Belıye noçi, Fyodor Dostoyevski

© 2009, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında

yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2009

6. basım: Ocak 2013

E-kitap 1. Sürüm Ocak 2014, İstanbul

2013 tarihli 6. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720253

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.

Hayriye Caddesi No. 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

www.canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 10758

FYODOR DOSTOYEVSKİ

BEYAZ
GECELER

BİR HAYALPERESTİN ANILARINDAN

ROMAN

Rusça aslından çeviren

Sabri Gürses

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Budala, 1982

Amcanın Düşü, 1994

Tatsız Bir Olay, 2005

Karamazov Kardeşler, 2010

İkiz, 2010

Yeraltından Notlar, 2011

Yufka Yürek, 2011

Ölüler Evinden Notlar, 2012

FYODOR MİHAYLOVİÇ DOSTOYEVSKİ, 1821’de Moskova’da doğdu. Petersburg Askerî Mühendislik Okulu’nu bitirdikten kısa bir süre sonra edebiyatla uğraşmak için askerlikten ayrıldı. İlk romanı İnsancıklar (1846), dönemin ünlü eleştirmeni Belinski’den büyük övgü aldı. Hemen ardından İkiz (1846) adlı kısa romanı geldi. Daha sonra art arda Ev Sahibesi (1847), Beyaz Geceler (1848) ve Yufka Yürek’i (1848) yayımlayan Dostoyevski, Netoçka Nezvanova (1849) adlı romanı yayımlandığı sıralar, devlet düzenini yıkmaya çalıştığı gerekçesiyle tutuklandı; ölüm cezası Sibirya’da dört yıl ağır hapis cezasına çevrildi. Serbest bırakıldıktan ve evlendikten sonra Amcamın Rüyası (1859) adlı komik öyküyü yazdı. Aynı yıl kaleme aldığı Stepançikovo Köyü’nün (1859) ardından kardeşiyle birlikte Vremya adlı bir edebiyat dergisi çıkardı. Aynı dergide tefrika edilen Ölüler Evinden Anılar (1861-62), Dostoyevski’nin başlangıçtaki başarısını yeniden gündeme getirdi. Yine aynı dergide yayımlanan Ezilenler (1861), eleştirmenlerin tepkilerine hedef olmasına karşın okurlarca beğenildi. 1862 yazında çıktığı bir Avrupa gezisi, beraberinde Batı Batı Dedikleri / Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notları (1863) adlı ünlü makalesini getirdi. Aynı yıl dergisi kapatıldı. Yeniden Avrupa’ya gitti. Tek umudu, artık tutkunu haline geldiği kumardı. Tüm parasını rulette yitirince güçlükle Rusya’ya döndü. Kardeşiyle Epoha adlı yeni bir dergi çıkardı. Derginin ilk sayısında Yeraltından Notlar (1864) romanı tefrika edilmeye başladı. Hayatında bir talihsizlik dizisi başladı; karısını ve kardeşini kaybettikten sonra dergi kapandı. Alacaklılarının tehditleri üzerine, bir yayımcıdan aldığı borçla Avrupa’ya kaçtı. Suç ve Ceza’yı (1866) yazmaya başladı ve onun için aldığı avansla Rusya’ya döndü. Önce Kumarbaz (1866) adlı romanını yayımladı. Aynı yıl tamamladığı Suç ve Ceza, eleştirmenleri ve okurları büyüledi. 1867’de asistanı Anna Snitkina’yla evlenerek yeniden yurtdışına çıktı; dört yıl Rusya’dan uzak kaldı. Alçaltıcı bir yoksulluk içinde geçen bu dönem boyunca ülkeden ülkeye dolaştı. Bütün bu güçlüklere, sara nöbetlerine, vazgeçemediği kumar tutkusuna rağmen, ilk çocuklarının trajik ölümüne de katlanan genç karısı, bağlılığını bir an yitirmeden ona gerçek aşkı tattırdı. Dostoyevski, bu ağır yaşam koşulları altında da sendelemeyerek ikinci başyapıtı Budala’yı (1870) yazdı. Budala’yı, 1870’te Ebedî Koca, 1872’de Ecinniler, 1875’te Delikanlı izledi. Karamazov Kardeşler’i (1879-1880) yazmaya başladığında, artık ülke çapında tanınan bir yazardı. Dostoyevski bu arada, Grajdanin’e yazdığı “Bir Yazarın Günlüğü” (1873-1881) başlıklı köşe yazılarını, 1876-1877 yılları arasında aylık bir yayın olarak çıkardı ve daha sonra yazılar, aynı adla kitaplaştırıldı. 1881’de Petersburg’da ölen Dostoyevski, Batılı ülkelerin edebiyat ve düşün yaşamında önemli bir rol oynamış, özellikle varoluşçuluğun temel kaynaklarından biri sayılmıştır.

