu. İşte Abdülhamit’in Necip Melhame aracılığıyla ve Ali Kemal’in yardımıyla İttihat ve Terakki’ye vurmak istediği ikinci darbe ve İttihat ve Terakki’nin ismini değiştirerek Terakki ve İttihat oluvermek suretiyle bu darbeden kurtulması vakası bundan ibaretti.”32

32 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 13 Nisan 1934.

Yıldız Sarayı’nı Bombalama Düşleri

Abdülhamit’in adı bile Jön Türkleri öfkelendirmeye yetiyordu. Bütün gençler müstebit padişaha müthiş bir kin besliyorlardı. Cenevre’deki gençler de padişahın vücudunu ortadan kaldırmanın yollarını arıyorlardı. En çok konuşulan yöntem, Yıldız Sarayı’nı bombalayarak, Sultan Hamit’i ortadan kaldırmaktı. Bu iş için herkes hayatını fedaya hazırdı.

Cenevre’deki bir Jön Türk’ün planı şöyleydi:

“Bakınız arkadaşlar, size gayet mühim bir sır vereceğim. Yıldız Sarayı’na Beşiktaş’tan çıkıldığını biliyorsunuz. Fakat sarayın bahçesini çeviren duvarlar Ortaköy tepelerine kadar uzanmaktadır. Ortaköy’de duvarın bir noktasında gizli bir kapı varmış. Bu kapı açılırsa uzun bir galeriye giriliyormuş. Bu galeri, Yıldız bahçesinde ta Abdülhamit’in yatıp kalktığı daireye kadar gidiyormuş.

“Arkadaşlardan birisi burada hemen söze karıştı:

“Evet, bunu ben de işittim. O galeriyi Abdülhamit yaptırmış. Şayet bir hadise çıkacak olursa, o gizli kapıdan kaçmaya çalışacakmış.

“Hah, işte ben de öyle işittim. Şimdi bizim için yapılacak bir iş var. Burada birkaç bomba tedarik etmeliyiz. İçimizden birisi, ben, bizzat gitmeye hazırım, bu bombaları alıp İstanbul’a götürmeli, evvela o gizli kapıyı keşfetmeli, ondan sonra, bir gece o kapıdan gizlice içeriye girmeli, galerinin nihayetine kadar gidip bombaları oraya yerleştirmeli ve ondan sonra bombalar saatli ise saatini kurmalı yahut, fitilli ise fitillerini yakıp kaçmalıdır. Bu işi söylediğim gibi ben yapmaya hazırım. Siz yalnız bombaları bulunuz.”33

33 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 15 Nisan 1934.

Ahmet Celalettin Paşa

Daha önce Abdülhamit tarafından Jön Türkleri geri döndürmek için Avrupa’ya gönderilen ve başta Mizancı Murat olmak üzere bazı Jön Türkleri geri dönmeye ikna eden Ahmet Celalettin Paşa da bir süre sonra Jön Türklerin düşüncelerini benimsedi. Geriye dönenlere verilen sözler tutulmayınca muhalefete katıldı. Yanına Kelekyan Efendi’yi alarak 1904 yılında Korfu’ya, oradan da Mısır’a geçti. Ahmet Celalettin Paşa, Doktor Bahattin Şakir, Doktor Nihat Reşat Bey gibi Mısır’a kaçan Jön Türklerle birlikte 1905 yılında Paris’e gitti.34

34 Ahmet Celalettin Paşa daha sonra Prens Sabahattin grubuna katıldı. 31 Mart gerici isyanını bastıran Hareket Ordusu’nun gelişi üzerine İstanbul’dan kaçanlar arasındaydı.

Ahmet Celalettin Paşa’nın bu dönemde, ihtiyacı olan Jön Türklere yardım ettiği biliniyor. Doktor Bahattin Şakir Bey’in mektuplarında, bu yardımların sistemli bir şekle sokulduğu görülüyor.

Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler adlı kitabında (s.258- 262) Doktor Bahattin Şakir’in Ahmet Celalettin Paşa’ya gönderdiği mektuplardan bazı örnekler sunuyor. Dr. Bahattin Şakir’in, Paşa’ya karşı son derece saygılı bir dil kullanması dikkat çekiyor. Mektupların tarihi belli değildir; muhtemelen 1905 yılında yazılmıştır. Gene muhtemelen Doktor Bahattin Şakir’in, Ahmet Rıza Bey grubu ile tam olarak birleşmediği günlere ait olmalıdır.

“Maruzu bendeleridir;

“Bu defa Kelekyan Efendi vasıtasıyla zarfla gönderilen bin frank ulaşarak bendenizi muhakkak bir sefaletten kurtardı. Bendenizin yegâne dayanağım, eli açık pederim olan zatıâlileridir. Ve çok defalar olduğu gibi, bu defa dahi lütfunuz sayesinde müthiş bir perişanlıktan kurtuldum. Borçlarıma taksim ettim. Burada bir tabip yanında yardımcı sıfatıyla aylık yüz frank kazanmaklığım tahakkuk etti. Kânunusani [Ocak] sonundan itibaren bu meblağı alacağım. Nefsimi, istirahatimi düşünmek lazım gelseydi, Mısır’a dönerek devletlilerinin esirgeyen kanadı altına sığınmak icap ederdi.

“Vatan işlerine ait kati zorlayıcı sebepler beni burada tutuyor. Şimdilik bu yüz frankla yaşamak çaresine bakarak zatı devletleri gibi âlicenaplık ve mertliğin timsali, yüce rütbeli bir zatın mevcut mevkideki suretle devamına ilahi adalet kail olamayacağından, Efendimizin ikbaline tabi bahtımızın bir gün olur düzelir kati ümidindeyim. Efendimizin lütuf ve inayetlerine karşı bendenizin takdim edeceği âcizane teşekkürler bittabi hissiyatımın tercümanı olamayacağından, bu samimane ve minnettarane hissiyatı kalbimin en derin köşesinde saklar ve siz eli açık pederimin teveccühlerinin devamını istirham ile hakipayi veliyünniamilerine arzı tazimat eylerim efendim.

Bendeleri Doktor Bahaeddin

42 Rue des Ecoles. Paris.

Kongrenin müzakerelerini vukuundan sonra arz eylerim efendim.”

İkinci mektup:

“Maruzu bendeleridir;

“Bu kere İstanbul’dan bir mektupta Fazıl Bey’in (Bahriye Nazırı Hasan Paşa’nın oğlu) dönmüş ve Beşiktaş Muhafızı Vasıf Paşa vasıtasıyla Cumartesi gününe kadar istirahat edip, Cumartesi sabahleyin saat üçte Mabeyne gelmesi hakkında irade tebliğ olunmuş olduğu zikrolunuyor. Ve orada Vasıf Paşa’ya verdiği ifade aşağıdadır.

“Reşat ve Yusuf Efendilerle benim haberleşmem olduğu ve buna Mösyö Röne aracılık etmekte olduğunu –Fransız Postahanesi’nde tebaadan mevcut bir Yahudi memur elde edildiği halde bu mektupların satın alınabileceğini– ve evvelki yevmiyemin Celaleddin Paşa tarafından 40 bin liraya artırıldığını ve bunun tekrar edileceğini –Sultan Hamid ve Burhaneddin Efendilerin zehirlenmesi kararlaştırılmış olduğu ve Seraskerin devletlileri tarafından elde edildiğini– ve Kumkapı tarafında İncirdibi’nde bir komite mevcut olduğu ve bunun da belirtilen mahalde Protestan kilisesi civarında olduğu vesaireden ibarettir. Alçak Kâmil’in ifadeleri hükümet tarafından ne kadar nazarı itibara alınacağını bilemez isem de, haberleşmeler vesaire meselesinden dolayı üstadı ziyade sıkıştıracakları ve belki günahsız bendeganından birkaç kişinin sürülmesine ve uzaklaştırılmasına kalkışılacağı katiyen beklenmektedir.

“Şu malumatı bendenize bildiren muhbirden şüphe edilmemesi için bu hususun Efendimiz tarafından saklı tutulmasını istirhama cüret eylerim. Tanrı’dan kerem sahibi pederlerinin sağlık ve afiyetinin devam ve bekasını niyaz eyler ve velinimetlerinin teveccühlerinin esirgenmemesini istirham eylerim efendim.

Bendeleri Doktor Bahaeddin”

Üçüncü mektup:

“42 rue des Ecoles. Paris

“Maruzu bendeleridir;

“Hasan Fuad Paşa’nın oğulları namına lütfedilen meblağı, Diran Efendi’nin 22 Kânunusani [Ocak] tarihli mektubunda bildirdiği üzere cemiyet sandığına teslim ile makbuz ilmühaberini Ali Haydar Mithat Bey’in makbuz ilmühaberi ile ekte takdim ediyorum. Ahmet Rıza Bey, bu Perşembe günü hareket eden Alman vapuruyla Mısır’a hareket etmek üzere dün gece Paris’ten hareket etti. Zatı devletinizi bilhassa ziyaret edecektir.

“Keza ikinci defa olarak âcizane vasıtamla Tevfik ve İsmail Beylere gönderilen üçer yüz franklık çeklerini elden kendilerine teslim ettim. Ve Diran Efendi’den aldığım talimatı kendilerine münasip lisan ile tebliğ ettim. Her ikisi de şimdiye kadar pederane ve âlicenabane olan iltifatınızdan dolayı teşekkür arz eylediler.

“Bayram olduğundan habersiz bulunduğumdan, âcizane vazifem olan tebrikat arzı hususunu bayramın üçüncü günü icra edebildiğimden, mazeretimi zatı pederaneleri kabul buyururlar. Pederanelerinin lütuf ve inayetine ebediyen şükran arz eyler ve velinimetlerinin teveccühlerinin bekasını istirham eylerim efendim.

Bendeleri Doktor Bahaeddin”

Birinci Jön Türk Kongresi

Birinci Jön Türk Kongresi 4 Şubat 1902’de Paris’te toplandı. Kongrede, Osmanlı unsurlarını oluşturan hemen hemen bütün milletler temsil edilmişti. Kongreye katılanların sayısı 60-70 arasındaydı ve Abdülhamit’e muhalif en tanınmış isimler arasından seçilmişlerdi. Kongreye katılan Jön Türklerden bazıları şunlardı:

Prens Sabahattin ve Lütfullah Beyler, Ahmet Rıza, Eski Avlonya Mebusu İsmail Kemal, İsmail Hakkı Paşa, Hoca Kadri (Kanunu Esasi gazetesi sahibi), Halil Ganem, Mahir Sadık, Yusuf Akçura, eski Tokyo Sefiri Ferit, Babanzade Hikmet, Mithat Paşazade Ali Haydar, Hüseyin Tosun, Ali Fahri, Şair Hüseyin Siyret, İbrahim Temo, Derviş Hima, Doktor Nâzım, Doktor Refik Nevzat, Mithat Paşa’nın torunu Kemal Mithat, Şair Abdülhalim Memduh Beyler, Şeyh Şevki Efendi, Celal, Abdurrahman Beder Han, Kâzım, Yaşar, Hamdi, Zeki, Nuri, Ali, Fehmi, Salih, Hüzhet ve Çerkes Kemal Beyler.

Kongreye katılanlardan bazıları Kıbrıs’tan, Mısır’dan ve Bulgaristan’dan gelmişlerdi. Kongreye Ermeniler adına Sisliyan, Rumlar adına da eski Posta Nazırı Müsiris Gidis ve Avukat Doktor Fardis katılmışlardı.35

35 Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, s.190.

Cemiyet Güçleniyor

İttihat ve Terakki, 1902 yılında yapılan ilk kongresinden 1905 yılına kadar bir bunalım dönemi geçirir. Örgüt, birleşmek için yapılan ilk kongrede bölünür. Prens Sabahattin grubunun “ademi merkeziyetçi” fikirlerine Ahmet Rıza Bey ve Doktor Nâzım Bey karşı çıkarlar. Abdülhamit’in vaatlerine kanarak “dönen” Mizancı Murat ve arkadaşlarını “seciyesiz” gören Dr. Nâzım, Prens Sabahattin grubunu da “ecnebilere ve yerli Hıristiyanlara meyletmekle” suçlar. Prof. Dr. Sina Akşin, 1902 kongresinin sonucunu, zaten fazla bir birlik gösterememiş olan “Jön Türk hareketinin bölünüşünü ortaya çıkarmak” olarak değerlendiriyor.36

36 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Yayınları, Ankara, 2001.

Burada belirtmek gerekir ki, Prens Sabahattin’in “teşebbüsü şahsi ve ademi merkeziyetçi” fikirleri, günümüze kadar süren tarihsel bir saflaşmanın ilk işareti gibidir.37 Jön Türklere göre, ademi merkeziyeti savunmak ya da bir bölgeye özerklik tanımak imparatorluktan vazgeçmekle eşanlamlıydı.

37 Prens Sabahattin’in “teşebbüsü şahsi ve ademi merkeziyetçi” programı daha sonra Hürriyet ve İtilaf, Birinci Meclis’te “İkinci Grup”, Kurtuluş’tan sonra Serbest Fırka ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, çok partiye geçişten sonra da Demokrat Parti ve onu izleyen sağ partiler ve günümüzde de AKP tarafından savunulacaktır.

“Prens Sabahattin’e gelince, onun düşünüşünde toplumsal devrim konusunda daha derine giden fikirler vardı. Hatta, Batı, ‘biz’ ve değişme (terakki) konularında ilk defa olarak toplum yapısı denen şeyin üstünde duran odur. Fakat onun buluşuna göre mesele nedir, bakın: Bütün sakatlık, Türk toplumunun yapısının bireyci değil, toplumcu olmasında! Bu, bireyciliğin gelişmesine imkân vermeyen bir toplumculuktur. O halde yapılacak şey bu toplum içinde kişileri bağımsız bireyler haline getirmek, toplumun toplumculaştırıcı müessese ve değerlerini yok etmektir. Bunu da bir koldan Anglosakson eğitimi, bir yandan da ‘teşebbüsü şahsi’, yani özel teşebbüsçülük yapacak. Çünkü, Batı uygarlığı bireyciliğe ve özel teşebbüse dayanırmış.”38

38 Niyazi Berkes, Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2002.

Dr. Bahattin Şakir, tam da ademi merkeziyet tartışmalarının yapıldığı dönemde Paris’e geldi. O dönemde Avrupa’da bulunan Jön Türklerin önde gelen isimleri arasında Ahmet Rıza Bey, Prens Sabahattin, Sami Paşazade Sezai, Doktor Nâzım, Doktor Nihat Reşat, Doktor Bahattin Şakir, Doktor Sabri, Fazlı, Ali Haydar Mithat, Hüseyin Tosun ve Milaslı Murat Bey gibi kişiler bulunuyordu.

Bir program hazırlama görevi Prens Sabahattin’e verilir. Prens Sabahattin, yıllardır savunduğu “ademi merkeziyet ve teşebbüsü şahsi” düşüncesini programa koyunca Jön Türklerin bölünmesi kaçınılmaz olur.

Programın konuşulacağı toplantıya Ahmet Rıza Bey gelmez. Program çoğaltılarak bütün üyelere dağıtılır. Birkaç gün sonra Doktor Bahattin Şakir ve Doktor Nâzım “ademi merkeziyet” fikrine karşı çıkmaya başlarlar. “Bu iki hatibin fikrine göre, ademi merkeziyet ‘merkez yok’ demekti. ‘Merkez’ olmayınca da ‘memleket yok’ oluyordu.”39

39 Ahmet Bedevi Kuran, age, s.212.

“İşte bu sıralarda Bahaettin Şakir, bütün Jön Türkler’i bir örgüt içinde toplayabilmek için Sabahattin ile temas etmiş ve Bahaettin Şakir, Sabahattin, Ahmet Rıza, Sami Paşazade Sezai, Doktor Nihat Reşat, Doktor Nâzım, Doktor Sabri, Fazlı, Ali Haydar Mithat, Hüseyin Tosun, Milaslı Murat toplantılar yapmışlardır. Sonuç olarak Sabahattin’in programını ortaya koyması istenmiş o da ademi merkeziyet esasını ileri sürünce birleşmenin olanaksızlığı anlaşılmıştı. Bunun üzerine ayrı ayrı örgütlenmelere gidilmiş(tir).”40

40 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, s.81.

Şerif Mardin, Bahattin Şakir’in girişimiyle başlayan görüşmelerin aradaki bölünmeyi kesinleştirmeyi amaçlamış olabileceğini düşünmektedir.

“1906 yılı başında Şûra-yı Ümmet’in yazarları arasında görülen yeni bir sima Dr. Bahaettin Şakir, Prens Sabahattin’le temasa geçmiş ve Sabahattin Bey’le ‘ekalliyet’ grubu arasındaki kesin ayrılıkları saptamak istemişti... Sabahattin Bey’le yapılan ve iki grubun kesin olarak ayrılmasıyla sonuçlanan görüşmelerin bir taktik eseri olduğunu ve partinin uyarlı ve etkili bir örgüt olarak çalışmasını sağlama hazırlıklarından ibaret olduğunu düşündürüyor.”41

41 Şerif Mardin, age, s.283.

Ahmet Rıza Bey, Fransızca ve Türkçe çıkan Meşveret gazetesinde “ademi merkeziyet” fikrini şiddetle eleştirmeye başladı. Prens Sabahattin de, İttihatçılarla yollarını ayırarak “Teşebbüsü Şahsi ve Ademi Merkeziyet Cemiyeti”ni kurdu. 1906 yılından itibaren bu cemiyetin yayın organı olarak Terakki çıkmaya başladı. Doktor Nihat Reşat, Doktor Sabri, Doktor Rifat, Miralay Zeki, Hüseyin Tosun, Milaslı Murat, Hüseyin Siyret gibi isimler bu cemiyetin taraftarı oldular. Ademi merkeziyeti savunan cemiyetin umumi kâtipliğine de Fazlı Bey getirildi.

Ahmet Rıza Bey grubunun genel merkezini de “Terakki ve İttihat Cemiyeti” adı altında Ahmet Rıza, Sami Paşazade Sezai, Sancak gazetesi sahibi Ahmet Saib ve Doktor Nâzım, Doktor Bahattin Şakir Beyler ve Prens Mehmet Ali Fazıl Paşa oluşturuyordu.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Sabahattin Bey’le anlaşamamasının çok sayıda nedeni vardı. Bir kere Sabahattin Bey’in hangi güçlerden kuvvet alarak çalıştığı belirsizdi. Şahsi serveti yoktu. Babasının parası çoktan tükenmişti. Sağdan soldan aldığı borçla yaşıyordu.42

42 “Alınan bu paraların ödünç olarak verildiğini kabul etsek bile, ödünç para ile fikir tamim etmeye çalışan bir kimsenin ödünç alınmış fikirlerle hareket edeceğine şüphe yoktu.” Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 29 Temmuz 1934.

1905 yılı, İttihat ve Terakki’nin teşkilatlanma ve kadrolaşma yılı oldu. Cemiyet bu yıldan sonra büyük bir atılım içine girdi. Bu döneme ilişkin çok sayıda kitapta, bu atılımın Dr. Bahattin Şakir sayesinde olduğu belirtilir. Yahya Kemal, “Doktor Bahaeddin... müthiş bir seciyenin ateşin temasıyla uyandıktan sonra Paris’te Genç Türklüğü adeta diriltti. İki sene az çok faal bir komita haline soktu, azaca zenginletti” der.

Hatta Şerif Mardin daha ileri gider, Dr. Bahattin Şakir’in Paris’e gelip örgütsel faaliyete başlamasını, Stalin’in Rusya Komünist Partisi’nin (Bolşevik) Genel Sekreterliği’ne getirilmesiyle karşılaştırır.

“Şûra-yı Ümmet’in 28 Ağustos sayısında, Dr. Bahaettin Şakir, cemiyetin iç haberleşmesinin tek sorumlusu olarak ortaya çıkıyordu. Kısaca, Bahaettin Şakir, 20 yıl kadar sonra Stalin’in Parti Sekreteri olarak Rus Komünist Partisi’ne verdiği yönü aynı taktikler sayesinde Terakki ve İttihat Partisi’ne vermişti. Sonraları Dr. Şakir, İttihat ve Terakki Sekreterliği görevini üstüne alacaktı.”43

43 Şerif Mardin, age, s.283-284.

“Paris’teki Jön Türklere bir durgunluk çökmüştü. Yeni bir hamle için önemli bir tahrik kuvvetine ihtiyaç duyuluyordu. Jön Türkler böyle sakin bir hayat yaşarken, birdenbire Paris’te önemli değişiklikler meydana gelmiş, Ferik Ahmed Celaleddin Paşa, kurenadan Arif Bey, yaverandan Ahmet Şevket ve kardeşi Rıza Paşalarla Doktor Nihat Reşat Bey ve Kelekyan Efendi, Doktor Kerim Sebati Bey ve biraz sonra da Doktor Bahaeddin Şakir Bey Avrupa’ya gelmişler ve Jön Türk camiasına katılmışlardı. Bu yeni gelen elemanlar Paris’te uyuşuk bir durum almış bulunan Jön Türklerin tekrar faal girişimde bulunmasına neden olmuşlardır.”44

44 Ahmet Bedevi Kuran, age, s.92.

Prof. Dr. Sina Akşin ise doğru bir saptamayla cemiyetin yeniden canlanmasının, 1905 Rus Devrimi’nin etkisiyle olduğunu belirtir.

“1906 yılında Paris’te önemli bir kıpırdanma başlamıştır... Bunların başında Rus-Japon Savaşı’nın ve Rus İhtilali’nin etkilerini görüyoruz. Sonra, belki aynı olayların etkisiyle Abdülhamit’e 21.7.1905’te Ermenilerce yapılan bombalı suikastı, 26.11.1905’te Makedonya’da zorla ıslahat yaptırmak için Almanya dışındaki beş büyük devletin Midilli’ye ve daha sonra Limni’ye asker çıkararak, gümrük ve posta telgraf dairelerini işgal etmeleri olaylarını da unutmamalıdır. Ermenilerin girişimi Jön Türkler’in uyuşukluğunu, Makedonya işi de devletin yeni bir bunalım ve parçalanma, belki toptan dağılma dönemine girmekte olduğunu sergiliyordu. Artık yeni bir başlangıç, ciddi bir örgütlenme zamanı gelmişti.”45

45 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, s.80.

Yahya Kemal’in Kaleminden Bahattin Şakir

“1905 yazında, Paris’te Cafe Souffer’nin taraçasında, Mısır’dan yeni gelmiş bir Türkle tanıştırdılar. Adı Doktor Bahaeddin’di. Sarışın, mavi gözlü, gürbüz, sıhhatli bir delikanlıydı.

“Ser-hafiye diye yâd edilen, lakin iyi ve âlicenap bir insan olduğu sonraları anlaşılan Ahmet Celaleddin Paşa’nın maiyetinde Mısır’dan Paris’e birçok gençler gelmişti. Doktor Bahaeddin onlardan biriydi. O zaman bu gencin yaşamöyküsünü birkaç cümlede özetleyerek söylemiştiler...

“Doktor Bahaeddin, naklettiğim gibi müthiş bir seciyenin ateşin temasıyla uyandıktan sonra Paris’te Genç Türklüğü adeta diriltti. İki sene az çok faal bir komita haline soktu, azaca zenginletti.

“O zaman kendini Bonaparte Sokağı’nda ve kendi evinde arada sırada görürdüm. Evinde şişman ve kocamış bir metresle yaşardı. Bu kadından kurtulması da uzun bir macera olmuştu.

“Son derece basit kafalıydı. İyi okumuş değildi ve okumaya da kabiliyeti yoktu. Saplandığı fikirleri hiddetle ve şiddetle müdafaa ederek konuşurdu. Asabiyeti daima üstündeydi. Sakin dinlemek hassasından mahrumdu. Fikir münakaşalarıyla şahsi dargınlıklar arasında bir adımlık bir mesafe bile bırakmazdı. Çok faaldi, işgüzardı. Ayağına çabuktu, becerikliydi.

“Paris’te komitacılık ederken bir taraftan da Tıp Fakültesi’ne giderek Tıbbı Adli derslerini görüyordu. Ne öğrendiğini bilmiyorum, fakat herhalde bu dersten bir sertifika aldı ve İstanbul’a dönüşünde Tıp Fakültesi’ne müderris oldu. Doktorluğu sıfırdı. Fena yazı yazardı. Siyasi konuşmaları, hırsla, lakin halkın beğeneceği tarzda mantıklarla ve rivayetlerle yapardı. Daha ziyade pratik bir politikacıydı. Meşrutiyet’ten biraz evvel, vapurla İstanbul önünden geçmiş ve Sultan Abdülhamid’i biraz telaşa düşürmüştü. O zaman İstanbul’un önünden bir vapurda geçmek bile hayli bir iş telakki ediliyordu.

“Meşrutiyet oldu. Doktor Bahaeddin (artık ismi Bahaeddin Şakir olmuştu) öteki Jön Türklerle beraber İstanbul’a döndü. İsmini gazetelerde görüyordum. İstanbul’da Şûrayı Ümmet’i çıkardı, beceremedi. Ali Kemal’le gürültülü bir davaya girişti. ‘Fedakaranı Millet’ matbaasını bastırdı. Daha bu tür bazı gürültüler çıkardı.”46

46 Yahya Kemal, age, s.121-123.

Yahya Kemal’in sözünü ettiği gizli İstanbul ziyareti, Bahattin Şakir’in cemiyetin çeşitli şubelerine yaptığı bir “teftiş” ziyaretidir. Bahattin Şakir Bey, tehlikeyi göze alarak bu ziyareti İstanbul’a kadar uzatmıştır. Cemiyet, şubelerinden bir frank bile fazla masraf yapılmamasını istemektedir. Bunun için bazen şubeler denetlenmektedir. Ahmet Rıza Bey’in Mısır ziyaretinden sonra, cemiyetin “umurunu ve teşkilatını tetkik ve teftiş” için Bahattin Şakir de İstanbul’a gider. Bahattin Şakir, İstanbul’dan Yusuf İzzettin Efendi’ye gönderdiği mektupta şöyle demektedir:

“Hayatın kıymet ve lezzetini takdir etmeyecek, maruz olduğu tehlikenin ehemmiyetini anlamayacak kadar noksan tahsil, ne de muhakeme kıtlığına sahibim... Vatanın bir karış toprağını müdafaa ve Osmanlı haysiyetini muhafaza maksadı ile sevine sevine kanını dökmeye giden bir Osmanlı neferinin azminden geri kalmayı arzu etmem.”47

47 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 28 Ağustos 1934.

Ahmet Rıza Bey’in Gözüyle Bahattin Şakir

Meclisi Mebusan ve Âyan Reisi Ahmet Rıza Bey’in anıları ilk kez 26 Ocak-19 Şubat 1950 tarihleri arasında Cumhuriyet gazetesinde yayımlandı. Ahmet Rıza Bey, Doktor Baha’yı şöyle anlatıyor:

“Meşrutiyet’in ilanından bir buçuk sene önce Paris’e geldi. Yalnız başına iş göreceğini zannediyordu. Diran Kelekyan Efendi tanıştırdı. Yusuf İzeddin Efendi’ye mensup idi. Bir müddet sonra bize katıldı. Cemiyette haberleşme vasıtasıyla meşgul oldu. Bir taraftan da morgta adli tıp derslerini takip ederdi. Zeki, biraz mutaassıp bir vatanperver idi. Müslüman olmayan milletlere husumeti vardı. Küçük şeyleri büyütürdü. Büyüklük iddiasında bulunurdu. Cesurdu, Paris’ten İstanbul’a girmeye ve gene dönmeye muvaffak olmuştu. Bu girişte birtakım kişilerle görüşmek ve birçok işler yapmak tasavvur ediyordu. Yapamadı, bu işte Diran Kelekyan’ın yardımını görmüştü. Kendisinden yaşlı bir kadınla beraber oturuyordu. İstanbul’dan özel olarak para aldığı söylenirdi. Üstü başı temiz gezerdi. Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’da Merkezi Umumi’de çalıştı. Bir aralık savaş sırasında Cemiyet namına Trabzon taraflarına gitti, geldi. Ermenilere düşman idi. Ben Ayana girdikten, özellikle itirazlara başladıktan sonra diğer cemiyet fertleri gibi o da benden yüz çevirdi. Benimle görüşmez oldu. Bir gün Nişantaşı’nda karşı karşıya geldik. Tuttukları yolun doğru olmadığını söyledim. ‘Ne kadar doğru olduğunu yakında göreceksiniz’ dedi.

“Mütarekeden sonra Talat Paşa ve diğerleriyle birlikte Avrupa’ya firar etti. Nihayet Berlin’de Ermeni kurşunuyla telef oldu. Gayet sevimli, hoş sohbet ve memleketsever bir arkadaş idi.”48

48 Ahmet Rıza Bey’in Anıları, Arba Yayınları, İstanbul 1988.

Örgütlenme Yılları

Paris’te ciddi anlamda örgütlenme, Doktor Nâzım ve Doktor Bahattin Şakir’le başladı. “İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 1906-1907 Senelerine Ait Muhaberatın Kopya Defteri” adlı yazmalarda, Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir imzasıyla cemiyetin çeşitli şubelerine gönderilmiş talimatlar, yazışmalar mevcuttur. Bu yazmalar, İstanbul Belediye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Bu belgelerde, İttihatçıların iki ünlü doktorunun cemiyeti büyütmek, güçlendirmek, yeni üyeler kazanmak için gösterdikleri büyük çaba görülmektedir.

“Ahmet Rızacılara gelince, İttihat ve Terakki ismine 1902 Kongresi’nden beri fazla iltifat etmediği anlaşılan bu grup, yeni bir hamle yaptığını belli etmek için, bir değişiklik yaparak Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti adını benimsedi. Bu yeni kuruluşun özelliği, yayın faaliyeti dışında geniş ve ciddi bir örgütlenme atılımına girmesiydi. Cemiyetin bu yanı, ayrıntılı tüzüğünden, bir şifresi bulunmasından, yazışma defterindeki mektupların sayısından (296)49 belli olmaktadır. Bahaettin Şakir ve Doktor Nâzım’ın ağır bastığı bu örgüt, sonuç almak isteyen, bir an önce Osmanlı ülkesinde ve dışında yaygınlaşmak, kökleşmek kararındaki bir örgüttür.”50

49 Mektupların sayısı 296 değil 431’dir.

50 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, s.82.

20 Temmuz 1906 tarihli “Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin Tensikat-ı Dahiliyesine Dair Beyanname” ile, örgütün yönetimini daha düzenli yürütmek için, iç teşkilatlanmanın önemine göre dört kısma ayrılmasına, her kısımda önemine göre iki veya daha fazla üyenin bulunmasına karar verildiği şubelere duyuruldu.

Bu işbölümüne göre, Fransızca Meşveret ve yabancılarla ilişkileri Ahmet Rıza Bey yürütecekti. Türkçe Meşveret’in idare ve yazıişlerinden Sami Paşazade Sezai Bey sorumlu olacaktı. Cemiyetin hesap işleriyle Mustafa Fazıl Paşazade ve Doktor Nâzım ilgileneceklerdi. Şubelerle olan yazışmaları ise Doktor Nâzım ve Doktor Bahattin Şakir sürdüreceklerdi.

Cemiyetin gizli muhaberat defterinde “tahrirat numarası 1”den 292 no’lu yazışmaya kadar, “Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Umuru Dahiliyesinden memur” yetkisiyle Doktor Nâzım ile Doktor Bahattin Şakir’in imzaları bulunuyor. 292 no’lu yazışmadan sonra Doktor Nâzım Bey gizlice yurda döndüğü için yalnızca Doktor Bahattin Şakir Bey’in imzası vardır.51

51 Doktor Nâzım Bey 1908 Devrimi’ne kadar İzmir’de “Yakup Ağa” takma adıyla illegal faaliyetlerini sürdürecektir.

Sina Akşin, Cemiyetin 1906 yılındaki Nizamnamesinde Bahattin Şakir ve Doktor Nâzım gibilerden beklenebilecek bir “eylemcilik havasının” sezilmediğini belirtmektedir.

“Yalnız Heyet-i Merkeziyede azınlığın çoğunluğun kararını yürütmek ya da istifa etmek zorunda olduğu hükmü vardır ki, Terakki ve İttihat durumundaki bir kuruluşta normal sayılabilir. Bunun dışında, 1908 İttihat ve Terakki Nizamnamesi’nde görülecek olan, davaya ihanet edenler için düşünülmüş ayrıntılı cezalandırma hükümlerine yer verilmemiştir.”52

52 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, s.83.

Bahattin Şakir, İstanbul’da Doktor Ali Hüseyin Bey’e yazdığı mektupta, Paris’te o günlerdeki yaşamını şöyle anlatıyor:

“O kadar meşgulum ki, bir fikir hasıl edemezsiniz. Evvela ciddi tahsil ile meşgulum. Institüt Medico-Legal’e talebe kabul edildim. Morg, laboratuvarlar, nazari dersler ile akliye derslerini takip etmek vaktimin büyük bir kısmını dolduruyor. İkinci olarak, Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin haberleşme ve teşkilat kısmına memur olduğumdan, fevkalade meşgul oluyorum.”53

53 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 11 Temmuz 1934.

“Biz şimdi eskisi gibi değiliz, ciddi çalışıyoruz. Şimdi cemiyet, eski cemiyetten çok farklıdır. Teşkilatımız pek mühimdir. Yalnız İstanbul’daki kuvvetimiz kâfi derecede değildir. Hepimiz canla başla çalışıyoruz ve nefsimizi tehlikeye koyuyoruz. Öyle yazı yazmakla, kuru lafla yetinmiyoruz. Fedailerimiz memleketin göbeğine kadar gidiyorlar. Siyasi çetelerimiz dolaşıyor. Kuvvetimiz, teşkilatımız günden güne büyüyor, ümidimiz artıyor.”54

54 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 25 Temmuz 1934.

Gizli Haberleşme

Cemiyetin Paris’teki merkezi, bütün yazışmalarının bir kopyasını çıkarmakta ve saklamakta, bütün şubelerinin de böyle yapmasını istemekte, her şubeye bir “kopya defteri” tutma zorunluluğu getirmektedir. İttihatçılar’ın gizli yazışmaları, 1997 yılında bir yüksek lisans tezinin konusu olmuştur.55

55 Filiz Cengiz, Dr. Nâzım ve Bahaeddin Şakir’in Kaleminden İttihat ve Terakki Cemiyeti (1906-1907), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 1997.

Gizli haberleşmeler Arnavutluk, Bulgaristan, Kafkasya, Kıbrıs, Mısır, Lazistan, Girit, Romanya, İstanbul, Selanik, Trabzon, İzmir, Hanya, Kızanlık, Bosna-Hersek gibi çok çeşitli bölgeleri ve kentleri kapsamaktadır.

“Tahrirat Numarası: 1” olan mektup 25 Mart 1906 tarihini taşımaktadır. Mektubun altında “Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Dahiliye Şubesi Memuru Doktor B. Server” imzası bulunmakta, “Vicdani ve Mihrani Karındaşlarımız” diye başlamaktadır. Cemiyetin, 1902-1905 yılları arasında geçirdiği bunalımlı dönemden sonra yeniden kurulduğu ve komite içinde yeni bir işbölümü yapıldığı ilan edilmektedir. Komitenin görevleri “yazışma muameleleri”, “dahili muameleler”, “harici muameleler” ve “hesap muameleleri” olmak üzere dörde ayrılmış ve her bölüme yeterince üye tahsis edilmiştir. Komitenin yayın organları Osmanlılara yönelik Şûra-yı Ümmet, yabancılara yönelik Fransızca Meşveret olacaktır.

Gizli yazışmalarda cemiyetin en fazla ihtiyaç duyduğu şeyin “para ve fedakârlık” olduğu belirtilmektedir. Yurtdışındaki örgütlenme ne kadar güçlü olursa olsun, esas olanın yurtiçindeki vatandaşların emek ve çabaları ile “azim ve cesaretleri” olduğu vurgulanmaktadır.

Dahildeki “gizli şube”nin kurulmasında ve üyelerin seçiminde rütbe ve unvana değil “ruh haline” önem verilmesi ve “genç, bekâr ve fakir kimseler”in tercih edilmesi gerektiği, çünkü bu kişilerin “evli, şen ve mesut” kimselere göre tehlikeye atılmaktan çekinmeyecekleri ifade edilmektedir.

Cemiyetin Paris merkezine en çok Girit ve Bulgaristan’daki Türklerden, daha sonra da Selanik’ten para geliyordu. Cemiyetin hesap defterine göre, İstanbul’dan çok az para gelmektedir. Aidat dışında cemiyete oldukça büyük miktarda yardım edenler arasında Mısır prenseslerinden Nazlı Hanım, Nazime Hanım ve Mısır prenslerinden Mehmet Ali Paşa başta bulunuyordu.

Yazışmaların altında iki imza vardır, fakat mektuplardaki yorum ve analizler kuşkusuz Paris’teki Heyeti Merkeziye’nin ortak değerlendirmesidir. “Çünkü bu mektuplar, yazışma halinde olan kişileri, cemiyetin amaçları doğrultusunda yönlendirmek, şubeler açılması konusunda gayrete getirmek, onların mücadele hırslarını artırmak, yardım önerisinde bulunmak, Sultan II. Abdülhamid’e karşı muhalefetlerini ayakta tutmak ve cesaretlendirmek gibi, hassas, önemli ve geniş kapsamlı metinlerdir.”56

56 Filiz Cengiz, age, s.IV.

Cemiyetin Paris’teki merkezi maddi açıdan son derece güç koşullarda çalışmaktadır. Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir, Heyeti Merkeziye’nin Paris’teki yönetim yerini ve çalışma koşullarını, Sami Paşazade Sezai Bey’e gönderilen 54 tahrirat numaralı ve 6 Ağustos 1906 tarihli mektupta şöyle anlatıyorlar:

“İdarehanemizin adresi gerek Şûra-yı Ümmet ve gerekse Meşveret için yegâne merci olacaktır. Apartmanımız iyidir. Yalnız dört hasır sandalye ile bir kırık masadan başka bir şey yoktur. Milletin geleceği için en büyük medarı iftiharı olmak kabiliyetine sahip bir cemiyetin idarehanesinin dosta düşmana karşı böyle tamtakır bir halde kalması elbette caiz değildir.”

Cemiyet, şubelerden gelirlerinin yarısını merkeze göndermelerini, gazetelerin abone bedellerinin para ya da pul karşılığı ödenmesinin gecikmemesini istemektedir.

Yazışmalarda, yasadışı çalışmak zorunda kalan bütün devrimci örgütlerde olduğu gibi, gizliliğe verilen önem dikkat çekmektedir. Cemiyetin bir şubesinin kurulabilmesi için en az üç üye şart koşulmaktadır. Örgüte, eski bir üyenin tavsiyesi ve rehberliğinde, silah, Kur’an ve bayrak üzerine yemin edilerek girilmektedir.

1906-1907 yıllarına ait yazışmalarda ideolojik çizgi olarak “İslam birliği” ağır basmaktadır. Türk milliyetçiliği daha sonra, özellikle Balkan Savaşları’ndan sonra gelişecektir. Buna karşın şubelere, “İstanbul Türkçesi” ile yazmaları ve “Tevhidi lisan” (dil birliği) önerilmektedir. Örneğin 22 Eylül 1906 tarihli mektupta, “...İstanbul Türkçesini kabul ediniz. Bu, Türkçemizin maarifte süratle ilerlememize hizmet eder. Ve gelecekte de aynı millet efradının ittihadına zemin hazırlar” denmektedir.

Yazışmalarda, Müslümanların bulunduğu her kasabada cemiyetin bir şubesinin açılması isteniyor. Uygun bulunan yerlerde şube açılmasına izin verilirken, şube mührünün nasıl yapılacağı, kopya defterinin nasıl tutulacağı ayrıntısıyla tarif ediliyor.

Örneğin, Doktor Bahattin Şakir imzalı, 21 Mayıs 1906 tarihli ve tahrirat numarası 15 olan mektupta şöyle deniliyor:

“Kopya mürekkebiyle adi mektup kâğıdı üzerine yazılan bir mektup, kopya defteri mürekkebi, zamka su ile ıslatılıp ve ondan sonra sünger kâğıdıyla fazla suyu ihraç edilerek tatbik ve cendere arasında sıkılarak nakledilmiş olduğu, bu hususla meşgul olanlarca pek kolay bir meseledir. Şimdiye kadar kullanılmamış olduğundan bilinmediği takdirde, bir ticaret evinden bir kere icra suretini görmek kâfidir.”

Teşkilat ve Neşriyat

Yazışmalarda örgütlenmenin önemi sıkça vurgulanır. Cemiyet işlerinde kolektif çalışılmalıdır. Bir kimsenin tek başına iş yapması mümkün değildir. Her yerde teşkilat kurulmalı, cemiyetin yeni şubeleri açılmalıdır, yayın organları geniş çapta dağıtılmalı ve okutulmalıdır. Yazışmalarda sürekli olarak “teşkilat”a ve “neşriyat”a dikkat çekiliyor:

“Hakikaten teşkilat olmayınca neşriyattan hakkıyla istifade edilmediğini son on iki senelik çalışmanın verdiği acı tecrübe bize aleni surette gösteriyor. Halka okutturulmayan bir gazetenin içeriği ne kadar ciddi olsa da basımından ne fayda beklenebilir? Neşriyatın hakkıyla icrası için cemiyetin her tarafta tanıtmak ve halisane temennilerden başka faydaları olmayan taraftarları bulunması da kifayet etmez. Şüphesiz taraftar bulmak da, dost kazanmak da, cemiyet için lüzumsuz görülemeyecek bir dağınık kuvvettir. Fakat çoğunlukla dağınık olan kuvvetlerden istifade ise pek sınırlı kalır. İntizam altına alınan üç kişinin gayret ve kuvveti gayri muntazam yaşayan otuz kişinin kuvvetine galebe çaldığını her gün görüyoruz. Uzağa gitmeye hacet yoktur. Memleketimizin hali buna en güzel delildir.”57

57 29 Mayıs 1906 tarihli, 16 numaralı, Dr. Bahattin Şakir imzalı mektup.

Mektuplarda, cemiyet üyeleri gizlilik kurallarına uymaları konusunda sık sık uyarılır.

“Teşkilatı gizli tutmayı ihtardan maksadımız evvela şahsi işleriniz için dahile gitmek icap ettiğinde hükümeti Hamidiye tarafından müşkülat uğramamaklığınızdır... Yine tekrar ihtar eyleriz ki, teşkilatı gayet gizli tutunuz. İçinizden yalnız birisi kendini aleni tutabilir.”58

58 Tarihsiz, 17 numaralı, Dr. Bahattin Şakir imzalı mektup.

“... Biz de kendileri ile haberleşmemizi şifre vasıtasıyla icra ediyoruz. Nitekim yakında size de bir şifre defteri takdim edeceğiz. Her şube için şifreler ayrı ayrı yapılmıştır. Her şubenin şifre haberleşmelerini diğer şube anlayamaz.”59

59 25 Haziran 1906 tarihli, 181 numaralı, Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir imzalı mektup.

“Her kasabada gizli cemiyetler teşkiline gayret sarf ettik. Bu gayretlerden iyi bir netice elde etmek için gizli cemiyetleriniz adeta muntazam bir ordu teşkilatına benzer bir intizam altına alınmalıdır... Cemiyetimizin heyeti merkeziyesini teşkil eden üyelerin isimlerini gizli tutmalısınız... Öteden beriye yazdığınız mektuplarda maksat ve imza belirtmek adetinden tamamıyla vazgeçiniz. Mektuplarınızda umum heyetinizin namına bir imzayı bile mümkünse takma isme çevirmeyi adet ediniz.”60

60 22 Kasım 1906 tarihli, 215 numaralı, Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir imzalı mektup.

2 Haziran 1906 tarihinde cemiyetin Kızanlık şubesine gönderilen ve Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir’in imzalarını taşıyan mektupta, Abdülhamit’in vaatlerine kanarak devrimcilikten vazgeçenlerden öfke ile söz edilmektedir:

“Eski cemiyetin dağılmasına sebep, Ahmet Rıza Bey değil, Murad Bey’lerin, Sükuti’lerin, Abdullah Cevdet edepsizlerinin paraya tama’ı ve ahlaksızlıkları sebep olmuştur. Bu herifleri Sultan Hamid 1 500 frank maaşla satın aldıkları zaman Ahmet Rıza Bey’e sefirler gönderiyor, sefaretler vaat ediyordu. Yine Ahmet Rıza Bey’i hürriyetperverane mesleğinden çeviremedi. Avrupa’da yabancılara karşı Osmanlılığın şerefini, İslamın hukukunu bunca seneden beri müdafaa eden bir zat hakkında Edhem Ruhi gibi her gün mesleğini değiştiren bir çocuğun iftiralarıyla fikrinizi değiştirmek, esef vericidir.”

Avrupalıları İyi Biliriz

Yazışmalardan, 1906 yılında Mısır’da yayınını sürdüren Şûra-yı Ümmet gazetesinin Paris’e nakledildiğini, baskı için Arapça hurufat temin edildiğini, gazetenin 15 günde bir, altı sayfa olarak düşünüldüğünü öğreniyoruz.

3 Şubat 1907 tarihli mektup Dr. Bahattin Şakir imzasıyla cemiyetin İzmir şubesine gönderilmiş. Bu tarihte Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin yurtiçinde ve yurtdışında 17 şubesi bulunmaktadır. Mektupta Ermeni ve Rumların yabancı devletlerin müdahalesi için uğraştıklarından söz ediliyor:

“Ermeni, Rum vesair gibi memleketlerimizi parçalayarak bizden ayrılmak fikrini taşıyan bir kısım vatandaşlarımız saltanat değişikliğinden istifade ederek yabancı müdahalesini davet maksadına şimdiden hazırlanmakta olduklarını tahkik ve vatanımızın ve milli bağımsızlığımızın bugün ve gelecekte maruz olduğu tehlikeleri takdir ederek bir fırka-i cemiyet tesisi ve ‘union part le force’ kaidesini rehber ederek bu fedakarane teşkilatı cemiyetimizle birleştirmek arzusunda bulunduğunuzu bildiriyorsunuz... Biz Avrupa’dayız ve her şeyi sizden daha iyi görüyoruz... Avrupalıların vatanımızı taksim ve mahv için ne dolaplar çevirdiklerini yakından görüyoruz... Vatanımız, milli bağımsızlığımız katiyen tehlike altındadır. Ve bu tehlike pek yakındır.”

Hepimiz Kuvvetli Bir Azimle Yaşıyoruz

Doktor Bahattin Şakir, Trablusgarp’tan yazılan ve kendisini ve Paris’te yaşayanları ülke içinde yaşananlara karşı duyarsız olmakla eleştiren bir mektuba şu cevabı veriyor:

“Bendenizin hususi hayat ahvalimi iyi bilmediğiniz için bu zannınızda yanılıyorsunuz. Ben Abdülhamit’in ikinci derecede ehemmiyet verdiği bir yerde değil, onun sarayının içinde çalışırdım. Onun pençei hayatiyetine her zaman maruzdum. Mektepten beri Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin en candan çalışan hizmetkârlarındandım. Bu münasebetin kuvvetli ve samimi olmasındandır ki Avrupa’ya geldim ve heyeti merkeziye erkânı arasına alındım.

“Abdülhamit, Prens Yusuf İzzettin Efendi vasıtası ile tehditler ve tekdirler gönderdiği halde ben yine korkmadan vazifeme devam ediyordum. Mektepten çıkarıldım, vazifemden çıkarıldım, tehdit edildim, hatta sürgüne gönderildim. Bunların hiçbirisi beni mesleğime devamdan alıkoymadı. Erzincan’da sürgünde iken hiç boş durmadım. Sonradan görülen lüzum üzerine, hem heyeti merkeziyede bulunmak, hem de tahsilimi tamamlamak üzere Paris’e geldim. Benim fedakârlık yapıp yapmadığımı mazi gösterecektir... Hepimiz yaşıyoruz, hepimiz kuvvetli bir azimle yaşıyoruz. Özetle dahildeki vatana karşı hissizlikle itham edilmemiz bizim için müthiş bir azaptır. Her halde yakın bir gelecek bunun aksini ispat edecektir.”61

61 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 26 Ekim 1934.

İKİNCİ BÖLÜM - DEVRİM GÜNLERİ

İTTİHAT VE TERAKKİ KÂTİBİ UMUMİSİ

MİTHAT ŞÜKRÜ BEY’İN HÜZNÜ

Ben mebus olmak istemedim.

Malta sürgününden hemen sonraydı,

Paşa Hazretleri Ankara’ya çağırdılar.

Gittim, bitkinliğimi arzettim.

Yılların mücadelesi, esaret hayat?,

en çok da Talât’ın ölümü belki,

yıktı dedim beni, yıprandım, bittim.

Bir küçük zeytinlik alıp İzmir’de,

yerleştik Hatice’yle sessiz sakin.

İnkişaf Şirketi’ne girdim, çalışıyorum.

Uyanıp her sabah horoz sesleriyle,

kalkıp işe gidiyorum Buca’daki evimden,

akşamları da eve dönüyorum doğruca.

El etek çektim artık siyasetten iyice.

Şaşılacak şey, hemen alıştım mutemetliğe.

Ufak da bir arazisi var Selanik’te Hatice’nin,

bir halledilse şu mübadele işleri,

onun parasıyla iyice çıkacağız düzlüğe.

Dile kolay, tam otuz yıldır ilk kez,

ne peşimde Abdülhamit’in polisi var,

ne de Cemiyet’in sorumluluğu üzerimde.

Selaniği düşündüğümde zaman zaman

o ilk gürültülü günleri Cemiyet’in,

ateşli korkusuz acemiliğimizi -

yorgun bir hüzün kaplar içimi bir an,

çıkar evimin arkasındaki bahçeye

seyre dalarım yeşil incir ağaçlarını.

Hey gidi koca Mithat! Hey gidi devran!

Roni Margulies

Selanik Şubesi Kuruluyor

Meşrutiyet öncesi Selanik, İmparatorluğun en ileri kentiydi. Selanik’in ünlü Yonyo Gazinosu’nun müdavimleri ise genç İttihatçı subaylardı. “Parlak çizmeleri, ütülü külot pantolonları, şık üniformaları, beyaz eldivenli, kalpaklı süvari subayları ile başlarında kırmızı fes, küçük püskül ve uzun pantolonları ile piyade subayları gelirdi.”62 Kahve ya da subayların pek sevdiği kristal kadehlerde sunulan Nahmiyaz rakısı içerlerdi. Yonyo’nun müdavimleri arasında Kolağası Mustafa Kemal, Enver Bey, Talat Bey, iktisat hocası Cavit Bey, Mustafa Necip, İsmail Canbolat, Yenibahçeli Şükrü gibi isimler vardı.

62 Galip Vardar, İttihat ve Terakki İçinde Dönenler, Yazan: Samih Nafiz Tansu, Yeni Zamanlar Yayınları, İstanbul, 2003.

İttihat ve Terakki’nin beyni, kalbi Selanik’tir. İmparatorluğun en ileri kenti, en canlı limanıdır. “Muzır evrak” tüm ülkeye buradan dağıtılır. Kendisi de cemiyet üyesi olan Galip Vardar, anılarında, İttihat ve Terakki’nin ilk çekirdeğinin İstanbul’da Tıbbıyei Askeriye’de kurulduğu iddiasına karşı çıkar. “İttihat ve Terakki’nin hakiki bünyesi Makedonya’da kurulmuş, en mühim şahsiyetleri burada ortaya çıkmış, cemiyete hedefini tayin etmek kudreti burada bulunmuş, İttihat ve Terakki ancak burada mana kazanmıştır” der. Prof. Dr. Sina Akşin de bu düşüncededir.

Cemiyetin Selanik şubesini şu kişiler kurmuştu:

Askeri Rüştiye Müdürü Bursalı Tahir, Vilayeti Selasiye Posta Telgraf Başkâtibi Talat, Selanik’te Müşirlik Yaveri Kâzım Nami, Askeri Rüştiye Fransızca öğretmeni Naki, Mithat Şükrü (Kâtibi Mesul), Rahmi (İzmir Valisi), Ömer Naci, İsmail Canbolat, Edip Servet.

Bu kişiler, 22 Temmuz 1906’da İsmail Canbolat’ın Selanik’teki yalılar semtindeki evinde, daha sonra da Mithat Şükrü’nün aynı semtteki evinde toplanarak örgütün temellerini attılar. Cemiyetin ilk adı Osmanlı Hürriyet Cemiyeti idi. Örgüt adına üç kişiden oluşan bir komite kuruldu. Komitenin adı Heyeti Âliye idi ve şu isimlerden oluşuyordu: Talat Bey, İsmail Canbolat ve Rahmi.

Paris ve Selanik Birleşiyor

1907 yılında Dr. Nâzım gizlice yurda döner. Osmanlı Paris Sefareti’nin bu dönüşü öğrenmemesi için, Dr. Nâzım’ın açık denizlerde çalışan bir vapurda doktor olduğu söylentisi yayılır. Dr. Nâzım, Dr. Bahattin Şakir’e bir mektup yazarak Şûra-yı Ümmet’te “Arkadaşlarımızdan Doktor Nâzım Bey açık denizlerde seyrüsefer eden bir vapurun doktorluk vazifesini üstlendiği için, onun üzerinde bulunan sanduktarlık vazifesi ...e verilmiştir” diye bir ilan yayımlanmasını ister.

Doktor Nâzım, Selanik’ten tanıdığı hemşerisi Mithat Şükrü Bey vasıtasıyla Talat Bey’le tanışır. Paris merkezi (Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti) ile Selanik şubesinin (Osmanlı Hürriyet Cemiyeti) birleşmesi Dr. Nâzım’ın katkılarıyla gerçekleşir. Selanik şubesi, bütün şubelerin ana merkezi haline gelir. Cemiyet, bu süreç içinde bir “ihtilal komitesi”ne dönüşür.

Cemiyete genç, aydın, idealist ve ölümü göze almış kişiler üye olarak alınıyordu. Paris’ten gelen Doktor Nâzım’ın önerisiyle cemiyet, Paris’te faaliyette bulunan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin adına uyularak adını Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti olarak değiştirdi. Heyeti Âliye de, önce Heyeti Merkeziye daha sonra da Merkezi Umumi adını aldı. Erkânıharp Binbaşısı Enver Bey, Ohrili Eyüp Sabri (Akgöl), Üsküplü Necip Draga cemiyetin ilk üyeleri arasında yer aldı.

Dr. Nâzım, cemiyete yeni katılacakların araştırma, soruşturma ve karar safhaları için geniş bir talimatname hazırladı. Bu talimatnameyi hazırlarken Miralay Sadık Bey, Binbaşı Fethi (Okyar), Manyasizade Refik ve Mithat Şükrü (Bleda)’nün görüşlerini aldı.

İki örgütün birleşmesi, Dr. Nâzım tarafından hazırlanan bir “mukavelename” ile olur. Cemiyetin gizli haberleşme defterinde 386 tahrirat numaralı, 14 Eylül 1322 (1907) tarihli ve Doktor Bahattin Şakir imzalı yazışmada bu mukavelename şöyle yer alır:

“Hürriyet ve Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyetleri arasındaki mukavelename:

“Merkezi Paris olan ‘Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’ ile merkezi Selanik olan ‘Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ 19 Şaban 1325 (14 Eylül 1323 ve 27 Eylül 1907) tarihinden itibaren ‘Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’ namı altında aşağıda belirtilen şartlar ile birleşmiştir.

“Madde 1: Cemiyetin biri dahili diğeri harici olmak üzere iki merkezi umumisi olacak ve bunlardan harici merkezi umumi Paris’te ve dahili merkezi umumi de şimdilik Selanik’te bulunacak ve her iki merkezin ayrı ayrı mühürleri olacaktır.

“Madde 2: Esas maksadı 1292 tarihinde yayımlanan Mithat Paşa Kanunı Esasi’sinin tatbik ve yürürlüğünün devamını teminden ibaret olan cemiyetin bu maksada ulaşmak için mahalli eğilim ve icapları nazarı dikkate alarak teşkilat ve fertlerin vazifelerini tayin eder dahili ve harici ayrı ayrı iki nizamname bulunacaktır.

“Madde 3: Maliye işlerinin idaresinde merkezi umumiler her ne kadar bağımsız iseler de icabında yekdiğerine yardıma mecburdurlar.

“Madde 4: Dahili merkezi umumiye ile doğrudan doğruya irtibatında mahzur görülen dahildeki şubeler ve fertler Paris merkezi umumisi vasıtasıyla haberleşmek üzere yine dahildeki merkezi umumiye tabi olacaktır.

“Madde 5: Harici merkezi umumi harici şubelerin merciliğinden başka cemiyetin harice karşı delegeliği vazifesini yapacaktır. Yabancı hükümetler ve matbuat ile olan münasebetin mesuliyeti harici merkezi umumiye ve dahildeki teşebbüslerin ve icraatın mesuliyeti de tamamen dahili merkezi umumiye aittir.

“Madde 6: Merkezi umumiler yalnız imtina ile yekdiğerinin harekâtını tadile salahiyettardır.

“Madde 7: Cemiyetin fikirlerini yayma vasıtası şimdilik Türkçe ‘Şûra-yı Ümmet’, Fransızca ‘Meşveret’ gazeteleridir. Dahili merkezi umuminin yardımı ve iştirakiyle harici merkezi umuminin nezareti altında basılacak ve yayımlanacak ‘Şûra-yı Ümmet’ ile Türkçe bütün neşriyatta harici merkezi umumi, dahili merkezi umuminin tekliflerini nazarı dikkate almaya mecbur olduğundan, mesuliyetine dahili merkezi umumi de iştirak edecektir.”

Doktor Nâzım, iki örgüt birleşmeden önce Selanik’ten Bahattin Şakir’e yazdığı bir mektupta, Selanik örgütünün ihtiyatsız davranışlarını şöyle eleştiriyor:

“Burada sekiz on kişi bir komite teşkil etmişler. Efradının içinde bir iki subay, Naci’nin tanıdığı bir polis, birkaç da mülkiye memuru vardır. Biz o komitenin efradından değilken efradının hüviyetlerini biliyoruz. Buna da sebep komitenin ihtiyatsızca hareketleridir. Yarın bunları hükümet de bilecektir. Evrak getirtmek için vasıta gibi kullandıkları adamı dahi hükümet haber almış... Bu ihtiyatsız komite üç beş kişiye evrak okutacağım diye hükümetin dikkat nazarına çarpacak hareketlerde bulunuyor...

“Velhasıl kardeşim bu acemi zevatın uluorta hareketleri, bizim cemiyetimizin ilerlemesine sekte vuracağını nazarı dikkate alarak bunlara nasihatte bulununuz, fakat bizim cemiyetin varlığından tek harf bile yazmayınız.”63

63 Miliyet, “Tarihi Tefrika”, 31 Temmuz 1934.

Paris, Dr. Nâzım Bey’den Osmanlı Hürriyet Cemiyeti hakkında ayrıntılı bir rapor istemektedir. Aradan aylar geçmiş bu rapor gönderilmemiştir. Doktor Nâzım’ın Selanik’ten Bahattin Şakir’e yazdığı dördüncü mektupta bu rapordan söz edilmektedir:

“Sabırsızlık etme! Burada boş durmadığımızdan elbette eminsin... İşler yolunda gidiyor. Kuvvet günden güne artıyor. Eserlerini henüz görmemekle ataletimize hükmetme. Raporumu yazmaya artık çok kalmadı. On-on beş gün sonra raporu alırsın.”64

64 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 2 Ağustos 1934.

Doktor Nâzım Bey Selanik’tedir, fakat Paris’teki evinin kirası ödenmektedir. Bu da eli sıkı Nâzım Bey’in canını çok sıkmaktadır. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti adına Paris’le yazışmaları Sai Bey yapmaktadır. “Sai Bey”, Talat Bey’in kod adıdır. Doktor Nâzım’ın ev kirasını da Paris’e Sai Bey göndermektedir. Kafayı eve takan Doktor Nâzım, yukarıdaki mektubunun sonunda Bahattin Şakir’e şu uyarıyı yapmaktadır:

“Evi bırakmayı münasip görürsen, mutfaktan itibaren yatak odasına geçerek salondaki hava gazı lambasına kadar uzanan kurşun boruların benim olduğunu ve dolayısıyla onları çıkartmayı unutma. Zira bunlar için ben yirmi-yirmi beş frank sarf ettim. Boruları çıkarırken tekerlek tarzında büktür ki, sen de kullanabilesin. Hava gazı saatinin üzerinde asılı gördüğün zincir de benimdir. Onu da unutma! Naci Bey’i oraya yerleştirseydin daha ziyade memnun olurdum. Zira ailem bir gün o adrese bir mektup gönderebilir veya benzer bir hadise çıkabilir. Arkadaşların biri orada oturunca bu gibi hadiselerden çıkabilecek sakıncaları def etmek daha kolay olurdu.”

Selanik ve Paris’in birleşmesi tüm ülkede sevinçle karşılanır. Paris’e kutlama mesajları çekilir. İstanbul’dan Paris’e Bahattin Şakir Bey’e gönderilen bir mektupta şöyle deniliyor:

“Birleşme meselesi de son derece memnuniyete sebep oldu. Fikirlerde ve işlerde birlik olmadan bir şey yapılmasının imkânsız olduğunu izahata hacet yoktur. Bu gidişle gelecek parlak olacaktır. Hemen Cenabı Hak, melunun vücudunu ortadan kaldırarak senelerden beri Hamid’in mezalimi içinde inleyen Türklere biraz geniş nefes aldırsın.”

İttihatçı Yemini

Çeşitli kaynaklarda İttihatçıların yemin töreninin, Fransız Büyük Devrimi’ndeki jakobenlerden örnek alındığı belirtilir. Bu törenin, mason cemiyetlerinden esinlendiği de ileri sürülür.

Cemiyete yeni girecek üye, gözleri bağlı olarak yemin edeceği eve getiriliyordu. Kapıya belirli bir işaretle vuruluyor, önce “muin” (yardımcı) ve ardından üç kez “hilal” deniliyordu. Kapı açıldıktan sonra üye olmak isteyen kişiye “İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girmekte hâlâ ısrar ediyor musun?” diye soruluyor, “evet” denilince üzerlerinde kırmızı cüppe, başlarında siyah maske bulunan üç kişinin yer aldığı bir odaya götürülüyordu. Sağ el Kur’an’a ve sol el de tabancaya konularak şu yemin ettiriliyordu:

“Dinim, vicdanım, namusum üzerine yemin ederim ki, esas maksadı Kanunu Esasi’nin tatbikine ve milletin meşru hürriyet hukukunu tamamen elde etmeye ve cins ve mezhep ayırmaksızın bütün Osmanlı kavimlerinin birlik esası üzerine ilerlemesine ve yükselmesine çalışmaktan ibaret olan Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne bu andan itibaren dahil oldum. Milletin şan ve şevketinin artmasıyla memleketin saadet ve refahının teminini her şeye ve hatta canıma tercih eylediğime ve verilecek sırları muhafaza eyleyeceğime ve cemiyetin kabiliyetime göre vereceği bütün kararlarını icrada ve üzerime yükleyeceği ve vereceği vazifeleri tamamen yerine getirmekte tereddüt eylemeyeceğime ve cemiyete girmek hususunda hiçbir itiraz ve hususi menfaat beslemeyip sırf cemiyet maksadını takip ve muhafaza edeceğime ve Kanunu Esasi’ye ölünceye kadar sadık kalacağıma ve şayet bunca namuskârane taahhütlere rağmen yeminimi bozacak olursam, cemiyetin beddua ve lanetine müstahak olacağıma şimdiden söz veririm. Vallah ve billah.”

Yemin töreninden sonra adayın gözü açılıyor, karşısındaki maskeli, cüppeli üç kişiyi görüyordu. Aday, gözleri bağlanarak tekrar evden çıkarılıyordu. Yeni üye, cemiyetin diğer üyelerini hiçbir zaman bilmeyecekti. Fakat başı sıkıştığında, yalnızca cemiyet üyelerinin bileceği bir işaretle o üyelerden birini hemen yanı başında bulacaktı.

Yemin töreninden sonra artık üyenin cemiyetten çıkışı mümkün değildi. Ayrılanın ya da cemiyete zarar verici faaliyetlere girişenin cezası idamdı.

“Bu törende Balkan komitacılığının etkilerini sezmemek imkânsızdır. Carbonari örgütünün, Makedonya Bulgarlarının İç Teşkilatı’nın, İttihatçıları hayli etkilediği anlaşılıyor.”65

65 Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, s.231.

“(Cemiyet ruhunun) kuvvet teşkil etmesi ise bir nevi din ve mezhep, adeta bir tarikat mahiyeti almasından ileri geliyordu... Memlekette bir İttihatçılık ruhu vücut bulmuştu. Bu, adeta mistik bir nüfuzdu. Vatan aşkı etrafında bütün fedakârlıkları, feragatleri topluyor ve aynı ideal uğrunda birleşenleri kuvvetli bir dayanışma hissi içinde tek bir vücut haline getiriyordu. Birbirlerinin yüzünü hiç görmeyen iki İttihatçı, tesadüfen birleşip de birbirlerinin İttihatçı olduklarını anlayınca derhal ruhlarında samimi bir yakınlık ve sıcaklık peyda oluyordu.”66

66 Hüseyin Cahit Yalçın, “Meşrutiyet Hatıraları”, Fikir Hareketleri, 1934-1936.

İttihat ve Terakki İçinde Masonik İlkeler

İttihat ve Terakki Cemiyeti, kuruluşunda İtalyan Birliği’ni gerçekleştiren İtalyan masonluğunun etkisindedir. İttihat ve Terakki liderleri, özellikle Selanik’te bulunan ve kapitülasyonlar nedeniyle dokunulmazlıkları olan İtalyan, İspanyol ve Fransız localarında sık sık toplandılar. Tevfik Çavdar, mason localarına kayıtlı olmanın Jön Türklere kişisel bir güvenlik de getirdiğini belirtir. Talat Bey, Cavit Bey, Doktor Nâzım, Bahattin Şakir, Emanuel Karasu gibi ünlü İttihatçılar, Selanik’te Macedonia Risorta locasının üyesiydiler.

31 Mart Vakası diye bilinen karşıdevrim hareketini bastıran Mahmut Şevket Paşa komutasında Trakya’dan gelen Hareket Ordusu subaylarının çoğunun mason olduğu, Sultan Hamit yanlısı yazarlar ve tarihçiler tarafından sıkça ileri sürülür. İttihat ve Terakki hükümetleri, dış işlerinde hariciyeci masonlardan yararlandı. Fransa, İtalya ve Macaristan’a giden Osmanlı heyetlerini karşılayanlar arasında ev sahibi devlet erkânının yanı sıra, mason localarının görevlileri de bulunuyordu.

“Önceleri mason locası, toplantılarımızı gizlemeye vesile oluyordu; fakat bu toplantılarda daha çok idareyi eleştiriyor, şayet bizi dinleyenler olursa, onları bu eleştirilere iştirak ettiriyorduk. Bu suretle Türk olmayan masonlar arasında da kendimize sempati sağlayarak, icabında onlardan yararlanıp yararlanmayacağımızı anlamaya çalışıyorduk.”67

67 Kâzım Nami Duru, age, s.14.

Mason Jön Türkler

Halifebaba Turgut Koca’dan kalan evrak arasında bulunan, kendisinin hazırladığı “İttihat Terakki Üyeleri” başlıklı listede aşağıdaki isimlerin mason oldukları ileri sürülmektedir:

Ali Fuat (Cebesoy), Ağaoğlu Ahmet Bey, Abdurrahman Şeref, Dr. Akil Muhtar (Özden), Abdullah Cevdet, Dr. Bahattin Şakir, Beşir Fuad (ilk materyalist), Cavit Bey (Maliye Nazırı), Cevat Abbas (Bey), Eşref Sencer Bey (Kuşçubaşı), Edip Servet Bey, Halil (Kut) Paşa (Enver Paşa’nın amcası), Hüseyin Cahit Yalçın, Halil Şerif Bey, İsmail Canbolat Bey (Dahiliye Nazırı), Kara Kemal Bey, Kâzım Nabi Bey, Kâzım Nami Duru, Mehmet Reşit, Mahmut Şevket Bey (Esendal), Nuri (Kıllıgil) Paşa (Enver Paşa’nın kardeşi), Osmancıklı Nuri, Dr. Nihat Reşat (Belger), Dr. Rıza Nur, Sait Halim Paşa, Şemsettin Günaltay, Dr. Tevfik Şükrü Bey (Aras), Küçük Talat (Muşkara), Prof. Veli Bey, Yusuf Akçura, Hüseyin Kadri Bey, Hüseyin Haşim Sanver, Mithat Paşa, Nuri Bey (Yeni Osmanlıcı).

Reval Buluşması

Ünlü “Reval Mülakatı” devrimin kıvılcımı oldu. Dünya basınından İstanbul’a yansıyan haberlere göre; 9 Haziran 1908’de Reval’de (Estonya) bulunan İngiliz Kralı Edward ile Rus Çarı II. Nikola, Osmanlı İmparatorluğu’nu paylaşmak için anlaşmaya varmışlardı. 1853’te Rus Çarı I. Nikola’nın İngiliz elçisine dediği, her an ölmesi beklenen “Hasta Adam”ın paylaşılmasına sıra geliyordu.

Çarlık Rusyası ve İngiltere giderek birbirine yaklaşıyordu. Rusya 1905’te Japonlara yenilmişti. Gittikçe güçlenen Japonya, Rusya için olduğu kadar, İngiltere için de bir tehdit oluşturmaktaydı. Almanya’nın da her geçen gün güçlenmesi, bu iki ülkeyi telaşlandırıyordu. Almanya’nın, Osmanlılardan Bağdat demiryolunu yapma iznini alması, tehlikeyi büsbütün artırmıştı. Rus-İngiliz yakınlaşmasının bir başka nedeni de, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Almanya ile birlikte hareket etmesiydi. Fransa da, yanı başındaki Almanya’nın güçlenmesi nedeniyle, İngiltere ve Rusya’ya yanaşacaktı.

Bir Jön Türk Geleneği: Dağa Çıkmak

Tarihe Reval Mülakatı olarak geçen buluşma, özellikle genç subaylar arasında dinamitin fitilini ateşleyen bir rol oynadı. “Reval buluşması aslında bu amacı gütmemiştir. Ne var ki, haberler nitelik değiştire değiştire yayılmıştı. Sonradan, Sovyet Devrimi’ni izleyen günlerde Lenin ve arkadaşları tarafından açıklanan gizli belgelere göre, Reval sadece bir dizi paylaşım konferansının sonuncusudur.”68

68 Tevfik Çavdar, Talat Paşa, Bir Örgüt Ustasının Yaşamöyküsü, İmge Yayınları, Temmuz 2001.

Kolağası Resneli Niyazi Bey, İttihat ve Terakki’nin Manastır örgütünden izin alarak 3 Temmuz 1908 günü, maiyetindeki 200 kadar gönüllü er ve bir o kadar siville dağa çıktı. Niyazi Bey, alayın deposundan silah ve cephane ile alay kasasındaki 550 altını yanına aldı. Altınların karşılığında imzalı bir makbuz bırakmayı da ihmal etmedi. Niyazi Bey, dağa çıkma nedenini, padişaha yazdığı bir mektupta şöyle açıklar: “Hürriyet ve adalet namına muharebe ediyorum. Müslüman, Hıristiyan, hepsinin müşterek haklarını elde edeceğim.”

Niyazi Bey’in Resne Milli Taburu ile 20 Temmuz’da dağa çıkan Eyüp Sabri Bey komutasındaki Ohri Milli Taburu, 22-23 Temmuz gecesi Manastır’da birleşerek, Şemsi Paşa’nın yerine Manastır Fevkalade Kumandanlığı’na atanan Müşir Tatar Osman Fevzi Paşa’yı dağa kaldırırlar.

Manastır’ı Selanik izledi. Erkânıharp Binbaşısı Enver Bey de dağa çıktı. “Dağa çıkmak” bir Jön Türk geleneğidir.

Artık isyan başlamıştı.

Manastır’dan yükselen silah sesleri, devrimin müjdesini bütün dünyaya ilan eder. Abdülhamit’in gözdesi ve sadık kumandanlarından Birinci Ferik Arnavut Şemsi Paşa, dağa çıkan Niyazi Bey’i kısa zamanda ölü ya da diri yakalayacağına söz vermişti. Ama 8 Temmuz 1908 günü, Sultan Hamit’e telgraf çektikten sonra Manastır Postahanesi’nden çıkarken yüzlerce muhafızın arasında, faytonunun içinde beş kurşunla öldürüldü.

24 yaşındaki Mülazımı Evvel Atıf Bey (Kamçıl- Kurtuluş Savaşı’ndan sonra milletvekili), bir elini silaha öbür elini Kur’an’a koyup yemin ederek katıldığı örgütünün, İttihat ve Terakki’nin emrini yerine getirmiş, Şemsi Paşa’yı cansız yere sermiş ve olay yerinden yaralı olarak kaçabilmişti. Yarasına, sonradan Siirt Milletvekili ve Atatürk’ün yaveri olacak olan cemiyet üyesi bir başka subayın; Mahmut Bey’in evinde pansuman yapılacaktı. Atıf Bey, cemiyetin gözü kara bir fedaisiydi. “Maksat uğrunda can cömertliği edenler”e “fedai” deniliyordu.

Artık ihtilali durdurmak mümkün değildir.

Sultan Hamit, 23 Temmuz’da, Kanunu Esasi’nin yürürlüğe girdiğini çaresiz ilan eder. Karar, 24 Temmuz günlü İstanbul gazetelerinde renksiz, coşkusuz sıradan bir resmî ilan gibi yayımlanır. Oysa Meşrutiyet’in ilanı, 23 ve 24 Temmuz günlerinde Manastır ve Selanik’te pare pare top atışlarıyla ve Marseilles Marşı ile kutlanır.

“Meşrutiyet’in ilanına ne Paris’te Ahmet Rıza Bey’in temsil ettiği Terakki ve İttihat Cemiyeti, ne de Prens Sabahattin Bey’in Teşebbüsü Şahsi ve Ademi Merkeziyet Cemiyeti başlı başına etken olmamıştır... Meşrutiyet’in ilanını ve Kanunı Esasi’nin uygulanmasını, doğrudan doğruya askeri kuvvete dayanan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Manastır ve Selanik merkezleri sağlamışlardır.”69

69 Ahmet Bedevi Kuran, age, s.312.

Kuran böyle söylemekte haklıdır. Paris, ülke içindeki gelişmelerden geç haber almaktadır. Haziran 1908’de, Abdülhamit’in devrilmesine birkaç hafta kalmıştır, fakat Paris bunun farkında değildir. Şûrayı Ümmet, gene düzensiz olarak çıkmaktadır. Gazetenin 15 Haziran tarihli nüshasında, Selanik Merkez Kumandanı Nâzım Bey’in “vücudunun ortadan kaldırılmasının lazım geleceğinden” söz edilmektedir. Oysa Nâzım Bey, o tarihten önce İttihatçılar tarafından çoktan vurulmuştur.

Türk Jakobenleri

Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya, İttihatçıları “Türk Jakobenleri” olarak nitelendirmiştir:

“İttihatçılar, Türk Jakobenleriydiler ve ‘en yüce fedakârlıklarla, en hayal kırıcı aşırılıkları’ yan yana yürüten bir ihtilalci kuşak, bu yoldan tarih içerisinde yolunu çizmiştir. Bu ruhsal durum ve komitacı davranış, İttihat ve Terakki açık ve yasal bir parti olunca da terk edilmemiştir...

“İttihat ve Terakki yöneticilerini, genellikle iki bölümde incelemek gerekir: Eylemciler ve doktrinciler. Bu özelliklerin her ikisini de kişiliklerinde toplamış olanlar da yok değildir...

“İttihat ve Terakki’nin eylemci yönünü temsil edenler, ‘Niyazi’ler, Enver’ler’ sınıfındadır. İsimleri kuşaktan kuşağa geçmiştir. O yıllarda doğan çocuklara bu isimler verilmiştir. Eylemci İttihatçılar, pek konuşmazlar ve konuştuklarından daha da az yazarlar.”70

70 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki (Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi), Hürriyet Vakfı Yayınları, Temmuz 1989.

Köstence’ye Gizli Ziyaret

1889 yılında Askeri Tıbbiye’de kurulan gizli örgütün adı İttihadı Osmani’dir. Kurucuları, bu okulun öğrencileri olan İshak Sükuti, Mehmet Reşit, İbrahim Temo, Abdullah Cevdet ve Hüseyinzade Ali’dir. Kuruculardan ve örgütün 1/1 no’lu üyesi İbrahim Temo, ilk kez 1939 yılında Romanya’da yayımlanan anılarında Dr. Bahattin Şakir Bey’in Hürriyet’in ilanından birkaç ay önce Paris’ten Köstence’ye yaptığı gizli bir ziyareti şöyle anlatır:

“Dr. Bahaaddin Şakir Bey, uydurma bir pasaportla Köstence’ye geldi, beni buldu. Cemiyetin merkezce olan işlerinden, Dobruca ve Bulgaristan’daki şubelerimizden uzun uzadıya bahsettikten sonra, merkezde kullanılmak üzere yeni bir stampil (mühür) kullanılmaya karar verildiğini ve bu kararın Manastır ve Selanik dahili ve ihtilali askeri ve mülki şubelerinin karar ve tavsiyeleriyle kabul edildiğini söyledi. Cemiyetin İstanbul, Paris, Cenevre ve diğer yerlerdeki şubelerinin kabul ettikleri ‘Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti’ ibaresinin ‘Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti’ şekline konması kararlaştırıldığından, bizim de şubemize kendilerinin hazırladıkları aşağıdaki mühürü teslim etti...

“Bunun alt üst kelimelerinin sebebini hürriyetin ilanından sonra, ailemi görmek üzere Ohri’ye giderken, Selanik’te ‘Kabei Hürriyet’ adını verdikleri o menfaat kaynağına uğradığımda, hürriyet fatihi unvanını alan bazılarının bana: ‘doktor, bu cemiyet senin kurduğun cemiyet değildir, bunu biz kurduk, bu başarı bizimdir’ demelerinden, bu mühürün şeklinin değişmesinin nedenini o vakit anladım.

“Çalışkan ve fedakâr meslektaşım ve eski müridim Dr. Bahaaddin Şakir, bizden ayrıldıktan sonra hizmet için bilinmeyen bir yere gitti. Cemiyetin esrarına temas eden bu seyahat ve bildiri meselesi böylece kapandı.”71

71 İbrahim Temo, İttihat ve Terakki Anıları, Arba Yayınları, İstanbul, 1987.

Doktorluk Yılları

Dr. Bahattin Şakir, Meşrutiyet’in ilanından sonra bir grup arkadaşıyla birlikte önce İstanbul’a gider, buradan Selanik’e geçer. Heyeti Merkeziye tarafından törenle karşılanır. İstanbul’a bir delege heyeti gönderilmesine ve cemiyetin merkezinin Selanik’te kalmasına karar verilir. İstanbul’a gönderilecek heyet, Rahmi Bey’in başkanlığında, Necip Draga ve Hafız İsmail Hakkı Beylerden oluşur. Heyetten amaç, merkezi Selanik’te olan İttihat ve Terakki’nin İstanbul’da temsil edilmesiydi. Bahattin Şakir Bey’in bıraktığı belgelere dayanan “Tarihi Tefrika”da, “İstanbul’a böyle bir heyet gitmedikçe, cemiyetin orada ismi var cismi yok gibi bir şey oluyordu” denilmektedir. Nitekim, cemiyetin Meclisi Mebusan’ı denetim altına alması, bu heyetin gitmesinden sonra gerçekleşir.

Dr. Bahattin Şakir, yurda döndükten sonra Adli Tıp Müderris Muavinliği ile Şehzade Yusuf İzzeddin Efendi’nin özel hekimliğine yeniden başlar. 1909’da yapılan bir reformla Mektebi Tıbbiyei Şahane ile Mektebi Tıbbiyei Mülkiye birleştirilerek Haydarpaşa’daki yeni binasında Darülfunun Tıp Fakültesi kurulur. Bahattin Şakir önce müderris (profesör), 1910’da da Tıp Fakültesi İkinci Reisi (Dekan Yardımcısı) olarak görev yapar. Bu yıllarda Cenan Hanım ile Kuzguncuk’ta evlenir. Balkan Savaşı’nda, 1912’deki Edirne Kuşatması sırasında hastane başhekimi ve Hilali Ahmer Reisi olarak Edirne’dedir. Kentin Bulgarlar tarafından işgalinden sonra esir alınır, daha sonra serbest bırakılır ve İstanbul’a döner. Aynı yıl ilk oğlu doğar. Adını (Alp), yakın arkadaşı Ziya Gökalp koyar.

Bahattin Şakir, 1913 yılında, Ali Rüştü Paşa’nın ölümüyle boşalan Morg Müdürlüğü’ne ek görevle atanır. Aynı yıl içinde Sıhhıye Müdüriyeti Umumiyesi’ne bağlı olarak kurulan Tababeti Adliye Müdürlüğü’ne ve Tababeti Adliye Encümeni Reisliği’ne atanır. Bahattin Şakir Bey’in bu döneme ait Fransızca bir kartviziti, Prof. Terzioğlu’nun arşivinde bulunmaktadır.

Bu dönemde Şûrayı Ümmet gazetesi İstanbul’da yayımlanmaya başlar. Gazetenin başına Bahattin Şakir getirilir. Gazete için Cağaloğlu’nda bir daire tutulur. O günlerde Bahattin Şakir, Selanik Merkezi Umumisi ile sürekli haberleşme halindedir.

Ali Kemal ve Bahattin Şakir Davası

Meşrutiyet’in ilk seçimlerinde (1908) Ali Kemal’in adaylığı, İttihat ve Terakki tarafından çok sert karşılandı. Dr. Bahattin Şakir, imtiyaz sahipliğini yaptığı Şûrayı Ümmet gazetesinde bu adaylığı eleştirdi. İkdam Başyazarı Ali Kemal, Şûrayı Ümmet gazetesine karşı bir “zemm ü kadh” (hakaret) davası açtı. Dava, Şûrayı Ümmet’te yayımlanan “İsminden Utanmayanlar Silsilesinden Ali Kemal Bey’in Hakikati” başlıklı yazı nedeniyle açılmıştı. Mahkeme Ali Kemal’i haksız buldu. Dr. Bahattin Şakir, Mayıs ayı sonlarında beraat etti.

İttihat ve Terakki’nin çeşitli kulüplerinden İstanbul’a gönderilen mektuplarda Bahattin Şakir’e destek yağıyordu. Bu mektupların birinde şöyle deniliyor:

“Sırf vatanının menfaatlarını muhafaza ve temin için Ali Kemal Bey’le aralarında çıkan davanın ikinci muhakemesinde açıkladığı mühim hakikatler ile adı geçeni –kendi taraftarları da dahil olduğu halde– Osmanlı milletine tanıttırmasından dolayı Bahattin Şakir Bey kardeşimize kulübümüz namına bilhassa teşekkür eder, ifade kudretinden, fikir metanetinden dolayı kendisini tebrik ederiz.”

Bahattin Şakir’e gönderilen bir başka mektupta şunlar yazılıyor:

“Sizi, bilhassa Ali Kemal gibi milletin bir kısmının teveccühlerine mazhar olan engerek yılanlarının kirli mahiyetini bütün pislikleri ile meydana koyan seni, bütün milletle beraber tebrik eder ve minnettarlık hislerimizi arz ederiz.”

Bahattin Şakir’e bir destek de Selanik’ten, yoldaşı Doktor Nâzım Bey’den gelir:

“... Sabah gazetesindeki Ahmet Rasim’in, Mahmut Sadık’ın mesleklerini beğenmiyorum. Bunlar belki idrak etmeyerek Ali Kemal vazifesini idrak ediyorlar... Korkma Baha, yalnız Selanik vilayeti otuz bin kahramanı gene bir hafta zarfında İstanbul’a göndermeye muktedirdir. İhtimal ki, bu milletin hür ve mesut olması için biraz daha kan almak farzdır. Şarklıyız, kadere boyun eğeriz. Gözlerinden öperim, kardeşim.”72

72 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 10 Aralık 1934.

Şûrayı Ümmet, İttihat ve Terakki’nin resmî organı gibidir. Bu nedenle bu dönemde muhalefetin boy hedefi Bahattin Şakir olacaktır. Saldırıların başını Serbesti gazetesinin sahibi Mevlanzade Rıfat çekmektedir. Doktor Bahattin Şakir, Merkezi Umumi’ye yazdığı bir mektupta Mevlanzade hakkında mahkemeye başvurmak istediğini söylemektedir. Merkezi Umumi’nin cevabında ise “Bunlara cevap vermek tenezzüldür. Hükümetin nazarı dikkati çekildi ve incelemeler yapılıyor” denilmektedir.

Dr. Bahattin Şakir ilk kez 1912 yılında İttihat ve Terakki’nin Merkezi Umumi üyeliğine seçilir ve cemiyetin son kongresini yapacağı 1918 yılına kadar bu görevini sürdürür. 1914 yılında Erzurum’da yapılan Ermeni Taşnak Kongresi’ne ise İttihat ve Terakki’nin kâtibi mesulü olarak katılacaktır.

Teşebbüsü Şahsi’den Ahrar’a

1908 Devrimi’nden sonra, yurtdışında bulunan Jön Türkler yurda dönerler. Prens Sabahattin, Teşebbüsü Şahsi ve Ademi Merkeziyet Cemiyeti’ni yurtiçinde örgütlemeye çalışır. Arkadaşlarını çeşitli illere gönderir. Satvet Lütfü Bey ve arkadaşları, cemiyetin İstanbul merkezini Şeref Sokak’ta açarlar. Birkaç gün sonra da aynı sokakta İttihat ve Terakki’nin genel merkezi ünlü Kırmızı Konak’ta (Cumhuriyet gazetesinin günümüzde kullanılmayan tarihi binası) açılacaktır.

İttihat ve Terakki, “Teşebbüsü Şahsi”cilerin faaliyetlerinden rahatsız olur. Ademi Merkeziyetçiler, cemiyet genel merkezinde bir toplantıya çağrılırlar. Toplantıya İttihat ve Terakki adına Erkânıharp Cemal (Paşa), İsmail Hakkı (Paşa) ve Dr. Bahattin Şakir; “Teşebbüsü Şahsi” adına da Dr. Nihat Reşat (Belger), Hüseyin Tosun ve Muhittin (Paşa) katılır. Muhittin Paşa daha sonra İttihatçıların saflarına katılacaktır. Görüşmelerde bir ara Paris Kongresi’nde Ermeni delegesi olan Malumyan Efendi de bulunur. Mebusan Meclisi açılana kadar “fırka ihtiraslarına meydan verilmemesi” kararlaştırılır. İki grup arasında ileride yaşanacak büyük çatışmalar şimdilik durdurulmuştur.

21 Ağustos 1324 (1908) günü Prens Sabahattin gösterişli bir törenle İstanbul’a döner. Prens’i Paris’te yakından tanımış olan Ahmet Rıza, Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir, ona ve onun kurduğu cemiyete şiddetle karşıdırlar.

İşte tam bu dönemde İttihat ve Terakki’ye rakip olarak Ahrar Fırkası kurulur. Kurucuları arasında, daha sonra bir suikastta öldürülecek olan gazeteci Ahmet Samim de bulunmaktadır. Prens Sabahattin, fırkanın gizli destekçisidir. Fırkaya genel başkan olma önerisini kabul etmeyecek, ancak desteğini sürdürecektir. “Teşebbüsü Şahsi” üyelerinin çoğu bu fırkaya katılacaktır.

Fırka kurucularından Fazlı Bey, Süleyman Nazif’in başyazarlığında Osmanlı gazetesini yayımlamaya başlar. Ahrar, seçimlerde büyük bir hezimete uğrar. Bu arada Ali Kemal’in fırkaya katılması Ahrar içinde hoşnutsuzluğa neden olur. Dr. Rıza Nur, Fazlı Bey, Mahir Said ve Celalettin Arif Beyler partiden istifa eder ve Ali Kemal’in ayrılmasından sonra geri dönerler. Ahrar, 31 Mart ayaklanmasının hazırlayıcısı olacaktır. Ahrar’ın destekçilerinden Serbesti gazetesinin sahibi Mevlanzade Rıfat Bey, Kurtuluş Savaşı’ndan sonra “150’likler” listesinde yer alacak, işbirlikçi olduğu için yurtdışına gönderilecektir.

İngiliz Ajanına “İlk Basın Şehidi” Payesi!