SABRİ GÜRSES, 1972 yılında İstanbul’da doğdu. 1989’da Nişantaşı Anadolu Lisesi’nden mezun oldu. Gereksinimler, Elde Edemeyişler ve İlerlemeler (şiir, 1990); Unutulmuş Ay Altında (1992); Boşvermişler: Bir Bilimkurgu Üçlemesi (1995); Sevişme (1996) adlı kitapları yayımlandı. 1999 yılında İÜ Rus Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun oldu. Yüksek lisansını İÜ Çeviribilim Bölümü’nde “Vladimir Nabokov’un Eugenie Onegin Çevirisi ve Türkçe Onegin Çevirileri” başlıklı teziyle yaptı. 1999 yılından beri İngilizceden, 2000 yılından beri Rusçadan kitap çevirisi yapıyor. Gürses, 1989 Akademi Şiir Ödülü, 1991 Milliyet Sanat Aşk öyküleri Yarışması’nda başarı ödülü, 2009 Puşkin Enstitüsü Onur Diploması, 2010 Dünya Kitap Yılın Çevirisi Ödülü ve 2011 Çeviri Derneği Genç Soluk Ödülü’nü aldı. İngilizceden Joseph Campbell, Jonathan Lethem, John Smolens, Shusha Guppy, Don DeLillo, William Guthrie, Werner Sombart, Kim Stanley Robinson, Fredric Jameson, Slavoj Žižek, Karel Čapek; Rusçadan Dostoyevski, Turgenyev, Puşkin, İvan Gonçarov, Mihail Bahtin, Yuri Lotman, Sultan Galiyev, Andrey Belıy, Yuri Oleşa, Mihail Bulgakov çevirileri bulunmaktadır.

Dostoyevski: Mesih’ten önce hayalperest

Dostoyevski, ama hangi Dostoyevski? Raskolnikov’daki Dostoyevski mi, yoksa Karamazov’daki mi –ve Karamazovlardan hangisi? Kuşkusuz, birden çok Dostoyevski keşfedilebilir, ama iki Dostoyevski kesinlikle vardır: Hayalperest ve O, yani beklenen kişi. Bu açıdan Beyaz Geceler, Dostoyevski’nin yapıtlarının merkez noktası sayılabilir: Her iki Dostoyevski de buradadır. Hayalperest; kendisini, Petersburg şehrini, (her yıl mayıs sonu ile temmuz başı arasında yaşanan) beyaz gecelerden birinde başlayan romantik bir öyküyü ve bu öykünün sonuna dek görünmeyen kahramanını, kadın kahramanın beklediği kişiyi anlatır. Bir yanıyla romantik bir aşk üçgenidir bu, daha gerçekçi görünümlerinden biriyle Karamazov Kardeşler’de (Dimitri’nin nişanlısı Katerina’ya İvan’ın âşık olması) karşılaşılan bir aşk üçgeni; fakat diğer yanıyla, Dostoyevski’nin İkiz’de kurgusal olarak öngördüğü bir kişilik parçalanmasının (İkiz’deki Bay Golyadkin de gülünç bir hayalci, Hayalperest’in bürokrasi içindeki tiplerinden biri sayılmaz mı?), sürgünden sonra kendi varlığıyla bütünüyle yaşayacağı, kişisel ve tarihsel çeşitli ikiliklerle dışavuracak bir kişilik parçalanmasının öyküsüdür.