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, birkaç yıldır, 6 Nisan’ı “Şehit Gazeteciler Günü” olarak anıyor. “İlk basın şehidi” olarak Hasan Fehmi Bey’in anılması ise, daha da eskilere dayanıyor. Hasan Fehmi bir “basın şehidi” mi? 50 yıllık kıdemli gazeteci-yazar Taylan Sorgun, “Hasan Fehmi bir İngiliz ajanıdır. Bizim şehidimiz falan değildir. Bizim şehidimiz Hasan Tahsin’dir” diyor.73

73 2002 yılında Ulusal Kanal’da “Dosya” programında Taylan Sorgun’la yapılan söyleşi.

1908 Devrimi’nden sonra yurda dönen Hasan Fehmi’nin çalıştığı ilk gazete Hukukı Umumiye. Gazetenin yazıişleri müdürü Mevlanzade Rıfat’tır. Hukukı Umumiye, İttihat ve Terakki yönetimine karşı çıkan gazetelerin başında geliyordu. Hasan Fehmi daha sonra Serbesti gazetesinin başyazarı oldu. 12 Kasım 1908’de yayıma başlayan Serbesti’nin sahibi ve yazıişleri müdürü gene Mevlanzade Rıfat’tır.

Hasan Fehmi’nin aynı dönemde kurulan Ahrar Fırkası ile de sıkı ilişkiler içinde olduğu görülüyor. 1908 Devrimi’nden sonra İttihat ve Terakki’ye karşı kurulan Ahrar, Osmanlıcılığa karşı İslamcılığı, meşrutiyete karşı monarşiyi ve İngiliz mandacılığını savunuyordu. Ahrar’ın gölgedeki lideri Prens Sabahattin’di. 31 Mart (13 Nisan 1909) ayaklanmasına destek veren Ahrar Fırkası, ayaklanmanın Hareket Ordusu’nca bastırılmasından sonra kapatılacaktır.

Ahrar, İttihat ve Terakki karşıtı tüm yayın organlarından destek gördü. Volkan gazetesinin sahibi ve yazarı Derviş Vahdeti ile İttihadı Muhammedi adlı cemiyet de Ahrar ile sıkı ilişki içindeydi.

İttihatçılara karşı oluşan bu cephe, İkdam, Yeni Gazete, Serbestî, Mizan adlı gazeteler tarafından hararetle desteklendi.

Serbesti gazetesi ve Hasan Fehmi, Ahrar Fırkası’nın resmî sözcüsü gibiydi. Tarık Zafer Tunaya, Serbesti için, “Ahrar’ın organı gibidir” demektedir.

Hasan Fehmi, İttihat ve Terakki yönetimini ağır bir dille suçlayan yazılar yazdı. 1908 Devrimi’ni yapmış olan ordunun “siyaset dışı” kalmasını savundu. Almanya ve Avusturya’ya karşı İngiltere yanlısı bir dış politika önerdi. Serbesti ve Volkan, İttihat ve Terakki yönetimine karşı kışkırtıcılığın başını çektiler.

Hasan Fehmi, 6 Nisan 1909 akşamı Galata Köprüsü üzerinde üç kurşunla öldürüldü. Katilin ateş ederken “Al Mevlan” diye seslenmesi, asıl hedefin Hasan Fehmi değil de gazetenin sahibi olan Mevlanzade Rıfat olduğu kanısını uyandırdı. Hasan Fehmi’yi vuran kişinin İttihat ve Terakki’nin ünlü isimlerinden Yakup Cemil Bey ya da Kara Kemal olduğu iddiaları ise hiçbir zaman doğrulanmadı. Meclisi Mebusan Reisi Ahmet Rıza Bey’in, Hasan Fehmi’nin öldürüldüğünü duyduğunda, “Şahsiyat ile uğraşanların akıbetleri böyle olur” dediği söylenir.

Cinayet geç saatlerde işlendiği için, haber ancak 8 Nisan tarihli gazetelerde geniş biçimde yer aldı.

Ali Kemal’in Kışkırtıcılığı

İkdam gazetesi başyazarı Ali Kemal, aynı zamanda Mektebi Mülkiye’de siyasal tarih dersleri veriyordu. Ali Kemal, 8 Nisan günü, dersinde öğrencileri kışkırtan bir konuşma yaptı. Alpay Kabacalı, Türkiye’de Siyasal Cinayetler adlı kitabında, Ali Kemal’in konuşmasının özetini şöyle verir:

“Bugün ders veremeyeceğim; çünkü çok üzgün, son derece mustarip bir haldeyim... Serbesti başyazarı, arkadaşım Hasan Fehmi’nin şehit olmasının beni düşürdüğü derin üzüntü, bugün görev yapmama imkân bırakmadı... O atılan vicdansız kurşun, Hasan Fehmi’nin başına değil, söz hürriyetine, fikir hürriyetine, vicdan hürriyetine, en basit ve en başta gelen insan haklarına atılmış bir kurşundur.”

Ali Kemal tarafından kışkırtılan öğrenciler, Babıâli’ye doğru yürüyüşe geçtiler. Önce şimdiki valilik binasının olduğu yerdeki Sadaret’in önünde, daha sonra da Ayasofya Meydanı’nda Meclisi Mebusan önünde gösteri yaptılar. Göstericiler arasında, daha sonra Gazeteciler Cemiyeti Başkanlığı yapacak olan Burhan Felek de bulunuyordu.

Hüseyin Cahit Yalçın, anılarında Hasan Fehmi’nin cenaze törenini şöyle anlatıyor:

“Hasan Fehmi Bey için İttihat ve Terakki’ye aykırı olanlar bir cenaze töreni düzenlemişlerdi. Belki de sağlığında onu çekemeyen, arkasından söylemediklerini bırakmayan dostları, şimdi yalancı gözyaşları ile yüksek sesle bağırmakta en önde gidiyorlardı. Talihsiz ceset, onların elinde bir propaganda aracıydı. Bunu sonuna kadar kullanmak, işletmek istiyorlardı.”

Cenaze töreni, gericilerin İttihat ve Terakki’ye karşı gösterisine dönüştü ve birkaç gün sonra yaşanacak olan 31 Mart gerici ayaklanmasının provası oldu.

31 Mart

İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya’sından oluşan cephe, Osmanlı İmparatorluğu’nu parçalayarak ortadan kaldırmaya karar vermişti. Bunun için Balkanlar’dan başlamak üzere milliyetçi ayaklanmaları kışkırtmaktaydılar.

İngiltere, İttihatçıların milliyetçi eğilimlerinden kuşku duymaktadır. Nitekim, daha Meşrutiyet’in ilanından yedi gün sonra, 3 Temmuz 1908’de, İngiliz Hariciye Nazırı Sir Edward Grey İstanbul’daki Büyükelçiliğe şunları yazar: “Türkiye gerçekten meşrutiyet idaresini kurar ve bunu yaşatıp kuvvetlenirse, bu halin sonuçları şimdiden hiçbirimizin göremeyeceği derecede daha ileriye varır. Bunun Mısır’da etkileri müthiş olur, ta ... Hindistan’da da kendini hissettirir.”74

74 Doğan Avcıoğlu, 31 Mart’ta Yabancı Parmağı, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul, 1998, s.33.

İngiltere, İttihat ve Terakki iktidarının yıkılması için yoğun bir faaliyet yürütmekte, İngilizci muhalefeti kollamakta ve yönlendirmektedir. Tercihi, İngiliz işbirlikçiliğinden hiç kuşku duyulmayan Kâmil Paşa hükümetidir. O nedenle İttihat ve Terakki’nin ulusalcı, laik, ilerici programını doğrudan hedef alan karşıdevrimci ayaklanmanın hedefleriyle İngiltere’nin çıkarları örtüşüyordu.

İttihat ve Terakki’ye karşı muhalefetin başını çeken Prens Sabahattin, bu hükümeti yıkmak için çeşitli darbe planları peşindedir. İngiltere’den büyük destek görmektedir. Ahrar Fırkası, o günlerde milliyetçilerin baş talebi olan kapitülasyonların kaldırılmasını reddedecek kadar emperyalizmden yanadır. İngilizliği sınırsızdır. Yine koyu bir İngilizci olan Kâmil Paşa da iktidara gelmek için çalışmaktadır.

Volkan gazetesindeki yayınlarıyla ayaklanmanın açıktan kışkırtıcısı ve birinci derecede örgütleyicisi Derviş Vahdeti ve yandaşları, İttihadı Muhammedi Derneği’nin kurucusu ve yöneticisidir. İttihadı Muhammedi Derneği, İngiliz Elçiliği’yle bağı olan ve şeriatı savunan bir kuruluştur. “Vahdeti, İttihadı Muhammedi Cemiyeti’nin bütün dünya Müslümanlarıyla dayanışma kuracağını ileri sürerken, İngiliz Kralı’nın ya da Rus Çarı’nın Müslüman uyruklarının üzerindeki egemenliklerine zarar verilmeyeceğini temin etmek” ihtiyacını duyacak kadar Batı yanlısıdır.75

75 Volkan, 21 Şubat 1909, sayı 52’den aktaran: Avcıoğlu, age, s.38.

Bu kuruluşun Derviş Vahdeti’den sonra gelen liderleri ve ayaklanmanın elebaşıları Enderunlu Lutfi ile Said-i Kürdi’dir. Serbesti gazetesinin başyazarı Mevlanzade Rıfat, 31 Mart ayaklanma günü gazetesinde İngiltere’nin “Bizi bizden ziyade düşündüğünü” belirttikten sonra, İngilizlerin bir öğüdünü dile getirmektedir. Öğüt, İttihat ve Terakki’nin “izale” edilmesidir.

İttihatçılar devrilince, Mevlanzade’ye göre Avrupa’nın güveni geri gelecek ve Osmanlı ülkesine birçok yatırımlar yapılacaktır.76

76 Sina Akşin, Şeriatçı Bir Ayaklanma, 31 Mart Olayı, İmge Yayınları, Ankara, 1994, s.267.

“Ulema zümresi, 31 Mart olayına adamakıllı bulaştı. Bir kere askerin ayaklanması şeriat adına oldu: Tek başına bu durum ulemayı ayaklanmada söz sahibi kılmaya yetiyordu. ... 31 Martçıların isteklerini Mebusan Meclisi’ne sunanlar da yine ulema oldu.”77 Ayrıca medrese öğrencileri de kitle halinde ayaklanmaya katıldılar.

77 Sina Akşin, age, s.239.

Alaylıların Sonu

Meşrutiyet düzeninin, alaylı askerleri pek memnun ettiği söylenemez. Bunun başlıca nedenlerinden biri, Meşrutiyet’in Harbiye çıkışlı genç subaylara, “mekteplilere” dayanmasıydı. Artık, Saray yanlısı erlerin, çavuşların paşalığa kadar yükselmesinin yolu kapanmıştı. Bu durum, orduda hâlâ önemli güç oluşturan alaylı subay ve eratla büyük çoğunluğu ilerici ve İttihatçı olan okullu subaylar arasında derin bir çatışma unsuruydu. Meşrutiyet’in daha birinci günü 1 400 alaylı subay kadro dışı bırakılmıştı.78 Dolayısıyla yükselme umudu kalmayan ve modern ordu disiplinine uyma yeteneği gösteremeyen alaylıların kaderiyle şeriatçıların hedefleri birleşiyordu.

78 Sina Akşin, age, s.231.

Eski düzenin tekrar geri gelmesi talebi, İttihadı Muhammedi’nin şeriatçı programını gerçekleştirmede okullu subaylara karşı elverişli bir araç rolü oynuyordu. Bunu Derviş Vahdeti takımı çok iyi değerlendirdi ve çok önceden başlayan bir propaganda yürüterek alaylı askerleri yanına çekti.

31 Mart karşıdevrimi işte bu siyasi ve toplumsal koşullar içinde olgunlaştı.

“Birinci Ordu’ya bağlı birlikler subaylarına karşı gelerek, başlarında softalarla birlikte meclisin yakınındaki Ayasofya meydanında toplanıp şeriat istediler. ... Softalardan iki lafı bir araya getirebilenler, Meclis Başkanı ve Harbiye Nazırı Ali Rıza Paşa’nın istifa etmesini, şeriatın geri getirilmesini ve Müslüman kadınların sokağa çıkmasının yasaklanmasını istediklerini söylemişlerdir.”79

79 Feroz Ahmad, İttihat ve Terakki, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1999, s.61-62.

İlk ayaklanan, Taşkışla’daki 4. Avcı Taburu oldu. İsyancılar, ilk gün Ayasofya’da Meclisi Mebusan’ın önünde toplandılar. Adliye Nazırı Nâzım Paşa ve Hüseyin Cahit sanılarak Mebus Emin Arslan Bey Meclis önünde öldürüldüler. İsyancılar iki gün içinde çoğu mektepli 20’den fazla kişiyi öldürdüler. Tanin gazetesi, İttihat ve Terakki’nin genel merkezi ve kulüpleri tahrip edildi. Cavit Bey ve Hüseyin Cahit yurtdışına kaçtılar. Başta Talat Bey olmak üzere kaçmayı kabul etmeyen İttihatçı liderler ise saklanmak zorunda kaldılar.

Bahattin Şakir, o günlerde gizlendiği yerden arkadaşlarına gönderdiği mektupta şunları söylüyor:

“Kardeşler,

“Sizin bulunduğunuz yeri bulmakla meşgulüm. İzninizi haber alarak şu mektubu yazıyorum. Ne yapılacağına dair sizden malumat isterim. Size mi iltihak edeceğim, yoksa ne yapacağımı bildiriniz.

“Mahmut Muhtar Paşa’nın Pire’ye gittiğini doğru olarak haber aldım. Selanik’e gitmesi için Pire’deki bir vasıta ile kendisine şimdi bir mektup yazdım.

“Asarı Tevfik zırhlısının kumandanı sarayı bombardıman etmek istediğinden dolayı Sultanın penceresi önünde asılmıştır. Hocalara, askerlere para dağıtıldı. Selanik’ten ve Yanya’dan protesto telgrafları gelmiştir.

“Mesele kati bir irticadır. Cemiyeti ilmiye sarayla beraber, sarayın emrine tabi olarak hareket ediyor. Murat’ın, Cemil Molla’nın buna dahil oldukları muhakkaktır.

“Talat ve Nâzım ile vaka günü akşamı Şehzadebaşı’nda birleşecektik. Halbuki nereye gittiklerini haber vermeksizin evden çıkıp gitmişler. Rica ederim, beni yapayalnız bir halde bırakmayarak süratle cevap veriniz.

“Bulgaristan hakkında aldığım havadisler fenadır. Baki vatanın selameti, kardeşler.”80

80 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 8 Aralık 1934.

“Bahattin Şakir Sınır Dışı Edilsin”

İsyancıların istekleri şunlardı:

Sadrazam Hilmi Paşa ve Harbiye Nazırı Ali Rıza Paşa çekilecekler.

Volkan gazetesinin adlarını verdiği milletvekillerinden Meclis Başkanı Ahmet Rıza Bey’le, İkinci Başkan Talat Paşa, Hüseyin Cahit, Rahmi ve Şûrayı Ümmet gazetesi imtiyaz sahibi Dr. Bahattin Şakir Beyler sınır dışı edilecekler.

Şeriat hükümleri olduğu gibi uygulanacak.

Mektepli subaylar ordudan uzaklaştırılacak, hiç değilse yerleri değiştirilecek. Alaylılardan açığa alınanlar yeniden orduya dönecek.

Bunlar yapıldıktan sonra isyan duracak ve ayaklanma dolayısıyla kimse hakkında takibata girişilmeyecek.

İttihat ve Terakki’nin yanılgısı, iktidara “demir ellerle” sarılmayıp, uzaktan seyirci kalmasıydı. Hükümeti “uzaktan kumanda”, “uzaktan gütme” siyaseti 31 Mart’la sonuçlandı.

“Cemiyetin buradaki en mühim hatası bu gibi inkılaplardan beklenilen mantıki neticeyi hasıl edecek olan kati tedbirler alınmasına nasılsa lüzum görmemesidir. Memleketimizin şiddetli ve şüphesiz gayri kanuni temizlik ve tasfiyeye lüzum görüldüğü bir sırada cemiyetin tereddüt ve mülayimeti 31 Mart hadisesini yadigâr bıraktı... Cemiyetin buradaki yegâne hatası, mevkiine lüzumundan fazla güvenerek her türlü vakalara karşı hazırlıklı bulunmaması idi.”81

81 Milliyet, “Tarihi Tefrika”, 8 Aralık 1934.

“Komşu Kapısı” İngiliz Büyükelçiliği

İttihadı Muhammedi Cemiyeti’ne göre daha geri planda görünmekle birlikte, elde ettiği siyasi sonuçlara, yani iktidarda oynadığı role bakarsak, bütün diğerlerini kullanan ve yönlendirenin Prens Sabahattin’in Ahrar Partisi olduğu anlaşılır. İttihatçılardan boşalan yeri Ahrarcılar almış, ayaklanmanın tertipçilerinden İsmail Kemal, sözde “Meclis Başkanı” seçilmiştir. Ayaklanmadan sonra Hareket Ordusu başkente girinceye kadar, İstanbul’da işbirlikçi muhalefet ve İngilizler istedikleri gibi at oynatmışlardır. İsmail Kemal ve Hariciye Nazırı Rıfat Paşa, Sina Akşin’in deyimiyle, İngiltere Sefareti’ni “akıl danışılarak, yardım istenecek komşu kapısı” sayan kişilerdir.

“31 Mart olayı çıktığında İngiliz basını ve elçiliği ayaklanmayı ellerinden geldiği kadar desteklediler. İngiliz Elçiliği’nin, kendine bağlı konsolosluklara bir genelge göndererek, olayın yanlış anlaşılmaması için çalıştığı kesindir. ... Ayaklanma günü, Yüzbaşı Bettelheim’in de, kuşkulu bir şekilde, Ayasofya’da dolaşması dikkat çekmiştir. ... Yine İsmail Kemal, Hareket Ordusu’nun İstanbul’a girmesini önlemek üzere İngiltere’nin duruma karışmasını istediğinde İngiliz Sefiri Lowther bu teklifi olumlu karşılamış” ve bu yönde girişimlerde bulunmuş, ama sonuç alamamıştır.82

82 Sina Akşin, Şeriatçı Bir Ayaklanma..., s.267.

Selanik’te bulunan İttihat ve Terakki Merkezi Umumisi’nin öncülüğünde, çoğunluğunu genç subayların oluşturduğu bir askerî kuvvet toplanır, “Hareket Ordusu” adını alan kuvvet İstanbul üzerine yürür. Halktan milisler de bu orduya katılır.

The Times gazetesi, Hareket Ordusu’ndan “blöf” diye söz etmektedir, fakat Meşrutiyet’i kurtarma heyecanı ve kararlılığı içinde yola çıkan Hareket Ordusu, İstanbul’a girer ve İngilizci rejime son verir.

27 Nisan 1909 günü toplanan Meclisi Mebusan, Abdülhamit’in tahttan indirilmesine karar verdi. Osmanlı tarihinde Kanuni Sultan Süleyman’dan sonra en uzun süre iktidarda kalan Abdülhamit’in 33 yıllık saltanatı sona erdi. Tahta Sultan Reşat, sadrazamlığa da Hareket Ordusu Kumandanı Mahmut Şevket Paşa getirildi.

“Aynı günlerde gerçekleşen, Ermeni ve Türkler arasında karşılıklı bir boğazlaşmaya dönüşen Adana olaylarıyla İstanbul’daki olaylar arasında yakın bir bağ vardır. Her ikisi de arkalarında İttihatçı karşıtı liberallerin bulunduğu gericilerin marifetiydi. Başkentte gericiler İslamiyetin tehlikede olduğu yaygarasını koparıyorlar, Adana’da da Ermenilerin ayaklanıp Müslümanları katledeceklerini iddia ediyorlardı.”83

83 Mehmet Ulusoy, Teori, “31 Mart Gerici Ayaklanması ve Ahmet Altan’ın Yalanları”, Temmuz 2001, s.13-14.

İttihat ve Terakki’nin Kongreleri

İttihat ve Terakki iktidarda bulunduğu 1908-1918 yılları arasında üç seçim yaşadı ve dokuz kongre topladı. Bu kongreler genellikle Ağustos-Ekim aylarında yapıldı. 1908, 1909, 1910 ve 1911 kongreleri Selanik’te gizli olarak; 1912, 1913, 1916, 1917 ve 1918 kongreleri ise İstanbul’da legal olarak toplandı.

1908 kongresinin kararları 13 maddelik bir belge ile kamuoyuna duyuruldu.

1909 kongresinin en önemli kararı, cemiyetin gizlilikten çıkarılarak dernekler yasasına göre kurulması gereğinin kabul edilmesidir. Bu kongrede seçilen Merkezi Umumi üyelerinin adları ilk kez kamuoyuna açıklanmıştır. Mustafa Kemal bu kongreye Trablusgarp delegesi olarak katılmıştır.

“Mustafa Kemal’e göre subaylar, İttihat ve Terakki ile askerlik arasında bir seçme yapmak durumunda bırakılmazlarsa subayların subaylığından bir hayır gelmeyeceği gibi, İttihat ve Terakki’den de bir hayır gelmeyecekti. Çünkü o, ordu desteğine güvenerek halk desteğini aramak ve örgütlemek işini gevşek tutacaktı. Ama ne çare ki, faal olarak siyaset yapan bazı subaylar vardı ve örneğin Enver Paşa, 1908’de İttihat ve Terakki’nin Merkezi Umumi üyesi seçilmişti.”84

84 Remzi Özdemir, “Bir Siyasi Parti Olarak İttihat ve Terakki’nin Evrimi: İttihat ve Terakki Kongreleri (1908-1918)”, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara, 2000.

1910 kongresinde Merkezi Umumi’nin üye sayısı yediye çıkarıldı. Bu kongrede ilk kez “Milleti Osmaniye” deyimi kullanıldı.

1911 kongresinde Merkezi Umumi üyelerinin sayısı yediden on ikiye çıkarıldı. “İT ilk kez bu kongrede ‘az gelişmiş olma’ koşullarını tespit etmiş görünmektedir.”85

85 Tevfik Çavdar, Jakobenler, İttihatçılar ve Türkiye’de Siyasi Örgütlenmelerin Kaynağı, Gelenek 69, Aralık 2001.

Merkezi Umumi Üyesi Bahattin Şakir

1912 kongresi İstanbul’da toplanan ilk kongredir. Cemiyet artık iktidarda değil, muhalefettedir ve zor günler yaşamaktadır. Hüseyin Cahit, Cavit Bey ve daha birçok cemiyet üyesi tutuklanarak Bekirağa Bölüğü’ne götürülmüşlerdir. Tanin ve Şûrayı Ümmet kapatılmıştır. Kâmil Paşa hükümeti, İttihatçılara karşı baskı uygulamaktadır. İstanbul’da ortaya çıkan “Halaskâran Zabitan Grubu” ayrı bir sorundur.

Kongre, 20 Ağustos günü İttihat ve Terakki’nin genel merkezi olan Kırmızı Konak’ta (bugünkü Cumhuriyet gazetesinin eski binası) toplandı. Talat Bey ve arkadaşlarına karşı Sapancalı Hakkı Bey ve arkadaşları ayrı bir liste çıkardılar. 1912 yılında Merkezi Umumi üyeleri şunlardır: Sait Halim Paşa, Eyüp Sabri (Akyol), Dr. Bahattin Şakir, Ziya Gökalp, Dr. Rusuhi Beyler, Emrullah Efendi, İzmir Müfettişi (Küçük) Talat Bey (Muşkara), Bursa Müfettişi Rıza Bey, İstanbul Müfettişi Kara Kemal Bey, Mithat Şükrü, Dr. Nâzım Beyler. Dr. Bahattin Şakir’in, cemiyet kendisini feshedene kadar sürecek olan Merkezi Umumi üyeliği görevi bu kongrede başlamıştır.

1913 kongresinde Kâtibi Umumiliğe (Genel Sekreter) Mithat Şükrü (Bleda) seçildi. Merkezi Umumi üyeliklerine ise Eyüp Sabri, Dr. Nâzım, Dr. Bahattin Şakir, Ziya Gökalp, Dr. Rusuhi, Emrullah Efendi, İzmir Müfettişi Küçük Talat Bey, Bursa Müfettişi Rıza, İstanbul Müfettişi Kara Kemal Bey getirildi.

Bu kongrenin en önemli özelliği, İttihat ve Terakki’nin kendisini açıkça bir siyasal parti olarak ilan etmesidir. Merkezi Umumi, bu kongre ile İstanbul’a taşınır. Kongrede kabul edilen 75 maddeden oluşan yeni nizamname de önemlidir. Bu programın ikinci maddesinde şöyle denilmektedir: “İttihat ve Terakki Fırkası, milli iktisat siyasetinin bağımsızlığını zorlaştıran ve yabancılarla ilgili mali ve iktisadi imtiyaz ve ayrıcalıkları kaldırmaya çalışacağı gibi, tüm kapitülasyonların da kaldırılması nedenlerini tamamlamayı en kutsal amaç sayar.”

Galip Vardar anılarında, 1911 kongresinde “Sapancalı Hakkı’ya yakın iki ismin”, Bahattin Şakir ile Küçük Talat Bey’in Merkezi Umumi’ye seçildiklerini söylemektedir. Tarık Zafer Tunaya ise Bahattin Şakir ve Küçük Talat Bey’in 1912 kongresinde Merkezi Umumi üyesi olduklarını belirtmektedir ki, doğru olan budur. Ayrıca başka kaynaklarda, Dr. Bahattin Şakir’in “Sapancalı Hakkı’ya yakın bir isim” olduğu konusunda hiçbir bilgi bulunmamaktadır. Tam tersine, Baha Bey’in Talat Paşa’ya yakın olduğu ve bu dostluğun ölene kadar sürdüğü bilinmektedir. İleride göreceğimiz gibi, Bahattin Şakir, Sapancalı Hakkı’nın bazı ticari ilişkilerinden duyduğu kaygıyı Merkezi Umumi’ye iletmekten çekinmeyecektir.

1914 ve 1915 yıllarında savaş nedeniyle kongre yapılmaz. 1916 yılında Merkezi Umumi üyeleri olarak şu isimleri görüyoruz: Dr. Nâzım, Dr. Bahattin Şakir, Eyüp Sabri, Ziya Gökalp, Rıza, Dr. Rusuhi, Kara Kemal, Talat (Paşa) ve Hilmi Beyler.

1916 kongresinde Osmanlıcılık açıkça terk edilir ve partinin “Türkçü ve milliyetçi” olduğu ilan edilir. Cemiyet tüzüğünde de buna uygun değişiklik yapılır. İttihat ve Terakki, Osmanlıcılıktan ve İslamcılıktan yola çıkıp Türkçülüğe ulaşan bir sürecin örgütüdür.

Tarık Zafer Tunaya’nın da belirttiği gibi, bu kongrenin sunuş belgesinde görülen en önemli nokta İttihat ve Terakki’nin Osmanlıcı ve liberal yaklaşımlardan vazgeçip Türkçü, laik ve devletçi bir tutuma girmiş olmasıdır.

“1916 kongresi İttihat ve Terakki’nin ideolojisinde önemli dönüşümlerin izlendiği, siyasal programının bu ideoloji doğrultusunda ayrıntılandırıldığı önemli bir kongredir... Fırkanın dışında bulunan cemiyetin önemi daha fazladır. Çünkü cemiyetin sadık adamları merkez tarafından verilen emirleri ülkenin en ücra köşelerine götürerek İttihat ve Terakki’nin nüfuz gücünü artırmıştır.”86

86 Remzi Özdemir, age, s.109.

1917 yılının Ekim ayında yapılan kongrenin başkanı Talat Paşa’dır. Kongrenin havası iyimserdir. Çarlık Rusya’sı büyük bir devrim yaşamaktadır. Kongrede, Rusya’da gerçekleşen devrim de konuşulmuştur. Kabul edilen siyasal program laik ve milliyetçidir.

1 Kasım 1918’de Merkezi Umumi binasında, Kırmızı Konak’ta son kongre yapılır. Cihan Harbi bitmek üzeredir. Yalnızca İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin değil, Osmanlı İmparatorluğu’nun da sonu yaklaşmaktadır. Kongreye bir yenilgi, hüzün ve şaşkınlık havası hâkimdir. Talat Paşa konuşmasını şöyle bitirir:

“Vaziyetin aldığı şekil üzerine İttihat ve Terakki’nin hükümeti, iktidar mevkiini terk ettiği gibi, cemiyet liderleri de istifa ediyorlar. Cemiyetin bundan böyle ittihat edeceği hareket hattı hakkında karar vermek kongrenin hakkıdır.”87

87 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.552- 553.

Aynı gece Talat Paşa ve diğer İttihatçı liderler vatanlarını terk etmek zorunda kalacaklar, ülke dışına çıktıkları haberi kongrenin üçüncü gününde duyulacaktır.

Partinin kendini feshettiği ilan edilir. İttihatçılar artık yeni kurulan “Teceddüt Fırkası”na katılacaklar, ancak bu fırkanın ömrü de uzun sürmeyecektir.

“İttihat ve Terakki, bir şef partisi olmamıştır. Yönetimi kolojyal diyebileceğimiz biçimde olmuştur. Sonra da, yönetici kadro değişmeyen, sürekli bir çekirdek gruba dayanmıştır. Zaten muhalefet, kişi baskısından değil de, gizli bir heyet baskısından yakınmıştır. Merkezi Umumi her zaman için, kişi isimlerini ikinci plana atabilmiş ve en üstün organ durumunda kalmıştır... Kabineler, 1913 yılına değin, Merkezi Umumi’nin gözetimi altında kalmışlardı.”88

88 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.558.

Merkezi Umumi içinde, “değişmeyen bir çekirdek grup”tan söz edilmiştir. Bu grup içinde Talat Bey (Paşa), Dr. Nâzım, Mithat Şükrü, Hacı Adil, Ziya Gökalp, Dr. Bahattin Şakir, Dr. Rusuhi, Kara Kemal Beyler dikkati çekiyor. Ahmet Rıza Bey, 1909’dan itibaren merkez yöneticileri grubundan çıkarılmıştır. Ziya Gökalp Bey ise ideolog olarak 1911’den itibaren bu grup içine alınmıştır.

Birinci Balkan Savaşı (1912-1913)

1912, Osmanlı için bir felaket yılıdır. Balkan devletleri, emperyalist büyük devletlerin desteğiyle Osmanlı devletine karşı birlikte hareket etmeye karar vermişlerdir. Önce 8 Ekim 1912’de Karadağ, daha sonra 17 Ekim 1912’de Bulgaristan ile Sırbistan ve sonunda 19 Ekim 1912’de de Yunanistan Osmanlı devletine savaş ilan etti.

Savaş kısa sürdü.

Osmanlı ordusu, her cephede yenildi. Bulgarlar karşısında Çatalca’ya kadar çekilmek zorunda kaldı. Sırbistan’a da Kumova’da yenilmişti. Payitaht, düşman ordularının bir adım ötesindeydi.

Asıl korkunç haber 8 Kasım günü geldi: Selanik, Yunan ordusuna teslim olmuştu. Yüzyıllardır Osmanlı toprağı olan Selanik artık düşman elindedir. Makedonyalı genç subaylar için bu kadar yıkıcı bir haber olamazdı. Yanya, İşkodra, Manastır, Edirne ... kuşatma altında. Rumeli’de kurulan bir imparatorluk Rumeli’de dağılıyor.

“Yüzyıllar boyunca Osmanlı ‘memaliki’ sayılan koca Rumeli birkaç haftada elden çıkıyordu. Silah atmadan, bir iki küçük direnişten sonra akıl almaz bir panikle elden gidiyordu. Sonbaharın yağmuru ile bir bataklık haline gelmiş çamurlu yollarıyla Trakya, İstanbul’a yönelmiş binlerce göçmeni sırtlamıştı.”89

89 Tevfik Çavdar, Talat Paşa, Bir Örgüt Ustasının Yaşamöyküsü, İmge Yayınları, Ankara 2001, s.263.

“Balkan Savaşı’nın başlaması ile birlikte Talat Bey orduya M. Sai adıyla, gönüllü olarak katıldı. Ne var ki, cephede, yani kıtalarda hizmet görmesine izin verilmedi.”90

90 Tevfik Çavdar, Talat Paşa…, s.266.

Yunan donanması da 18 Ekim 1912 günü, Pire limanından demir alıp Çanakkale Boğazı’na yönelir. Boğaz’ın ağzını tutan Limni adasında Türk askeri yok denecek kadar azdır. Yunan donanması 21 Ekim 1912 günü Limni’yi savaşsız teslim alır. Arkasından teker teker diğer adaları işgal eder. 31 Ekim’de Gökçeada ve Taşoz, ertesi gün Semadirek, üç gün sonra Psara, 7 Kasım’da Bozcaada, on gün sonra Nikarya, 21 Kasım’da Midilli ve 24 Kasım’da Sakız adaları düşer. Yüzyıllardır Osmanlı egemenliği altındaki adalar bir ay içinde Yunan işgali altına girmiştir.

Denizde alınan bu yenilgiler kuşkusuz nedensiz değildir.

Osmanlı donanmasının zayıf kalmasında özellikle İngilizlerin rolü büyüktür. Batılı ülkeler ve özellikle İngiltere, Yunan donanmasından daha güçlü bir Osmanlı donanması kurulmasını çeşitli yollarla engellemişlerdi. 1910 yılında gemi satın almak için İngiliz hükümetine başvuran Osmanlı hükümetinin talebi kabul edilmemişti. Aynı İngiltere, Balkan Savaşı’nın patladığı günlerde, Yunanistan’a dört yeni muhrip göndermişti.

17 Kasım 1912’de Bulgarların İstanbul’u almak için taarruzları geri püskürtüldü. Osmanlı’nın başkenti İstanbul bir savaşın dehşetini ilk kez bu kadar yakından yaşıyordu: Düşman Çatalca’dadır ve top sesleri “Dersaadet”ten duyulmaktadır.

28 Kasım 1912’de savaşı fırsat bilen Arnavutluk da bağımsızlığını ilan etti.

Bahattin Şakir Esir Düşüyor

Karada ve denizde bu başarısızlıklar üzerine, Osmanlı devleti savaşın durdurulmasını istedi. Ancak buna olumlu cevap, Bulgarların Çatalca’ya yaptıkları saldırıda yenilmelerinden sonra geldi. 28 Kasım 1912’de Osmanlı devleti ile Balkan devletleri arasında Çatalca’da görüşmeler başladı. 3 Aralık 1912’de ateşkes antlaşması imzalandı. Yanya ve İşkodra savunmaları sürdüğünden, Yunanistan ile Karadağ bu antlaşmaya katılmadılar. Sadece Bulgarlar ile gerçekleştirilen bu antlaşmaya göre Osmanlı devleti, Bulgarların kuşatması altında bulunan Edirne’ye yardım göndermeyecek ve barış antlaşması Londra’da toplanacak bir konferansta yapılacaktı.

17 Aralık 1912’de Londra Barış Konferansı toplandı. Çıkar çatışmaları konferansın uzamasına sebep oldu.

Doktor Bahattin Şakir, Edirne kuşatması sırasında kentin hastanesinin başhekimi ve Hilali Ahmer (Kızılay) reisidir. Kentte savunma için 30 bin asker bulunmaktadır, ancak erzak kalmamış, cephane tükenmiştir. Hastane yaralılarla dolup taşmaktadır. Doktor sayısı azdır.

6 Mart’ta Yanya, 26 Mart 1913’te Edirne, 23 Nisan’da İşkodra Bulgarların eline geçti. Edirne’nin düşmesiyle, bir mesire yeri olan Sarayiçi Türk esirler için bir ölüm merkezine dönüşecektir. Osmanlı, Edirne’de 15 bin ölü ve yaralı verecektir. Bulgarlar, yakaladıkları Osmanlı askerlerinin feslerine haç çiziyor ve zorla ıstavroz çıkartıyorlardı.

Bahattin Şakir Bey, Bulgarlar tarafından esir alınır. Esaret, 30 Mayıs 1913’te imzalanan ve Birinci Balkan Savaşı’nı sona erdiren Londra Antlaşması’na kadar sürecektir.

Antlaşmaya göre, Trakya’da Osmanlı-Bulgar sınırı, Midye-Enez hattı oldu. Trakya ve Edirne Bulgaristan’a; Güney Makedonya, Selanik ve Girit Yunanistan’a; Kuzey ve Orta Makedonya Sırbistan’a; Silistre Romanya’ya verildi. Arnavutluk’un bağımsızlığı kabul edildi.

Babıâli Baskını

Takvimler, 23 Ocak 1913’ü gösteriyordu. Bir gün önce Saltanat Şûrası toplanmıştı. Sadrazam Kâmil Paşa, Saltanat Şûrası’nın bir gün önce aldığı kararı görüşüp Balkanlılara ve Avrupa’nın büyük devletlerine “Olur” cevabını vermek üzere hükümeti toplamıştı. Kâmil Paşa hükümeti acz içindedir, İttihat ve Terakki’nin doğduğu yer, Rumeli elden gitmektedir. 600 yıldır elimizde olan Rumeli göz göre göre elden çıkmaktadır. Genç subaylar infial içinde, hükümeti korkaklık ve âcizlikle suçlamaktadırlar.

Erkânıharp Kaymakamı Enver ve arkadaşları Trablusgarp’tan 1 Ocak 1913’te, Türkiye’ye dönmüşler ve İtalyan savaşından sonra ayaklarının tozu ile Balkan Savaşı’na koşmuşlardı. Erkânıharp Binbaşı Mustafa Kemal, Fethi (Okyar) ve diğerleri de vapurla veya bulabildikleri araçlarla değişik yollardan memleket savunmasına yetişmişlerdi. Erkânıharp Kaymakamı Enver, İstanbul’da kurulmakta olan 10. Kolordu’nun Kurmay Başkanı; Fethi, Gelibolu’daki Mürettep Kolordu’nun Kurmay Başkanı; Mustafa Kemal de bu Kolordunun Harekât Şube Müdürü olmuştu. Yemen’de bulunan Erkânıharbiyei Umumiye Reisi Ahmet İzzet Paşa da İstanbul’a gelmiş ve kumandayı ele almıştı.

Fakat geç kalmışlardı. Memlekete geldiklerinde Balkan Savaşı büyük bir yenilgi ile bitmiş, bir ay önce, 3 Aralık’ta ateş kesilmiş, 15 gün önce de Londra’da barış görüşmeleri başlamıştı. Saltanat Şûrası’nın Balkanlıların bütün isteklerini kabul ettiği söylentileri ortalığa yayılmıştı. Seksenlik ihtiyar Kâmil Paşa hükümetinin elinde memleket tam bir çöküntüye gitmekteydi.

Halk, bir buçuk ay gibi kısa bir sürede başına gelenlerden şaşkın haldeydi. Güvendiği koca Osmanlı ordusu, daha dün denecek kadar yakın bir zamanda kurulan küçük Balkan orduları karşısında utanç verici yenilgilere uğramış ve kof bir ağaç gibi devrilip gitmişti. Atalarının kanlarını dökerek onca savaşlar sonunda kazandıkları topraklar bir hamlede elden çıkmış, düşman neredeyse İstanbul’un surlarına dayanmıştı. Şimdi de bunun onaylanması isteniyordu.

Saltanat Şûrası olsun, Kâmil Paşa hükümeti olsun bunu kabulleniyorlardı. Hiç olmazsa Sinan’ın Selimiye’siyle, onca tarihi eserleriyle taşından toprağına kadar yüzyıllardır Türk olan Edirne kurtarılamaz mıydı?

Ülkede tam bir İttihatçı avı başlatılmıştı. Hüseyin Cahit arkadaşlarıyla konuşurken Avrupa’ya kaçmaktan söz edince Talat Bey, “saklanmaya evet, ama yurtdışına kaçmaya hayır” yanıtını verecek ve zor günlerde örgütünün başında kalacaktı. Ama buna rağmen Cahit, Cavit Beyler gibi geleceğe karamsar bakan bazı İttihatçılar yurtdışına çıktılar. Hüseyin Cahit, gazetesi Tanin’i, hükümet de Şûrayı Ümmet gazetesini yasadışı ilan ederek kapattı.

Devrimden beş yıl sonra devrimin partisi yasadışı ilan edilmiş, İttihatçı kulüpler91 kapatılmıştı. İttihat ve Terakki bunun için mi kurulmuştu? Abdülhamit bunun için mi iktidardan uzaklaştırılmıştı? Genç subayların başını çektiği ve yurdun bir ucundan diğerine kadar yeni ümitler uyandıran hareketin sonu böyle mi olacaktı? Tüm bunların nedeni, İttihat ve Terakki’nin bir türlü iktidarı bütünüyle ele alamayışıydı. Gerçekten de İttihat ve Terakki, seçimlerde Meclis çoğunluğunu ele geçirmesine rağmen, iktidar olamamış, hükümetleri “uzaktan kumanda” ile yönetmeye çalışmıştı. Prof. Dr. Sina Akşin, 1908-1913 arasını İttihat ve Terakki’nin “denetleme iktidarı yılları” olarak adlandırır. “Tam iktidar”, Babıâli baskınından sonra gelecektir.

91 İttihatçıların kurdukları derneklere “kulüp” adını vermeleri de Fransız jakobenlerinden esinlenmiştir.

İşte bu koşullarda İttihatçılar, silah zoru ile de olsa iktidarı ele geçirmeye karar verdiler.

“’Babıâli Baskını’ diye bilinen hükümet darbesi, planlanışı ve uygulanışı açısından aklın zor kabul edebileceği ölçüde cüretkâr, adeta bir macera diye adlandırılabilecek bir girişimdir... Gerçekten de bir imkânsız olay başarılmış ve yolu üzerindeki tehlikelerin hiçbirine aldırılmayarak, tam anlamıyla bir can pazarı biçiminde düzenlenen bu baskın sonuçlandırılmıştır. Bunda iki kişinin payı büyüktür: Örgütlenme yönünden Talat Bey ve olayı akıl almaz cesareti ile sürükleyen Enver Bey. Kuşkusuz İttihat ve Terakki cemiyetinin gözüpek militanlarını da bu arada hesaba katmak durumundayız. Zaten böylesine bir militan güce sahip olmasaydı cemiyetin bu baskını başarıyla sonuçlandırması ve iktidarı alması mümkün olamazdı.”92

92 Tevfik Çavdar, Talat Paşa…, s.283.

Sadarette Kâmil Paşa bulunuyordu. 3 Kânunuevvel (Aralık) 1912’de Balkan devletleriyle barış anlaşması imzalanmış, yenilgi kabul edilmişti. Edirne, Bulgaristan’a terk edilecek, adaların durumu yeniden gözden geçirilecekti. Edirne elden gidiyordu. Babıâli Baskını bu koşullarda hazırlanmaktadır.

İttihat ve Terakki bu duruma tahammül edemezdi. İttihat ve Terakki’nin Merkezi Umumisi İstanbul’da Cağaloğlu’nda Kırmızı Konak’taydı. Anlaşmanın imzalandığı gece Merkezi Umumi, Kırmızı Konak’ta tarihî bir toplantı yaptı.

Planı yapan Talat Bey’dir. İttihat ve Terakki’nin iktidarı kesinlikle ele geçirmesini istemektedir. İlk aklına gelen isim Enver Bey’dir. Enver Bey, o sırada İstanbul dışında, karargâhı Kalikıratya olan Hurşit Paşa’nın kolordusunda Erkânıharp Reisi olarak görev yapmaktadır. Talat Bey’in bu baskın için düşündüğü diğer isimler İzmitli Mümtaz, “Küçük Efendi” Kara Kemal, Merkezi Umumi’nin Umumi Kâtibi Mithat Şükrü, Prens Sait Halim Paşa, Hacı Adil Bey, Emin Beşe, Ziya Gökalp, Miralay İsmail Hakkı, Binbaşı Cemal, Dr. Nâzım, Fethi Bey, Mustafa Necip’tir.

Komitacılar, Vefa’da Emin Beşe’nin evinde tekrar toplandılar. Kâmil Paşa hükümetini devirme kararı burada alındı. Bu toplantıya Talat Bey, İsmail Canbolat, Enver Bey, Mustafa Necip, Ömer Naci, Kara Kemal, Doktor Esat Paşa, Miralay İsmail Hakkı Bey, Ziya Bey (Gökalp), Dr. Rusuhi (Dikmen), Küçük Talat, Rıza Bey ve Patriyot Ömer katıldılar.93 Amaç, kabineyi devirmek ve Edirne’yi geri almaktı.

93 Taylan Sorgun, İttihat ve Terakki adlı kitabında bu toplantıya Dr. Bahattin Şakir’in de katıldığını belirtmektedir, ancak bu mümkün değildir. Dr. Bahattin Şakir o sırada kuşatma altındaki Edirne’dedir.

İlk sözü Dr. Esat Paşa aldı. Edirne kurtarılmalı, buna bir çare bulunmalıydı. Edirne’nin kurtulması için de İstanbul’daki kabineden “kurtulmak” gerekiyordu. Ziya Bey, Talat Bey, Kara Kemal, İsmail Hakkı Bey de aynı düşüncedeydi. Enver Bey’e düşüncesi soruldu. Babıâli zorla ele geçirilmeliydi. Bir baskınla bu işi halletmek, en kestirme yoldu. Yoksa yapılanların tümü boşa gidecekti.

Baskın günü, 10 Kânunusani (Ocak) Perşembe, öğleden sonra olarak kararlaştırıldı. Perşembe, Talat Bey’in uğurlu günü idi. Baskından önce Kara Kemal’in başkanlığında silahlı 40-50 kişi Sirkeci kahvelerinde, özellikle Meserret Oteli’nin altında hazır bulunacaklardı. Bu ekip saat 15.00’te Babıâli’nin önünde olacaktı. Merkezi Umumi binasında olan Enver Bey ise ata binerek, yanında Sapancalı Hakkı, Yakup Cemil ve Mustafa Necip ile birlikte harekete geçecekti. Talat Bey, Babıâli önünde Enver Bey’i bekleyecekti. Ünlü Hatip Ömer Naci ise bu arada halkı coşturacak, bu suretle eyleme kitlesel bir görüntü verilecekti.

Hükümet, sözcüğün gerçek anlamında uyumuştu. Babıâli basılıp, Harbiye Nazırı öldürüldükten sonra, İstanbul Merkez Kumandan Muavini Binbaşı Saip Bey, İstanbul Muhafız Kumandanı Memduh Paşa’nın huzuruna çıkıp, “Efendim, devriyeleri artıralım mı?” deyince, Memduh Paşa hiddetle sinirlenerek bir küfür patlattıktan sonra, “Ulan, herif (Nâzım Paşa) öldükten sonra mı devriyeleri artıracaksın, yıkıl karşımdan” diye bağırmıştı.

Baskın sırasında Harbiye Nazırı Nâzım Paşa, Yakup Cemil’in tabancasından çıkan kurşunla öldürüldü. Eğer silah bir santim şaşsa, kurşun, Paşa’nın sağında olan Sapancalı Hakkı’ya ulaşacaktı. Sapancalı Hakkı Bey, o günleri anlatırken “O günden beri bedava yaşadık” demektedir.94

94 Galip Vardar, age, s.163.

Ünlü İttihatçı Mustafa Necip ise Sapancalı kadar şanslı olmayacak, baskın sırasında Sadaret Yaveri Nafiz Bey tarafından öldürülecekti.

Toplantı salonuna giren Kaymakam Enver, “Millet sizi istemiyor, istifa ediniz” diyerek Kâmil Paşa’nın istifasını istedi. Paşa’nın elinden aldığı yazılı istifa ile kapıdaki bir otomobile binerek Dolmabahçe Sarayı’na koştu ve Padişah Mehmet Reşat tarafından derhal huzura alındı. Padişah, Kâmil Paşa hükümetinin istifasını kabul ettikten başka, Kaymakam Enver Bey’in diğer önerisini de itirazsız kabul ederek, hükümeti Mahmut Şevket Paşa’nın kurmasına razı oldu. Bütün bunlara karşı Padişah’ın tepkisi, sadece “Pekiyi, öyle olsun, hayırlı olsun” gibi birkaç sözden ibaretti.

Babıâli Baskını sırasında, asayişi temin için kurulan bir askerî tabur olan Uşak Taburu, hemen yanı başında gerçekleşen baskını seyretmekle yetindi. Çünkü bu tabura emir verecek bir kumandan çıkmadı ya da çıkamadı. Babıâli Baskını 15 gün önce Dahiliye Nazırı Reşit Bey’e bildirilmişti. İttihatçıların bu baskını yapacakları bilgisini Nazır’a ileten, İstanbul Şehremini (Belediye Başkanı) Operatör Cemil (Topuzlu) Paşa’ydı. Ancak iktidar bunu durduracak hiçbir önlem alamamıştı.

Sadrazamlığa Mahmut Şevket Paşa, Erkânıharbiyei Umumiye Riyaseti’ne Ahmet İzzet Paşa, Dahiliye Nezareti’ne de Talat Bey getirildi. Cemal Bey, İstanbul Muhafız Kumandanı, Enver Bey’in amcası Halil Bey İstanbul Merkez Kumandanı, Azmi Bey de İstanbul Polis Müdürü oldu.

Azmi Bey, muhalefetin ileri gelenlerinden Ali Kemal, daha sonra 150’likler listesinde yer alacak olan İsmail Hakkı ve Doktor Rıza Nur’u gözaltına aldırdı. Ertesi gün Ali Kemal ve Rıza Nur, harcırahları da verilerek kendi istekleri üzerine Avrupa’ya gönderildi.

Dört yıl önce 31 Mart ayaklanmasını bastırmak üzere Selanik’ten hareketle İstanbul üzerine yürüyen “Hürriyet Ordusu”nun ünlü kumandanı Mahmut Şevket Paşa’nın başkanlığında, tamamen İttihatçılardan oluşan yeni bir hükümet işbaşına gelmişti. İttihat ve Terakki’nin “tam iktidar” dönemi başlıyordu.

Cihan Harbi’ne Doğru

Yeni hükümetle birlikte, millette yeni bir umut uyanmıştı. Muhalefet sinmişti. Basın ve halk, yeni iktidara alkış tutmaktaydı. Ancak, bunu Balkanlılara ve Avrupalı büyük devletlere anlatmak hiç de kolay değildi. Nitekim Mahmut Şevket Paşa’nın iktidara geldiğinin haftasında, 30 Ocak 1913’te, Edirne’nin Osmanlı toprakları içinde kalmasını kapsayan önerisi reddedilecek ve barış umudu yeniden çıkmaza girecekti. Balkanlılar ve Avrupalılar, değil Edirne’yi bırakmak, kendilerinin saptadığı hattın biraz daha gerisindeki Midye-Enez çizgisine bile razı değillerdi.

Bütün bunların sonunda beklenen oldu; Bulgarlarla ateş kesilmesinden iki ay sonra, 3 Şubat 1913’te Çatalca cephesinde savaş yeniden başladı. Yunanlılarla ateşkes anlaşmasına varılmadığından, onlarla savaş zaten sona ermemişti. Makedonya’da çarpışmalar sürüyordu.

Çatalca’da Türk-Bulgar mevzilerinde top seslerinin duyulması ile birlikte Balkan ufuklarını, ne getireceği belirsiz tehlike dolu kara bulutlar doldurmuştu.

Edirne Kurtuluyor

29 Haziran’da Makedonya’da Bulgarlarla, Sırplar ve Yunanlılar arasında savaş haberleri İstanbul’a ulaştı. Balkanlılar arasında, Osmanlı mirasını bölüşme kavgası başlamıştı.

İki haftalık yeni Sait Halim Paşa hükümeti, olayların gelişmesini dikkatle izliyor, İttihat ve Terakki ileri gelenleri hükümeti bir şeyler yapması için zorluyordu. Enver Bey başta olmak üzere, önce Trablusgarp’a, oradan Balkan Savaşı’na koşan Mustafa Kemal, Ali Fethi, Cemal ve diğer genç subaylar, Sait Halim Paşa’yı ve Harbiye Nazırı Ahmet İzzet Paşa’yı sıkıştırıp duruyor; “Hiç vakit geçirmeden yürüyüp Edirne’yi alalım” diyorlardı.

Bu genç subayların arkasında, “Teşkilat-ı Mahsusa” (Özel Örgüt) olarak adlandırılan ve Atıf, Yakup Cemil, Süleyman Askeri, Mümtaz, Abdülkadir, Kuşçubaşı Eşref ve Mustafa Necip gibi fedailerden oluşan bir güç bulunuyordu. Dahiliye Vekili Talat Paşa da, ateşli bir hareket taraftarıydı.

Çatalca ve Gelibolu mevzilerindeki ordu, İkinci Balkan Savaşı’nın 16. günü, 15 Temmuz’da ileri harekete geçti. Ordunun karşısında zayıf Bulgar artçıları hızla çekilmeye başladılar. Osmanlı, Avrupalı devletlere, “Londra Barış Antlaşması’nda bize bırakılan, yani bizim olan Midye-Enez hattına yürüyoruz” diyordu.

Babıâli’nin niyeti konusunda bazı şeyler sezinleyen Avrupalı devletler telaşa kapılmışlardı. Eğer Türklerin niyeti kötüyse, Balkanlar’daki yangın büsbütün büyüyebilirdi. Bu konuda en heyecanlı olan da İngiltere’ydi. Bir taraftan İstanbul’daki İngiliz elçisi, hiçbir şekilde Midye-Enez hattının aşılmaması için Sait Halim Paşa hükümetine sert bir nota verirken, diğer yandan İngiliz Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey de parlamentoda yaptığı konuşmada, “Türkler, Bulgarların uğradığı felaketten faydalanarak, Londra Antlaşması’nı yok saymaya ve Edirne’yi almaya kalkışırlarsa, sonradan uğrayacakları ceza pek şiddetli olacaktır. Değil yalnız Avrupa’daki topraklarından mahrum olmak, belki İstanbul’u bile kaybedeceklerdir” tehdidini savuruyordu.

Midye-Enez hattında dört gün bekleyen Osmanlı ordusu, Avrupalı büyüklerin tehdit ve protestolarına aldırmayarak yeniden ileri harekete geçti ve 21 Temmuz’da Kırklareli’ni, bir gün sonra da Edirne’yi kurtardı. Bolayır Kolordusu, Bulgaristan’a taarruz ederek 15 Temmuz 1913’te Keşan’ı, 17 Temmuz’da Enez ve İpsala’yı, 18 Temmuz’da Uzunköprü’yü, 21 Temmuz günü de, Karaağaç ve Dimetoka’yı aldı. Bulgaristan barış istedi. 29 Eylül 1913’te İstanbul Antlaşması imzalandı. Edirne Osmanlı devletine geri verildi. Dimetoka Osmanlılarda kalmak üzere Meriç nehri Türk-Bulgar sınırı oldu. Edirne’ye girenlerin başında, milis kıyafetleri giymiş Teşkilatı Mahsusacılar vardı. Ordu saflarında ise, Gelibolu kolordusundan Ali Fethi ve Mustafa Kemal, Çatalca ordusundan ise Enver Bey ve diğerleri Edirne’ye doğru hızla ilerlediler. Bulgarlar çoktan çekilmişlerdir; kent, savaşsız ele geçirilir. Kaymakam Enver Bey, Edirne’ye girenlerin önündedir.

1908 hürriyetini geri getiren Babıâli Baskını’nı gerçekleştiren ve halk arasında o güne kadar “Hürriyet Kahramanı” olarak anılan Enver Bey, artık “Edirne Fatihi” olarak da anılmaya başlanmıştır.

Batı Trakya Geçici Hükümeti

Yalnız Kırklareli ve Edirne değil, Meriç Nehri’ne kadar olan bütün Doğu Trakya kurtarılmıştır. Bununla da kalınmaz, Meriç’in batı yakasına da atlanmak istenir. Ama Avrupalı devletlerin bu sefer tepkisi daha da sert olur. Osmanlı devletinin ise o günlerde yeni bir karışıklığa ve hele yeni bir savaşa takati yoktur. Ordu durur ama, Teşkilatı Mahsusa subaylarının komutasındaki gönüllü milisler nehri atlayarak Batı Trakya’ya geçerler. Ordu tarafından silahlandırılan milisler, subay ve erlerle takviye edilmişlerdir. Babıâli, bu kuvvetlerin hükümetle ilgisi bulunmayan bölge halkı milisleri olduğunu söyleyerek kendini temize çıkarmaktadır.

Gönüllü milisler, Bulgar ordusunun önceden boşalttığı köy ve kentlere ulaşır. Halkının da çoğu Türklerden oluşan Dimetoka, Gümülcine ve Kırcaali’ye kadar bütün yerler kurtarılır. Bölge halkı da ayaklanmıştır. Milisler orada da kalmaz, Serez’i de kurtararak Yunan sınırına dayanırlar. Böylece Bulgaristan’ın Ege ile olan bağlantısı kesilmiş, Yunanlılarla yeniden komşu olunmuştur. Meriç’in batısındaki Batı Trakya’da, “Batı Trakya Türk Cumhuriyeti” adı ile bağımsız bir yönetim kurulur.

“Batı Trakya Cumhuriyeti’nin bayrağındaki ay yıldız Türklüğü, yeşil İslamiyeti, siyah çekilen eza ve cefayı, beyaz ise kurtuluşu ifade ediyordu.”95

95 Atilla Çeliktepe, Teşkilatı Mahsusa’nın Siyasi Misyonu, IQ Kültür-Sanat Yayıncılık, İstanbul 2002, s.100.

Batı Trakya, sonradan çok sözü edilecek olan Teşkilatı Mahsusa’nın ilk çalışma alanı olacaktır. Süleyman Askeri’nin başkanlığında bir gönüllüler birliğini Batı Trakya’ya gönderen de bu örgüttür.

Komitacı Kimdir?

Süleyman Askeri Bey’in emrinde bir mülazım (teğmen) olarak bu harekete katılan Fuat Balkan, “Bizde ilk ‘komitacılık’ hareketi böyle başlar” der ve sözlerini şöyle sürdürür:

“Komitacılık denilen şey, bazılarının zannettikleri gibi soygunculuk, çapulculuk değildir. Aksine vatanseverliğin en müfritine komitacılık denir! Ve komitacı, vatan davası karşısında, her şeyini, hatta canını dahi feda eden, gözünü budaktan sakınmayan, tepeden tırnağa feragat kesilmiş insandır. Memleketinin ve milletinin menfaatı gerektirdiği zaman merhamet bilmez, yakmak lazımsa gözünü kırpmadan yakar; yıkmak gerekirse yıkar, kırar döker! Taş üstünde taş, omuz üstünde kelle bırakmaz!! Kaç defa böyle vaziyetler karşısında kaldık ve yapılması lazım olanı yaptık! Şimdi bakıyorum da, şu veya bu işte, cezri (radikal) hareket etmemiş olsa idik, memleket kimbilir kimlerin ayakları altında kalacak ve bu şerefli millet kimbilir kimlerin esiri kalmaya mahkûm olacaktı.”96

96 Fuat Balkan, İlk Türk Komitacısı Fuat Balkan’ın Hatıraları, Arma Yayınları, İstanbul 1998.

CIA’ya Sunulan Doktora Tezi

Teşkilatı Mahsusa hakkında geniş kapsamlı bir araştırma, 1950’li yıllarda Türkiye’ye gelen Amerikalı Dr. Philiph Hendrick Stoddard tarafından yapıldı. CIA’nın uluslararası ilişkilerde kullandığı, sözde hükümet dışı kuruluşlardan Ford Vakfı, Woodrow Wilson Fellows Program ve Academic Rescarch Society tarafından desteklenen Stoddard, “Küçük Amerika” sürecinin başladığı yıllarda Demokrat Parti iktidarının kendisine tanıdığı kolaylıkla, Teşkilatı Mahsusa hakkında o zamana kadar ulaşılamayan bilgilere ulaştı. Türkiye’de ve Mısır’da araştırmalar yaptı. Teşkilatı Mahsusa’nın, Kuşçubaşı Eşref Bey (Sencer), Satvet Lütfi Bey (Tozan), Aziz el-Mısri, Ahmet Salih Bey (Harb), Hamza Osman Bey (Erkan) gibi yaşayan üyeleriyle görüştü. Özellikle Süleyman Askeri Bey’den sonra Teşkilatı Mahsusa’nın reisliğini yapan Kuşcubaşı Eşref Bey’den bu gizli örgüt hakkında önemli bilgiler aldı.

Stoddard, topladığı bilgileri, 11 Mart 1963 yılında Princeton Üniversitesi’ne bir doktora tezi olarak sundu. Ancak bu tez yayımlanmadı. “Osmanlı Hükümeti ve Araplar 1911-1918: Teşkilatı Mahsusa Üzerine Bir Ön Çalışma” başlıklı tez, esas olarak Teşkilatı Mahsusa’nın Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki faaliyetlerinde yoğunlaşmıştı.

“Stoddard’in bu kapsamlı çalışması sonunda, örgüt ve faaliyetleri hakkındaki bütün bilgiler Amerika’nın eline geçmiş oldu.”97

97 Ali Eren, Aksiyon, 1995, sayı 49.

Stoddard’ın doktora tezi, tam 30 yıl sonra 1993 yılında Türkçeye çevrildi ve aynı adla yayımlandı.98

98 Dr. Philiph Hendrick Stoddard, Teşkilatı Mahsusa, Osmanlı Hükümeti ve Araplar 1911-1918: Teşkilatı Mahsusa Üzerine Bir Ön Çalışma, Arba Yayınları, İstanbul, 1993.

Teşkilatı Mahsusa’nın Kuruluşu

Teşkilatı Mahsusa, Harbiye Nazırı Enver Paşa’ya bağlı olarak 1913 yılında kuruldu. Teşkilatı Mahsusa, Osmanlı devletinde o zamana kadar görülmeyen bir gizli örgüttü. Stoddard’ın iddia ettiği gibi Abdülhamit’in “hafiye sistemi”nden değil, Batı’nın burjuva demokratik devrimci geleneğinden esinlenmişti. Bütün jakoben örgütlenmelerde geçerli olan kurallar, Teşkilatı Mahsusa için de geçerliydi.

“Teşkilatı Mahsusa’nın bir idari hiyerarşisi, bir genel merkezi, gizli bir bütçesi, yöneticileri, yardımcı yöneticileri, bölge sorumluları vardı; kısacası, açık ve gizli bir idari aygıtı, gizli hücreleri ve bir yetiştirme, eğitme ve finansman sistemi bulunuyordu.”99

99 Stoddard, age, s.8.

Arif Cemil ise, bu örgütün kurulmasına 1914 yılı Temmuz ayının son günlerinde, seferberliğin ilan edildiği günün gecesinde İttihat ve Terakki Cemiyeti Merkezi Umumisi’nde karar verildiğini yazıyor.100

100 Arif Cemil, 1. Dünya Savaşı’nda Teşkilatı Mahsusa, Arba Yayınları, İstanbul, 1997. Bu kitap 1934 yılında Vakit gazetesinde “Umumi Harpte Teşkilatı Mahsusa” adıyla ve A. Mil imzasıyla tefrika halinde yayımlandı.

Arif Cemil, eski takvimle yeni takvimin ay ve yıllarını birbirine karıştırmaktadır. Seferberlik, eski takvimle 21 Temmuz 1330’da (4 Ağustos 1914) Harbiye Nazırı Enver Paşa imzasıyla ilgili makamlara iletilen bir talimatla ilan edildi.

Arif Cemil’in, Teşkilatı Mahsusa’nın kurulduğu tarih olarak “seferberliğin ilan edildiği günün gecesi” demesi tartışmalıdır.

Teşkilatı Mahsusa’nın kuruluş tarihi konusunda farklı kaynaklar, farklı tarihler öne sürmektedirler.

“Bir kaynağa göre, Enver Paşa’nın teşkilatın kurulmasına ilişkin gizli bir emir yayınladığı 5 Ağustos 1914’e kadar Teşkilatı Mahsusa kendi adıyla resmi bir kimlik kazanmamıştı. Ne var ki, Cemal Paşa hatıralarında Teşkilatı Mahsusa’nın 1913’te Batı Trakya’yı işgalinden bahseder... Ne olursa olsun, çoğu kaynaklar, şu konuda görüş birliği içindedir. Teşkilatı Mahsusa, Enver Paşa’nın ve çalışma arkadaşı Süleyman Askeri’nin idare ettiği ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Batı Trakya’ya ilişkin kararlarını uygulamakla görevli bir örgütün büyüyüp gelişmesiyle meydana gelmişti.”101

101 Stoddard, age, s.47.

“İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Panislamizm ve Pantürkizm politikalarının somut örneklerinden biri Teşkilatı Mahsusa’nın kurulmasıdır. Teşkilatı Mahsusa Dairesi’nin ilk teşkili 17 Kasım 1913 tarihine rastlamaktadır.”102

102 Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu, Türk Dünyası Tarih Dergisi, Temmuz 1992.

“Bu esnada, İttihat ve Terakki ileri gelenlerinden Talat, Enver, Cemal ve Bahattin Şakir Beyler ve diğerlerinin de uygun bulmasıyla, İstanbul’da Süleyman Askeri Bey’in başkanlığında kurulan Teşkilatı Mahsusa, Cağaloğlu’nda Şeref Sokağı’nda 32 numaralı evi merkez edinerek, Makedonya’daki faaliyetine başlamıştı. Kadroları genişletilerek Bulgaristan’a 1915 yılı Temmuz ayından itibaren kısım kısım zabit, efrat sevkine başlandı.”103

103 Fuat Balkan, age, s.12.

“Bugünün diliyle ‘Özel Örgüt’ anlamına gelen Teşkilatı Mahsusa’nın İttihat ve Terakki’nin tarihinde özel bir yeri vardır. İttihatçıların komitacı, eylemci, ‘fedai’ ve hayalci yönünü bu kuruluş simgeler. Bu bakımdan İttihat ve Terakki ile bütünleşmiş, onun alınyazısını belirleyici eylemlerde rol oynamış, onu örten ‘esrar’ın kalıcı bir öğesi olmuştur ve biraz da Balkanlı bir renk taşır.”104

104 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.275.

“Bir Fikir ve Hareket Yuvası”

Tarihçi-yazar Orhan Koloğlu’na göre, “Enver Paşa’nın şahsına bağlı olarak kurulan Teşkilatı Mahsusa, devleti kurtarma gayesi ile ilkeleri ve hedefleri olan bir örgüttü.”

Celal Bayar ise Teşkilatı Mahsusa’yı “bir fikir ve hareket yuvası” olarak tanımlar.

Eşref Kuşçubaşı, Teşkilatı Mahsusa’dan “Enver’in emrinde bir kurul” diye söz etmektedir.

Doğan Avcıoğlu, Teşkilatı Mahsusa’yı bir “İslam ihtilali örgütü” olarak niteler. “Enver Paşa’nın elinde, İslam dünyasında ihtilaller körüklemek için ateş çemberinden geçmiş güçlü bir örgüt vardır: Teşkilatı Mahsusa.”105

105 Aktaran Celal Bayar, Ben de Yazdım, s.203.

Teşkilatı Mahsusa yalnızca Türklerden oluşmuyordu. Kürt, Çerkez, Dürzi ve Laz aşiretlerinden gelen gönüllü birlikler, Bedevi birlikler, Yemenliler gibi çeşitli Müslüman kesimlerden gelen kişileri de bünyesine almıştı. Ancak esas ağırlığı Türklerden oluşuyordu. “Bunun da en önemli nedeni Enver Paşa’nın Türk olmayanların sadakatinden ve içtenlikle kendisine bağlanmalarından kuşku duymasıydı.”106

106 Ergun Hiçyılmaz, Teşkilatı Mahsusa –ve Casusluk Örgütleri–, Kramer Yayınları, 2. basım, İstanbul, 1996, s.102-103.

Teşkilat’ın İdeolojik Çizgisi

Teşkilatı Mahsusa’nın ideolojik çizgisi net değildir; Panislamizm ve Pantürkizm karışımıdır. Enver Paşa, Osmanlı devletinin “İslam ihtilali” ile varlığını sürdürebileceğine inanmaktadır. Bu nedenle ideolojik olarak Panislamizm savunulur. Bütün Türkleri tek bir bayrak altında birleştirmek ise Teşkilatı Mahsusa’nın diğer ülküsüdür.

“Bu teşkilatın gayesi, bir taraftan bütün İslamları bir bayrak altında toplamak, bu suretle panislamizme ulaşmaktır. Diğer taraftan da Türk ırkını siyasi bir birlik içinde bulundurmak, bu bakımdan pantürkizmi hakikat sahasına sokmaktır. Enver Paşa’nın bir yandan Emiri Efendi’nin İttihat ve Terakki programındaki panislamizminden, diğer taraftan da Ziya Gökalp’in pantürkizminden ilham aldığı muhakkaktır.”107

107 Kuşçubaşı Eşref’ten aktaran Celal Bayar, age, s.102.

Mustafa Kemal “İslam İhtilali”ni Ciddiye Almıyor

Mustafa Kemal, İslam ihtilali düşüncesini ciddiye almaz. Mustafa Kemal, Enver Paşa’nın teklifini nasıl reddettiğini Falih Rıfkı Atay’a şöyle anlatır:

“Enver Paşa bana Hindistan’a doğru bir sefer yapmak isteyip istemediğimi sordu. Emrime üç alay vereceklerdi. İran’da halkı ayaklandıra ayaklandıra Hindistan’a kadar gidecektim.

“Ben o kadar kahraman değilim, dedim.

“Talat Paşa, niçin bu görevi kabul etmediğimi sorduğu zaman da:

“Bize bir harita getirsinler, dedim. Durumu gösterdikten sonra da:

“Hem niçin üç alay? Tek bir adam gönderin yeter. Nasıl olsa kendi kuvvetini kendi yapmaya mahkûm değil midir?

“’Bu fedailiği üstüne almalı idin...’

“Eğer böyle bir şeye imkân olsaydı, sizin emrinizi beklemezdim... Kendim gider, kuvvetler bulur, Hindistan’ı fetheder ve imparator olurdum, cevabını verdim.”108

108 Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Dünya Yayınları, İstanbul, 1958.

Mustafa Kemal gerçekçiydi. Birinci Dünya Savaşı yıllarında ne Panislamizmin ne de Pantürkizmin gerçekleşme şansı vardı. Dünya Türklüğünü bir bayrak altında toplamak bir hayaldi. Çarlık Rusyası‘na, İngiltere’ye, Fransa’ya karşı İslam dünyasını birleştirmek de gerçekleşmesi mümkün olmayan bir rüya idi. Din birliği, çeşitli milliyetlerden halkları, emperyalizme karşı birleştirecek bir unsur değildi. Nitekim, Teşkilatı Mahsusa üyelerinin dünyanın neredeyse dört bir tarafında yaptıkları “İslam ihtilali” çağrıları, çok cılız bir destek bulacaktı.

Mustafa Kemal, 1 Aralık 1921’de Meclis’te şunları söyler:

“Efendiler, biz panislamizm yapmadık, belki yapıyoruz, yapacağız dedik. Düşmanlar da yaptırmamak için, bir an önce öldürelim dediler. Panturanizm yapmadık; yaparız, yapıyoruz dedik ve yine öldürelim dediler. Bütün dava bundan ibarettir.”

Teşkilattaki Ünlü İsimler

Enver Paşa, Binbaşı Süleyman Askeri, Eşref Kuşçubaşı, Rauf Orbay, Çerkes Ethem, Abdülaziz El-Sinusi, Dr. Esat (Işık) Paşa, Hüsamettin Ertürk, Mehmet Âkif (Ersoy), Cezayirli Emir Ali, Afyonlu Ali Çetinkaya, Ali Fethi Okyar, Binbaşı Mısırlı Aziz Ali Bey (sonradan Mısır ordusunda general), Nuri Paşa (Killigil, Enver Paşa’nın kardeşi), Binbaşı Fuat Bulca (sonradan THK Başkanı), Mülazımısani İslam Bey (Fuat Paşa’nın oğlu), Yüzbaşı Manastırlı Nuri Conker (Osmanlı Meclisi Mebusan üyesi), Dr. Refik Saydam (sonradan bakan ve başbakan), Piyade Yüzbaşı Çerkes Reşit (Çerkes Ethem’in ağabeyi), Mülazımısani Yakup Cemil (1916’da vatana ihanetten kurşuna dizildi), Dr. Bahattin Şakir, Mithat Şükrü (Bleda), Ohrili Eyüb Sabri, Fuat Balkan, Mülazımısani Hilmi Musallimi (1915 Süveyş Kanalı Harekâtı’nda Kürt mücahitlerin kumandanı, Said Halim Paşa’nın kâtibi), İsmail Canbulat (1926 İstiklal Mahkemesi’nde asıldı), piyade subayı Rusuhi (sonradan Mustafa Kemal’in başyaveri), Filibeli Hilmi Bey (İttihat Terakki Müfettişi, 1926’da asıldı), Şerif Burgiba (Habib Burgiba’nın babası).

Kurtuluş Savaşı’nda İzmir’de Yunan’a ilk kurşunu sıkan Hasan Tahsin (Osman Nevres) de Teşkilatı Mahsusa üyesidir. Hasan Tahsin, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Balkan devletlerini Osmanlı devletine karşı birleştirmekle görevli İngiliz Boxton kardeşleri, Teşkilatı Mahsusa’dan aldığı emir üzerine Romanya’da vurmuştur.

Mustafa Kemal, Teşkilatı Mahsusa Üyesi mi?

P.H. Stoddard’ın Eşref Kuşçubaşı’ndan dinleyip hazırladığı listede Teşkilatı Mahsusa üyeleri arasında Mustafa Kemal’in de adı bulunmaktadır. Bazı yazarlar, Stoddard’ı kaynak göstererek bu iddiayı savunmaktadırlar. Ancak bunu kanıtlayacak bir belge bulunmamaktadır. Mustafa Kemal’in “İslam ihtilali” konusundaki düşünceleri bellidir. Kaldı ki, Mustafa Kemal’in o dönemde “Enver’in emrindeki bir kurul”da görev kabul etmesi mantıklı görünmemektedir. Enver Bey’in de kendi “Özel Örgüt”üne Mustafa Kemal’i alması düşünülemez.

Öyleyse bu listelerde Mustafa Kemal’in adı neden geçmektedir? Muhtemelen bu kişi İttihatçıların ünlü İaşe Nazırı ve sonradan Karakol Cemiyeti’nin kurucusu “Küçük Efendi” Kara Kemal’dir. Nüfus kaydında adı Mustafa Kemal olarak geçen Kara Kemal, bazı mektuplarında da M. Kemal imzasını kullanmaktadır.109

109 Hüseyin Cahit Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul, 2002.

Teşkilatı Mahsusa’nın Sonu

Savaş yılları boyunca Ortadoğu, Orta Asya, Güney Asya, Kuzey ve Orta Afrika ve Kafkasya’da faaliyet gösteren casusluk, karşı casusluk, propaganda ve gerilla eylemleri yapan Teşkilatı Mahsusa, Osmanlı devletinin yenilmesiyle resmen sona erdi. Enver Paşa, örgütün yönetimini Hüsamettin Ertürk’e devrederek ülkeden ayrıldı. Enver Paşa, Teşkilatı Mahsusa’nın bundan sonraki adının “Umum Âlemi İslam İhtilal Teşkilatı” olmasını istiyordu. Bu da bir hayaldi.

Teşkilatı Mahsusa, yıkılmakta olan bir devletin “özel örgütü”ydü. Savaşın sona ermesiyle örgüt de dağıldı. Teşkilatı Mahsusa üyelerinin önemli bir kısmı Kuvayi Milliye saflarına katıldı. Mütareke yıllarında İstanbul’da faaliyet gösteren Karakol teşkilatı, Teşkilatı Mahsusa üyeleri tarafından kuruldu.

Kemalist Devrim’e inanmayan Teşkilat mensupları ise işbirlikçi oldu, Kuvayi İnzibatiye saflarına katıldı. 1926 yılında Atatürk’e suikast girişimine katılan ve asılanlar arasında Teşkilatı Mahsusa üyeleri de vardı. Kurtuluş Savaşı yıllarında İstanbul’da İngiliz işgal kuvvetleriyle işbirliği yapan, gıyabında Mustafa Kemal’i de idama mahkûm eden Divanı Harbi Örfi Reisi Mustafa Paşa da (Kürt Mustafa) Teşkilatı Mahsusa üyesiydi!

Süleyman Askeri’den sonra örgütün başkanlığını yapan ve daha sonra genç Türk devletine bağlılığından kuşku duyulduğu için yurtdışına sürgüne gönderilen “Yüzellilikler” listesinde yer alan Kuşçubaşı Eşref şöyle diyor:

“İçimizde kimsenin kaybedecek bir şeyi yok. Davamızın haklı olduğuna ve çalışmalarımızın mühim olduğuna inanmıştık. Sonunda kazanamayacak oluşumuzu gözardı etmeye meyilliydik. Hiç değilse harbin sonunda etrafımızdaki dünya çökmeden, ufak tefek birkaç zafer kazanabilirdik... Durmadan çalıştım... Bu işe gönül vermiştim, mantık ne derse desin... hiçbir zaman filozof yahut siyasetçi olmadım ve bu işten, iyi dostlar, yara izleri ve kalça çıkığı, birkaç madalya ve memleketim için çok iyi dövüştüğümü bilmenin verdiği tatmin dışında hiçbir şey elde etmedim.”110

110 Stoddard, age, s.142.

Bahattin Şakir Kurucu Üye

Teşkilatı Mahsusa’nın resmî bir örgüt olarak 1913 yılında bir iradeyi seniyye (padişah emri) ile kurulduğu ileri sürülmüş ise de, bu iddia kanıtlanamamıştır. Harbiye Nezareti’ne bağlı resmî bir daire olduğu açıktır. Nitekim Sadrazam Talat Paşa da Teşkilatı Mahsusa’nın bir “devlet dairesi” olduğunu belirtir... Bu örgütü “Şubei Mahsusa” olarak adlandıranlar da olmuştur.111

111 Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.276.

Daire nezarete bağlı olmakla beraber merkezi ayrı yerdedir: Cağaloğlu (Nuruosmaniye), Şeref Sokağı, Tasviri Efkar Matbaası karşısında No: 39.

Enver Paşa, Teşkilat’ın başına ilk olarak, çok sevdiği ve beğendiği Süleyman Askeri Bey’i Irak cephesinden çağırarak getirmiştir. Reisin isteği üzerine de yardımcılığına Atıf (Kamçıl) Bey atanmıştır. İki üye daha eklenmiştir: Emniyeti Umumiye Müdür Muavini Aziz Bey ve Dr. Nâzım Bey. Böylece bu dört isim Teşkilatı Mahsusa’nın nüvesini oluşturmuştur. Beşinci üye olarak da Dr. Bahattin Şakir Bey eklenmiştir.

Teşkilatın üst düzeydeki yönetici kadrosunda bazı ünlü isimler daha vardır: Yakup Cemil, Dr. Rusuhi Bey, Süvari Kaymakamı Hüsamettin (Ertürk), Eşref ve Hacı Sami Kuşçubaşı kardeşler, ünlü hatip Ömer Naci, Mümtaz, Yüzbaşı Rıza, Nuri Paşa (Mataracı), Eyüp Sabri (Akgöl), Bingazi Mebusu Yusuf Şetvan, İzmitli Mümtaz Beyler gibi.

Teşkilatı Mahsusa’nın İstanbul’da bulunan merkez örgütü, yönetici komisyona bağlı olarak dört masaya (şubeye) ayrılmıştır ve her masanın başında bir subay bulunmaktadır. 1) Rumeli Masası’na Arif Bey, 2) Kafkasya Masası’na Yüzbaşı Rıza Bey, 3) Afrika-Trablusgarp Masası’na Hüseyin Tosun ve Tunuslu Ali Başhampa Beyler, 4) Vilayatı Şarkiye (merkez Erzurum olmak üzere) Masası’na Dr. Bahattin Şakir ve Ruşeni Beyler getirilmiştir.

Bahattin Şakir Doğu Cephesi’nde

İtttihat ve Terakki Merkezi Umumisi, seferberliğin ilan edilmesinden sonra Teşkilatı Mahsusa üyelerini çeşitli bölgelerde görevlendirdi. Özel Örgüt’ün kurucularından Dr. Bahatttin Şakir de bunlardan biriydi. Dahiliye Nazırı Talat Paşa, kendisini yanına çağırarak Erzurum’a gitmesini istedi. Erzurum bir serhat kentiydi ve Baha Bey, Edirne kuşatmasını yaşamıştı, deneyimliydi.

“Merkezi Umumi azasından Dr. Bahaettin Şakir Bey’in Kuzey Kafkasya’ya, Ömer Naci ve Ruşeni Beylerin İran mıntıkasına, Süleyman Şefik Paşa, Rauf Bey ve Ubeydullah Efendi’nin Afganistan’a hareketlerine karar verildi.”112

112 Arif Cemil, 1. Dünya Savaşı’nda Teşkilatı Mahsusa, Arba Yayınları, İstanbul, 1997, s.13.

Dr. Bahattin Şakir, Ömer Naci Bey’le birlikte Erzurum’a gitti. Bu arada Trabzon’a da Rıza Bey gönderildi. “Sopalı mutasarrıf” olarak anılan Rize Mutasarrıfı Cemal Azmi Bey de vali olarak Trabzon’a atandı.

Osmanlı ordularının sınır taburlarında Ermeniler de vardı. Bunlar, Doğu illerinden kaçan Ermenilerin Rusya’ya geçmelerine yardım ediyorlardı. Onun için bunların daha içerdeki taburlara nakilleri isteniyordu. Tıpkı Teşkilatı Mahsusa’nın yaptığı gibi Ermeniler de çeteler oluşturmaya başladılar. Bunların çoğu Taşnak komitesine bağlıydı ve Çarlık Rusyası ile işbirliği halindeydiler.

“İstanbul’daki Teşkilatı Mahsusa Merkezi Reisi Süleyman Askeri Bey’den gelen emirde Teşkilatı Mahsusa doğu mıntıkasında Rusya’ya karşı yapılacak harekât ve araştırmalarda tam bir ahenk temini için Kemal, Rıza, Hilmi ve Doktor Bahaettin Şakir Beylerin birleşerek bir talimatname vücuda getirmeleri talep olunduğundan.... Bu nizamname icabınca Teşkilatı Mahsusa doğu cephesi artık Kafkasya İhtilal Cemiyeti namı altında hareket eyleyecekti.”113

113 Arif Cemil, age, s.27.

Doğu Cephesi Erzurum ve Trabzon olarak ikiye ayrılmıştı. Erzurum kısmı, Doktor Bahattin Şakir, Hilmi ve Erzurum Valiliği‘ne tayin edilen Tahsin Beyler tarafından yönetilecekti. Van mıntıkasına Ömer Naci Bey komuta edecekti. Bahattin Şakir Bey, 3. Ordu bünyesinde, İttihat ve Terakki’nin “parti komiseri” gibi faaliyet gösterecek, kimi zaman da 3. Ordu’nun resmî hiyerarşisi ile çatışacaktır.

Kafkas İhtilal Cemiyeti’nin gizli nizamnamesinde cemiyetin amacı, Kafkasya’da bir “umumi ihtilal” tertiplemek olarak belirtiliyor. Cemiyet, yedi kişiden oluşan bir merkezî umumi tarafından yönetiliyordu. Nizamname’de, “Dahilde ayaklanma ve hariçte hücum emri yalnız Merkezi Umumi’nindir” deniliyordu. Cemiyete bağlı komitelerde mürşit, rehber, muhbir, fedai ve yardımcı adı altında çeşitli kollar bulunmaktaydı. Cemiyete dahil olan her kişi bu görevlerden birini yapmakla mükellefti. “Maksat uğrunda can cömertliği edenler”e fedai deniliyordu. Aslında Kafkas İhtilal Cemiyeti’nin tüzüğü, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin tüzüğünün bir benzeriydi.

“Turan’a Buradan Gidilir”

Bahattin Şakir ve arkadaşları Erzurum’a gelirlerken, yol kavşaklarına “Turan’a buradan gidilir!” diye işaret levhaları koyuyorlardı. Dr. Baha Bey Erzurum’a geldiğinde, Ermenilerin Taşnak komitesinin reisleri de Erzurum’da bulunuyorlardı. Ermeni reisleri, henüz savaş başlamadan önce Erzurum’da Türk ve Rus Ermeni delegelerden oluşan bir kongre düzenlediler. Taşnaksütyun Partisi’nin 8. büyük kongresine İttihat ve Terakki Partisi Kâtibi Umumisi Dr. Bahattin Şakir ile Doğu Kafkasya ve Azerbaycan Müfettişi Ömer Naci Bey cemiyet adına katıldılar.

İttihatçılar, Ermenilerin Rusya içinde ayaklanmalarını, Rusya’ya karşı “ihtilalci bir tavır” almalarını istiyorlardı. Kongrede çağrıları bu yöndeydi. Kongreye katılmaları da bu nedenleydi. Fakat tam tersi oldu. Ermeniler, Çarlık Rusyası’nın yanında Osmanlı’nın yenilmesi için ellerinden geleni yaptılar.

Delegeler, kongreden sonra da kenti terk etmemişlerdi ve kentteki Rus konsolosu ile sıkı ilişki içindeydiler. Dr. Bahattin Şakir bu durumu görünce şaşırdı. Kentin askerî ve mülki yetkililerini sert biçimde uyardı, Rusya’dan gelen Ermeni delegeler jandarma nezaretinde sınır dışı edildiler.

Cihan Harbi’nin Avrupa’da başlamasından bir ay sonra Dr. Bahattin Şakir, Talat Paşa’ya gönderdiği raporunda şöyle diyordu:

“1- Bir haftadan beri Narman ve Hazankale teşkilatımızı teftiş ediyordum. Günden güne büyüyen teşkilatımız için pek ümitvarım. Tecrübe ettik, her yerde Rus kuvvetlerini bozduk...

“2- Milis teşkilatı eski zamanlardan kalma bir gönüllü teşkilatı değildir.”

Dr. Şakir aynı raporunda silah ve cephane azlığından yakınıyor:

“4-... Van’a, Trabzon’a silah gönderiyorsunuz. Fakat en mühim mıntıkayı nazarı dikkate almıyorsunuz. Silah ve bilhassa çok miktarda cephane isterim.

“Defalarca para istedim. Cevap bile alamadım. Başımda bu kadar şahıslar var. Bunların teçhizatı ve idareleri ne ile olur? Ben merkezdeki masraf için Hilmi’nin beş on kuruş emanet parasını sarf ediyorum. Fakat o da bitiyor. Naci her gün para talep ediyor. İki güne kadar kati cevap beklerim.”

Doğu Cephesi’nin en kritik kentinin polis şefi Ermeniydi!

Dr. Bahattin Şakir, raporunda bu durumu şöyle anlatıyor:

“7- Buranın polis serkomiseri Ermenidir. İki de hınzır Ermeni polis vardır. Bunların içerilere alınarak buralara muktedir ve cevval ve emniyet edilir bir serkomiser ve birkaç polis gönderilmesini İsmail Canbulat’a yazmıştım, ses yok. Trabzon’da bulunan bizim Hamal Ferid’i serkomiserliğe tayin de mümkündür.”114

114 Arif Cemil, age, s.49.

“Bizim menfaatlarımız vatanın menfaatıdır. Ona gelecek her bir mazarrat ruhumuzun en derin noktasına dokunuyor” diyordu Dr. Bahattin Şakir.

Bu zor koşullarda teşkilatını geliştirmeye, askerî gücünü artırmaya çalışıyordu. Raporunda “ümitvar” olduğunu söylüyordu, ama ortada silah, cephane ve para yoktu. Talat Paşa ise yanıtında ancak, “Ayrıca silah tedarik edildikçe o mıntıkalar için gönderilecektir” diyebiliyordu.

Teşkilatı Mahsusa’nın elemanları Rusya içinde aldıkları bilgileri Dr. Bahattin Şakir’e ulaştırıyorlardı. Baha Bey de gelen bilgileri, 3. Ordu İstihbarat Şubesi Müdürü Mümtaz Bey’e iletiyordu. Erzurum’daki Ermeniler, Rus Konsolosluğu’nun istihbarat hizmetine büyük yardım ediyorlardı. Dr. Baha’nın da bundan hiç kuşkusu yoktu.

“Erzurum’daki Teşkilatı Mahsusa, daha doğrusu Kafkasya İhtilal Cemiyeti... Eylül ortasına doğru, yani Umumi Harb’in zuhurundan bir buçuk ay sonra, çete teşkilatını tamamlamış ve harekete hazırlanmış bulunuyordu.”115

115 Arif Cemil, age, s.72.

Ancak Rus ordusunun ani saldırısı karşısında Erzurum havalisindeki çetelerden umulan fayda görülmedi. Çeteler o civarın ahalisinden oluşuyordu ve çoğu kendi ailesini kurtarmanın derdine düşmüştü.

Dr. Bahattin Şakir yalnızca Erzurum’da kalmıyor, Artvin, Oltu, Kağızman arasında gidip geliyor, tüm bölgeyi karış karış dolaşıyordu.