Beyaz Geceler, Dostoyevski’nin romantik döneminde, Rusya edebiyatında romantik ve gerçekçi eğilimlerin bir araya gelerek karmaşık bir bütün oluşturduğu, fizyonomi edebiyatının öne çıktığı, iyi bilinen örnekleriyle Zamanımızın Bir Kahramanı (Lermontov, 1840), Ölü Canlar (Gogol, 1842) gibi şiirsel-gerçekçi denebilecek yapıtların etkisiyle Dostoyevski’nin kendisinin İnsancıklar’ı (1846) yazarak ün kazandığı ve bu ünü sürdürme mücadelesi verdiği bir dönemde, bir dergide yayımladığı uzun öykülerden biri. Ev Sahibesi, Bir Yufka Yürekli, Başkasının Karısı, Dürüst Hırsız... gibi öykülere eşlik ediyor ve zamanında Dostoyevski’nin diğer öykülerden ayırarak andığı, öne çıkardığı bir öykü değil. Fakat bugün, bize göre, Mesih Dostoyevski’nin yolunu açan öykülerden biri ya da basitçe onun en parlak öykülerinden biri Beyaz Geceler. Neden? Büyük olasılıkla, en önemli nedenlerden biri, bu öykünün bize bir düşünür, bir şehir düşünürü, flaneur ya da düşünür-gezer olarak Dostoyevski’nin kendisini de sunmasıdır; bu öyküyü okurken, dostlarıyla yaptığı tartışmaların ya da bir kır gezintisinin ardından, geceleyin Neva Irmağı’nın kıyısında gezinen, tam da Hayalperest gibi hayaller kuran Dostoyevski’nin ta kendisini okuduğumuzu hayal edebiliriz. Dört gecelik bir aşk hayalinin ardından yine yalnız kalacak, şehirde gece gezintileri yapacak, odasına dönüp bu öyküyü yazacak (1848) ve bir süre sonra, yönetime karşı darbe planlayanlar arasında yer aldığı gerekçesiyle tutuklanarak sürgüne gönderilecektir (1849). Sürgüne gönderilmeden önce, daha sonra birçok kez, örneğin Budala’da Prens Mişkin’in ağzından anlatacağı, çarın sinik bir şakası olan olayı –kurşuna dizilmek üzere duvar dibine dizilenler arasında yer alıp tetik çekilmeden önceki son anda gelen af haberiyle yeniden hayata dönme olayını– yaşayan kişi, yirmi sekiz yaşındaki o delikanlı, aslında (Dostoyevski’yle yaşıt olan) Hayalperest’tir ve O sürgüne gönderilecek, ancak on bir yıl sonra yeniden yazmaya (ya da yayımlamaya) başlayacaktır.

Modern Romantizm

Beyaz Geceler edebi bir metin olarak çarpıcı bir biçimsel ustalığa, Dostoyevski’nin dramatik biçemini tam olarak geliştirmediği (Steiner) ya da çoksesli bir anlatıya (Bahtin) daha geçmediği fakat bunun arayışında olduğunu sergileyen bir ustalığa sahiptir. Romantik edebiyatta metnin içinde metnin yer alması, anlatının farklı anlatıları, hatta farklı anlatı biçimlerini içermesi uygulamaları büyük ölçüde kurallaşmış bir teknikti. Beyaz Geceler’de de kahramanların kendi öykülerini anlatmaları bu gelenek çerçevesinde yer alıyor, fakat oldukça esnek ve (Calvino’nun kullandığı anlamıyla) hızlı bir biçemle, teknik ustalıkla. Romanda üst metin olarak anlatıcının metni yer alıyor, bu üst metnin içine iki alt metin yerleştirilmiş: Anlatıcının öyküsü ve Nastenka’nın öyküsü. Anlatıcının öyküsü, başka öykü, kurgu ve hayalleri konu etmesiyle yine anlatısal, fakat Nastenka’nınki üst metnin bağlayıcı öğesini, üçüncü kişiyi içermesi ve yaşamöyküsel olmasıyla, alt metin olmaktan çıkıp üst metinle kaynaşıyor; yani Hayalperest’in öyküsüyle başlayıp Nastenka’nın öyküsüyle devam ediyor, yine onun öyküsünün sonuyla sona ulaşıyoruz. Bu açıdan, Beyaz Geceler’in neyi anlattığı sorulabilir: Hayalperest’in “çabasının boşa gitmesini” mi, yoksa Nastenka’nın bekleyişinin boşa gitmemesini mi? Bunun yanıtı son cümlede gizli: Anlatılan şey “tek bir saadet anı” ve bu an, fiziksel evlilik/kavuşma anı değil, iki anlatının, yani Hayalperest’in ve Nastenka’nın anlatılarının buluşma anıdır.