“Muharebe Olurken Dönmeme İmkân Var mıdır?”

Bahattin Şakir, 5 Kânunuevvel 1330 (5 Aralık 1914) tarihinde eşi Cenan Hanım’a yazdığı mektupta şöyle diyordu:

“Erzurum’dan Yusufeli kazasına geçtim. Buradan sonra Tavakerd ve Ardanuc’a ve oradan da Artvin’e geldim. Buralar hep bizim çetelerin zapt ettiği yerlerdir. Fakat bu havali o kadar dağlık, o kadar geçilmesi müşkül olan yerler ki, dağları tepeleri atlayıp buraya gelinceye kadar çektiğimi Allah bilir.

“Şimdi Artvin’deyim. Bana çekmiş olduğunuz telgrafı burada aldım ve derhal cevap yazdım... Biz şimdi bir Rus baytarının evindeyiz. Orası hükümet konağı yapılmıştır. Evin sahipleri piyanoya varıncaya kadar her şeylerini bırakıp gitmişler. Kuştüyünden yastıklar, yorganlar, velhasıl her şey mevcut. İstanbul’dan çıktığımdan beri ilk defa olarak eve benzer bir yerde oturuyorum. Bu gece yattığım yatak o kadar rahat idi ki, vücudum çoktan beri yumuşak yerde dinlenmeye alışmadığı için bütün gece uyuyamadım…

“Artvin’de Rus Çarı’nın bir meyve bahçesi varmış. Oradan size bir ufak teneke zeytin yaptırıp yollayacağım. Rus tütünlerinin iyisinden de birkaç paket göndereceğim.

“Bana yazdığın telgrafta gelmekliğimi yazıyorsun. Çocuk veya sen ağır hasta mısınız, merak ettim. Nâzım’a telgraf çekiyorum, bana haber versin. Muharebe olurken benim dönmeme imkân var mıdır? Bunu sen de takdir edersin. Böyle bir vatani vazife olmasa bir dakika durabilir miyim?..

“Siz ordunun muzafferiyeti için gece gündüz Cenabı Hakk’a dua ediniz... Selametle işleri bitirip dönersem, sana bir araba hayvanı getireceğim. Şimdi bir tane elimde var. Bir eşini daha bulursam güzel bir arabamız olur. Yalnız siz elinize geçen paradan idare ederek ufak bir araba parası artırınız. Allah’a emanet olunuz.”116

116 Arif Cemil, age, s.139-140.

Mektup, hiçbir çıkar beklemeden vatanı için mücadele eden, aylarca yatak yüzü görmeyen, yumuşak yatakta gözü uyku tutmayan yüksek bir kişiliğin, bir jakobenin ruh halini yansıtıyordu. Teşkilatı Mahsusa yöneticisinin elinden, örgütünü yönetmek için binlerce lira ve altın geçmektedir. Ama İstanbul’da bir faytonu bile yoktur. Cephede bulduğu bir at onu hayallere götürmektedir. Bir arabaları olması için Cenan Hanım’ın yapacağı tasarrufa ihtiyaç vardır. “Güzel bir arabası” hiçbir zaman olmayacaktır, Bahattin Şakir’in. Şehit düştüğünde cebinden para değil yalnızca çocuklarının fotoğrafları çıkacaktır. Eşine ve çocuklarına yalnızca onurlu bir isim bırakacaktır.

“İnşallah Bu Yolda Ölmek Nasip Olur”

Doğu Cephesi’nde askerî harekâtı yöneten 3. Ordu Kumandanı Hafız İsmail Hakkı Paşa, tifoya yakalanır ve ölür. Dr. Bahattin Şakir, yakın dostunun ölümü üzerine Talat Paşa’ya gönderdiği telgrafta şöyle diyor:

“İnkılabın esas erkânından İsmail Hakkı’nın vatanı müdafaa ederken düşman karşısında ölmesi, bizim ve inkılap tarihimiz için şeref sebebidir. İnşallah sana, bana, diğer arkadaşlarımıza da bu yolda ölmek nasip olur. Yalnız ağlanacak yön, merhumun vatana yapacağı hizmetlerin hürriyetin başında son bulmasıdır. Vatan ve inkılap erkânını hem taziye hem tebrik eyler, bilhassa hayırlı halefinin bir an evvel iyi seçilmesini arz ve gözden uzak bu mıntıkayı İsmail Hakkı’nın ruhu size yakınlaştırmasını temenni eylerim.”117

117 Arif Cemil, age, s.141.

Baha Bey’in dileği birkaç yıl sonra yerine gelecek, ona ve dava arkadaşlarına “bu yolda ölmek nasip” olacaktır. Tiflis’te Ermeni kurşunlarıyla şehit olan Cemal Paşa, Erzurum’da kavga arkadaşı Hafız Hakkı Paşa’nın yanına gömülecektir.

16 Kânunuevvel 1330’da (Ekim 1914) çeteler, Rus işgalindeki Ardahan’a girerler. Rus Kazaklar şehri tahliye ederler. Ardahan’ın kurtarılması, Doğu Cephesi’nde önemli bir başarıdır. Ancak Ardahan’ı elde tutmak, kurtarmaktan daha zordur. Kent, Rus kuşatması altındadır. Ardahan alınırken Yakup Cemil Bey ve müfrezesi de oradadır. Kente girilirken Yakup Cemil’in müfrezesinden Binbaşı Asım Bey şehit olur. Bahattin Şakir, İstanbul’a Meclisi Mebusan’a çektiği telgrafta, “Ardahan’ı aldık, fakat Asım’ı kaybettik” diyordu.

Dondurucu soğuklar, Rus askerinden daha etkiliydi. Güvenlik için kentin sınırlarına nöbetçi dikmek bile mümkün olmuyordu. Çünkü akşam nöbete bırakılan asker sabah donmuş halde bulunuyordu.

Alman subayı Stange, kuşatmadan kurtulmanın imkânsız olduğunu, bu nedenle Ruslara teslim olunmasını önerdi. Dr. Bahattin Şakir ve Yakup Cemil bu öneriyi reddetti. “Çünkü Stange Bey muvazzaf bir kıtaya kumanda ettiğinden akıbeti en nihayet esir olmakla sınırlı kalırdı. Halbuki Doktor Bahaettin Şakir ve Yakup Cemil Beyler çetelere kumanda ettiklerinden, esir düşerlerse Ruslar tarafından mutlaka kurşuna dizileceklerinden şüphe yoktu.”118

118 Arif Cemil, age, s.159.

Tek çare Rus kuşatmasını yararak şehri terk etmekti. “Huruç hareketi” yapıldı. Alay ve çeteler, kentin dışındaki Rus hatlarını yararak çıkmak üzereydiler. Tam bu sırada uzaktan bir süvari alayı görüldü. Herkes takviye kuvveti geldi sanmıştı, oysa gelenler Rus alayıydı.

“Rus süvarileri artık iki taburun arasına girmiş bulunuyorlardı... bütün efrat birden düşman süvarisini ateş altına almaya başlayacağı anda düşman tarafından gayet güzel bir Türkçeyle:

“-’Durunuz arkadaşlar, ateş etmeyiniz, biz de sizdeniz’ diye bağırılması, efratı büsbütün şaşırtmıştı... gelen kuvvetin gene Türk ordusuna mensup olacağına kanaat getirerek herkes birden ayağa kalkmıştı.

“Fakat o anda, Türk zannedilen süvari alayı derhal açtığı bir yaylım ateşiyle gerek Stange Bey alayına, gerekse çetelere mensup efratın büyük bir kısmını yere sermişti.”119

119 Arif Cemil, age, s.160.

Bu oyunu yapan, Rus ordusundaki Ermenilerdi. Ardahan’ı fetheden kuvvetlerin neredeyse yarısı bu oyunlarla yok edildi.

Mahkûm Taburları

Mahpusları hapisaneden çıkarmak, subayların komutası altında bunlardan çeteler oluşturmak ve özellikle çetecilikte ünlenmiş kişileri çetebaşı yapmak da Teşkilatı Mahsusa liderlerinin görevleri arasındaydı. Trabzon ve Erzurum’da da böyle birlikler oluşturuldu. Çetelerin görevi, ordunun yan ve gerilerinde faaliyet göstermekti.

“İttihat ve Terakki’nin savaş politikalarından birisi de mahkûmların ve maznunların ‘dar-ül harbe’ (savaş alanlarına) gönderilmesi, bu yoldan mahkûm taburları kurmuş olmasıdır”120

120 Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.285.

Bu birlikler ilk kez Balkan Savaşlarında denenmiştir. Bu kıtalara “Teşkilatı Mahsusa kıtaları” denilmiştir.

Teşkilatı Mahsusa’yı karalamak isteyenler, bu mahkûmlardan kurulu birlikleri öne sürerek Teşkilat’ı, “ipten kazıktan kurtulmuş serseri çeteleri” olarak göstermeye çalışmaktadırlar. Oysa mahkûmlardan kurulu birlikler içinde emre uymayanlar, itaatsizlik yapanlar ya kurşuna diziliyor ya da tekrar hapishaneye gönderiliyordu.

Balkan Savaşlarının ilk döneminde cephelere Teşkilatı Mahsusa adlı kıtalar sürülmüştür. Tarık Zafer Tunaya’ya göre kıtalar, “sayıları beş bine varan mahkûmlar ve sabıkalılardan oluşturulmuştur”. Bunlar arasında işe yaramayanlar “amele taburları” olarak yol ve yapı işlerinde çalıştırılmışlardır. İşe yarayanlardan “mücahitler fırkası” (tümeni) kurulmuştur.

Mahkûmlardan oluşan taburların “Ermeni katliamı” yapmak için kurulduğu iddiası sonradan imal edilmiştir. Bununla ilgili ilk kanun 1913 yılında çıkarılmıştır. Yasanın adı, “Dar-ül-harbe Gidecek Eşhas Hakkındaki Takibat ve Mücazatın Teciline Dair Kanunı Muvakkat”tır.

Kanunun birinci maddesine göre, askerlik yaşına girmiş bir yıl veya daha fazla hapis, nefyi muvakkat (geçici sürgün) cezasıyla veya mücazatı terhibiye (ağır cezalı suçlar) ile mahkûm bulunanlar ve de askerlik yaşına girmemiş hafif ve ağır cezalı mahkûmlar savaş alanına gönderilmelerini isteyebilirler. Bunlardan ahlak ve vücut bakımından gerekli niteliklere sahip olanlar askerî kıtalara yollanırlar. Haklarındaki kanuni takibat ya da hükümlerin infazı dönüşlerine kadar ertelenebilir. Ancak ırza geçme ve utanç verici (fiili şeni) suçlardan dolayı mahkûm olanlar bu durumdan yararlanamazdı. Bu kişilerin seçimi Harbiye, Dahiliye ve Adliye nezaretleriyle Sıhhiye Müdüriyeti Umumiyesi’nce kurulacak, adliye mensuplarının ve askerî memurların da katılacakları komisyonlar tarafından yapılırdı.

Doktor Bahattin Şakir Bey’e bağlı kuvvetler arasında, Trabzon hapisanesinden çıkarılarak cepheye gönderilmiş olan mahkûmlar da bulunuyordu. Bu mahkûmların bir kısmı, işe yaramayacakları ve disiplinsiz oldukları anlaşılınca jandarma nezaretinde cezaevine iade edildiler.

Ruslara Karşı Direniş

“Teşkilatı Mahsusa’nın savaş başlamadan önce çevremizde yaptığı gönüllü çete örgütlerini iki bölümde görüyoruz. Bunlardan biri, Melo Hudut Taburu’ndaki subayların da desteğiyle Yusufeli kesiminde; ikincisi Dr. Bahattin Şakir Bey’in gizlice gelip Artvin’de kurduğu gönüllü çete teşkilatıdır... Bizim bu kuruluşlarımıza karşılık, Ruslar da kendi içlerinde Milli Teşkilat adı altında Ermeni ve Gürcü taburları kurdular. Ermeni taburları, komitacı Türkiye Ermenilerinden ve 1914 yazında Rusya’ya kaçan azgın Türk düşmanlarındandı.”121

121 Yusufeli Derneği’nin internet sitesi.

1 Kasım 1914 günü sabahı Rus kıtaları hep birden Oltu, Karaurgan, Micinket, Soğanlı ve Ağrı Dağı geçitlerinden Türk sınırlarına girdiler. Melo Hudut Taburu, Kara Yüzbaşı adıyla anılan Hakkı Bey’in kumandasında aynı günde, biri Salalet mezrasından, diğeri Sirya-İşhabir üzerinden Artvin’e yürümüş, Rus memurları ve askerlerini, karşı Seyitler köyü mıntıkasına sürmüştü. 3. Türk Fırkası’ndan ayrılan 8. Mürettep Alay da Alman Yarbayı Stange emrinde Arhavi’ye gelmişti. İstanbul-Eyüp’lü Yüzbaşı Halit Bey de bu resmî kuvvetlerin bir taburuna kumanda ediyordu. Teşkilatı Mahsusa kuvvetlerinin başında ise İstanbul-Yenibahçe’li Yakup Cemil Bey bulunuyordu.

Yakup Cemil Bey ve Yüzbaşı “Deli” Halit Beyler İstanbul çetesi denilen gönüllü ve resmî kuvvetlerle Şavşat’a ulaştılar. 26 Aralık 1914 günü Şavşat’taki bütün kuvvetler Sahara’dan geçip Ardahan üzerine yürüdüler. Stange Bey’in kumanda ettiği 8. Alay’la Kadir Ağa’nın başçılığı altındaki Artvinli gönüllüler de Yalnızçam üzerinden aynı günlerde Ardahan’a girmişlerdi. Yalnızçam ve Sahara’dan yürüyen her iki kolun baskınları sonucu Ardahan 29-30 Aralık 1914 gecesi elimize geçti. Fakat, Ardahan’a yeni kuvvetlerimizin yetişmesine imkân olmadığından Ruslar bir tugay kuvvetle 4 Ocak 1915 gecesi şehri ani bir baskınla tekrar ele geçirmiş oldular. Ruslar, 1915 Mart sonlarına doğru Hopa-Borçka-Ardanuç kesimlerindeki kuvvet ve saldırılarını artırdıklarından, Sahara’da tutunmamız imkânsız olmuştu. Bu nedenle, Berta köprüsünde karargâh kurmuş olan Halit Bey, Sahara gönüllülerinin Berta deresinden gelerek kendisiyle birleşmelerini zorunlu görmüştü. Sabit Bey kendi gönüllülerini alıp, Berta dağlarından Halit Bey emrine gelirken Şavşat gönüllüleri de dağılıp, ormanlar arasına çekilmişlerdi. Bu durumda Ruslar tekrar Şavşat’ı işgal ettiler. Hatila dağlarında ve Acıelma tepelerinde devam eden çete savaşlarımız düşmanı bir süre oyaladıysa da, kuvvetini giderek artıran düşman karşısında resmî ve gönüllü kuvvetlerimiz 27 Mart 1915 günü Artvin’i boşaltıp Melo (Sarıbudak) yönüne çekilmek zorunda kaldılar. Artvin’i tekrar Ruslara bırakan resmî kuvvetlerimizin kumandanı Alman Stange hastalanıp görevinden ayrılmış, milis kuvvetler başında bulunan Bahattin Şakir Bey de ayrılıp Erzurum’a gitmiştir.

Cephede silah ve cephane yokluğu had safhadadır. Teşkilatı Mahsusa’nın Trabzon yöneticisi Rıza Bey, kendisinden silah isteyen Dr. Bahattin Şakir’e yazdığı mektupta şöyle diyor:

“Muhterem kardeşim Bahaeddin Şakir Bey,

“Siz de biliyorsunuz ki, ben size beş yüz silah vereceğimi söylemiştim... Ne yazık ki silahları geri alınca hesabım büsbütün şaştı. Şimdi fırıncıdan, ambarcıdan silah topluyorum ki, birinci posta olarak Arhavi’ye gelmiş bulunan 630 neferi silahlandırayım. İkinci posta 100, üçüncü posta 79, bunlara nereden silah bulacağımı bilemiyorum....

“Cenabı Hak her şeye kadirdir. Elime geçecek silahı size göndereceğime emin olunuz. Rica ederim kimseyi göndermeyiniz. Beslemek pek güç.”122

122 Arif Cemil, 1. Dünya Savaşı’nda Teşkilatı Mahsusa, s.164.

Çok geçmeden Rus taarruzu başladı. Rus ordusunda çok sayıda Ermeni asker vardı. Rusların Türk topraklarına girmelerinden sonra Ermenilerin Türk kasaba ve köylerine karşı imha siyaseti başladı. Erzurum’daki Teşkilatı Mahsusa riyaseti Ardahan taarruzundan sonra Artvin’de yerleşmişti. Doktor Bahattin Şakir Bey de orada bulunuyordu. Savaşa katılışımızın dördüncü ayında, Şubat 1919’da artık Kafkas Cephesi’ndeki Teşkilatı Mahsusa’nın faaliyeti Rus kuvvetleriyle çarpışmalar yapmak ve Rus hücumlarını durdurmaktan ibaretti.

Dr. Bahattin Şakir, o günlerde İstanbul’dan Sıhhiye Umum Müdürü’nün ricasıyla Erzurum’a döndü. Erzurum tifüsten kırılıyordu. Baha Bey, İstanbul’dan çok sayıda doktor istedi. Bütün doktorların askerde olduğu yanıtını aldı. Ancak sadece eğitilmiş sıhhiye neferleri gönderilebilecekti.

Aslında Bahattin Şakir Bey’in Doğu Cephesi’nde yapabileceği bir şey kalmamıştı. İstanbul’a çağrılır. Teşkilatı Mahsusa, reis vekili olarak Hilmi Bey’i tayin eder. Hilmi Bey, Bahattin Şakir Bey’e gönderdiği telgraflarda Teşkilatı Mahsusa’nın ordunun denetimine sokulmak istenmesinden yakınıyor:

“Avni Paşa ve Kara Vasıf, umumi Teşkilatı Mahsusa’nın nizamiye gibi tanzimine ve sevk ve idaresine memur oldular. Bunların ikisi de şimdi Trabzon’dadırlar. Biz bu kadar zamandan beri çalıştık, çabaladık. Şimdi onlar gelip Teşkilatı Mahsusa’ya sahip çıkıyorlar... Biz başkalarının emri altında hareket edemeyiz.

“... Teşkilatı Mahsusa her hususta kendi mesaisinde serbest kalmalıdır. Yalnız harekâtta askeriye tarafı ile irtibatını muhafaza eylemelidir. Şayet bu eski şekli Teşkilatı Mahsusa için İstanbul’da tekrar iade ettirebilirseniz Erzurum’a dönünüz, muvaffak olamazsanız boşuna zahmet edip de gelmeyiniz.”123

123 Arif Cemil, 1. Dünya Savaşı’nda Teşkilatı Mahsusa, s.237-238.

Hilmi Bey yanılıyordu. Ordu artık savunma durumundaydı ve başıbozuk çetelerle savunma yapmak ise mümkün değildi. Mevcut çetelerin ıslah edilmesi ve ordu tarafından kullanılabilir hale getirilmesi gerekiyordu.

Bir süre sonra Teşkilatı Mahsusa’nın Trabzon Kumandanlığı lağvedildi. Baha Bey, İstanbul’a dönmeden önce arkadaşlarıyla yeni durumu görüştü ve yapılacak işlerle ilgili bir program yapıldı. Bahattin Şakir, İstanbul’da artık Teşkilatı Mahsusa’nın harici düşmanlarından önce “iç düşmanlarına” yönelmeye karar vermişti. Kafkas Cephesi’nde beş ay kalmıştı. Ermeni çetelerin, orduyu arkadan vuran girişimlerine, Rus ordusuna yaptıkları yardımlara gözleriyle tanık olmuştu. Bu çetelere ilişkin ele geçirilen talimatnamelerde en ince ayrıntılar bile yazılmıştı.

“Dr. Bahaeddin Şakir Bey Erzurum’da ve Kafkas Cephesi’nin diğer noktalarında geçirdiği dört beş ay zarfında birçok hakikatlere şahit olmuştur. Ermenilerin Türkiye’ye karşı takındıkları tavır ve Rus ordusuna ettikleri yardım kendisinde harici düşman kadar dahili düşmandan da korkmak lazım geldiği kanaatini hasıl etmişti. Dahildeki Ermeniler, çete teşkiliyle ordumuzun arkasını tehdide ve ricat hattını kesmeye çalışıyorlardı... Dr. Bahaeddin Şakir Bey bunları İstanbul’da İttihat ve Terakki Merkezi Umumisi’nin nazarı dikkatine koyarak orduyu büyük bir tehlikeden kurtarmak için alınacak tedbirleri müzekere ile meşgul bulunuyordu. Bu müzakereler nihayet Tehcir Kanunu’nun yayımlanması ile neticelenmişti.

“Dr. Bahaeddin Şakir Bey, bir müddet sonra Kafkas Cephesi’ne döndüğü zaman yeni vaziyet tamamıyla ortaya çıkmış bulunuyordu. Fakat gene bu noktalara temas etmeden geçeceğiz. Çünkü Ermenilerin tehciri meselesi Teşkilatı Mahsusa mevzuunun büsbütün haricinde kalmaktadır.”124

124 Arif Cemil, age, s.241-246.

Tehcir Kanunu’nda Bahattin Şakir’in Rolü

Hüseyin Cahit Yalçın, Tehcir Yasası’nın çıkmasında Bahattin Şakir’in rolünü şöyle anlatır:

“Tehcir işinde Bahattin Şakir’in rolü nedir? En hususi toplantılarımızda bile bu mesele açıklanmamıştır, aydınlanmamıştır. Açık, kati bir kanaatim yok, fakat başka meseleler konuşulurken ağızdan çıkmış bir kelimeden, sızmış bir fikirden, zapt edilememiş jestlerden, hasılı gözle görülemeyen fakat insanda bir şüphe uyandıran ince ve hafif delillerden bende kuvvetle peyda olan zanna göre tehcir işinin en büyük etkeni ve yaratıcısı odur. Yalnız başına Doğu vilayetlerini dolaşarak zemin hazırladığını, esası kararlaştırdığını ve şahsi kanaatlerini tatbike çalışırken, sahip olduğu mevki dolayısıyla, emirlerinin Merkezi Umumi ve hükümet emirleri diye kabul olunduğunu ve nihayet hükümetteki bazı nüfuzlu arkadaşlarını da sürüklediğini kuvvetle zannediyorum.

“Onun için, bir gün Bahattin Şakir’in hatırasını canlandırmak lazım gelirse, onun heykeline Doğu vilayetleri göğüslerini minnetle açacaklardır.”125

125 Hüseyin Cahit Yalçın, Tanıdıklarım, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, Ağustos 2001.

Galip Vardar’ın ise tehcire bakışı farklıdır:

“Bir gün Hüsrev Sami ile Sapancalı Hakkı evde otururken, Bahaeddin Şakir gelir, onlara hitaben:

“Haydi bakalım, Erzurum’a gidiyoruz. Ermenileri tehcir edeceğiz demiş, her ikisi şaşırmışlar:

“Peki Ermenileri tehcir edeceğiz, mal ve mülkleri ne olacak? Bu hususta bir program var mıdır? deyince:

“Yahu ne program olacak, Ermenileri tehcir edeceğiz dedik ya... alt tarafını anlayın! demiş. Bunun üzerine Hüsrev Sami ile Sapancalı Hakkı başlarını sallayarak:

“Bizim kanunsuz, nizamsız işlerde yerimiz yoktur. Ne layığınız varsa onu görün, bize güvenmeyin demişler. Fakat birkaç gün sonra eve gelen Ömer Seyfettin Bey, her zamanki hitabıyla:

“Ağabey, Bahaeddin Şakir sizlere çok kızmış, atıp tutuyor deyince Sapancalı:

“Ben çapulculuğa alet olamam, başkalarını bu işe memur etsinler diye şahlanmıştı. İşte bu hadiseden bir müddet sonra Sapancalı Hakkı’nın un meselesini gizlice soruşturmaya Romanya’ya gönderilen Bahaeddin Şakir, üstelik Sapancalı Hakkı’ya, yalnız barış teklifinde bulundu damgasını vurmakta tereddüt etmemiş, bu hadise bilahare Hakkı Bey’in, Yakup Cemil meselesine isminin karıştırılmasına yaramış, evvela hapis, sonra muhakeme edilerek, Enver’in müdahalesi neticesinde, yakasını idamdan kurtararak, sürgün edilmesine sebep olmuştu.”126

126 Galip Vardar, age, s.442-443.

Tehcir Kanunu

“Ermeni meselesi denilen ve Ermeni milletinin gerçek çıkarlarından ziyade dünya kapitalistlerinin ekonomik çıkarlarına göre halledilmek istenen mesele, Kars Antlaşması’yla en doğru çözüm şeklini buldu. Asırlardan beri dostane yaşayan iki çalışkan halkın dostluk bağları memnuniyetle tekrar kuruldu.”

Mustafa Kemal Atatürk/ 1 Mart 1922/ TBMM Üçüncü Toplanma Yılı Açış Konuşması

Tehcir Kanunu’nun çıkış amacı, savaş halindeki Türk ordusunun cephe gerisini korumak, isyan ve ayaklanmaları önlemektir. Bu nedenle yasanın adı da “Savaş Zamanında Hükümet Uygulamalarına Karşı Gelenler İçin Asker Tarafından Uygulanacak Önlemler Hakkında Geçici Kanun”dur. 27 Mayıs 1915 tarihinde kabul edilmiştir. Kanun, 1 Haziran 1915 günü dönemin resmî gazetesi Takvimi Vekayi’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

“1915 Ermeni Tehciri, ihtimal dahilindeki bir isyana karşı düşünülmüş bir tedbir değildir. 1915’teki zorunlu göç kararı, fiilen ortaya çıkan isyan ve düşman ordusuyla işbirliğine karşı alınan ve günün şartları içinde kaçınılmaz olan bir karardır.”127

127 Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın Popüler Tarih dergisinde yayımlanan yazısından alıntılayan TC Berlin Büyükelçiliği internet sitesi.

Söz konusu geçici kanunun birinci maddesi; ordu, kolordu ve fırka kumandanlarına, savaş sırasında hükümetin emirlerine, ülkenin savunulmasına ve huzurun korunmasına karşı çıkanlara, silahlı saldırı veya direnişte bulunanlara karşı derhal askerî önlem alma, tecavüz ve direniş sırasında isyancıları yok etme yetkisi vermektedir. İkinci madde ise aynı kumandanlara, casusluk ve vatana ihanet ettikleri anlaşılan köy ve kasaba halkını, tek tek veya toplu halde başka yerlere sevk ve iskân ettirme yetkisi vermektedir.

10 Haziran 1915 tarihinde yayımlanan bir emir yazısı ile de, göçe tabi tutulan Ermenilerin malları koruma altına alınmıştır. Bir başkan ile biri idari diğeri de maliyeci olmak üzere iki üyeden oluşan “Terk Edilmiş Mallar Komisyonu” kurulmuştur. Bu komisyonlar, boşaltılan köy ve kasabalardaki Ermenilere ait malları tespit edecek, ayrıntılı defterlerini tutacaktır. Defterlerden biri bölgesel kiliselerde korunacak, biri bölge yönetimine verilecek, biri de komisyonda kalacaktır. Bozulabilir eşya ile hayvanlar açık artırma ile satılacak ve parası korunacaktır. Komisyon gönderilmeyen yerlerde, bildiri hükümlerini bölgelerdeki görevliler yerine getirecektir. Bu malların Ermeniler dönünceye kadar korunmasından hem komisyon, hem de bölge yöneticileri sorumlu olacaktır.

Yer değiştirme, “doğrudan doğruya cephelerin güvenini sarsacak bölgeleri” kapsayan ve devletin kendisini korumaya yönelik bir politikadır. Devlet bu yasayla iki kritik bölgede ordusunun cephe gerisini sağlama almak istemektedir. Bu bölgelerden birincisi Kafkas ve İran Cephesi‘nin geri bölgesini oluşturan, Dr. Bahattin Şakir’in görev yaptığı Erzurum, Van ve Bitlis dolaylarıdır. İkincisi ise Sina Cephesi’nin gerisini oluşturan Mersin-İskenderun bölgeleridir. Çünkü Ermeniler bu bölgelerde düşmanla işbirliği yapmaktadır.

Nutuk’ta Ermeni Konusu

“Efendiler, Amasya’da görüşmelere başladığımız 20 Ekim günü, alınan bilgilerin özeti şuydu: İstanbul’da, Hürriyet ve İtilaf Partisi, Askeri Nigahban Cemiyeti ve Muhipler Cemiyeti bir blok kurdular. Bu blokla, Ali Kemal ve Sait Molla gibi kimseler, azınlıkları sürekli olarak Kuvayi Milliye aleyhine kışkırtmaya başladılar. Rum ve Ermeni patrikleri, Kuvayi Milliye aleyhine İtilaf devletleri temsilcilerine başvurdular. Ermeni Patriği Zaven Efendi, Neologos gazetesinde yayımladığı bir mektupla, son Milli Mücadele hareketinden dolayı Ermenilerin göç etmekte olduklarını ilan etti.” (s.178.)

“Efendiler, yapılmış olan teklifin ne derece yersiz olduğu hususunda bir fikir verebilmek için, biz de o günlerle ilgili bazı durumları hatırlayalım. Şüphe edilmemek gerekirdi ki, Ermeni katliamı konusundaki sözler, gerçeğe uygun değildi. Aksine, güney bölgelerinde, yabancı kuvvetler tarafından silahlandırılan Ermeniler, gördükleri koruyuculuktan cüret alarak bulundukları yerlerdeki Müslümanlara saldırmakta idiler. İntikam düşüncesiyle her tarafta insafsız bir şekilde öldürme ve yok etme siyaseti gütmekte idiler. Maraş’taki feci olay bu yüzden çıkmıştı. Yabancı kuvvetleri ile birleşen Ermeniler, top ve makineli tüfeklerle Maraş gibi eski bir Müslüman şehrini yerle bir etmişlerdi. Binlerce çaresiz ve suçsuz ana ve çocukları işkenceyle öldürmüşlerdi. Tarihte bir benzeri görülmemiş olan bu vahşeti yapan, Ermenilerdi. Müslümanlar yalnız namuslarını ve canlarını korumak için karşı koymuş ve kendilerini savunmuşlardı. Yirmi gün süren Maraş katliamında, Müslümanlarla birlikte şehirde kalan Amerikalıların, bu olay hakkında İstanbul’daki temsilcilerine çektikleri telgraf, bu faciayı yaratanları, yalanlanamayacak bir şekilde ortaya koymakta idi.” (s.260- 261)128

128 Kemal Atatürk, Nutuk, yayına hazırlayan: Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Atatürk Arşivleri Merkezi, 2000.

Amerika’nın Bilinen Sefiri

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’ndaki ABD Büyükelçisi H. Morgenthau, sözde Ermeni soykırımını dile getiren ilk Batılıdır.129 Batılılar ve onların işbirlikçi aydınları neredeyse yüzyıldır Morgenthau’nun 1918 yılında kaleme aldığı iddiaları tekrarlıyorlar.

129 Taner Akçam, Oral Çalışlar, Halil Berktay ve benzerlerinin sözde Ermeni soykırımı konusundaki başlıca dayanakları ABD Büyükelçisi’nin “anı”larıdır.

Amerikan Büyükelçisi’nin Türkiye düşmanı iddialarına ilk yanıtı veren, Cemal Paşa’dır. Cemal Paşa, “Hatıralar”ını, Talat Paşa’nın yaptığı gibi Avrupa’da yazdı. Anıların bazı bölümlerinde, Amerikan Büyükelçisi’nin Ermeni sorunu hakkındaki iddialarını ayrıntılı yanıtladı.

Cemal Paşa, Büyükelçi Morgenthau’yu şöyle tanımlıyor:

“Umumi Harp sırasında Türkiye’de yapılan Ermeni kırımı vesilesiyle Türkler ve umumiyetle Müslümanlar hakkında ağıza alınmayacak küfür ve hakaretleri kullanmaktan çekinmeyen ve her bir satırının derin bir kin ve düşmanlık hissinin kötü mahsulü olduğuna hiç şüphemiz olmayan Amerika’nın bilinen sefiri.”130

130 Cemal Paşa, Hatıralar (Bahriye Nazırı ve 4. Ordu Kumandanı), yayına hazırlayan: Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2001.

Büyükelçi, duyduğu bütün dedikoduları “anı” diye yazıyor. Öyle ki, Bakanlar Kurulu’nda Enver Paşa ile Cemal Paşa’nın tartıştığı, karşılıklı tabancaların çekildiği, Cemal Paşa’nın Almanya’nın yanında Rusya’ya karşı savaş ilan edilmesini isteyen Enver Paşa’yı ayağından vurduğu gibi bir yalanı bile anılarında yazar. İttihat ve Terakki Partisi yöneticilerini küçük düşürmeye çalışır.

Cemal Paşa hatıralarında şöyle yazar:

“Biz, sefir Morgenthau’nun inandığı ve başkalarına da inandırmak istediği gibi karanlıklardan gelmiş insanlar değiliz. Kimimiz askeri yüksekokullarda öğrenimimizi tamamlamış, birçoklarımız Türkiye ve Avrupa üniversitelerinden diploma almış olduğumuz ve hatta sefirin iddia etiği gibi, hiçbir zaman posta müvezzii olmamış olan Talat Paşa bile, düzenli bir ilk ve orta tahsil gördükten sonra Selanik Hukuk Fakültesi’nden diploma almış olduğundan, bizden apaşlara has hareketlerin çıkmasına imkân yoktur.”131

131 Cemal Paşa, age, s.163- 164.

“Sadık Millet”ten Kuşkular Beliriyor

Osmanlı devletinin “sadık milleti” Ermenilerin tutumu, 1853 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında değişiyor. Bu savaşta Ermeniler, Çarlık Rusyası’nın yanında yer alıyorlar.

“İşte daha o zaman başlamış olan teması Ruslar hiç kaybetmemişler ve Ermeni ihtilalcilerini teşvikten geri durmamışlardı. Bu teşvikler tesirlerini o kadar çabuk göstermiştir ki, Ermeni milletine Kanunı Esasi’nin bahşedildiği tarihten henüz dört sene geçmiş olduğu bir zamanda, 1867’de, Zeytun’da ilk Ermeni ihtilali çıkmıştı. Tabiatıyla bu ümit edilmeyen silahlı ayaklanma devleti de, Türkleri de derin derin düşündürmeye başladı.

“Özellikle 1877-78 Osmanlı-Rus Seferi sırasında Rusya Ermenileriyle Anadolu Ermenilerinin Osmanlı ordusuna karşı gösterdikleri güçlükler her türlü tasavvurun üstüne çıkmıştı.

“O sırada Ermeni Patriği Nerses Efendi’nin Ayastefanos’a giderek Ermenilerin bağımsızlığa ulaşmaları için Rus Çarı’nın koruma ve yardımını istemesi, Ermenilerin o zamana kadar taşıdıkları ‘sadık millet’ şöhretini tamamıyla ortadan kaldırmıştı.”132

132 Cemal Paşa, age, s.378.

“En büyük şehirlerden en küçük köylere varıncaya kadar bütün Osmanlı memleketi dahilinde Ermeni ihtilal komiteleri tarafından pek düzenli gizli teşkilat meydana getirildi. Bu gizli teşkilat Ermenileri Kürt ve Türk aleyhine sürekli zehirliyor ve Doğu Anadolu’daki altı vilayetten ibaret bir mümtaz Ermeni eyaleti oluşturmadıkça Ermenilerin rahat durmamalarını sağlamaya çalışıyordu.”133

133 Cemal Paşa, age, s.378-379.

“Aşağı yukarı iki seneden fazla devam eden bu katliamlar sırasında Kürt ve Türklerden pek çok kişiler Ermeniler tarafından öldürülmüşler ve her iki taraf işkence ve cinayette birbirleriyle adeta yarışmışlardı. Fakat Ermeni unsurunun her taraftan azınlıkta kalması nedeniyle Kürt ve Türkler baskın çıkmışlardı. Eğer Ermeni unsuru sayı itibariyle üstün olsaydı, Kürt ve Türkler ne kadar Ermeni öldürmüşlerse, Ermeniler ondan fazla Kürt ve Türk öldürmekten geri durmazlardı. Yunan ihtilali zamanında Mora’da Rumlar tarafından öldürülen Türkler bu iddiamıza en açık delil oluşturur. Fakat onlar Türk ve Müslüman oldukları için o zavallılar namına, mersiyeler okuyacak olan Lord Byron’lar, Victor Hugo’lar çıkmamış ve hunharca hadiseler Osmanlılar tarafından yazılan tarih kitaplarında birkaç sayfa yer almaktan başka bir eser bırakmamıştır.”134

134 Cemal Paşa, age, s.379.

Türk’ün ve Kürt’ün Değeri Sinekler Derecesinde

Cemal Paşa, Rus istilası sırasında Ermeni zulüm ve cinayetlerinden kurtulmak için Diyarbakır üzerinden Halep ve Adana yoluyla Konya’ya ve Erzurum ve Erzincan’dan Sivas’a iltica eden Kürt ve Türk göçmenlerinin durumunun, Ermenilerin tehcir sırasındaki durumundan “daha az sefilane” olmadığına dikkat çekiyor.

“Fakat o zavallılar Müslüman oldukları için hiçbir Alman veya Amerikalı misyoner, onlar için raporlar yazmadı ve onların felaket ve sefaletini edebi bir dille anlatma gereğini vicdanında hissetmedi.

“Osmanlı hükümetinin Doğu Anadolu vilayetlerinden bir buçuk milyon kadar Ermeni naklettirmiş olduğunu ve bunlardan altı yüz bin kadarının yollarda kısmen öldürülmüş ve kısmen de açlık ve sefaletten ölmüş olduklarını kabul edelim. Fakat Trabzon, Erzurum, Van ve Bitlis vilayetlerinin Ruslar tarafından istilası sırasında oralarda oturan Türk ve Kürtlerden acaba ne kadarının Ermeniler tarafından en barbarca cinayetlerle öldürülmüş olduklarını ve ne kadarının göç sırasında telef olduğunu bilen var mı? İşte biz haber verelim ki, bu yüzden ölen Türk ve Kürt’ün miktarı muhakkak bir buçuk milyonu geçer. Ermeni katliamından Türkler sorumlu oluyorlar da, Türk ve Kürt katliamından ve umumi sefaletinden Ermeniler niçin sorumlu olmuyorlar? Yoksa Türk ve Kürt’ün değeri Morgenthau’lar, Mandelstam’lar ve benzeri politikacılar gözünde olduğu gibi insaniyet âleminde de sinekler derecesinde midir?”135

135 Cemal Paşa, age, s.424.

“Bir Katilin Elini Sıktırdınız”

Halide Edip Hanım (Adıvar), İttihat ve Terakki’nin Ermeni politikasını suçlayanların başında gelir. Bu konuda Türk Ocağı’nda bir de konferans verir.

Ziya Gökalp ise, Türk Ocağı’nı Hamdullah Suphi ve Halide Hanım’dan “kurtarmak” istemektedir. Hamdullah Suphi’yi “bireyci” olmakla eleştiren Gökalp, Halide Edip’i de “bozgun edebiyatı” yapmakla suçlar.

Falih Rıfkı (Atay), Dr. Bahattin Şakir ile Halide Edip Hanım’ın bir rastlantıyla karşılaşmalarını şöyle anlatır:

“Adana’dan ileride bir istasyonda kompartımana rahmetli Bahaettin Şakir geldi. Halide Hanım’a takdim ettim. Kendisi Bahaettin Şakir’in ismini ve ehemmiyetini biliyorsa da, Ermeni politikasında rolü ne olduğunun o güne kadar farkında değilmiş. Bahaettin Şakir ise gene o güne kadar bu işte kendisi gibi düşünmeyecek bir Türk milliyetçisine rasgeleceğini hatırına bile getirmemişti.

“Uzun bir konuşmadan sonra Bahaettin Şakir trenden indi. Halide Hanım beni alıkoyarak:

“’Bana bilmeyerek bir katilin elini sıktırdınız’ dedi.

“Aşağıda vedalaştığım Bahaettin Şakir ise kulağıma eğilerek:

“’Senin gibi yetişecek kıymetli gençleri, bu kadınla temas etmekten men etmelidir’, diyordu.”136

136 Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul, 1998.

Çanakkale Cephesi’nde Mustafa Kemal’i Ziyaret

1915 yılının Aralık ayında Meclisi Mebusan, Çanakkale Savaşı nedeniyle Meclis’i temsil eden bir heyetin cepheyi ziyaret etmesine karar verir. İttihat ve Terakki Merkezi Umumi Üyesi ve Manastır Milletvekili Fethi (Okyar), Dr. Bahattin Şakir ve Dr. Tevfik Rüştü (Aras) Beylerden oluşan heyet, 8 Aralık 1915 akşamı Kaymakam Mustafa Kemal’in misafiri olarak Anafartalar Grubu Karargâhı’na gelirler. Aynı gün Mustafa Kemal’in aldığı hava değişimi izni üzerine Anafartalar Grubu Kumandan Vekilliği‘ne atanan Fevzi (Çakmak) Paşa da Anafartalar Grubu Karargâhı’na gelir.

Aynı heyet, 10 Aralık günü yanlarına Mustafa Kemal’i de alarak Çanakkale’den İstanbul’a hareket eder.

Mustafa Kemal, Çanakkale’den izinli olarak ayrılış sebebini Salih (Bozok) Bey’e şöyle anlatır: “Ben düşmanın çekileceğini anladığım için bir taarruz yapılmasını teklif etmiştim. Fakat benim bu teklifimi kabul etmediler. Bundan dolayı canım sıkıldı. Çok da yorgun olduğum için izin alarak İstanbul’a geldim. Eğer ben orada iken düşman şimdiki gibi çekilmiş olsaydı, herhalde daha çok sıkılacaktım. Burada bulunmaklığım benim için bir talih eseridir.”

19-20 Aralık günlerinde Mustafa Kemal’in dediği gerçekleşir.

İtilaf güçleri, işgal ettikleri siperleri boşaltarak gece Anafartalar, Arıburnu bölgesinden çekilirler. Bu bölgedeki boşaltma son günlerde mevcut sisten de yararlanılarak gizli olarak yapılmaktadır. Ancak birlik ve malzemelerin büyük kısmını kapsayan boşaltma 19-20 Aralık gecesi gerçekleştirilmiştir. İngilizler 8/9 Ocak 1916 gecesi de Seddülbahir bölgesinden çekilmişlerdir.

1 Şubat 1916’da Mustafa Kemal’e Anafartalar Grubu Kumandanlığı döneminde gösterdiği üstün başarıları nedeniyle “İkinci Rütbe’den Osmani Nişanı” verildi. Çanakkale zaferinden sonra Mustafa Kemal’in geciken terfii için bizzat Bahattin Şakir ve Doktor Nâzım, Talat Bey’e başvurdular. Terfideki gecikmenin nedeninin Enver Paşa olduğu söylenir. Mustafa Kemal’in Mirlivalığa terfi ederek, 7. Ordu Kumandanlığı’na getirilmesi bu başvurudan sonra gerçekleşmiştir.

Mustafa Kemal’le Bir Akşam Yemeği

Gazeteci-yazar Taylan Sorgun, Mütareke Dönemi ve Bekirağa Bölüğü adlı kitabında, Cihan Harbi’nin sonlarına doğru Talat Paşa’nın, Enver Paşa’nın yerine “ilerisi için” Mustafa Kemal’i düşündüğünü ileri sürmektedir.137 Mustafa Kemal’in ne düşündüğünü öğrenmek için Pera Palas’ta bir yemek düzenlemiştir. Yemeğe Talat Paşa’nın yanında Doktor Nâzım, Mithat Şükrü (Bleda), Doktor Bahattin Şakir ve Doktor Rusuhi de katılmıştır.138 Sorgun, yemek olayını yıllar sonra Mustafa Kemal’in Fahrettin Altay’a anlattığını, kendisinin de Mithat Şükrü Bey’den duyduğunu ifade etmektedir.

137 Taylan Sorgun, Mütareke Dönemi ve Bekirağa Bölüğü, Kamer Yayınları, İstanbul, 1998.

138 Sayın Sorgun’un kitabında yemek olayının anlatıldığı bölümün başlığı “Aralık 1918 Perapalas, Talat Paşa, Mustafa Kemal Paşa ve Enver Paşa Meselesi”dir. Aralık 1918’de bu yemekte olduğu öne sürülen dört kişi de (Talat, Nâzım, Bahattin Şakir ve Rusuhi) yurtdışındadır. Bir tarih hatası olmalıdır.

“Mustafa Kemal Paşa için verilen bu yemek geç saatlerde başladı. Fakat Mustafa Kemal Paşa, ilk anlarda meseleyi kavramıştır. Çünkü yemekte kendisinin de içinde olduğu İttihat ve Terakki’nin kuvvetleri ve adamları da vardır. İttihat ve Terakki kongrelerinde fikri münakaşalar yaptığı Bahaddin Şakir ile Doktor Nâzım’ın orada olmaları ‘bir mühim meselenin ortaya çıkmak üzere olduğunu’ göstermektedir. Mustafa Kemal Paşa daha ilk anda hareketleri ile böylesine meseleleri konuşmak istemediğini hissettirmiştir, çünkü o sıralarda Bahaddin Şakir ile Doktor Nâzım’ın ‘Bir değişiklik yapmak zaruridir’ gibi sözler ettiklerini duymuştur.

“Mustafa Kemal Paşa’nın bu hali, meselenin yahut meselelerin konuşulmasına mani olmuştu.”

İttihatçılar Divanı Örfi Önünde

Tarık Zafer Tunaya, “Teşkilatı Mahsusa’nın kuruluş olarak bu meseleye (Ermeni tehcirine -H.Ç.) karıştığını kanıtlamak zordur” demektedir.139

139 Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.281.

Nitekim İngilizlerin isteği ile kurulan ve İttihatçıları Ermeni “tehciri ve taktili” ile suçlayan Divanı Örfi de bunu kanıtlayamamıştır.

Mahkeme reisi “Dr. Nâzım ve ortakları” olarak konuşmaktadır. Teşkilat hakkında Küçük Talat Bey’e (Muşkara) şu soruyu sormaktadır: “Dr. Bahattin Şakir, Dr. Nâzım, Rüsuhi, Nail ve Atıf Beyler Teşkilat’a dahil olduklarına göre, bundan Teşkilat’ın İttihat ve Terakki’ce ve de Merkezi Umumi’ce tasvip edildiği anlaşılıyor, ne dersiniz?”140

140 Tunaya, age, s.281.

(Yargılanan İttihatçı liderler Ziya Gökalp, Cevat, Atıf [Kamçıl], Küçük Talat Bey [Muşkara], Rıza, Mithat Şükrü [Bleda] böyle bir bağlantıyı reddetmişlerdir.)

Kararnameden:

“... Hapishanelerden tahliye ettirdikleri suçlu kafilelerinin caniyetkârene hareketlerine esas hazırlamak ve bunlara emirler ve talimat vermek ve bütün bu tür gizli harekât ile İstanbul’da iştigal etmek üzere Teşkilatı Mahsusa namı altında vücuda getirdikleri bir komiteden...”141

141 Tarihi Muhakeme’den aktaran: Tunaya, age, s.281.

Damat Ferit Paşa, sadrazamlığının üçüncü gününde, 8 Mart 1335 (1919) tarihli kararname ile Nemrut Mustafa Paşa başkanlığında Divanı Harbi Örfi’nin kurulmasını sağladı. Tutuklanan İttihatçılar 27 Nisan 1919 gününden itibaren yargılanmaya başlandılar.

Suçları, “savaş çıkarmak” ve “Ermeni katliamı” idi. İttihatçılar, emperyalist savaşa karşı vatanlarını savundukları için “suçluydular.”

Sadrazamlar ve vekiller, mebuslar ve kâtibi mesuller üç ayrı gruba ayrılarak yargılandılar. Dr. Bahattin Şakir kâtibi mesuller arasındadır. Bu grupta vicahen yargılananlar şunlardır: Küçük Talat Bey (Muşkara), Rıza Bey, Mithat Şükrü Bey (Bleda), Ziya Gökalp Bey, Cevat Bey (Paşa), Atıf Bey (Kamçıl).

Gıyabında yargılananlar: Dr. Nâzım Bey, Dr. Bahattin Şakir Bey, Dr. Rüsuhi Bey, Aziz Bey. (Gıyaplarında yargılanan diğer kişiler Enver, Talat ve Cemal Paşalardır.)

27 Nisan 1919’da savcı ilk iddianamesini okudu. Son suçlama 3 Haziran 1919 tarihlidir. Karar yedi duruşma sonrasında 5 Temmuz 1919 günü açıklanmıştır. Mahkeme Başkanı Mustafa Nâzım Paşa, Hürriyet ve İtilaf Partisi’nin sözcüsü gibidir. Peşin hükümlüdür ve bir çeşit intikam alma gayreti içindedir.

İddianamede asıl suçlu olarak Enver, Talat, Cemal Paşalar, Dr. Bahattin Şakir, Dr. Nâzım, Atıf, Rıza ve Aziz Beyler gösterilmektedir. Ferî (ikinci derecede) suçlu olarak da Mithat Şükrü, Dr. Rüsuhu, Küçük Talat, Ziya Gökalp, Kara Kemal, Ahmet Nesim, Şükrü, Halil Beylerle, Sait Halim Paşa gösterilmektedir.

Savcının iddianamesinde İttihatçılar, Tarık Zafer Tunaya’nın deyişiyle “Âdem’le Havva öyküsünden başlanarak” suçlanıyorlardı.142

142 Tunaya, age, s.563-564.

Enver, Talat ve Cemal Paşalar ile Dr. Nâzım, Bedri, Aziz, Cemal Azmi ve Dr. Bahattin Şakir hakkında gıyabi tutuklama kararı verildi. Bu kişiler Alman hükümetinden resmen istendi. Alman hükümeti, bu kararın “siyasi bir mahiyeti” olduğu gerekçesiyle istenilenleri iade etmedi.

Divanı Harbi Örfi’nin 29 Mayıs 1919 tarihli kararında Dr. Bahattin Şakir hakkında şöyle deniliyor:

“Doktor Baha’eddin Şakir Bey’in bir taraftan taktil ve tehcir meselelerinden dolayı muhakemesi yapılmakta olduğu halde diğer taraftan İttihat ve Terakki Merkezi Umumi üyelerinden olmak gibi siyasi bir suç atfıyla İdarei Örfiye Birinci Divanı Harp müstantiklerinden isai Hilmi Efendi de soruşturmayı yapmıştır.”

Divanı Örfi’deki yargılama sırasında, Merkezi Umumi üyelerinin savaş ilan edildikten sonra aldıkları görevlere ilişkin yargıçın sorularına Küçük Talat Bey (Muşkara) şöyle cevap veriyor:

“Reis: Bahaeddin Şakir Bey?

“Tal’at Bey: Keza Bahaeddin Şakir Bey’in irtibat derecesi; o da bir vatani vazife almak üzere Erzurum’a gitmişti. Çünkü bunlar esasen her muharebede de böyle bir vazife alırlardı. Mesela Nâzım Bey, Balkan harbinde Hilali Ahmer Reisi sıfatıyla bulundu. Yunanistan’a esir oldu. Bahaeddin Şakir Bey, Edirne Hilali Ahmer sıhhiyesinin reisi olarak orada vazife yaptı. Kuşatma altında kaldı, elinden geldiği kadar askere hizmet etti. Tabii böyle bir zamanda da bazı vazifeler almış bulundu.

“Reis: Bu gibi bazı memurlarınıza vilayetlerde gezerek hükümet memurlarına gizlice talimat verdikleri ve Merkezi Umumi üyelerinin de daha başka memurlarla haberleşmelerde bulundukları elde edilmiş birtakım belgeler ile ispat edilmek isteniyor. Buna ne dersiniz?

Talat Bey: Katiyen böyle bir şey varit değildir.”

Bir başka ifade. Bu kez ifade veren Atıf Bey (Kamçıl).

“Reis: Peki. Bahaeddin Şakir Bey’i nasıl tanıyordunuz?

“Atıf Bey: Bahaeddin Şakir Bey de Rıza Bey gibi Erzurum taraflarının Teşkilatı Mahsusa’sına memur idi. Fakat harbe iştirakte tabîî bir Alman bulunuyordu. Rütbesini hatırlayamıyorum, Ardahan hareketini falan yapan Eştanke Bey (Stange). Ondan sonra Üçüncü Ordu Kumandanı Bahaeddin Şakir Bey’in asker olmamasından dolayı kendisini Teşkilatı Mahsusa riyasetinden çıkarmış. Biz de ondan sonra Bahaeddin Şakir Bey’e katiyen vazife falan vermedik.

“Reis: Bu zatlardan bazıları sizin ile merkezde haberleşmelerde bulunmuş, ne sıfatla bulundular?

“Atıf Bey: Önceleri bir iki haberleşmeleri vardır zannederim, ondan sonra ilmühaberleri kesilmiş Üçüncü Ordu’ya bağlanmıştı. Onun için 331 senesinde böyle bir şey vaki olmamıştır.”143

143 Divan-ı Harb-i Örfi Muhakematı Zabıt Ceridesi, Takvim-i Vekayi’nin 3542 numerolu merbutu. 5 Mayıs 1335-4 Şaban 1337 sayfa 45-49. (Divan-ı Örfi zabıtlarının Bahattin Şakir Bey’e ilişkin bölümünü Türkçeye çeviren Sayın Mehmet Erman Aslanoğlu’na teşekkür ediyorum. - H.Ç.)

Aynı dönemde Nemrud lakaplı Kürt Mustafa Divanı, Ermeni tehcirinde katliam yaptıkları gerekçesiyle Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey’i idama mahkûm etti. Bu haksız infazlar İstanbul halkında öfke uyandırdı. Tıbbiyeliler ve İstanbul halkı Bayezıt’taki Harbiye Nezareti’ne yürüyerek protesto ettiler. Bu durumdan korkan İngilizler, Bekirağa Bölüğü’nde tutuklu bulunan 78 yurtsever aydını 28 Mayıs 1919 günü Malta’ya sürgüne gönderdiler.

“Dr. Bahattin Şakir Bey, Ermenileri seven bir insandı. Ailesinin diş doktoru bir Ermeni olan Dr. Süreyan Efendi idi. Bunun nedenini soran eşi Cenan Hanım’a, ‘O, Osmanlı devletine candan bağlı iyi bir hekimdir’ diyordu. Baha Bey, Doğu’dan İstanbul’a dönerken yanında getirdiği iki Ermeni çocuğu büyütüp, yetiştirmişti. Bunlardan biri İstanbul Filarmoni Orkestrası’nda görev yapmıştı. Ama Baha Bey, kendi çocukları Alp ve Celasin’i yetiştiremedi. Büyük oğlu Alp 10 yaşında iken 17 Nisan 1922’de Berlin’de öldürüldü.”144

144 Prof. Dr. Arslan Terzioğlu, adı geçen bildiri.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM - GURBET YILLARI

10. NÂZIM HİKMET

hüzün ki en çok yakışandır bize

belki de en çok anladığımız

biz ki sessiz ve yağız

bir yazın yumağını çözerek

ve ölümü bir kepenek gibi örtüp üstümüze

ovayı köpürte köpürte akan küheylan

ve günleri hoyrat bir mahmuz

ya da atlastan bir çarkıfelek

gibi döndüre döndüre

bir mapustan bir mapusa yollandığımız

biz, ey sürgünlerin Nâzım’ı derken

tutkulu, sevecen ve yalnız

gerek acının teleğinden ve gerek

lacivert gergefinde gecelerin

şiiri bir kuş gibi örerek

halkımız, gülün sesini savurup

bir türkünün kekiğinden tüterken

der ki, böyle yazılır sevdamız

hüzün ki en çok yakışandır bize

belki de en çok anladığımız

Hilmi Yavuz

Bedreddin Üzerine Şiirler

1 Kasım’ı 2 Kasım’a (1918) bağlayan gece bir motor Enver Paşa’yı Kuruçeşme’deki yalısından alıyor ve bir Alman torpidosuna145 götürüyordu. Motor, Bebek koyundan Bahattin Şakir ve Talat Paşa’yı alacaktı. Bahriye Nazırı Cemal Paşa da bir başka yerden alınacaktı. Beyrut Valisi Azmi Bey, eski Polis Müdürü Bedri Bey, Doktor Nâzım Bey ve Cemal Azmi Bey de Türkiye’den ayrılmak zorunda kalan diğer kişilerdi. İttihatçıların bir denizaltıyla gittiklerini ileri süren Şevket Süreya Aydemir’dir. Tunaya, kaçan grup içinde bulunan Dr. Rusuhi Bey’in 1926 Ankara İstiklal Mahkemesi’nde “torpido ile gittik” demesini esas almakta ve “Bizzat giden kişinin sözlerine inanmakta kendimizi haklı buluyoruz” demektedir.146

145 Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa adlı eserinde o yıllarda Karadeniz’de Alman torpidosu olmadığı, firarın denizaltı ile yapıldığında ısrar eder.

146 Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.567.

“Ayrılma günü, yeri, saati ve şekli Doktor Nâzım Bey tarafından Teşkilatı Mahsusa’nın bazı isimlerine ayrılış vaktinde ‘tedbir almaları’ için bildirildi. Hareket yeri ise İhsan Namık Bey’in (Poroy) Arnavutköy’deki evidir... İhsan Namık Bey bu İttihatçı dostlarına son sofrayı hazırlamış, memleketten ayrılacak bu dev gibi isimlere İstanbul’un son yudumlarını sunuyordu. Ve masada pilaki vardı. Büyük saygı duyduğu Talat Paşa’nın pilakiyi çok sevdiğini geçmiş sofra yakınlıklarından bilirdi.”147

147 Taylan Sorgun, Mütareke Dönemi ve Bekirağa Bölüğü, s.64.

Hepsinin gözleri yaşlıydı, büyük üzüntü içindeydiler. Doğdukları, büyüdükleri, savaştıkları vatanlarını terk etmek zorunda kalmaları hepsine büyük bir acı veriyordu. Cemal Paşa, gurbet ellerde ne olacağı bilinemediğinden borç aramıştı, bula bula 500 lira bulabilmişti. Talat Paşa’nın cebinde ise 300 lira vardı.148 “Gelen, İttihatçıların ünlü Küçük Efendi’si Kara Kemal’in teşkilatlandırdığı İstanbul mavnacılarının reislerinden Salih’ti. İri yapılı, Trabzon kuşaklı bu devasa adam önce eğildi, Talat Paşa’nın elini öptü, sonra sağ elini kalbinin üzerine koyarak ötekileri selamladı... Sağ elini kalbinin üzerine koymak, İttihatçıların ‘ölünceye kadar beraberiz’ işaretiydi. İri yapılı adam sadece ‘Vakittir beyim’ diyerek kapının yanına çekildi. Trabzon kuşağı arasından iri kabzalı silahı görülüyordu. Vakit gelip çatmıştı. Bir devre damgasını vuranların son veda dakikalarıdır... Sanki bir daha görüşmeyecek gibidirler.”149

148 “Talat Paşa’nın da kısa bir süre sonra Berlin’de çok sıkıntıda kaldığını ve hatta Padişah’ın kendisine verdiği bir altın tabakayı göndererek, eski İttihatçı Emanuel Karasu isimli Yahudi zengininden borç istemek zorunda kaldığını, reddedildiğini biliyoruz.” (Aydemir, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1976, c.3, s.470.)

149 Taylan Sorgun, age, s.65-66.

Yurtdışına çıkmaya en güç ikna edilen, Talat Paşa olur. Bahattin Şakir, Talat Paşa’yı ikna etmek için Hazreti Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretini hatırlatır.

“... Talat, Enver ve Cemal Paşalarla Merkezi Umumi üyelerinden Doktor Nâzım, Doktor Bahaddin Şakir ve Doktor Rusuhi (Diktürk)’nin İstanbul’da kalmaları, bile bile ölüme atılmaları olurdu... Talat, memleketi terk etmeye şiddetle karşı koymuşsa da, olayların süratle gelişmesi ve dostlarının devamlı ısrarları karşısında maneviyatı bozulmaya başlamıştı. Ortalık durgunlaşıp, memleket yabancı işgalinden kurtulduktan sonra tekrar İstanbul’a dönmek üzere bir süre için Berlin’e gitmeye ve olayların gelişmesini orada beklemeye razı oldu... Ne Talat, ne Enver, ne de Cemal servet peşinde koşan kimseler olmadıkları gibi, memleketin malına el değil dil uzatacak karakterde de değillerdi.”150

150 Mithat Şükrü Bleda, İmparatorluğun Çöküşü, Remzi Kitabevi, İstanbul 1979, s.121-123.

Yolcular, iki gün sonra Kırım sahillerinde Odesa’da karaya çıktılar. Enver Paşa buradan Kırım’a, oradan da Batum’a geçecekti. Talat Paşa ise Bahattin Şakir’le birlikte karargâhını Berlin’de kuracaktı.

“Bu belalı savaşta yenildikten sonra, ileride gelip hesap vermek şartıyla çok sevdikleri vatanı terk edip gidenlere ne denir? Memlekette kalanların herhangi bir sorguya tabi tutulmaksızın Malta’ya sürüldüklerini görmedik mi? Sığındıkları diyarda birer birer öldürülen İttihatçı adamlar, memlekette kalsalardı, adilce bir muhakemeden geçirilmeden evleri içinde öldürülmeyecekler mi idi?”151

151 Kâzım Nami Duru, age, s.3.

Ancak onlar yurtdışında yeni serüvenlere atılırken, Anadolu’da Mustafa Kemal’in, İttihatçıların biraz da küçümsemek için kullandıkları ifadeyle “bizim Sarı’nın” ya da “Selanikli Mustafa”nın önderliğinde Milli Mücadele başlamaktadır.

“Milli Mücadele’nin bütün kumandanları, önde gelen sivil isimleri, ilk teşkilatlanmaları yapanlar, Anadolu’da şehir ve kasabalarda Milli Mücadele için direniş hareketini başlatan subay ve sivil isimler geçmişte İttihat ve Terakki’nin birer mensubu olmuşlardır. Gizlilik Dönemi’nde yeminli, sonraki dönemde ‘Fırka Mensubu’durlar.”152

152 Taylan Sorgun, Mütareke Dönemi ve Bekirağa Bölüğü, s.7.

Kendisi de cemiyetin önemli bir üyesi olan Hüseyin Cahit Yalçın, İttihatçı liderlerin yurtdışında yazdıkları, bilinmeyen mektuplarını Tanin gazetesinde 15 Ekim-2 Nisan 1944 tarihleri arasında 174 tefrika halinde, imzasız olarak yayımladı. İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, tefrikada bulunmayan önemli mektuplar da katılarak Osman Selim Kocahanoğlu tarafından yeniden yayımlandı.153

153 Hüseyin Cahit Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul, 2002.

İttihatçı liderlerin Mustafa Kemal’e yazdıkları mektuplarda, “Talat Paşa’nın saygılı ve temkinli, Cemal Paşa’nın daha candan ve samimi, Enver Paşa’nın tepeden bakan muhteris tavrını anlamamak mümkün değildir. Anadolu mücadelesinin başarısına işin başında pek inanmak istemezler. Kendi aralarında Mustafa Kemal hakkında kullandıkları ‘Selanikli Mustafa’, ‘Anadolu Şefi’ ve ‘Sarı Paşa’ gibi ifadeler onların hissiyatlarını açıklar. Biraz küçük görme, tepeden bakış ve alayla karışık istihza...”154

154 Yalçın, age, s.17.

“İttihatçı önderler arasında olaylara ve kişilere en objektif yaklaşanı Talat Paşa’dır. Zekâsı, teşkilatçılığı, ikna gücü ve tahammülü ile diğerlerinden farklı ve realiteyi soğukkanlılıkla değerlendirmesini bilen kişidir.”155

155 Yalçın, age, s.17.

Talat Paşa özel kurye ile Mustafa Kemal’e Berlin’den iki mektup göndermiş ve Anadolu hareketine yurtdışında destek olabileceğini bildirmiştir. Anadolu hareketinin yurtdışında sesini duyuramadığı bu zamanda Mustafa Kemal’in Talat Paşa’dan gayri resmî olarak faydalanmak istediği anlaşılıyor. Talat Paşa, Enver Paşa’nın tersine, milli mücadele kadrosu ile rekabet taraflısı değildir. Talat Paşa, milli mücadeleye destek vermek ve sonucunu beklemekten yanadır.

“Nasıl olsa zaferden sonra Mustafa Kemal’in İttihatçı kadroya ihtiyacı olacaktır. Zira savaşı kazansa bile memleketi idare etmek o kadar kolay değildir.”156 Mustafa Kemal de mektuplarında ve Ankara hükümetinin Roma “Temsilcisi” Cami Bey’le yolladığı mesajında, İttihatçıların liderinden yararlanmak istediğini ifade etmektedir. O da karşı taraf hakkında aynı kuşkuları taşımaktadır. Talat Paşa’nın beklenmeyen ölümü, onun milli mücadeleye yapacağı katkılara fırsat vermemiştir.

156 Yalçın, age, s.18.

Mustafa Kemal’le en uzun süre yazışan, Cemal Paşa’dır. Siyasi olayları kavrayışı ve analiz gücü yüksektir. Örgütçü yeteneğini, Anadolu hareketi için değil de kaderini birleştirdiği Enver Paşa’nın düşünceleri doğrultusunda, Hindistan Müslümanlarını İngiltere’ye karşı ayaklandırmak için harcaması ise boş bir çaba olarak kalacaktır. Cemal Paşa da Enver Paşa gibi bir hayal peşindedir. Bu düş kırıklığını Mustafa Kemal’e yazdığı bir mektupta şöyle itiraf edecektir:

“... Bu mecnunu (Enver Paşa -H.Ç.) Anadolu’da sizin başınıza bela olmaktan men eden talihe müteşekkir olduğum halde, son teşebbüsünden oldukça heyecanlıyım. Anadolu’ya ve size karşı artık bir şey yapamayacağını anladıktan sonra, mutlaka bir iş yapmak ve her ne suretle olursa olsun namını duyurmak cinnetini gösteren bu zat, şimdi de Türkistan’da ihtilal çıkarmak fikrine düşmüştür.”157

157 Yalçın, age, s.373.

“Mustafa Kemal nazarında Cemal Paşa, İttihatçılar içinde samimiyetine inandığı ve kendisine yakın bularak milli mücadelede ona yer vermek istediği bir kişidir.”158

158 Yalçın, age, s.20.

Ancak Cemal Paşa Anadolu’ya geçme planları yaparken 22 Temmuz 1922’de Tiflis’te yaveriyle birlikte Ermeni kurşunları ile öldürüldü.159

159 Cemal Paşa, ülke dışında öldürülen İttihatçı liderlerin beşincisidir. (Talat Paşa 15 Mart 1921 Berlin, Sait Halim Paşa 6 Aralık 1921 Roma, Dr. Bahattin Şakir ve Cemal Azmi Beyler 17 Nisan 1922 Berlin.)

Cenazesi bir süre sonra Erzurum’a getirildi ve silah arkadaşı Hafız Hakkı Paşa’nın yanına gömüldü.

Tarık Zafer Tunaya, Cemal Paşa’nın Ermeniler tarafından değil, Bolşevikler tarafından öldürüldüğünü, Moskova’nın Enver ve Cemal’e güvenmediğini, Ankara’nın İttihatçılara karşı tutumunun da bu kararda etkili olduğunu ileri sürmektedir. Tunaya bu iddiasını, Enver Paşa’nın amcası Halil Paşa’nın anılarına dayandırmaktadır.160

160 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c.3, İttihat ve Terakki, s.573.

Türk ordusunun Yunanlılara karşı kazandığı zaferden sonra Enver Paşa için yapılacak tek şey, sonu ölümüyle bitecek olan Türkistan macerasına atılmak olacaktı. Cemal Paşa’nın ölümünden 14 gün sonra Enver Paşa, 4 Ağustos 1922’de Bolşeviklerle çarpışırken öldü.

Enver Paşa, Mustafa Kemal’e yazdığı mektupta; “Biz Anadolu’ya ne zaman gelmek icap ederse size danışmadan geliriz! İşte bu kadar!” dese de, Anadolu’daki mücadelenin önderliği artık İttihatçı liderlerde değildir. Enver Paşa da bunu görmektedir, Mustafa Kemal’e öfkeyle, “Trablus’tan beri şahsi ahlakınızın hiç değişmediğini görüyorum. Diğer noksanlarınızı artık göze batacak kadar belli ettiniz...” demesi de bu yüzdendir.

Enver Paşa’nın Mektuplarında Bahattin Şakir

“... Ben bugün yarın Doktor’la161 yine eski seyahatime devam edeceğim. Hatta bugün aynı sistem fakat daha mükemmel ve yeni olan otomobilimizi162 seyrettik...”163

161 Doktor Bahattin Şakir.

162 Enver Paşa yanlışlıkla otomobil demektedir, doğrusu tayyare olacaktır.

163 H.C. Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Enver Paşa’dan Cavit Bey’e, 12 Aralık 1919, s.32.

“... Burada Bolşevik164 arkadaşımız çıktı. Beraber uçacaktık. Fakat Polonya’dan geçmesine müsaade olunduğu için o yol ile gitmeyi tercih etti. Ben Doktor’la uçacağım. İnşallah varırız. Burada Bolşevik arkadaşlar haberleşmede. Her türlü fikrim dahilinde yardımı kabul ediyorlar.”165

164 Bolşeviklerin ünlü liderlerinden Karl Radek. İttihatçı liderlerle Moskova arasındaki bağlantıyı Bolşevik Parti Merkez Komite Üyesi Radek sağlayacaktır.

165 H.C. Yalçıın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Enver Paşa’dan Cemal Paşa’ya, s.33-34.

Mustafa Kemal’in İstanbul’a Yürümesinden Korkuyorlar

1920 Temmuz’unda Dr. Bahattin Şakir, Teşkilatı Mahsusa’nın Balkanlar’daki ajanı sıfatıyla bir süre gizlice Sofya’da bulundu. Oradan, Berlin’deki arkadaşlarına gönderdiği mektuplarda Trakya meselesi konusunda şöyle diyordu:

“Anadolu hükümeti tarafından Cevat Abbas Bey’e verilen vesikada Balkan siyasetinin yürütülmesi Ankara hükümetinin uhdesine verilmek itibariyle başka taraftan hiçbir müdahale vaki olmaması yazılı bulunuyor.

“Anadolu hükümetinin teşekkülü ve şekillenmesi Bulgaristan’ın hissiyatı üzerinde büyük bir tesir husule getirmiştir. İnönü muzafferiyetleri büyük sevinçlere sebep olmuştur. Bulgarlar, etraflarını çeviren demir çemberden Türk muzafferiyeti sayesinde kurtulabileceklerini ümit etmeye başlamışlardır... Hatta İkinci İnönü muzafferiyetinden sonra Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’a doğru yürümesi ihtimalinden dolayı telaşa düşen İtilaf devletleri üç kolordunun İtilaf emrine verilip verilemeyeceğini Bulgar hükümetinden sormuşlardı. Fakat Başvekil Stamboliski bu müracaata verdiği cevabında tek bir asker bile veremeyeceğini itilaf devletlerine bildirmişti.”166

166 H.C. Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.361-362.

Moskova Günleri

Enver Paşa ve Bahattin Şakir serüvenli ve kazası bol bir yolculuktan sonra 15 Ağustos 1920’de Moskova’ya ulaşırlar. Almanya’da kiralanan “tayyare” altı kez düşer. Arif Cemil, İttihatçı Şeflerin Gurbet Maceraları adlı kitabında bu inanılmaz yolculuğu ayrıntılı olarak anlatmaktadır.167

167 Arif Cemil, İttihatçı Şeflerin Gurbet Maceraları, hazırlayan: Yücel Demirel, Arma Yayınları, İstanbul, 1992.

Enver Paşa, Moskova’dan 25 Ağustos 1920 tarihinde Cemal Paşa’ya yazdığı mektupta Karahan, Çiçerin ve Buharin’le görüştüğünü, henüz Lenin’le görüşemediğini, koşulların “Müslüman Cemiyeti İhtilaliyesi”ne uygun olduğunu, o nedenle Berlin’den Çaviş, Mehmet Baş Hempa, Şekip Arslan, Doktor Fuad ve Doktor Nâzım’ı Moskova’ya çağırdığını, bunlar gelir gelmez merkez bürosunu toplayacağını belirtiyor. Ankara’nın henüz Moskova ile bağlantıya geçmediği bu dönemde İttihatçılar, Bolşeviklerden yakın ilgi göreceklerdir. Ankara ile Moskova’nın emperyalizme karşı ittifakından sonra bu ilgi sona erecektir. Enver Paşa aynı mektupta Bakû’de birkaç gün sonra toplanacak olan Şark Kongresi’ne de katılacağını ifade ediyor. Bakû Doğu Halkları Kurultayı’na İttihatçıların göndereceği heyet içinde Dr. Bahattin Şakir de olacaktır.

“... merhumun168 şehadetinden sonra Berlin’deki Doktorlara169 da gelip birlikte çalışmalarını Bedri de dahil olduğu genel toplantımızda karar verip yazdık. Ve inşallah böylece parçalanmaya yüz tutmuş birliğimiz kuvvetleşir de bu suretle şehidin ziyaından İslamiyete bir fayda hasıl olur. Kimbilir, Allah bu... Artık dünyada eski, fakat hakiki candan arkadaş ikimiz kaldık gibi geliyor.”170

168 Talat Paşa.

169 İttihat ve Terakki içinde “doktorlar grubu” olarak adlandırılanlar, Doktor Nâzım, Doktor Bahattin Şakir ve Doktor Rusuhi’dir.

170 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Enver Paşa’dan Cemal Paşa’ya, s.75.

“... Talat Paşa’nın vefatı üzerine vaziyeti görmek, hem de Malta’dan çıkmışlarla görüşmek üzere Berlin ve Roma’ya gittim, geldim. Bedri ve Cemal Azmi ile müzakeremiz neticesinde Doktor arkadaşlar eğer şeraitimizi kabul ederlerse işbirliği kararlaştırıldı. Böylece merhumun vefatıyla zaten ortadan kalkmış olan asıl ayrılık tohumunun tekrar başka suretle bitmesine mani olmaktı. Doktorlar razı oldu. Bahaettin Şakir’i Trakya’ya gönderdik. Rusuhi, Berlin merkezinde kaldı. Doktor Nâzım’ı da ben alıp Moskova’ya geldim... Roma’da Malta’dan çıkanlardan Fethi Bey dışında tamamen bizimle hemfikir.”171

171 Yalçın, age, Enver Paşa’dan Cemal Paşa’ya, s.80.

“Anadolu ile Şekerrengiz”

Enver Paşa, 5 Temmuz 1921 tarihinde Moskova’dan Cavit Bey’e yazdığı mektupta “Anadolu ile şekerrengiz”172 diyor.

172 Şekerrenk: Araları açık, bozuşuk, bozuk, pek yolunda olmayan (ahbaplık). (Y.N.)

“... Fuat Paşa’nın anlattığına göre, hariçteki eski İttihat ve Terakki erkânı dahile girmemeli imiş. Harpten sonra da dahildekilerden hazmedilemeyecekler de harice çıkmalı... Hastalığından dolayı Trabzon’a gitmiş olan Halil Paşa, Anadolu’nun ısrarına rağmen Trabzon’da ailesi gelinceye kadar bir ay kalıp sonra Tuapse’ye (Rusya’da) gelmiştir. Küçük Talat da kurnazlıkla tutuklanarak harice çıkarılmak istenmiş, o da İstanbul’a gitmiştir. Şimdi gizli olarak oradadır... Ankara’daki arkadaşların hemen her birisi şiddetli gözetim altındaymış.”173

173 Yalçın, age, s.86-87.

Enver’in 7 Temmuz 1921’de Cemal Paşa’ya yazdığı mektupta da aynı sözcükler var: “Yalnız Anadolu ile şekerrengiz.”174

174 Yalçın, age, s.88.

Enver Paşa, aynı düşüncelerini 16 Temmuz 1921’de Moskova’dan Mustafa Kemal Paşa’ya yazdığı mektupta da tekrarlar:

“... Fuat Paşa bir akşam Afgan Sefareti’nde, Halil Paşa’nın Anadolu’dan gelecek izni Tuapse’de beklemesini söylemiş olduğunu anlatması üzerine, anlamadığım tuhaf bir vaziyet karşısında bulunduğunu hissettim... Sonra, bunu müteakip, Küçük Talat Bey tutuklattırılarak çıkarılmış olduğunu buraya gelince anladım. Biraderim Nuri’nin de Erzurum’da kalebend edildiğini öğrendim... akraba ve hele arkadaşlarımın bu muameleye maruz olmalarını doğru bulmuyorum.

“(...) Ben Kırım’da kalıp Kafkasya’ya geçmeye savaştım. Birçok tehlikelere rağmen muvaffak olamadım. Sonra, Berlin’de bulunan arkadaşlarla görüşmek üzere, Talat Paşa merhumun arzusu üzerine oraya gittim. Ve müzakere neticesi o anda Anadolu’ya imdadın ancak Rusya’dan geleceğini anlayarak Bahaettin Şakir Bey’le Rusya’ya hareket ettimdi. Halbuki, bir sene zarfında iki defa tutularak, beş ay hapis olmak ve altı defa tayyareden düşmek suretiyle nihayet Moskova’ya geldim.”175

175 Yalçın, age, s.90.

Mustafa Kemal ile İttihatçı liderler arasındaki en büyük fark devrimciliktedir. İttihatçı liderler, Atatürk’ün daha 1906-1918 yılları arasında geliştirdiği milli devlet tasarımının çok uzağındadırlar. Enver Paşa, 15 Nisan 1921 tarihinde Moskova’dan Cemal Paşa’ya yazdığı mektupta hâlâ saltanat ve hilafet yanlısıdır:

“... Anadolu’da Meclis’te Halk Şûra Fırkası diye programı evvelce takdim olunan bir fırkamız vardır. Onlar Anadolu’da kanuni olarak maksadımızı müdafaa ediyorlar. Halk Şûra Fırkası deyince tabii cumhuri bir şey anlaşılmasın. Biz hilafet ve saltanatın muhafazası taraftarıyız.”176

176 Yalçın, age, s.74.

Doktor Nâzım’ın Mektuplarında Bahattin Şakir

“Teşkilat içindeki tanınmışlığı ve İttihatçılığı Ahmet Rıza Bey’in Paris’teki çıraklığına kadar inen Dr. Nâzım, aslında Talat Paşa kadar etkin bir kişiliğe sahipti. Meşrutiyet öncesi olayları Selanik’ten yöneten kadronun içinden sivrilmiş ve 1908 sonrasında İttihat ve Terakki’nin kâtibi umumisi olmuştur. Talat Paşa sadaretinin son günlerinde Maarif Nazırı da olan Dr. Nâzım, İttihatçı kadronun Türkçü-Turancı kanadından ve bu davaya samimiyetle inananlardan biriydi.”177

177 Yalçın, age, s.22.

Enver Paşa’nın Anadolu mücadelesinde Mustafa Kemal’i tasfiye planlarında baş destekçisi Dr. Nâzım Bey olacaktır. Mustafa Kemal’e göre de Enver ile birlikte Anadolu’ya gelemeyecek iki kişiden biri Dr. Nâzım’dı. Bu hesaplaşma 1926 yılında sona erecek, Atatürk’e İzmir’de suikast girişimi sonucunda Dr. Nâzım, İstiklal Mahkemesi tarafından idama mahkûm edilecekti. Dr. Nâzım’ın mektuplarında, “Sarı Paşa’ya” karşı duyulan kıskançlık açıkça görülmektedir.

Doktor Nâzım, 5 Nisan 1921 günü Cavit Bey’e şunları yazıyor:

“Ali Bey’den178 19 Mart’ta yazılmış bir mektup aldım. Talat’ın şehadetinden pek üzülmüş, bizi taziye ediyor. Bu mektubunda takip etmek istediği siyasi mesleği de bildiriyor ve bizi (Rüsuhi, Baha ve beni) Moskova’ya davet ediyor.179 Orasının çalışmak için daha müsait olduğunu iddia ediyor.

178 İttihatçı liderler mektuplarda kod adlarını kulanmaktadırlar. “Ali Bey”, Enver Paşa’nın kod ismidir.

179 “... merhumun şehadetinden sonra Berlin’deki Doktorlara da gelip birlikte çalışmalarını Bedri de dahil olduğu genel toplantımızda karar verip yazdık.”

“Ali Bey’in takip etmek istediği siyaseti, merhum elbette sana anlatmıştır. Bu siyasete göre Moskova, İslam İhtilal Cemiyetlerinin merkezi olacak, ‘Kurtuluşa Doğru’ namını vermek istediği gazete de bu fikrin taraftarı olarak yayımlanacak.

“Bu mektupta yeni bir fikir daha var. O da Türkiye’de eski arkadaşların teşkil edeceği parti bu fikrin Türkiye’deki savunucusu olacak (fakat bittabi esaret altında yaşayan Müslüman memleketlerdeki fırka gibi değil).

“Bununla beraber gayesinde iki ayırıcı ve ortak hassa bulunacak. Biri halkçılık, diğeri emperyalizm aleyhtarlığı. Bir de dahildeki fırka hükümete iştirak etmeyip iktidarı ele alıncaya kadar muhalif vaziyette kalacak.”180

180 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.113.

“Baha’nın Vaziyeti Müşkül”

Dr. Nâzım, 15 Nisan 1921 tarihinde Cavit Bey’e yazdığı mektupta Bahattin Şakir’in durumunu şöyle anlatıyor:

“Benim masrafım pek sınırlı olduğu için, elimde bulunan para ile bir sene ve belki de daha fazla geçinebilirim. İçimizde bilhassa Baha’nın vaziyeti müşküldür. Çünkü başında üç dört kişilik bir aile vardır. Merhumun181 vârislerinden vekâletname geldiğinde cemiyete ait olan meblağın bir kısmı ile Baha’nın ihtiyaçlarını temin edebiliriz.”182

181 Talat Paşa.

182 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.117.

“Mustafa Suphi’yi Elbette Hatırlarsın”

Dr. Nâzım aynı mektupta, Mustafa Suphi ve arkadaşlarının Karadeniz’de boğulmalarını şöyle anlatıyor:

“Hayreti ile beraber gelen Hacı Sami (Enver Paşa’nın Harbi Umumi’ye girmezden evvel Hindistan yoluyla Afgan tarafına gönderdiği zat) Baha’ya söylediği birçok şeyler arasında: Mustafa Suphi, Arap Hakkı (cemiyetin uzun müddet Paris’te ve Berlin’de tahsil ettirdiği zat), Etem Nejat (vaktiyle Edirne’de ondan sonra İzmir’de Maarif Müdürlüğü ettikten sonra pek az zaman Darülmuallimini Âliye Müdürlüğünde bulunan genç eczacı), Nedim ve daha bir Türk Bolşeviki bir motora binerek Trabzon’dan Rusya’ya dönmek isterler. Yolda fırtınaya tutulurlar. Tayfa ile beraber toplamı 13 kişi olarak hepsi boğulurlar demiş. Demek ki, 13 adedi Müslümanlar, hatta Bolşevikler için bile uğursuz imiş. Mustafa Suphi’yi elbette hatırlarsın. Selanik’te toplanan İttihat ve Terakki umumi kongresinde Anadolu’dan delege olarak gelmiş ve İktisat Nezareti’ne getirilmemiş olduğu için daha sonra bize muhalif bir vaziyet almıştı. Harp esnasında Rusya’da bulunuyordu. Orada Bolşevik olmuş, son zamanlarda Yakındoğu komünistlerinin reisi olarak tanınmıştı. Bolşevikliği Türkiye’ye ithal için 150 bin liralık senelik bir bütçe ile ve dört beş arkadaş ile Anadolu’ya geçmiş, lakin orada iyi kabul görememiş olacak ki, yine geldikleri yere dönmek istemişler. Ne yazık ki, sağ olarak dönememişler. Allah taksiratları varsa affetsin.”

Yine Cavit Bey’e yazılan 26 Nisan 1921 tarihli mektupta program tartışması yapılıyor. Dr. Nâzım şöyle yazıyor:

“... Mustafa Kemal’in mesleği ve parti görüşündeki idaresizliği de millete gelecekte o kadar zarar verecektir. Bu zararı gidermek; imkân tenkıs edecek vasıtalara şimdiden girişmek hepimizin vazifemizdir. Ben bu vazifeyi kuvvetli teşkilatta buluyorum ve bunun için dahile gitmeyi burada kalmaya tercih ediyorum. Kuvvetli teşkilat için iyi bir programa sahip olmak lazımdır. Bu program için merhumla çok düşünmüştük. Bize dahilden iki program geldi idi. Dün de Ali Bey’den183 bir program geldi... Ali Bey’in gönderdiği programı daha okumadım. Baha mektubunda: ‘Bu program istifadeye değer noktaları ihtiva etmekle beraber, Bolşevik programının değiştirilerek yapılmış bir kopyasıdır. Programın ruhu komünizm esası üzerine dayalı olduğu için kabule değer olabilir mi’ diyor.”184

183 Enver Paşa.

184 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.119.

Aynı mektupta Dr. Nâzım, Bahattin Şakir’in, Talat Paşa hakkında Times’ta çıkan suçlayıcı bir yazıyı tekzip etmeye çalıştığını yazıyor.

Dr. Nâzım’ın Cavit Bey’e gönderdiği 11 Mayıs 1921 tarihli mektupta Mustafa Kemal’den şöyle söz ediliyor:

“... Aldığımız malumata göre, Doğu Anadolu’da eski arkadaşlarımız faaliyettedir ve sözleri geçmektedir. Temin edildiğine göre hemşerimiz Sarı’nın185 etkili olmadığı bu mıntıkada Kara’nın186 bile nüfuzu gölgede bırakılmıştır. Benim dahile girmekliğime müsaade edilip edilmeyeceğini kestiremiyorum.

185 Mustafa Kemal Paşa.

186 Kazım Karabekir Paşa.

“Nuri Bey’le görüştüm. Fakat kendisini biraz çekingen bulduğum için konuşmamız resmi ve teklifli oldu. Baha kendisiyle ben Berlin’e gelmeden evvel uzun uzadıya görüşmüş. Baha’ya göre Mustafa Kemal’in fikri (ihtimal ki, yalnız Nuri Bey böyle düşünüyor) eski İttihatçılarla işbirliği yapmak, onlara Talat Paşa’nın (eğer hayatta olsaydı) riyaseti altında muhalif bir parti teşkil ettirmek, kendisi de şimdi mevcut olan Müdafaayı Milliye’yi siyasi bir parti halinde emellerine hizmet ettirmek, bir de büsbütün yabancılardan (Nuri bununla ihtimal ki Sabahattin gibilerini murat ediyormuş) bir üçüncü parti yaptırmak imiş. Bonmarşeden çamaşır ısmarlar gibi güya bu tertibat hayalinde imişler.

“Bence bu fikir tatbik edilebilir değildir. Çünkü evvela Müdafaayı Milliye homojen bir kuvvet değildir. İkinci olarak bunun başında büyük bir çoğunlukla eski İttihatçılar bulunuyor. Eğer Mustafa Kemal de Nuri gibi düşünüyorsa pek yayan kalacaktır. Bence Mustafa Kemal barıştan sonra ya siyasiyattan çekilmeli, yahut memleketin en kıymetli, en namuslu evladını teşkil eden İttihat ve Terakki fertleriyle –bazı tasfiyeden sonra– çalışmalıdır. Bu iki şıktan birini seçmezse yıldızı pek çabuk sönecektir.187

187 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.123-124.

“Burada biz üç arkadaşız. Baha, Rüsuhi, ben. Bittabbi ikinci derecede daha arkadaşlarımız vardır...” (Aynı mektuptan.)

“Ahmet Rıza Bey hakkında bende teessüs etmiş bir kanaat vardır. Zavallı Ahmet Rıza Bey keşke Manyasizade Refik Bey gibi Meşrutiyeti müteakip ölseydi. Pek muhterem bir nam bırakmış olurdu.” (Aynı mektuptan.)

Dr. Nâzım’ın Cavit Bey’e yazdığı 27 Mayıs 1921 tarihli mektupta Mustafa Kemal hakkında söyledikleri, yukarıdaki fikirlerini tamamlar niteliktedir:

“... Fırka hayatında Mustafa Kemal Paşa’nın merhumun188 yerini işgal edemeyeceğine iki kere iki dört derecesinde kanaatim vardır. Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir derler. İttihat ve Terakki’nin kusurları yok değildi. Fakat ahlak ve karakterin onun ruhunda büyük bir mevkii vardı. Ve yine vardır. Ona şef olmak için merhumun pek az insana nasip olan şahsi meziyetlerine sahip bulunmak, bilhassa çok sabırlı olmak lazımdır. Ben halin geçici parlaklıklarına bel bağlayamıyorum. Tesadüflere gönül bağlamaktan çok kaybettik. Biraz da yaşlandık. Sarı’yı çok titiz ve kuruntulu zannediyorum. Yanındakileri de vatani hizmeti bile tekele almak hastalığıyla malül görüyorum. Onun için hiç olmazsa Malta’dan kurtulan samimi arkadaşlarımızın bir an evvel Anadolu’ya gitmelerini vatanımızın selameti namına pek hayırlı ve elzem görüyorum.”189

188 Talat Paşa.

189 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.128.