Bu da Beyaz Geceler’e esnek yapısını, romantik evrenselini ve modern edebiyatın temel metinlerinden biri olma özelliğini kazandıran temel bir öğe. Bu öyküdeki tek karakter ismini (Nastenka) değiştirmek, öykünün uzamını Petersburg’dan alıp Paris’e, Roma’ya, Tebriz’e, Ankara ya da Delhi’ye taşımak olasıdır. Bu yüzden, bu öykü, modern şehirde insanın yalnızlığı ve aşk anları tam olarak örtüşmedikçe, “saadet anının, kardeşlik anının” bütün bir yaşama yayılması arayışı sürdükçe en sık başvurulan öykülerden biri olacaktır.

Film Uyarlamaları

Yine de Beyaz Geceler’in günümüzdeki ününü kazanmasının da bir bakıma sinemaya bağlı olduğu söylenebilir mi? Bunu Türkçe üzerinden değerlendirmek için ilginç bir iz sürebiliriz. Romanın Türkçe ilk çevirisi Ruşen Eşref Ünaydın’ın, 1934 yılında, büyük olasılıkla Fransızcadan yaptığı çeviridir; Rusçadan yapılmış olan ikinci çeviriyse 1953 yılında Nihal Yalaza Taluy’a aittir. Fakat bu çeviri bağımsız olarak yayımlanmaz, Beyaz Geceler ve Bir Yufka Yürekli adıyla, Yaşar Nabi’nin Fransızcadan çevirdiği Bir Yufka Yürekli öyküsüyle birlikte yayımlanır. Kitabın arka kapağında şöyle bir tanıtım vardır:

“Bu ciltte büyük romancı Dostoyevski’nin iki kısa romanını, yahut isterseniz iki uzun hikâyesini bulacaksınız. Gençlik ayıllarının mahsullerinden olan bu iki eserde ancak genç ruhlarda yaşayabilen o saf ve büyük aşkın birer unutulmaz örneği hikâye edilmiştir. Her ikisi de bol şiirli bir hava içinde geçen bu hikâyelerde artık asrımızın malı olmaktan çıkmış, bununla beraber yeryüzünde insanlar yaşadıkça hayranları eksik olmayacak bir ateşli ruh haletinin canlı ifadesini bulacaksınız.”

Bu tanıtım ilginç, çünkü aynı dönemde yazılmış bu iki romanın yine de aynı ruh halini konu ettiğini söylemek güç: Bir Yufka Yürekli’de Hayalperest tipinin izi görülmez. Zaten 1959’da bu çevirinin üçüncü basımına geldiğimizde, Beyaz Geceler bağımsız bir kitap olarak yayımlanmaktadır. Tanıtım, kitabın arka kapağında şu hali almıştır:

“Bu ciltte büyük romancı Dostoyevski’nin çok sevilmiş, bütün dillere çevrilerek çok okunmuş en ünlü eserlerinden biriyle karşılaşacaksınız. Gençlik yıllarının ürünlerinden olan bu iki öyküde, ancak genç ruhlarda yaşayabilen o saf ve büyük aşkın birer unutulmaz örneği anlatılmıştır. Bol şiirli bir hava içinde geçen bu hikâyede artık çağımızın malı olmaktan çıkmış, bununla birlikte, yeryüzünde insanlar yaşadıkça eksik olmayacak bir ateşli ruh coşkunluğunun canlı ifadesini bulacaksınız.”

Burada, 1953 yılında yazılmış tanıtımın aslında sadece Beyaz Geceler’i anlatmak üzere yazılmış olduğu (“genç ruhlar”), metnin aynı olmasına bakılarak söylenebilir. Öykünün bağımsızlığına kavuşması büyük olasılıkla bir film sayesinde olmuştur: 1957 yılında İtalyan yönetmen Luchino Visconti’nin Le Notti Bianche adıyla yaptığı, başrollerinde Marcello Mastroianni ve Maria Schell’in oynadığı film uyarlaması, Beyaz Geceler’in, Dostoyevski’nin öykülerinden biri değil, özel bir öyküsü olarak görülmesine yardımcı olmuştur.

Bu kısa romanın, popüler ya da değil, genel olarak bütün kültüre etkisinin sürekli olduğunu yine sinemadan izlemek olası. 1971 yılında çekilen yerli ve yabancı iki film uyarlaması, romanın tarihine bu açıdan özel anlamlar katıyor: Robert Bresson’un Quatre nuits d’un rêveur (Bir Düşçünün Dört Gecesi) adlı uyarlaması, romanı Paris’e, 1970’lerde bir çatı katında tek başına yaşayan ressamın öyküsüne, modern şehirdeki yabancılaşma ve teknoloji vurgusuna kaydıran bir film. Bu filmdeki Hayalperest tipinin mekanik soğukluğu, kendi sesini teybe kaydedip anlatı olarak dinlemesi, şehrin çeşitli yerlerinde Amerikan müziği dinleyen gençler, Nastenka/Martha’nın üçüncü kişiye ilgisinin cinsel bir ton kazanması (ya da ilgisindeki cinsel öğenin dışavurulması) ve onun odasına gittiği zaman soyunduğunu görmemiz öyküyü romantik olmaktan çıkarıp dönemin temel kültürel tartışmalarının havasına sokar.

Buna karşılık, aynı yıl Feyzi Tuna’nın yönetmenliğini yaptığı ve başrolde oynayan Nejat Uygur’un 1970’te başladığı Cafer Bey tiplemesinin devam filmi olan Cafer Bey: İyi, Fakir ve Kibar adlı filmin senaryosu da, Ahmet Üstel’in Beyaz Geceler’den yaptığı bir uyarlamadır. Bu uyarlama, Hayalperest tipinin Türkiye versiyonunun Sadri Alışık’ın Şarlo’dan esinlenmiş, Yeşilçam’ın komik aşk filmlerinde hep üçüncü kişi olarak kalan o aylak tipi (belki Turist Ömer) olabileceğini düşündürüyor.

Fakat romanın en ilginç uyarlamalarının, yönetmenliğini Sanjay Leela Bhansali’nin yaptığı Bollywood yapımı Saawariya (2007) ve bu filme esin kaynağı olduğu söylenen İyarkai (2003) adlı, yönetmenliğini S. P. Jananathan’ın yaptığı Tamil filmi olduğu söylenebilir: Saawariya’da filmin jeneriği akarken hafif bir çan sesi duyulur, filmin Dostoyevski’nin romanından uyarlanmış olduğunu belirten yazıyla birlikte jenerik sona ererken ezan sesi yükselir ve ekran suluboyayla çizilmiş gibi görünen ışıl ışıl, masmavi bir şehre açılır. Anlatıcının sesi yükselir, şehri anlatır ve kamera bizi, bir müzikholün içindeki kadın anlatıcıya, Hintli bir konsomatrise götürür; o bize, şehre yeni gelmiş, tanınmaya çalışan Hintli bir şarkıcı delikanlının öyküsünü, onunla bir köprüde karşılaştığı Müslüman bir kız arasında yaşananları anlatmaya başlar. Dostoyevski’nin edebî Hayalperestinin varoluşsal kaygısı “kültürlerarası bir melodram”a dönüşmüştür (Bu film uyarlamasının bizdeki çeviri karşılığı, romanın M. Yılmaz Dikbaş’a ait, büyük olasılıkla İngilizceden yapılmış ve Hareket Yayınları tarafından 1971 yılında yayımlanmış üçüncü çevirisidir: Dostoyevski’nin Batı uygarlığına karşıtlığını ve dindarlığını öne çıkaran bir önsözle birlikte, Dostoyevski’nin en Batılı romanlarından biri olan Beyaz Geceler, içinde Nurettin Topçu, Remzi Oğuz Arık, Hüseyin Hâtemi gibi isimlerin yer aldığı muhafazakâr bir yayın dizisi içinde sunulur.).

Bu oldukça farklı bir çerçeveye, kültürlerarası boyuta taşımanın, İranlı yönetmen Farzad Motamen’in Şabhaye Rossan (2003) adlı film uyarlamasıyla başladığı söylenebilir: Hayalperest’in orta yaşlı bir edebiyat öğretmeni olduğu ve öğrencisi olan bir genç kızla ilişkisinin anlatıldığı bu film, öyküyü üst üste binmiş kurgular haline sokar: Başlık ve kısa manto değil, başörtüsü ve mont giymiş, sırt çantalı bir Nastenka, dersten çıkmış, eve dönen Hayalperest-öğretmeni bir üst geçidin merdivenlerinde durdurur; öğretmenin kızla sohbet ettiği odasında Le Notti Bianche filminin bir afişi vardır. Bu da bir bakıma Visconti’nin uyarlamasının romanın sinemaya yapılmış en parlak uyarlama olduğunu doğrular: Öykü Visconti uyarlamasıyla tam bir aşk öyküsü haline gelmiştir; bekâr, pansiyoner bir genç (Mastroianni) bir akşam ağlarken karşılaştığı bir genç kıza (Schell) ilgi duyar, ardından ailesi İtalya’ya Rusya’dan gelmiş olan, halı tamiriyle uğraşan ninesiyle birlikte yaşayan bu genç kızın bir başkasına duyduğu aşk macerasını dinler ve aşkla hayal kırıklığının iç içe girdiği hüzünlü, kitabilikten uzak, Marcello Mastroianni’nin bütün canlılığını kattığı bir öykü ortaya çıkar. Büyük olasılıkla, Beyaz Geceler’in Dostoyevski’nin diğer öykülerinden ayrılıp bağımsız bir öykü olarak var olmasını sağlayan şey, bu filmin etkisidir.