Dr. Nâzım’ın yine Cavit Bey’e yazdığı 7 Haziran 1921 tarihli mektuptan, Alman mahkemesinin, “hükümetin telkiniyle” Talat Paşa’nın katilini serbest bıraktığını öğreniyoruz. “Bizi aldattılar” diyor, Dr. Nâzım. Komünist olmayan sosyalist gazetelerin de “hükmü alkışladıklarını” ve Türklere “sövüp geçirdiklerini” belirtiyor.190

190 Yalçın, age, s.129.

Enver’in Taşkınlıklarını Önlemek

Anadolu’ya geçemeyen “doktorlar grubu” Enver Paşa ile birlikte çalışmaya karar vermişlerdir, bu kararın bir amacı da yanında bulunarak Enver Paşa’nın “taşkınlıklarını” önlemektir.

“... Hemşehrimiz Sarı’nın olur cevabını almak şerefine nail olamadığım için hariçte çalışmaya ve Ali Bey’le işbirliğine karar verdim. Çeyrek asır devam eden maceracı hayatına bir sayfa daha ilave edersem ümit ederim ki, memleketime bilerek fenalık etmiş olmayacağım. Bütün ruhumla dahilde çalışmak isterdim. Ne çare. Dahilin dizginleri vesveseli ve hırslı adamların elinde kaldı. Hizmet, adeta tekele alınmak isteniyor. Zarar yok. Bu devir de elbette geçecektir... Baha da, Rüsuhi de, Ali Bey’le işbirliğine karar verdiler. Bu kararın Ali Bey’in taşkınlıklarına –eğer husul bulmak isterse– mani olmak gibi bir faydası olacaktır.”191

191 Yalçın, age, s.130.

Dr. Nâzım’ın Cavit Bey’e gönderdiği 4 Temmuz 1921 tarihli mektup Moskova’dan yazılmış. Yine Mustafa Kemal ve arkadaşlarının İttihatçılara karşı tutumundan yakınıyor.

“... Hemşehrimiz Sarı ve müşavirleri ellerine geçirdikleri posta rakip gördükleri zevatın yani İttihadın eski reislerinin dahile girmesini hatta –size garip gelecek– barıştan sonra bile arzu etmiyorlar. Bilmem hangi ülkeye gidin, orasını fethedin, arkadaşlarınızı da toplayın, orada bir hükümet tesis edin ve asli vatanınızı unutun demek derecesine varıyorlar... Bu adamlar bizi dahilde ve hariçte çalışmadan men etmek için müracaat etmedik çare bırakmıyorlar.”192

192 Yalçın, age, s.134.

Talat Paşa’nın Mektupları

Talat Paşa, Cavit Bey’e 1919 yılı içinde Berlin’den yazdığı tarihsiz mektupta, “Ben ümidimi artık tamamen güneşin doğduğu taraflara bağladım” diyordu.

“... Baha Bey ve arkadaşı193 henüz hareket etmediler. Her şey hazırdır. Yalnız açık bir havayı bekliyoruz. Her ikisi de gözlerinden öpüyorlar. İstanbul’dan yeni bir haber almadım. Sen almışsan yaz. Ben ümidimi artık tamamen güneşin doğduğu taraflara bağladım. Bütün varlığımla o dairede çalışacağım. Ve cidden pek büyük ümitler besliyorum.”194

193 Rusya’ya gitmeye hazırlanan Bahattin Şakir ve Enver Paşa’yı kastediyor.

194 Yalçın, age, s.145.

Talat Paşa, Cavit Bey’e yazdığı 14 Temmuz 1920 tarihli mektupta, Moskova’da bulunan Cemal Paşa’dan bir mektup aldığından söz ederek, “Bu mektupta kendisinin daha bir hafta Moskova’da kaldıktan sonra Afganistan’a hareket etmesi uygun görüldüğünü ve Halil Paşa ile Baha’nın Kazan yoluyla Bakû’ye, oradan da dahile giderek Mustafa Kemal ile görüşeceklerini ve Ruslardan bir heyetin de bir miktar altın para ile kendilerine refakat edeceğini yazıyor.”195

195 Yalçın, age, s.157.

Dr. Bahattin Şakir’in Mektupları

Ücretli Anzavur Çetesini İngilizler Himaye Ediyor

Aynı dönemde Dr. Bahattin Şakir’in Cavit Bey’e yazdığı üç mektup dikkat çekmektedir.196

196 Yalçın, age, s.426-431.

“Muhterem Cavit Bey,

“Felek bizi ve memleketimizi tarumar ettikten bir buçuk sene sonra sizinle haberleşebiliyoruz. Dolaylı olarak birbirimizin her halini bildiğimiz için size kısa bir bonjur dedikten sonra asıl maksadıma geliyorum. Biz bu vak’ada iki gün ayrı ayrı havalanıp birer saatten fazla uçtuktan ve aleti parçaladıktan sonra ümitsizce şimdilik Berlin’de kalmaya mecbur bulunuyoruz. Ali Bey197 gitti. Fakat henüz istenilen mahalle gittiğine dair bir haber alamadık. Biz de hazırlıkla meşgulüz.

197 Enver Paşa.

“İstanbul’dan aldığımız malumatları Berlin ve Amerika gazetelerine veriyoruz. Bunun İsviçre matbuatında da yayımlanması faydalı olduğundan, belki bu hususta istifade edersiniz ümidiyle bir nüshasını da size takdim ediyoruz.

7 Nisan 1920

Dr. Bahaettin Şakir”

“Hamiş olarak: İstanbul havadisleri: İstanbul’dan gelen bütün haberlere göre, Damat Ferit Paşa’nın sadaretinden sonra devlet idaresinin başına gelen Ali Rıza Paşa Kabinesi birdenbire iktidardan çekilmiştir. Kabinenin ani istifası birçok faraziyelere ve ihtimallere sebep olmuştur. Fakat muhtelif sebeplerle İngilizlerin hükümete vermiş oldukları nota, Yunanlıların Aydın Cephesi’nde taarruza geçmeleri ve bunun önlenmesi için yüce Meclis’çe bir tedbire müracaat şöyle dursun, teşvik görmeleri belgelerle doğrulanmaktadır. Yalnız İngilizler tarafından verilen bu notada gelecek için bazı taleplerde bulunulmuştur:

“1- Yunanlılar tarafından işgale teşebbüs olunan bazı tarafsız mıntıkanın işgaline hükümet tarafından muhalefet olunmaması,

“2- Biga tarafından kendilerinin denizyoluyla takviye etmekte oldukları hükümetçe malum olan Anzavur çetesi hakkında yapılan takibattan kaçınılması,

“3- Barış anlaşması imza edilmeden evvel Anadolu’da bulunan kolorduların silahlarını terk etmeleri.

“Yunanlılar tarafından üstün kuvvetlerle Aydın Cephesi’ne Bozdağı’nı ele geçirmek üzere vaki olan taarruz, kıtalarımız tarafından Yunanlılara büyük zayiat verdirilmek üzere başarıyla püskürtülmüştür.

“Kabinenin istifası üzerine Ferit Paşa ve bir şerzime-i kalbde olan dostları İngilizlere dayanarak saraya etki yaparak ve yine Paşa’yı iktidar mevkiine getirmek için bütün kuvvet ve gayretlerini sarf etmişler ve Padişah da üç gün Ferit Paşa’yı iktidara getirebilirim ümidiyle sadareti kimseye teklif etmemişse de –milli emellerin temsilcisi bir kabinenin teşkil olunmadığı takdirde Osmanlı tarihinde numunesi olmayan vakaların zuhurunun beklenmesini gerek milli harekât kumandanları ve gerek Anadolu’nun her tarafından yağan telgrafnameler kati bir surette bildirdiğinden– bunun imkânsızlığını görerek ister istemez Salih Paşa’yı kabinenin teşekkülüne memur etmiştir.

“Kamuoyu, matbuat, Meclisi Mebusan’daki çoğunluk grubu, Müşir İzzet Paşa’nın iktidar mevkiine gelmesini birlikte talep etmişler ve Milli Meclis’in arzusunu Padişah’a arza memur Mebusan Reisi Celalettin Arif Bey’e cevaben Padişah bu genel arzuyu yerine getirememek zorunda bulunduğunu ve milletin kendisine itimat etmesi icap ettiğini söylemiştir. Arzuyu umumi hilafına Salih Paşa’nın iktidar mevkiine gelmesi Meclisi Mebusanda birçok tartışmaya sebep olmuştur.

“Ancak bu nazik ve buhranlı zamanda millet ile saray arasında münasebetin kesilmesine Milli Meclis’çe sebebiyet verilmiş olmaması için şimdilik Salih Paşa kabinesine itimat verilmiştir.

“İngilizlerin baskısıyla saray güçsüzlerden meydana gelmiş bir kabinenin renksizliğinden faydalanarak tekrar Ferit Paşa’yı iktidar mevkiine getirmeye çalışacaktır.

“Medeniyet ve insanlığın önderi olduklarını küstahça iddia eden İngilizlerin Anzavur çetesi gibi ücretli adi şakileri, bir millete karşı himayeye kalkacak kadar memleket dahilinde anarşi yaratmaya çalışmakta ve bu yolda büyük paralar sarf etmekte ve saraya tesir icra etmekte ve baskı yapmaktadır.”

“Gelecekten Ümitvarız”

“Aziz Kardeşim Cavit Bey,

“Bu mektubumu size takdim edecek Mösyö Porotof, Bulgaristan’ın en meşhur mimarıdır. Ve Makedonya Komitesi reislerindendir. İsviçre’ye ‘Hukuku Ahali’ Cemiyeti kongresinde bulunmak üzere gidiyor. Kendisiyle dostluk ve ortak çıkar esası üzerine münasebetteyiz. Ben Trakya meseleleri için şimdilik burada bulunuyorum. Bu hususta ümitvar olunacak mesai ve teşebbüslerde bulunuyorum. Fakat şimdilik bahsolunacak, meydanda gösterilecek bir şey yoktur. Yalnız hazırlık halindeyiz. Gelecekten ümitvarız. Bu zatın orada sizden talep edeceği hususlarda sizce kolaylaştırma imkânı varsa bunu esirgememenizi rica eylerim. Her halde sizi tanımak ve sizinle görüşmek arzusunu yerine getireceğinizi umarım. Bana söyleyeceğiniz söz ve arzu ve nasihatleriniz varsa lütfen Berlin’e Doktor Tevfik namına Hardenberg 4 Str. yazınız. O bana bildirir. Sevgi ve kardeşlik duygularımla.

“Hamiş olarak: Sizinle daima münasebetlerde ve haberleşmelerde bulunmak isteriz. Aşağıdaki adrese dahi zararsız mektuplar gönderebilirsiniz:

Monsieur

Bahtiar Alp

Hotel Splendide

Sofia

“Alp kelimesini Türkçe ilave buyurursanız bana ait olduğu anlaşılır. Saygı ve sevgi kardeşim.

22 Ağustos 1921

Mehmet”198

198 Bahattin Şakir’in kod adı.

“Sarı Sultan’ın Yaveri...”

“Cavit Bey’e

“Muhterem Efendim,

“Mektubunuzu civarda bulunmak itibariyle biraz geç aldım. Onun için cevabı da gecikti. Ben burada bizim eski işi canlandırmak ile meşgulüm. Arkadaşlar Trakya ve Makedonya meseleleriyle meşguldür.

“Bulgarlarla gerek Trakya ve gerek Makedonya meselelerinde anlaştık. Makedonya meselesinde Bulgarlar da bağımsızlık hususunu takip ettikleri için anlaşamamazlık olamazdı. Ancak bizimle anlaşan heyetin haricinde eski komite Protogerof, Todor, Alexandrof’lar sahne meydanında olmamak üzere gizli çalışıyorlar. Görünüşte bunlar da bağımsızlık için çalışıyor gibi iseler de, fakat asıl gayeleri ilhaktır. Belki bağımsızlık taraftarı olanlar da bu gayededirler. Fakat imkân hasıl olmadığı için şimdilik bağımsız halde çalışmayı uygun buluyorlar. Bu bizimle anlaşan bağımsızlıkçılarda yeni bir zihniyet var ki, o da Sırbistan’ı, Karadağ, Hırvatistan ve Bosna-Hersek ve Makedonya gibi bağımsız kısımlara ayırdıktan sonra bir etat federatif199 husule getirmek. Ve aynı zamanda bu heyete Arnavutluk’u da ithal etmektir. Bilmem bu, İslam unsuru için ne kadar faydalıdır... Çünkü konfederasyon içinde İslam unsuru boğulur gibi gelir. Her ne hal ise, bu, gelecek meselesidir. Şimdiki halde el birliğiyle Makedonya’nın bağımsızlığına çalışmak bizim için de faydalıdır...

199 Etat federatif: Federatif devlet. (Y.N.)

“Burada Cevat200 namında Sarı Sultan’ın201 yaveri bir derbeder var idi. Her şeyden mahrum bir biçare bu işlerle uğraşmaya kalkmasın ve her şeyi yüzüne gözüne bulaştırmıştır. Zannıma nazaran size müracaat ederek Hukuku Ahali Cemiyeti kongresinde hayal Makedonya Cemiyeti namına delegeliği kabul etmenizi bildirmiş. Ve sizden iyi bir cevap almış. Bulgarlar onu ihraca mecbur oldular. Şimdi Viyana’dadır.

200 Atatürk’ün yaveri ve Bolu Mebusu Cevat Abbas.

201 Mustafa Kemal Paşa.

“Trakya meselesine gelince: Yapılan mukavele pek uygundur. Fakat bu mukaveleyi Anadolu’nun tasdik etmesi ve lazım gelen yardımda bulunması şarttır. Mühim bir arkadaşla bu mukavelenameyi içeri gönderdik. Cevabını bekliyoruz. Ve yine aynı zamanda kendi vasıtalarımızla teşkilata çalışıyoruz. Bittabi, bu Trakya meselesinde ve diğer hususlarda ben perde arkasındayım. Doğrudan doğruya sahnede bulunursam tabiatıyla Anadolu’daki zevat kasten işi bozacaklardır. Bittabi bu hususlar gizli olarak bize veriliyor. Makedonya meselesinde daha açık ve serbest çalışabiliriz.

“Ali Bey, Rüstem202 ile beraber Batum’a gelmişlerdi. Cemal Paşa’nın talebi üzerine adı geçen ile görüşmek üzere Afgan sınırına gittiler. Bizim Küçük Talat bir müddet İstanbul’da kaldıktan sonra Kafkasya’ya gitti.

202 Doktor Nâzım.

“Şimdilik başka kayda değer bir şey yoktur. Olursa yazarım. Cahid’in ve sizin yüzünüzden, gözlerinizden öper ve sevgiler sunarım.

10 Teşrinievvel [Ekim] 1921

Mehmet”

“Baha’nın Bu Kadar İnatçı Olduğunu Bilmiyordum”

Cemal Paşa, 5 Temmuz 1920’de Moskova’dan Talat Paşa’ya yazdığı mektupta, Dr. Bahattin Şakir’in harekât tarzını eleştiriyor.

“... Dr. Baha burada pek yanlış hareket tarzı seçti. Kendisini adeta İttihat ve Terakki’nin propagandacısı şeklinde gösterdi. Yalnızca Ruslara karşı kullanmaklığımız lazım gelen bir lisanı ulu orta her tarafta kullandığı gibi, aşırı bir milliyetperestlik prensibi tutarak komünistlerin Tatarlara, Türklere tatbik ettiği siyaseti eleştirmeye kalkıştı. Kısacası beni hayli üzdü. Halil Paşa’yı kendisinin Bakû’ye gelmesini bile münasip görmeyecek derecelerde kuşkulandırdı... Ben Baha’nın bu kadar inatçı ve çöp atlamaz olduğunu bilmiyordum. Özetle bugün Baha’nın mevkii Bakû’de pek rahat değildir. Bilhassa, Bakû’de bulunan Manastırlı Baha vesaire gibi boşboğazlara kapılarak Bakû’de ayrıca bir cereyan takibine kalkışırsa korkarım akıbet büsbütün fena bir şekil alır. Benim gibi, Küçük Talat gibi, Halil Paşa gibi hassas bir politika takip etmesi lüzumuna kendisini ikna mümkün olamıyor.

“Ben zannediyorum ki, Almanya’ya dönmek kendisi için münasip olur. Bununla beraber, bu kendi bileceği iştir. Bunu şikâyet tarzında değil hikâyeten vuku olmuş tarzında yazıyorum. Bilirsiniz ki, hiç kimseden şikâyet etmek benim ahlakımda yoktur... Ben tekrar ediyorum ki, Baha eğer şimdiye kadar gösterdiği tarzda hareket ederse Kafkasya’da hiç rahat edemeyiz. Ve belki bir tehlikeye de maruz kalır. Almanya’ya dönmesini onun için pek münasip görüyorum. İttihat ve Terakki namına Bakû’ye birisini göndermek lazım olduğuna ben de kaniim. Fakat bu zat İttihat ve Terakki’nin şimdiye kadar tanınmış şahsiyetlerinden biri olmamalı. Şu anda Anadolu’da teşekkül etmiş olan gizli İttihatçı İttihat ve Terakki’yi teşkil eden gençlerden birisi olmalıdır. Şahsın seçimi size kalır.

“Doktor Baha’nın burada bana söylediğine göre, İttihat ve Terakki Cemiyeti ihtilaliyesi memlekette yeni bir program ve yeni bir nizamname ile gizli olarak yeniden canlandırılmış. Bunun ne programını ve ne de nizamnamesini bana göstermediğinize teessüf ettim. Bununla beraber, Cenabı Hakk müteşebbislerini maksada muvaffak etsin demekten de kendimi alamadım.”203

203 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.246.

“Talat Bey, Baha’nın Aşırıcılığından Şikâyetçi”

Türkçeyi iyi kullanan yazarlarımızdan Memduh Şevket Bey (Esendal), 1906’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girerek siyasete atıldı. 1908’de İttihat ve Terakki’nin İstanbul teftiş kurulunda görev aldı. Üretime katkısı olan toplulukların, yurt yönetiminde de payı olması gerektiğini düşünüyordu. Türk-İslam dünyasındaki meslek kuruluşları olan fütüvvet örgütünün canlandırılmasını, milletvekillerini illerin değil, eski loncaların bir devamı olarak kurulacak olan Esnaf Odaları’nın seçmesi gerektiğini savunuyordu.

Memduh Şevket Bey, Kurtuluş Savaşı’nda Anadolu’ya geçti. Bakû’de ortaelçi (1920-1924), Tahran (1925-1930) ve Kâbil’de (1932-1938) elçi olarak bulundu. Elazığ (1930-1932) ve Bilecik (1938-1950) milletvekili olarak TBMM’de bulundu. 1941-1945 arasında CHP Genel Sekreterliği görevini yaptı.

Memduh Şevket Bey, 12 Mayıs 1921’de Bakû’den Cemal Paşa’ya yazdığı mektupta Baha Bey hakkında şunları söylüyor:

“Bendeniz Talat Bey’i hayal kırıklığına uğramış ve ruhu kuvvetli bir muhalefetle aleyhtarlık ile dolmuş gördüm. Artık buralarda çalışmak imkânı olmadığından bahsediyor ve memlekete gidip orada çalışmak lüzumuna kail görünüyordu. Keza Halil Paşa’nın fazla meylinden, bilakis Baha Şakir Bey’in de aşırıcılığından şikâyet ediyordu...

“Baha Şakir Bey’i Bakû’de bulmuştum. Bendeniz Baha Bey’i çok eskiden tanırım. O da bendenizi bilirler. Bittabi oturup uzun uzadıya görüştük. Baha Bey Şark Şûrası’nda üye olarak bulunuyorlardı. Bendenize nasıl çalışmakta olduklarını ve ahvali nasıl gördüklerini nakil ve tafsil ettiler. Ancak kendilerine her zamanki gibi hissiyat hâkim olduğu ve hakikaten aşırılıktan kurtulamadığı için bendenize burada bu zihniyet ile bu tür mesaide bulunabilmelerine imkân göremedim. Fazla olarak böyle şeyler nihayet kabiliyetli arkadaş meselesi olduğunda şüphe yoktur. Sonra, esas itibariyle bu mesaiden hiç bir fayd muhtemel değil. Çok zaman geçmedi, bu neticesiz işlerde bir iflas vuku buldu. Baha Bey buradan Moskova’ya, oradan Berlin’e gitmeyi münasip gördüler. Ve ihtiyata uygun buldular. Şakir o zaman kendilerini işe devama ve sebata teşvik edebilir ve birlikte işlediği adamları yalnız bırakmamasını söyleyebilirdim. Ancak esasen neticesizliğine inandığım bu maceranın kapandığını istediğim için fikirlerine iştirak ettim. Böylece Berlin’e gittiler. Bir daha bir haberlerini alamadım.”204

204 Yalçın, age, s.324- 325.

Dr. İbrahim Tali Bey’in Günlüğünde Bahattin Şakir

Doktor İbrahim Tali (Öngören), Mustafa Kemal’in yakın çevresinde yer almış milli mücadelecilerden biri. Mustafa Kemal ile birlikte Samsun’a çıkanlardan. 1887’de Askeri Tıbbiye’ye giren İbrahim Tali, 1893’te Tabip Yüzbaşı olarak orduya katıldı. 1911’de Bingazi’de, 1912’de Balkan Savaşı’nda ve Cihan Harbi’nde çeşitli cephelerde görev yaptı.

Dr. İbrahim Tali’nin günlüğü, 1920 Kasım’ında Sovyetler ile yapılan Moskova görüşmeleri notlarıyla başlıyor ve 3 Mayıs 1924 günü Varşova Büyükelçiliği’ne atanmasıyla son buluyor. Doğu Halkları Kurultayı’na Ankara hükümetinin temsilcisi olarak katılan İbrahim Tali’nin günlüğünden, Dr. Bahattin Şakir ile oldukça yakın dost oldukları anlaşılıyor.205

205 Dr. İbrahim Tali Bey’in Günlüğü, hazırlayanlar: Erdal Aydoğan-Şaban Ortak, Arba Yayınları, Kasım 2000.

Dr. İbrahim Tali Bey’in günlüğünde, Dr. Bahattin Şakir hakkında şu notlara rastlanıyor:

“27 Kasım 1920, Berlin:

“... Cemal Azmi Bey’in apartmanını buldum. Haremiyle ve Bahaaddin Şakir Bey’in haremiyle görüştüm. Sonradan dükkânda Cemal Azmi Bey’i de gördüm. Ayakta görüştüm, fazla eşyamı otelde ayırdım ve Cemal Azmi Bey’in hanesine bıraktım.” (s.10)

İbrahim Tali Bey, Ankara hükümeti tarafından Sovyet Rusya’ya gönderilen siyasi heyete müşavir olarak katıldı ve Mart 1921’e kadar Moskova’da bulundu.

“27 Aralık 1920, Petrograd:

“... Halil Paşa, Naim Cevad Bey, Bahaeddin Şakir Bey, kurye olarak gelmiş olan Yüzbaşı Hakkı Bey ile görüştüm.” (s.22)

“28 Aralık 1920:

“Alman Temsilcisi Hilger’e gittik. Bahaeddin Şakir Bey’in vizesi için rica ettim. Olur verdi.” (s.23)

İbrahim Tali Bey’in günlüğünün 34. sayfasında “Bahaddin Şakir Bey’in Notları” başlıklı bir bölüm bulunuyor. Bu bölümde şunlar yazılı:

“1- Ermeni Propagandası:

Doğu vilayetleri ve Anadolu’daki mezalim ve faciaları yayımlayarak bir nüshası basılmak ve yayımlanmak üzere Berlin’e gönderilecek.

“2- Bolşevik Propagandası:

Erzurum, Trabzon, bilhassa İstanbul’daki propagandaya mani olmak, esnaf ve amele teşkilatı arasında karşı propaganda yapmak, Kör Ali Bey ve Halil İbrahim faydalı olur.

“3- Topçu Yüzbaşısı Kâzım:

Daha önce Alman sefir heyetiyle Afgan’a giden. Taşkent’te konsolos.

“4- Buhara’ya mühim bir adamın (Memduh Şevket Bey gibi) temsilci tayini.

“5- Sulhi’nin Talat Bey’le görüşmesi.

Muallimlere tahsisat, Bakû’dekilere, Darülmuallimin Müdürü Muzaffer Bey görülecek. Muzaffer Bey’in ikametgâhı: Wrandafski ul: 19

“Kendisine hariçte resmi bir vazife.

Şair Âkif Bey’in ifşaatı üzerine Bakû’de tutuklamalar olmuş, Süleyman Sami namında bir komüniste ifşaatı neticesi. Kızıl Türk Alayı’nın başındaki Mehmet Emin ve Süleyman Sami, emin adamlarmış (gizli).

“Kars Milli Komitesi üyelerinden İsfendiyar Bey ‘Nahcıvanlı’ görüşülecek. Bu komiteyi Nerimanof; Rus Federasyonuna dahil olmak üzerine şûra teşkiline göndermiş. Bu adam, Bahaeddin Şakir Bey’e malumat vermiş ve gitmesi münasip görülmüş.” (s.34)

“3 Ocak 1921, Moskova:

“Burada mark fiyatı pek yüksek. 1 000 mark 500 bin lira ediyor. Bazı öte beri almak için Hilger’den Bahaeddin Şakir Bey’le müştereken 4 bin mark aldım. Karşılığında yüz lira verdim. Berlin’de tarif ettiğim adrese verilerek 100 lira geri alınacak. Kamanef yarın bir’de görüşecek.”

Sultan Galiyev’le Görüşme

İbrahim Tali Bey’in günlüğünün 9 Ocak 1921 tarihli sayfasında önemli bir görüşme şöyle kaydedilmiş:

“Akşam Mübin Efendi’ye çaya davetliydik. Bahaeddin Şakir Bey’le gittik. Sultan Galiyev geldi. Samimi görüştük. Mühim beyanatta bulundu. Lenin’in nutkundan bahsetti. Ermenistan’ı ve Bakû’yü zapt edecek iken Türkler Sovyet Ermenistan’ını bize takdim etmiş vs.”

İbrahim Tali Bey, Mayıs 1921’de Ankara’da Milli Savunma Bakanlığı Sağlık Dairesi Başkanlığı’na getirilir. Ekim 1921’de Batum Şehbenderliği’ne atanana kadar bu görevde kalır. 5 Ekim günü günlüğüne şu notu düşmüş:

“Ablamdan 19 Eylül tarihli bir mektup aldım. Berlin’de Şarite’de kendisine baktırmış, kalp rahatsızlığı olduğunu söylemişler. Canım sıkıldı. Bahaeddin Şakir Bey 4 bin mark bırakmış, teaccüp etti.” (s.80)

Baha Bey Doğu Halkları Kurultayı’nda

Birinci Doğu Halkları Kurultayı’nın toplanması, Üçüncü Enternasyonal’in İkinci Kongresi’nde kararlaştırıldı. 1-8 Eylül 1920’de Bakû’de toplanan Kurultay, Ekim Devrimi sonrasında devrim odağının Doğu’ya, Ezilen Dünya’ya kaydığının ve bu anlayış doğrultusunda harekete geçildiğinin kanıtıdır.

Kurultaya çeşitli ülkelerden komünist parti üyeleri ya da komünist olmayan 1 891 delege katıldı. Türkler 235 delegeyle en kalabalık gruptu. Sayının bu kadar kalabalık oluşunun nedeni, muhtemelen Türkistan ve Azerilerin de dahil edilmiş olmasıdır. Ankara hükümetinin resmî delegelerinin yanı sıra, TKP ve İttihat ve Terakki temsilcileri de kurultaya katıldılar. Mete Tunçay’a göre adları saptanabilen Türkiyeliler şunlardır:

Ali Kemal, Mühendis Azmi (Aziz), Salih Zeki, Süleyman Nuri, Şevket Süreyya (Aydemir), Azmi Bey (İT’nin eski İstanbul Polis Müdürü), Nüzhet Sabit, Mülazımısani Asım, Mesut (Çankaya), Hafız Mehmet, Yüzbaşı İsmail, Süleyman Sami, Ahmet Cevat (Emre), İsmail Hakkı, Naciye Hanım, İbrahim Tali (Öngören), Dr. Bahattin Şakir, Kaymakam Arif, Cevat (Dursunoğlu), Şükrü, Abdülhalim, Mustafa Suphi, Ethem Nejat, Mehmet Emin, Tahsin, Enver Paşa, Baha Sait, Öğretmen Asım, Dr. Salim (Cimilli), Ömer (Olgun).206

206 Birinci Doğu Halkları Kurultayı, Bakû 1920 (Belgeler), Kaynak Yayınları, İstanbul, Şubat 1999.

Kurultay, yakın tarihimiz içinde önemli bir yere sahiptir. Kurtuluş Savaşımız, kurultayın en önemli tartışma konuları arasındadır. Kurultayın stenoyla tutulmuş tutanakları, emperyalizme karşı mücadelenin iki temel kuvveti, sosyalist hareket ile ulusal kurtuluş hareketleri arasındaki stratejik işbirliğini saptamaktadır. Kurultay, Ankara hükümeti tarafından yürütülen kurtuluş mücadelesini destekleme kararı almıştır.

Ali Fuat Cebesoy, hatıralarında, Ankara hükümetinin Türkiye’den giden resmî delegelere verdiği talimattan şöyle söz etmektedir:

“Kurultaya iştirak eden delegelerimize şu talimat verilmişti:

“İdari inkılap yaptık. Toplumsal inkılap da âdet ve dinimiz itibariyle müsaittir. Ancak henüz vakti değildir. Çünkü emperyalist Avrupalılarla ve İstanbul hükümeti ile harp halindeyiz. Aşağıdan yukarıya gelebilecek bir inkılap dağılmamıza sebep olur. Delegelerimiz müzakereleri dinlemeli ve bize haber vermelidir.

“Kurultayda Anadolu’nun hakiki inkılapçı olduğunu ve inkılap ruhundan başka bir şey tanımadığını bilfiil göstermek, kurultaya iştirak edecek olan Avrupalı delegelerin bu hususta itimat ve emniyetlerini kazanmak ve yardımlarından memleketimiz için azami istifadeyi temin etmek, memleketimizin idare tarzı ve siyaseti hakkında en iyi usul ve şeklin ne olabileceğini onlara anlatmak.

“Delegelerimiz Türkiye hakkında her ne şekil ve mahiyette olursa olsun bir hüküm vermeye ve karar almaya salahiyettar değillerdir.”207

207 Ali Fuat Cebesoy, Moskova Hatıraları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1982, s.19.

Emperyalist Savaş Değil Vatan Savunması

2 Eylül 1920 günü kurultayın ikinci oturumunda Bahattin Şakir bir konuşma yapar. Konuşması, Türkiye’nin Cihan Harbi’ne emperyalist amaçlarla katıldığını ileri süren konuşmacılara bir yanıt niteliğindedir. Konuşmanın tam metni elimizde bulunmamaktadır. Kurultayda bir çevirmen, “Bahattin Şakir208 Yoldaş’ın söylevini” özetle çevirmiş, tutanakta bu özet şöyle yer almıştır:

208 Birinci Doğu Halkları Kurultayı adlı kitapta, bu konuşmayı yapan kişinin adı “Vagardin Şakir” olarak geçmektedir. Türk heyetinde böyle bir isimde kimse yoktur. Muhtemelen bu yanlışlık, eski Türkçe yazılı ismin tutanaklarda Rusçaya çevrilmesi sırasında iki dil arasındaki telaffuz farkından olmuştur.

“Avrupa savaşı patlak verdiğinde, Türkiye o savaşa emperyalist bir amaçla değil, ama kendi savunmasını sağlayabilmek için zorunlu olarak katıldı. Onun için tek bir çıkış yolu vardı; başka bir seçim yapamazdı: Ya özgürlüğünü savunacak veya Alman ya da İngiliz militarizminin boyunduruğu altına girecekti. Türkler savaşa girmeden önce uzun süre çekingen davrandılar. Eğer Türkiye katılmamaya inat etseydi, taraflardan hangisi yenerse yensin Türk özgürlüğüne elveda demekten başka şey kalmıyordu. Türkiye asla emperyalist bir politika izlemedi ve hiçbir zaman küçük ülkeleri yutma amacı gütmedi.

“Bizim Türk subaylarımız, Rus subayları veya Avrupa subaylarıyla aynı kategoriye girmezler. Onlar aynı zihniyetle yetiştirilmemiştir. Türkiye’nin önceden bir plan hazırladığına ve Almanya’yla bu planın pazarlığını yaptığına inanmak yanlış olacaktır.

“Bizdeki, Anadolu’daki toprak meselesinin de kendine özgü çizgileri vardır. Bu bizde basit bir sorundur. Büyük toprak sahipleri ve büyük toprak mülkleri yoktur. Türkiye, genel bir deyişle güçlü bir burjuvaziye sahip değildir; bu nedenle ne Türk hükümeti ne de Türk halkı dışarıda hiçbir zaman emperyalist siyasetler izlememiştir. Bütün siyasetleri şu sözcüklerle özetlenebilir: ‘Bana dokunmayan yılan bin yaşasın.’

“Yoldaşlar, size bunu bir olguyla kanıtlayacağım. Savaş sırasında Alman koalisyonu savaştan galip çıkmanın hesaplarını yaparken, Türk halkı ve Türk hükümeti tampon devletler yaratmaktan başka bir şey düşünmüyordu. Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan; Türkiye’nin emperyalist bir siyaset güttüğünü savlıyorsa bu tasarı nasıl açıklanabilir? Hayır, Türkiye’nin yabancı toprakları kendisine bağlamak doğrultusunda hiçbir niyeti yoktu ve emperyalist siyaset yapmıyordu. Şakir Yoldaş’ın söylevinin özeti budur.”209

209 Birinci Doğu Halkları Kurultayı, s.70-71.

Propaganda ve Eylem Konseyi Üyesi Bahattin Şakir

7 Eylül 1920 günü kurultayın yedinci ve son oturumu, kurultayın da başkanı olan Zinovyev’in başkanlığında toplanır. Oturum açılmadan önce orkestra “Enternasyonal”i çalar. Zinovyev’e göre kurultayın en önemli sorunlarından biri ve hatta belki de en önemlisi, Doğu Halkları Kurultayı’nın sürekli bir yürütme organının yaratılmasıdır. Bu nedenle kurultaya, Doğu halklarının propaganda ve eylemini yürütecek sürekli bir konseyin oluşturulması önerilir. “Doğu Halkları Birinci Kurultayı Komünist Enternasyonal Yürütme Kurulu”nun yanında bir de “Doğu Halkları Propaganda ve Eylem Konseyi” adı altında Doğu halklarının sürekli birliğini sağlayacak bir organın yaratılmasına karar verilir. 48 üyeden oluşacak olan konsey, tüm Doğu’da propagandayı örgütleyecek ve üç dilde Doğu Halkları başlıklı bir dergi çıkaracak, düzenli olarak broşürler, kitapçıklar ve tek sayfalık bildiriler yayımlayacaktır. Doğu kurtuluş hareketleri arasında bağlantı kuracak ve onları destekleyecek, Doğu emekçileri için bir toplumsal bilimler üniversitesi kuracaktır.

Konsey, ikinci bir kurultay toplanana kadar merkez olarak Bakû’yü seçmiştir. Her üç ayda bir Propaganda ve Eylem Konseyi güncel sorunların çözümü için tüm üyeleriyle toplanacaktır. Konseyce seçilecek bir başkanlık kurulu, oturumlar arasındaki üç aylık süre içinde Konsey’in tüm çalışmalarını yönetecektir. Konsey, Taşkent’te ve diğer gerekli gördüğü yerlerde birer seksiyon örgütleyecektir.

“Konseyin tüm çalışmalarının denetlenmesi ve yönlendirilmesi Komünist Enternasyonal Yürütme Kurulu’na aittir. Başkanlık Kurulu’nu oluşturan yedi delegeden ikisi Komünist Enternasyonal Yürütme Kurulu’nca verilmiş veto hakkına sahip olacaklardır.”210

210 Birinci Doğu Halkları Kurultayı, s.172.

Kurultayda önce Propaganda ve Eylem Konseyi’nin kurulması önerisi oylanır, kabul edilir. Daha sonra konsey üyelerinin listesi hazırlanır. Ostrovski, önce “komünist fraksiyon”un ve daha sonra da “partisizler”in listelerini okur. “Partisizler” listesinin başında “Baha Şakir, Türkiye” yazılıdır. Listenin tümü oylanır ve “Yaşasın Doğu’nun Propaganda ve Eylem Konseyi” sloganı atılarak, alkışlarla ve hep bir ağızdan çeşitli dillerde “Enternasyonal Marşı” söylenerek kabul edilir.

Hüseyin Cahit Yalçın’ın Kaleminden Bahattin Şakir

“Onun ismini çok işitmiştim. Hürriyet için mücadele eden gençler arasında seçkin bir mevkii vardı. Öteden beri sönmez bir hürriyet ve bağımsızlık ocağı olan Tıbbiye Mektebi’nin en ateşli ihtilalcilerinden sayılıyordu. Kendisini ilk defa nerede ve nasıl gördüğümü hatırlamıyorum. Herhalde, Meşrutiyet’in ilk telaşlı ve heyecanlı zamanlarında olacaktı.

“Pek sempatik, güzel bir adamdı. İsminin etrafındaki menkıbeler onu bütün bütün sevimli gösteriyordu.

“Bahattin Şakir, mihnet, mahrumiyet ve dert içinde ‘su verilmiş’ bir çelik gibi, geçirdiği maceralardan yekpare sert bir kütle haline gelmişti. O, bütün hayatı ve politika meselelerini keskin ve kati bir mantıkla hallediyordu. Siyah olmayan şey beyazdı; iyi olmayan adam fena idi vb. İnce farklar, soluk renkler, onun gözlerinde mevcut sayılamazdı.

“Realiteden, dünyadan uzak yaşıyor denilebilirdi. İçinde hayatın zembereğini ve gayesini teşkil eden bir hürriyet ideali vardı. Bu onun için bir akide haline gelmişti. O, ideali ve akidesi içine gömülmüş, somut dünyadan çekilmiş, soyut ve mutlak içinde kendine bir âlem yapmıştı.

“Onunla tanıştıkça zihnimdeki ‘jacobin’ kavramına maddi bir sima verebiliyordum. Büyük Fransız İhtilali’nin bazı dürüst simalarını, eğilmez başlarını düşündükçe onların hüviyetini Bahattin Şakir’e yapıştırıyordum.

“Bahattin Şakir, İttihat ve Terakki’nin meclis ve merkezlerindeki toplantılarda daima en radikal tedbirlerin en ateşli taraftarı idi. O, uzlaşmak için fikir ve kanaat fedakârlığını zihnine sığdıramıyordu. Onun nazarında dünya yoktu, karşıdakiler yoktu, zorluk yoktu, yalnız bir ideal ve akide vardı. Ve buna doğru, hiçbir şey düşünmeden, keskin ve kati adımlarla yürümek vardı.

“Bunun içindir ki, arkadaşlarıyla müzakerede hemen daima azınlıkta kalıyordu. Fakat Bahattin Şakir için darılmak, ümitsizliğe düşmek ve ayrılmak, hiçbir manası olmayan kelimelerdi. O, arkadaşları arasında bile devam eden mücadelesinde şahsi hiçbir menfaat beklemiyordu, hiçbir makamda gözü yoktu. Bütün emellerini, mevki hırslarını yalnız fikrin ve idealin galebesi üzerinde toplamıştı. Bu, büyük bir kuvvettir, fakat ya bu fikri ve ideali seçmekte bir yanlışlık olmuşsa, bu kadar hararetli, samimi ve feragatli bir savunucu ne büyük bir tehlike olabilirdi?

“Mebus seçimleri yapılıyordu. Mücadele vardı. Talat Paşa, İzmir valisi bulunan Nâzım Paşa’ya seçimlerde İttihat ve Terakki mebuslarının muvaffakiyetine iyi bir tarzda hizmet ederse âyan üyeliği vaat etmişti.

“Âyan meclisinde bir İttihat ve Terakki çoğunluğunu temin için yeniden bazı üye tayini görüşülüyordu. Talat Paşa yeni adaylar arasına, vaadini hatırlayarak Nâzım Paşa’nın ismini de ilave etmişti. Fırka meclisinin toplantısında bu aday listesi okunurken Bahattin Şakir, Nâzım Paşa’nın ismini işitince bir yanardağ gibi birdenbire coştu. Eski zamanlara gitmeye hacet görmeden, 31 Mart hadisesindeki Şam vakalarını hatırlattı ve itirazlarını birer birer saydı. O hiçbir şeyi unutmaz ve affetmezdi. Bir insan için zaaf dakikaları olabileceğini zihnine sığdıramazdı. Bahattin Şakir’in itirazları çoğunluk kazandı ve Talat Paşa vaadini tutamadı.

“Harp içinde, Bükreş’in zaptı münasebetiyle, Enver Paşa ile birlikte Romanya’ya gittiğim zaman Bahattin Şakir de heyete refakat ediyordu. Onu hususi hayatta ilk defa yakından görüyordum. Fırka ve memleket işlerinde haşin ve sert hüviyeti ile insanı adeta ürküten bu ihtilalci, hususi hayatında ne yumuşak, ince ve uysal bir arkadaştı.

“Harp, onun hayatında fikri ve hissi kabiliyetlerine uygun bir faaliyet devresi yarattı. O, zaten tabii hayatı bile bir harp kanunu ve zihniyeti ile karşılıyordu. Harbin son seneleri idi. Rusya’da Çarlık yıkılmış, Kerenski hükümeti işbaşına gelmişti. Bizim müttefikler arasında büyük bir gevşeme göze çarpıyordu. Avusturya’da grevlere ve açlığın sevk ettiği yağmalara şahit olmuştum. Ruslarla yalnız bir barış yaparak Doğu Cephesinden orduyu kurtarmak ve Karadeniz yolunu açmak lüzumu hakkında Viyana’dan Talat Paşa’ya yazdığım mektup İstanbul’da müzakere edilirken Bahattin Şakir ruhundan kopan bir isyan kasırgasıyla haykırmıştı: ‘Cahit böyle bir şeyi nasıl aklına getirebilir?’ Bu söz samimiyetine emin olmadığı bir adamdan çıksa idi mutlaka hıyanetine ve bozgunculuğuna hükmederdi. Fakat teklif benden geldiği için sadece üzülmekle kalmıştı...”211

211 Hüseyin Cahit Yalçın, Tanıdıklarım, s.81.

Talat Paşa’nın Ölümü

Ermeni terörünün ilk kurbanı Talat Paşa oldu. Talat Paşa, 15 Mart 1921’de Berlin’de öldürüldü. Katil, Türk tarafının tanıklarının dinlenmesine bile gerek görülmeden beraat ettirildi. Kemikleri 1943’te yurda getirilerek İstanbul’da Hürriyeti Ebediye tepesine gömüldü.

Talat Paşa’nın öldürülmesini Ankara nasıl karşıladı ve nasıl yorumladı? Buna ilişkin resmî bir belge yok. Ama Ankara hükümetinin resmî organı sayılan Hâkimiyeti Milliye’nin haberi verişinden ve yorumundan bunu çıkarabiliyoruz. 20 Mart 1921 tarihli gazetenin yorumu şöyle:

“…Bu cinayetin sebebini her şeyden evvel, İngiliz suikastlarında aramak zaruridir. İngilizlerin, askerle ve politikayla başa çıkamadıkları Türkiye’ye bugün ölçeği geniş bir suikast tertibatı hazırladıkları anlaşılıyor… Bu iğrenç cinayet İngiliz hıyanetinin beşeriyetin yüzünü kızartacak ne çirkin bir raddeye ilerlediğini bir kere daha gösterir. İngilizler, iğrenç politikalarıyla harp zorbalıklarına şimdi bir de Türk ricalini saklıca arkadan vurmak fenalığını ilave ettiler… Vefatı cidden esef vericidir. Cenabı Hakk yüce rahmetine mazhar eylesin.”

Görüldüğü gibi Ankara, katilin Ermeni oluşuna karşın hedef olarak İngiliz emperyalizmini göstermiştir. Bu tespit doğrudur. İttihat ve Terakki’nin liderlerine karşı İtalya’da, Rusya’da ve Almanya’da işlenen cinayetlerde Ermeni militanlar bir maşa olarak kullanılmıştır. Kullanan, İngiliz emperyalizmidir.

Nasıl Öldürüldü?

Dr. Nâzım, Cavit Bey’e yazdığı tarihsiz (muhtemelen 21 Mart 1921) bir mektupta, Talat Paşa’nın katledilişini şöyle anlatıyor:

“Katil son zamanlarda Talat’ın evinin tam karşısına tesadüf eden evde bir oda tutmuş, her gün panjurlarını indirdiği pencerenin arkasından Talat’ı gözetim altına alıyormuş. Martın on beşine tesadüf eden Salı günü saat on bir raddelerinde Talat, evden yalnız çıkmış, eldiven satın almak üzere yola koyulmuş. Haronberg Sokağı’nın 27 numaralı hususi konağının parmaklıkları önüne geldiği zaman arkasından gelen katil büyük hacimde parabellum revolveriyle hemen üç dört parmak mesafeden ve arkadan kafatasına bir kurşun sıkmış. Talat derhal ruhunu teslim etmiş ve taşlar üzerine yüzükoyun düşmüş. Katil, revolveri yere atıp kaçmaya başlamış. Lakin o sırada vakayı görenler tarafından yakalanmış. Kafası yarıldıktan sonra polise teslim edilmiş. On biri çeyrek geçe eski Muhafaza Müdürü Salim Bey bana geldi. Haronberg sokağında birisinin ya intihar ettiği veyahut öldürüldüğünü anlattı. Salim Bey vakaya iki üç yüz metre uzaktan şahit olmuş. Fakat merak edip de yere düşeni incelememiş. Yalnız üzerindeki palto ile kunduralarının rengi hatırında kalmış. Bu rivayet bende hiçbir şüphe uyandırmadı. Beş altı dakika sonra Rüsuhi Bey geldi. Paşa’nın bana gelip gelmeyeceğini sordum. Bir çeyrek evvel evden çıktı. Çarşıya doğru gitti. Dönüşünde buraya uğrayacak dedi. Salim Bey paltosunun rengi ile kunduraları hakkında izahat istedi. Rüsuhi Bey’in cevapları bizi endişeye düşürdü. Hemen kalkıp vaka mahalline gittik. Cesedin üzerindeki örtüyü kaldırınca biz de beynimizden vurulduk. Muhafız bulunan polislere merhumun hüviyetini bildirdik. Ve oradan çekildik. Müddeiumumi tarafından ilk soruşturması yapılmak üzere ceset saat bire kadar bulunduğu yerde bırakıldı. Saat birde bir araba ile morga naklolundu. Cenaze merasimi yapılmak için Cumartesi sabahı cenaze nakledildi.

“Cumartesi günü on bir buçukta evde namazı kılındıktan sonra geçici olarak seçilen bir mahalle nakledildi. Davetnameler, eşi ve Şark Kulübü namına gönderildi. Cenazede ümidimizin üzerinde kalabalık vardı. Bu kalabalığın en mühimmini Talat’ın Türkiye’de tanıdığı resmi Almanlar teşkil ediyordu. Ondan sonra Doğu milletleri geliyordu. Reisicumhur, başvekil, hariciye ve adliye nazırları ve diğer hükümet erkânı, taziye için özel memurlar gönderdiler.

“İmparatorun başmabeyncisi de cenazede hazır bulunmuştur.

“İsviçre sefiri, İtalya sefiri de buna iştirak etti. Külmann, Bernsdorf ve daha birçok zevat huzurda olanlar arasında bulunuyordu. İsviçre sefiri şifahen cenaze merasiminin sefarethanede olması emrini vermiş ve lakin bazı resmi Türk memurları korkmuşlar, Talat’ın idama mahkûmiyetini öne sürerek buna mani olmuşlardır.

“Münasip vaktinde İstanbul’a nakledilmek üzere ceset tahnitten sonra mahfaza içinde bırakılan mahalde birçok nutuklar söylenmiştir. Türkler namına Baha, Araplar namına Şekip Aslan ve Kudüslü Şeyh Abdülkadir, Acemler namına iki hatip, Azerbaycanlılar namına İdris, Mısırlılar namına iki genç, Almanlar namına Mösyö Günther ile Doktor Jack pek hararetli nutuklar söylemişlerdir. Hazır bulunanlar bu nutukları tam iki saat ayakta dinlemiştir.

“Doğu milletlerinin nutuklarının özeti: Bu cinayet şahsi yahut milli intikamın mahsulü değil, İslam milletleri hakkında takip olunan emperyalist siyasetin bir neticesidir. Biz bunun intikamını alacağız. Fakat caniler gibi masum kanı akıtmakla değil, esaret zincirlerini kırarak geleceğimizi kazanmakla alacağız. Talat’ın mukaddes ruhu bu gaye için en büyük vazifesini oynayacaktır...”212

212 Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, s.105-107.

Doktor Nâzım, “Rüstem” takma adlı mektubunda, “Arkadaşları namına söz söyleyen Baha, yalnız merhumun tabiatından bahsetmekle yetindi” demektedir.

Bir Örgüt Ustası

Talat Paşa, Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldıktan sonra Almanya’ya yerleşti. Berlin’de Charlotenburg’da, Hardenberg Strasse’de bir evde kalıyor, sade bir hayat sürüyordu. Çevresinde Almanya’da bulunan İttihatçılardan oluşan bir grup bulunuyordu. Doktor Bahattin Şakir Bey ve Doktor Nâzım Bey ile sık sık buluşuyor, ülke sorunlarından uzak kalmıyordu. Talat Paşa’nın bu dönemde Mustafa Kemal ile yazıştığı, ondan gelecek izinle Anadolu’ya geçmeyi düşündüğü biliniyor.

Talat Paşa, “Ben isyancı olarak doğdum” diyor ve kendisini “inkılapçı” olarak tanımlıyordu.

1908 Devrimi’nden sonra Edirne mebusu olarak Osmanlı Meclisi Mebusanı’na katılan Talat Paşa, cemiyetin ve partinin en önemli liderlerinden biri olarak örgüte tamamen hâkim oldu. Talat Paşa’nın en önemli özelliği “bir örgüt ustası” olmasıydı. İttihat ve Terakki’nin özellikle sivil kesimdeki örgütlenmesi onun eseridir. Osmanlı İmparatorluğu’nda yalnızca padişaha değil geniş bir kitle desteği olan bir örgüte dayanan ilk ve tek sadrazam Talat Paşa’dır.

“Doğu meselesi, gösterildiği gibi bir insanlık ve Hıristiyanlık meselesi değil, tersine bir nefret ve çıkar sorunudur. Türk devletinin içişlerine yapılan müdahaleler hep buna dayanmaktadır... Antlaşmalarda adı geçen yeni düzenlemeler, nitelik yönünden birer müdahaleden başka bir şey değildir. Bir devletin yönetiminde gelişme ve yenileşme, onun siyasi ve iktisadi bağımsızlığına bağlıdır.”

Talat Paşa, anılarını neden yazdığını anlatırken böyle söylüyor.

Talat Paşa’nın anıları, 1908 Jön Türk Devrimi ile başlar. İstanbul’un işgali yıllarında, İngilizlerin baskısıyla İttihat ve Terakki Partisi yöneticilerine karşı Divanı Harbi Örfi mahkemesinde açılan davalara verilen yanıtla biter.213

213 Talat Paşa, Talat Paşa’nın Anıları, hazırlayan: Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Şubat 2000.

Talat Paşa anılarında, Hınçak ve Taşnak örgütlerinin faaliyetlerine ilişkin önemli belgeler sunduktan sonra şöyle der:

“Ermenilerin bu isteklerini haklı gösterecek tarihi hiçbir hakları yoktur. Osmanlılar doğu illerini Ermenilerden almadılar. Ermeniler ise Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşundan bugüne kadar sınırlarının güvenliği ve bağımsızlık konusunda hiçbir çaba harcamadılar... Vatanın bütün yararlı şeylerini paylaşan bu halk, onun kaderlerine ve yüklerine asla katılmıyordu. Ülkenin mutluluğundan da, ıstıraplarından da çıkar sağlıyorlardı; vatan için hiçbir savaşa katılmadılar ve bu uğurda bir damla kan dökmediler.”

Bahattin Şakir Öldürülüyor

Talat Paşa’nın katledilmesinden dokuz ay sonra Sait Halim Paşa (6 Aralık 1921) Roma’da, 17 Nisan 1922 günü de Dr. Bahattin Şakir ile Cemal Azmi Beyler Berlin’de öldürüldü. Bundan birkaç ay sonra da Cemal Paşa (22 Temmuz 1922), Tiflis’te şehit edildi. İttihatçı liderleri vuran tetikçiler Ermenidir, fakat Kemalist basın olayların arkasında İngiliz emperyalizminin olduğuna dikkat çeker.

Dr. Bahattin Şakir ve Cemal Azmi Beyler Berlin’de Charlettenburg’da Ohland Sokağı’nda gece yarısı vuruldular. Olay, İstanbul gazetelerinde geniş biçimde yer aldı. Alman hükümeti katili ya da katilleri bulana 50 bin mark ödül verileceğini duvar ilanlarıyla duyurdu. “Sosyalist” gazeteler Ermenileri savundu. İki İttihatçının naaşları 24 Nisan 1922 günü büyük bir cenaze töreni ile Hayzethayde Mezarlığı’na defnedildi. Tabutları Türk bayrağı ile örtüldü.

Katili Anlatıyor

Arşavir Şıracıyan, Taşnak Partisi’nin bir numaralı tetikçisidir. İttihat ve Terakki hükümetinin sadrazamı Sait Halim Paşa’yı Roma’da, Dr. Bahattin Şakir ve eski Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey’i Berlin’de katleden kişidir. Ölümünden sonra ailesi tarafından yayımlanan hatıralarında, işlediği cinayetleri soğukkanlılıkla anlatır. Şıracıyan’ın anılarında cinayet ânı şöyle anlatılır:

“Azmi’nin apartmanının başladığı yer olan Uhlandstrasse’nin köşesine ulaşmıştım. Türkler benden önce gelmişlerdi ve şu anda kapının önünde konuşuyorlardı. Hızlı bir şekilde durumu değerlendirdim: Alman koruma görevlisi grubu arkasında bırakmış, yaklaşık otuz metre ilerde duruyordu. Benim bulunduğum tarafa sırtını dönmüş vaziyette etrafına bakınmaktaydı.

“Savage marka bir Amerikan tabancası olan revolverimi çekerek Türklerin üzerine atıldım. Grubun dışında beklemekte olan Talat’ın dul karısı214 geldiğimi gördü ve üzerime atladı. Kadın olduğuna bakmaksızın sol elimle kendisine bir darbe indirdim. Bir çığlık atarak yere düştü. Cemal Azmi, o esnada bana doğru dönmüştü. Çok yakınımda duruyordu. Silahımın namlusunu hafifçe sol tarafa doğru çevirerek sol gözünün altına nişan aldım ve tetiği çektim. Yere yığılıverdi. O esnada elini cebine sokmakta olan Doktor Bahaeddin Şakir’e doğru hızla yöneldim. Tabancamın namlusunu gördüğü zaman ‘Ah, ah, ah’ diye haykırdı. Alnına nişan alarak, ‘Ah, tabii’ diye bağırdım. Kurşun hedefine ulaşmayarak sol yanağına isabet etti. Hâlâ ayakta duruyordu. Bu arada Aram yetişti, elindeki Mauser’i Bahaeddin Şakir’in alnına doğrultarak tetiği çekti. Yerde yatmakta olan katil arkadaşının cesedinin üzerine düştüğünü gördüm. Cesetler haç şeklinde korkunç bir manzara oluşturmuştu. Binlerce Ermeni çocuğunun birbirine bağlanarak Karadeniz’e atılmasını emreden Trabzon Canavarı Cemal Azmi ile aslen Doktor ve Tıp Fakültesi’nde Profesör olan ve muazzam bilgisini kitlesel imha hareketini uygulamaya koymak için kullanan önde gelen İttihatçılardan Bahaeddin Şakir; sonunda her ikisi de cehennemin yolunu tutmuştu.

214 Hayriye Hanımefendi.

“Kadınlar kendilerini yere atmışlardı. O sırada Resuhi Bey harekete geçmişti. Cebindeki tabancayı dışarı çıkarmaya çalışıyordu. Boştaki eliyle diğer elimi yakaladı. Güçlü kuvvetli biri olmadığı için kendisini yere doğru ittim, bu esnada başımın üzerinde müthiş bir patlama işittim. Aram, bizim tarafa doğru iki kurşun sıkmıştı. Kurşunlar neredeyse burnumuzun dibinden geçti ve Resuhi Bey’le birlikte yere kapaklandık. Onun altında kalmıştım, ama bereket versin ki, kendisi de bu arada bayılmıştı. Silahım elimden kaymış bir sokak lambasının altında parıldamaktaydı. Ağzıma kan tadı geldiğini hissettim.”215

215 Arşavir Şıracıyan, Bir Ermeni Teröristin İtirafları, Kastaş Yayınları, İstanbul 1997.

Evine de Sahip Çıktılar

Dr. Bahattin Şakir’in ölüm haberi, hocalık yaptığı Darülfunun Tıp Fakültesi’nin dergisinde şöyle verildi:

“Fakülte eski tıbbı kanuni müderrisi Bahaeddin Şakir Bey’in Berlin’de vuku bulan şehadeti, memleketimiz tıp âleminde pek ziyade üzüntüye sebep olmuştur...

“... Şehadetiyle terk eylediği büyüğü 10 yaşında iki oğlu ile haremine taziyet arz ederken, kaybından doğan genel üzüntüye iştirak eylediğimizi beyan ederiz.”216

216 Darülfunun Tıp Fakültesi Mecmuası, 1922, c.4, sayı 3, s.211.

Öğrencisi Ali Rıza Altogan, Bahattin Şakir’i şöyle anlatıyor:

“Tıbbı kanuni hocası olan Dr. Bahaeddin Şakir, yakışıklı, vakur bir hocadır. Çok muntazam ders anlatır, pratik kısımda da hemen çoğunlukla dersi vaka üzerinde otopsi yaparak gösterirdi, bir taraftan da fırka işleri, yani siyasetle meşgul idi.”

Öğrencisi Süheyl Ünver, hocası Bahattin Şakir’i şöyle anlatıyor:

“Fevkalade düzgün giyinir, iyi konuşur, tatbiki ders verirdi.”217

217 “İÜ İstanbul Tıp Fakültesi, Üniversite Hocaları Arşivi, Dr. Bahaeddin Şakir Dosyası”, aktaran: Prof. Dr. Arslan Terzioğlu.

Olaydan sonra TBMM, Atatürk’ün talimatıyla eşi Cenan Hanım’a şehit maaşı bağladı. Çocuklarını Galatasaray Lisesi’nde devlet okuttu. Ayrıca Nişantaşı Osmanbey’de dört katlı bir ev Cenan Hanım’a verildi. Soyadı Kanunu çıkınca Cenan Hanımefendi’ye “Erk” soyadını bizzat Atatürk verdi. Talat Paşa’nın dul eşi Hayriye Hanımefendi’ye de Atatürk sahip çıktı. Ona da bir ev verildi, şehit maaşı bağlandı.

“Cenan Hanımefendi bu dört katlı binayı kiraya vererek, doğumları ünlü hocalardan Dr. Besim Ömer Paşa tarafından yapılan oğulları Alp ve Celasin’i büyütmeye çalıştı. Bu binanın ilk kiracısı Alman Demiryolu Şirketi’nin şefi oldu. Daha önce Konak Sinaması arkasında Sovyet Apartmanı’nda oturan Cenan Hanım sonradan kendi evinin üst katında oturdu, alt katları PTT’ye kiraya verildi. 1937’de Cenan Hanımefendi’nin ölümünden sonra çocukları bu evi, Emniyet Sandığı’na olan bir ipotekten dolayı satmak zorunda kaldılar. Bu bina halen Osmanbey’de Ermeni okulu olarak kullanılmaktadır.”218

218 Prof. Dr. Arslan Terzioğlu, adı geçen bildiri.

Şehit Ailelerine Cumhuriyet Yönetimi Sahip Çıkıyor

Emperyalizmin tetikçiliğini yapan Ermeni teröristleri tarafından şehit edilen İttihatçılar ve Nemrut Mustafa Divanı tarafından tehcir nedeniyle idama mahkûm edilenlerin yakınlarına Cumhuriyet yönetimi 1926 yılında bir yasayla elini uzattı.

Bu kanun 27 Haziran 1926 tarih ve 405 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Başlığı “Ermeni Suikast Komiteleri Tarafından Şehit Edilen veya Bu Uğurda Suveri Muhtelife ile Duçarı Gadrolan Ricalin Ailelerine Verilecek Emlak ve Arazi Hakkında Kanun” olan 882 numaralı kanundu.

Kanun teklifi 29 Mayıs 1926 tarihinde Meclis’e geldi ve tartışmaya açıldı. Kanun, “Denizli Mebusu Haydar Rüştü Bey ve arkadaşlarının” teklifidir. Birçok milletvekili teklife imza atarak destek verdi.

Kanun olarak sunulan teklifin birinci maddesinde “Ermeniler tarafından siyasi maksatlarla şehit edilen Türk siyasi reislerinin eş yahut çocuklarına Ermeni mallarından ve terk edilmiş emlakinden bir mesken mülk olarak verilir” denmektedir.

İkinci madde ise, “işbu meskenin kıymet ve mahiyeti, şehit edilen zevatın en müreffeh zamanındaki hal ve şanı nazarı itibara alınarak” takdir olunacağını öngörmektedir.

İnönü hükümeti tarafından desteklenen teklifin gerekçesi şöyle açıklanıyordu: “Memleketimizin daima geleceğinin selametini ve milletimizin ilerlemesini ve yükselmesini ve saadetini emel ve hareket düsturu kabul etmiş olmalarından dolayı suikasta maruz kalarak şehit edilen memleket erkân ve ricalinin milletin emin eline bırakılmış yetim ve dullarının çoğu ahvalde fakru zarurete düştükleri görülmektedir. Büyük mefkûreler arkasında nihayet hayatlarını feda eden yüce zevatın aile ve evlatlarının tevhidi âlâmı için onları mükâfatlandırmak, emsalini cesaretlendirir ve milletin şükran hissini gösterir ve teyit eder. İşte bu mütalaa ile ekli kanun tasarısı kaleme alınmıştır.”

Bu kanun teklifinden faydalananlarla ilgili olarak “Şehit Edilen Rical ve Efradı Ailesi” başlığıyla bir liste sunulmuştur.

Şunu da belirtmek gerekir; İttihat ve Terakki Cemiyeti uğruna can verenlerin ailelerine yardım eli uzatılması da bir İttihatçı geleneğidir. Cemiyetin nizamnamesinde, “Cemiyet efradı arasından cemiyet maksadı uğrunda felakete uğrayanların ve eğer vefat etmiş ise yardıma muhtaç bulunan ailelerinin geçimlerini ve evlatlarının tahsil ve terbiyelerine cemiyet kefil olduğundan, sarf olunacak meblağları merkezi umumi tedarike ve vermeye memurdur” denilmektedir.

Meclis’in kabul etttiği listede şu isimler bulunmaktadır:

Talat Paşa (eşi Hayriye Hanım), Cemal Paşa (ismi tespit edilemeyen kız kardeşi hanım, eşi Seniha Hanım, kızı Kâmuran Hâzım Hanım, oğlu Ahmet Behçet Necdet Bey), Cemal Azmi Bey (eşi Müzeyyen Hanım, oğlu Yüzbaşı Kemal Ekmel Bey), Bahaettin Şakir Bey (eşi Cenan Hanım, oğlu Alp ve Celasin Bey), Cemal Paşa’nın Yaveri Süreyya Bey (validesi Hüseyine, kız kardeşleri Melahat ve Müteehhile Hatice Hanımlar, kardeşleri Mustafa, Nurettin, Rüçhan Beyler), Cemal Paşa’nın Yaveri Nusret Bey (eşi Perihan Elmas Hanım, kız kardeşi Nebiye Hanım, kardeşi Doktor Nihat Bey), Sait Halim Paşa (oğulları Prens Halim ve Prens Ömer Beyler - Ömer Bey Mısır’dadır).

Tehcir nedeniyle Kürt Mustafa’nın başkanlığındaki Divanı Harp kararıyla idam edilenler ve yakınları da listeye alınmıştır:

Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey (eşi Hayriye Hanım, oğulları Nasuhi, Ekrem, Mazlum, Tarık Beyler, kız kardeşleri Faika ve İrfan Hanımlar, kardeşi Zonguldak’ta oturan emekli Cevdet Bey), Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey (pederi Kereste Gümrüğü Müdürü Arif Bey, validesi Nafia Hanım, kız kardeşleri Mazhar ve Müşerref Hanımlar, oğlu Adnan Bey).

Yıllar sonra Talat Paşa’nın (1943) ve Enver Paşa’nın (1996) kemikleri vatana getirilecek, Hürriyeti Ebediye tepesinde Mahmut Şevket Paşa’nın ve 31 Mart gerici ayaklanmasında şehit olan askerlerin yanına gömüleceklerdi. Sait Halim Paşa’nın cenazesi 2. Mahmut Türbesi’nde babasının yanında, Cemal Paşa’nın cenazesi de Erzurum’da, çok sevdiği silah arkadaşı Hafız Hakkı Paşa’nın yanında toprağa verildi.

Dr. Bahattin Şakir ise hâlâ Berlin Müslüman Mezarlığı’nda vatana getirileceği günü bekliyor.

Ermeniler Tarafından Şehit Edilen Doktor Bahattin Şakir Bey’in Ailesine Yapılan Yardımı Gösteren Belge

“Türkiye Cumhuriyeti

Başvekâlet

Kalemi Mahsus Müdüriyeti

Adet

4716

Kararname

Ermeni terk edilmiş mülklerinden olup Maliye’ce el konularak daha sonra Evkâf’a devredilen ve İstanbul Vilayeti İdare Heyeti’nce on yedi bin beş yüz altmış yedi lira kıymet takdir edildiği anlaşılan Şişli’de Kır Sokağı’nda eski üç ve yeni bir numaralı hanenin, 31 Mayıs 1926 tarih ve 882 numaralı kanun icabınca, Ermeni suikast komiteleri tarafından şehit edilen ricalden Doktor Bahaeddin Şakir Bey’in vefatı sırasında nafakasıyla mükellef bulunduğu eşi Cenan Hanım’la oğlu Alp ve Mehmet Celasin Beyler namına mülk olarak verilmesi, Evkâf Müdüriyeti Umumiyesi’nin 23 Kânunusani [Ocak] 1927 tarih ve 31453/9 numaralı tezkeresiyle vuku bulan teklifi üzerine, İcra Vekilleri Heyeti’nin 13 Şubat 1927 tarihli toplantısında tasvip ve kabul olunmuştur. 13 Şubat 1927.

Reisicumhur

Gazi M. Kemal

Başvekil İsmet, Adliye Vekili Receb, Müdafaai Milliye Vekili M. Esâd, Bahriye Vekili İhsan, Dahiliye Vekili M. Cemil, Hariciye Vekili Dr. T. Rüştü, Maliye Vekili M. Abdülhâlık, Maarif Vekili Dr. Refik, Nafıa Vekili Behiç, Ziraat Vekili M. Sabri, Ticaret Vekili M. Rahmi, Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekili Dr. Refik.”

FOTOĞRAFLAR

Bahattin Şakir

Bahattin Şakir’in Cenan Hanım’la evlendiği günlerde

çekilen fotoğrafları.

Bahattin Şakir, doktor arkadaşlarıyla.

Bahattin Şakir (en sağda), hocası Dr. Ali Rüştü Paşa

(sağdan ikinci), onun sağında Dr. Kemal Cenap (Berksoy)

ve onun yanında Dr. Talha Bey.

Dr. Bahattin Şakir’in eşi Cenan Hanımefendi ile oğlu Alp. Cenan Hanım’ın ilk eşi Tahir Paşa’dan olma kızı İsmet hanım (solda) ve emektar evlatlıkları Bahtiyar Hanım.

Bahattin Şakir’in kartviziti (Prof. Terzioğlu arşivi.)

Devrim kutlamaları (Manastır, 1908).

1. Jön Türk Kongresi delegeleri (Paris, 1902).

İstanbul’da 1908 Devrimi kutlamaları.

İttihat Terakki Cemiyeti üyeleri.

KAYNAKÇA

AĞAOĞLU, Samet, Babamın Arkadaşları, İletişim Yayınları, İstanbul, 1998.

Ahmad, Feroz, İttihat ve Terakki, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1984.

Ahmad, Feroz, İttihatçılıktan Kemalizme, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1985.

Akal, Emel, Mustafa Kemal, İttihat ve Terakki ve Bolşevizm, TÜSTAV Yayını, İstanbul, 2002.

AKŞİN, Prof. Dr. Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Kitabevi, Ankara, 2001.

AKŞİN, Prof. Dr. Sina, Şeriatçı Bir Ayaklanma, 31 Mart Olayı, İmge Kitabevi, Ankara, 1994.

Atatürk, Kemal, Nutuk, yayına hazırlayan: Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Atatürk Arşivi Merkezi, 2000.

Atatürk’ün Bütün Eserleri, c.6, 10, 12, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2002-2003.

Atay, Falih Rıfkı, Çankaya, Dünya Yayınları, İstanbul, 1958.

Atay, Falih Rıfkı, Zeytindağı, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul, 1998.

AVCIOĞLU, Doğan, Türkiye’nin Düzeni, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1968.

AVCIOĞLU, Doğan, 31 Mart’ta Yabancı Parmağı, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul, 1998.

AVCIOĞLU, Doğan, Milli Kurtuluş Savaşı Tarihi, 4 cilt, Tekin Yayınevi.

AYDEMİR, Şevket Süreyya, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, Remzi Kitabevi, 3 cilt, İstanbul, 1976.

BALCIOĞLU, Prof. Dr. Mustafa, Teşkilatı Mahsusa’dan Cumhuriyet’e, Nobel Yayınları, İstanbul, 2001.

Balkan, Fuat, İlk Türk Komitacısı Fuat Balkan’ın Hatıraları, Arma Yayınları, İstanbul, 1998.

Bayar, Celal, Ben de Yazdım, Sabah Kitapları, İstanbul, 1997.

Berkes, Niyazi, Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2002.

BEYATLI, Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul, 1986.

BİLGİ, Nejdet, “Ermeni Tehciri ve Boğazlıyan Kaymakamı Mehmet Kemal Bey’in Yargılanması”, Ankara, 1999.

Birinci Doğu Halkları Kurultayı, Bakû 1920 (Belgeler), Kaynak Yayınları, Şubat 1999.

BLEDA, Mithat Şükrü, İmparatorluğun Çöküşü, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1979.

Cebesoy, Ali Fuat, Moskova Hatıraları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1982.

Cemal PaŞa, Hatıralar (Bahriye Nazırı ve 4. Ordu Kumandanı), yayına hazırlayan: Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2001.

CEMİL, Arif, İttihatçı Şeflerin Gurbet Maceraları, Hazırlayan: Yücel Demirel, Arma Yayınları, İstanbul, 1992.

CEMİL, Arif, 1. Dünya Savaşı’nda Teşkilatı Mahsusa, Arba Yayınları, İstanbul, 1997.

CEMİL, Arif, “İttihat ve Terakki (Bahaeddin Şakir Bey’in Bıraktığı Vesikalara Göre)”, Milliyet gazetesi yazı dizisi, 4 Nisan 1934-31 Aralık 1934.

CENGİZ, Filiz, Dr. Nâzım ve Bahaeddin Şakir’in Kaleminden İttihat ve Terakki Cemiyeti (1906-1907), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 1997.

Çavdar, Tevfik, Talat Paşa, Bir Örgüt Ustasının Yaşamöyküsü, İmge Kitabevi, Ankara, 2001.

Çavdar, Tevfik, Jakobenler, İttihatçılar ve Türkiye’de Siyasi Örgütlenmelerin Kaynağı, Gelenek 69, Aralık 2001.

ÇELİKTEPE, Atilla, Teşkilatı Mahsusa’nın Siyasi Misyonu, IQ Kültür-Sanat Yayıncılık, İstanbul, 2002.

Duru, Kâzım Nami, İttihat ve Terakki Hatıralarım, Sucuoğlu Matbaası, İstanbul, 1957.

Ertürk, Hüsamettin, İki Devrin Perde Arkası, Hazırlayan: Samih Nafiz Tansu, Sebil Yayınları, İstanbul, 1996.

Evren, Gürbüz, Ermeni Sorunundaki Çıkar Odakları, Ümit Yayıncılık, Ankara, 2002.

EYİCİL, Ahmet, Doktor Nâzım Bey (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara Üniversitesi İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara, 1998.

HALAÇOĞLU, Prof. Dr. Yusuf, Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler (1915), TTK Yayını, Ankara, 2001.

HATİPOĞLU, Prof. Dr. Tahir, Jön Türklerden Sontürklere Tıbbiyeli, Otopsi Yayınları, İstanbul, 2002.

HİÇYILMAZ, Ergun, Teşkilatı Mahsusa -ve Casusluk Örgütleri-, Kamer Yayınları, 2. baskı, İstanbul, 1996.

İrtem, Süleyman Kani, Yıldız ve Jön Türkler -İttihat-Terakki Cemiyeti ve Gizli Tarihi-, Temel Yayınları, İstanbul, 1999.

KabacalI, Alpay, Türkiye’de Siyasal Cinayetler, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1993.

Kars, H. Zafer, 1908 Devrimi’nin Halk Dinamiği, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1987.

Kuran, Ahmet Bedevi, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2000.

MAHMUT ŞEVKET PAŞA, Mahmut Şevket Paşa’nın Günlüğü, Arba Yayınları, İstanbul, 1988.

MARDİN, Şerif, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, 1895-1908, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 1964.

Öngören, İbrahim Tali, Dr. İbrahim Tali Bey’in Günlüğü, Hazırlayanlar: Erdal Erdoğan-Şaban Ortak, Arba Yayınları, İstanbul, 2000.

ÖZÇELİK, Prof. Dr. İsmail, Ermeni İddiaları ve Gerçekler, Türk-Metal Yayını, Ankara, 2000.

ÖZDEMİR, Remzi, “Bir Siyasi Parti Olarak İttihat ve Terakki’nin Evrimi: İttihat ve Terakki Kongreleri (1908-1918)”, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara, 2000.

Rauf, Leskovikli Mehmet, İttihat ve Terakki Ne İdi, Arba Yayınları, İstanbul, 1991.

REFİK, Ahmet, Kafkas Yollarında -İki Komite İki Kıtal-, Hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul, 1998.

REŞİT, Mehmet, Dr. Reşit Bey’in Hatıraları “Sürgünden İntihara”, Hazırlayan: Ahmet Mehmetefendioğlu, Arba Yayınları, İstanbul, 1993.

RIZA, Ahmet, Ahmet Rıza Bey’in Anıları, Arba Yayınları, İstanbul, 1988.

STODDARD, Philiph Hendrick, Teşkilatı Mahsusa, Osmanlı Hükümeti ve Araplar 1911-1918: Teşkilatı Mahsusa Üzerine Bir Ön Çalışma, Arba Yayınları, İstanbul, 1993.

Sorgun, Taylan, Mütareke Dönemi ve Bekirağa Bölüğü, Kamer Yayınları, İstanbul, 1998.

Sorgun, Taylan, İttihat ve Terakki “Devlet Kavgası”, Beyaz Balina Yayınları, İstanbul, 2001.

ŞIRACIYAN, Arşavir, Bir Ermeni Teröristin İtirafları, Kastaş Yayınları, İstanbul, 1997.

Talat Paşa, Talat Paşa’nın Anıları, hazırlayan: Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2000.

Temo, İbrahim, İttihat ve Terakki Anıları, Arba Yayınları, İstanbul, 1987.

TERZİOĞLU, Prof. Dr. Arslan, “Yerli ve Yabancı Kaynaklar Işığında Dr. Bahaddin Şakir’in Berlin’de Öldürülmesi ve Ermeni Tehciri Meselesi”, (Talat Paşa’nın Ölümünün 81. Yıldönümünde Uluslararası Teröre Bir Bakış Sempozyumu’na sunulan bildiri, 15 Mart 2002, İstanbul).

TEVETOĞLU, Dr. Fethi, Ömer Naci, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1987.

TUNAYA, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt 3, İttihat ve Terakki (Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi), Hürriyet Vakfı Yayınları, Temmuz, 1989.

TUNAYA, Tarık Zafer, Hürriyet’in İlanı, Arba Yayınları, İstanbul, 1996.

VARDAR, Galip, İttihat ve Terakki İçinde Dönenler, Yazan: Samih Nafiz Tansu, Yeni Zamanlar Yayınları, İstanbul, 2003.

YAHYA, Kemal, Siyasi ve Edebi Portreler, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul, 1986.

YALÇIN, Hüseyin Cahit, Tanıdıklarım, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2001.

YALÇIN, Hüseyin Cahit, “Meşrutiyet Hatıraları”, Fikir Hareketleri, 1934-1936.

YALÇIN, Hüseyin Cahit, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul, 2002.

ZURCHER, Erik Jan, Milli Mücadelede İttihatçılık, Bağlam Yayınları, İstanbul, 1995.

DİZİN

Abdullah Cevdet, 32, 38, 41, 64, 76, 80.

Abdülaziz El-Sinusi, 116.

Abdülhak Adnan (Adıvar), 33.

Abdülhamit, 26-29, 37-40, 44-46, 50, 54, 64, 66, 68, 78, 79, 93, 103, 112.

Ağaoğlu Ahmet, 76.

Ahmet Celalettin Paşa, 28, 30, 32, 33, 38, 46.

Ahmet Cevat, 178.

Ahmet İzzet Paşa, 102, 106, 107, 168.

Ahmet Nesim, 145.

Ahmet Rıza Bey, 28, 32, 37, 41, 43, 44, 47, 49-53, 56-58, 64, 79, 85, 87, 92, 98, 159, 164.

Ahmet Samim, 85.

Akçura, Yusuf, bkz. Yusuf Akçura.

Akil Muhtar (Dr.), 33, 41, 76.

Akşin, Sina, 50, 54, 59, 69, 93, 103, 136.

Ali Başhampa, 120.

Ali Fethi (Okyar), 70, 102, 107, 108, 116, 142.

Ali Fuat (Cebesoy), 76, 179.

Ali Haydar Mithat, 49-52.

Ali Kemal, 38, 41-44, 56, 82, 83, 85, 87, 106, 136, 178.

Ali Rıza Paşa, 90, 92, 167.

Altan, Ahmet, 94.

Arif Bey, 54, 85, 120, 168, 195.

Arif Cemil, 112, 156.

Asım Bey, 126.

Atay, Falih Rıfkı, 115, 141.

Atıf Bey, 78, 107, 119, 144, 145, 147.

Avcıoğlu, Doğan, 114.

Aydemir, Şevket Süreyya, 150.

Aziz Bey, 119, 145, 146.

Azmi Bey, 106, 150.

Baha Sait, 178.

Bayar, Celal, 23, 114.

Berktay, Halil, 20, 21, 137.

Bettelheim (Yüzbaşı), 93.

Buharin, 156.

Burgiba, Şerif, 117.

Burhan Felek, 87.

Cami Bey, 153.

Cavit Bey, 68, 75, 76, 91, 95, 102, 158, 160-162, 164-166, 169, 170, 186.

Celal Sahir (Erozan), 23.

Cemal Azmi Bey, 23, 120, 146, 150, 154, 157, 175, 189-191, 194.

Cemal Paşa, 113, 126, 138, 140, 145, 146, 150-154, 156, 158, 159, 166, 172, 174, 189, 194, 195.

Cenan Hanım, 22-24, 26, 82, 124, 125, 148, 192-194, 196, 198.

Cevat Abbas, 76, 156, 171.

Cevat Bey, 145.

Çatlı, Abdullah, 20, 21.

Çerkes Ethem, 116.

Çerkes Reşit, 116.

Çetinkaya, Ali, 116.

Çiçerin, 156.

Damat Ferit, 145, 167.

Damat Mahmut Paşa, 29.

Derviş Vahdeti, 86, 89, 90.

Emin Arslan Bey, 90.

Emir Ali, 116.

Emiri Efendi, 115.

Emrullah Efendi, 95, 96.

Enver Bey, 68, 70, 78, 103-109, 117.

Enver Paşa, 76, 95, 112-116, 118, 119, 138, 143, 150-161, 165, 178, 184, 195.

Erk, Alp Baha (Bahattin Şakir’in oğlu), 24, 82, 148, 170, 192, 194, 196.

Erk, Celasin (Bahattin Şakir’in oğlu), 26, 148, 192, 194, 196.

Ertürk, Hüsamettin, 116, 118.

Esat Paşa, 33, 104.

Ethem Nejat, 178.

Eyüp Sabri Bey, 70, 78, 95, 96, 119.

Fethi Bey, 104, 157.

Fuat Balkan, 110, 116.

Fuat Bulca, 116.

Galip Vardar, 68, 96, 134.

Grey, Edward, 88, 108.

Hacı Adil Bey, 104.

Halide Edip (Adıvar), 141.

Halil Paşa, 154, 158, 166, 172, 174, 176.

Halil Ganem, 41, 50.

Halit Bey, 129, 130.

Hamal Ferid, 123.

Hamdullah Suphi, 141.

Hasan Fehmi Bey, 85-88.

Hasan Tahsin, 117.

Hasan Vasfi (Hasan Amca), 33.

Hayriye Hanım, 23, 190, 192, 194, 195.

Hilmi Bey, 38, 96, 117, 131, 132.

Hilmi Paşa, 92.

Hüseyin Siyret, 50, 53.

Hüseyinzade Ali, 32, 80.

İbrahim Tali, 33, 175-178.

İbrahim Temo, 32, 50, 80.

İhsan Namık Bey, 150.

İshak Sükuti, 32, 38, 39, 41, 80.

İsmail Canbolat, 68, 69, 104.

İsmail Hakkı Bey, 50, 81, 84, 104, 106, 125, 126, 178.

İsmail Kemal, 50, 93.

Kâmil Paşa, 88, 89, 95, 101-105.

Kara Kemal, 76, 87, 95, 96, 98, 104, 105, 117, 145, 151.

Kara Vasıf, 131.

Karasu, Emanuel, 75, 150.

Kâzım Nami, 69, 76.

Kelekyan Efendi, 30, 31, 46, 47, 54, 57.

Koloğlu, Orhan, 114.

Köprülü, Fuat, 20

Kuran, Ahmet Bedevi, 27, 46, 79.

Kuşçubaşı Eşref Bey, 76, 107, 111, 114, 116-119.

Küçük Talat Bey, 144-146, 158.

Lenin, 77, 156, 177.

Lütfullah Bey, 29, 50.

Mahmut Şevket Paşa, 75, 76, 93, 106, 107, 195.

Manyasizade Refik Bey, 70, 164.

Mardin, Şerif, 52, 53.

Mehmet Âkif, 116.

Mehmet Ali Fazıl Paşa, 53.

Mehmet Ali Paşa, 61.

Mehmet Emin, 177, 178.

Mehmet Reşat, 105.

Mehmet Reşit, 40, 76, 80.

Memduh Paşa, 105.

Memduh Şevket, 173, 174, 176.

Mevlanzade Rıfat, 84-86, 89.

Mithat Şükrü, 69, 70, 95, 96, 98, 104, 116, 143-145.

Mizancı Murat, 38, 41, 46, 50.

Morgenthau, 137, 138, 141.

Mustafa Kemal Paşa, 23, 68, 94, 102, 107, 108, 115-118, 135, 142, 143, 144, 152-156, 158-160, 162-166, 175, 188.

Mustafa Necip, 68, 104, 105, 107.

Mustafa Paşa, 118, 145.

Mustafa Suphi, 161, 178.

Mümtaz Bey, 119, 123.

Nafiz Bey, 105.

Nâzım Bey (Doktor), 32, 35, 40, 41, 50, 59, 69, 72, 79, 83, 95, 119, 145, 146, 150, 160, 188.

Nâzım Paşa, 90, 105, 145, 183, 184.

Necip Draga, 70, 81.

Necip Melhame, 39, 42, 44.

Nerses Efendi, 139.

Nihat Reşat, 33, 46, 51-54, 76, 84.

Nuri Conker, 116.

Nuri Paşa, 116, 119.

Nusret Bey, 147, 194, 195.

Ömer Naci, 37, 69, 104, 105, 119-122.

Patriyot Ömer, 104.

Prens Sabahattin, 32, 33, 50-53, 79, 84-86, 89, 93.

Radek, 155.

Rahmi Bey, 41, 81.

Rauf Bey, 120.

Resneli Niyazi, 77.

Rıfat Paşa, 93.

Rıza Bey, 95, 104, 120, 130, 145, 147.

Rıza Nur, 76, 85, 106.

Rusuhi, 19, 33, 95, 96, 98, 104, 117, 119, 143, 150, 151, 157.

Sabit Bey, 130, 178.

Sadettin Paşa, 30, 31.

Said-i Kürdi, 89.

Saip Bey, 105.

Sait Halim Paşa, 76, 95, 104, 107, 108, 145, 154, 189, 190, 194, 195.

Sami Paşazade Sezai, 27, 37, 51-53, 58, 61.

Sapancalı Hakkı, 95, 96, 105, 134.

Satvet Lütfi Bey, 111.

Saydam, Refik, 116.

Stange (Alman subayı), 126, 127, 129, 130, 147.

Stoddard, Philiph Hendrick, 110.

Sultan Galiyev, 177.

Süleyman Askeri, 107, 110, 111, 113, 116, 118, 119, 121.

Süleyman Nazif, 38, 41, 85.

Süleyman Sami, 177, 178.

Süleyman Şefik Paşa, 120.

Süreyan Efendi, 148.

Şekip Arslan, 157.

Şıracıyan, Arşavir, 190.

Tahir Paşa, 22, 26, 27.

Talat Bey (Paşa), 23, 57, 68, 69, 72, 75, 91, 92, 95, 96, 97, 98, 102-106, 108, 115, 119, 120, 122, 123, 126, 138, 143-147, 150-153, 157-159, 162-164, 166, 172-174, 176, 183-185, 188, 189, 192, 194, 195.

Terzioğlu, Arslan, 22, 26, 148, 192, 193.

Tevfik Rüştü (Aras), 33, 142.

Topuzlu, Cemil, 106.

Tunaya, Tarık Zafer, 19, 79, 86, 96, 97, 128, 144, 145, 154.

Tunalı Hilmi, 38, 39.

Ubeydullah Efendi, 120

Yahya Kemal (Beyatlı), 27, 35, 41, 53, 55, 56.

Yakup Cemil, 86, 105, 107, 116, 119, 126, 127, 130, 134.

Yalçın, Hüseyin Cahit, 20, 76, 87, 90-92, 95, 102, 133, 152, 182.

Yalter, Gülseren, 19, 22.

Yenibahçeli Şükrü, 68.

Yusuf Akçura, 40, 50, 76.

Yusuf İzzettin Efendi, 26, 28, 56, 66.

Yusuf Şetvan, 119.

Zaven Efendi, 136.

Zinovyev, 181.

Ziya Gökalp, 26, 82, 95, 96, 98, 104, 115, 141, 144, 145.

ÖZYAŞAMÖYKÜSÜ

Hikmet Çiçek, 1949 yılında Ankara’da doğdu. 1968 sonrasında devrimci gençlik mücadelesine katıldı. Proleter Devrimci Aydınlık saflarında yer aldı. 12 Mart 1971 döneminde “İzmir-Denizli Ziraat Bankası soygunu” davasında yargılandı. İdama mahkûm edildi. Cezaevinde iken Halkın Sesi, Aydınlık, Bora ve Türkiye Gerçeği’nde yazıları yayımlandı. 14 yıl 4 ay cezaevinde kaldıktan sonra 1986 yılında tahliye edildi. 2000’e Doğru, Yüzyıl ve Aydınlık’ta muhabirlik, haber müdürlüğü ve Ankara Temsilciliği görevlerinde bulundu. Halen Ulusal Kanal’ın Ankara Temsilcisi olan Hikmet Çiçek’in İrticaya Karşı Genelkurmay Belgeleri ve Hangi Hizbullah adlı iki kitabı bulunuyor.