1934 tarihli, yönetmenliğini Vera Stroyeva’nın yaptığı, Netoçka Nezvanova’yla Beyaz Geceler’in öykülerini iç içe geçiren Peterburgskaya Noç (Petersburg Gecesi) ve 1959 tarihli, yönetmenliğini İlya Priyev’in yaptığı Beliye Noçi (Beyaz Geceler) adlı Rus filmlerinin benzer etkiler yaratmamış olması şaşırtıcıdır.

Melodram Çevirmemek

Bu uyarlamalar ışığında, Orhan Pamuk’un Beyaz Geceler’in ilk kez 1982 yılında yayımlanan –öykünün dördüncü– Rusçadan Mehmet Özgül tarafından yapılmış çevirisi için yazdığı, özellikle bu kısa romanın Türk edebiyatındaki izleri açısından oldukça yerinde yorumlar içeren önsözünde yer alan bir tanım üzerinde durmak anlamlı olabilir: Pamuk, burada, Beyaz Geceler’i bir “melodram” olarak tanımlar. Bu tanımın büyük ölçüde çevirilerin ya da uyarlamaların bıraktığı izlenimden kaynaklandığını söylemek olası. Pamuk, Özgül çevirisine önsöz yazıyor olsa bile, büyük olasılıkla, romanı ilk kez 1982’den önce, Taluy çevirisinden okumuş, Özgül çevirisini daha sonra okumuş olmalı; her koşulda, iki çeviri arasında biçemsel büyük bir farklılık yok denebilir ve bu çevirileri tanımlayan başlıca özellik, metni yoğun bir şekilde duygusallaştırmaları, anlatıcı-Hayalperest’in huzursuzluğunu (“üç gün boyunca bir huzursuzluk içimi yiyip bitirmişti”) huzursuzca anlatmasını huzursuz olmayan bir biçimde aktarmalarıdır. Gerek uzun soluklu cümlelerin bölünmesi, gerek sözcük seçimleri ya da küçük eksiltmelerle metne sahip olduğundan fazla bir duygusal ton katmışlardır. Bu anlamda, Dostoyevski’nin bu uzun öyküsünü tam da (Hayalperest’in söylevi aracılığıyla) eleştirdiği bir romantik melodram geleneğinin içinden aktaran, melodramatik çevirilerdir bunlar.

Beyaz Geceler ilk klasik eser çevirim olduğu ve Dostoyevski çevirmeye büyük ölçüde Bahtin’in ona yönelik ilgisi yüzünden, mevcut Türkçe çevirilerden yararlanarak Bahtin’in Dostoyevski okumasını izlemenin olası olmadığını gördüğüm için ilgi duyduğumdan, çeviri aracılığıyla bir yazarda oluşmuş olan bir izlenimin izini sürmenin yararlı olduğunu sanıyorum. Bu açıdan, Pamuk’un Beyaz Geceler’le ya da Dostoyevski’nin dünyasıyla yakın bir ilişkisinin olduğu; kendisinin birçok kez Dostoyevski’nin eseri ile kendi eseri arasında kurduğu yakınlığın yanıltıcı olmadığı söylenebilir. Örneğin, Kara Kitap’taki Celâl, Rüya ve Galip arasındaki ilişki, bir bakıma, Hayalperest, Nastenka ve O arasındaki ilişki gibi okunamaz mı? (Hatta bu romanda Rüya’nın Celâl’le evlilikdışı ilişkisi, bir tür Beyaz Geceler’in devamının kurgusu, Nastenka’nın O’ndan kaçarak Hayalperest’e dönmesi olarak yorumlanamaz mı?) Biçimsel koşutluk da bu açıdan şaşırtıcıdır; Kara Kitap’ta her bölümün başında, tıpkı Beyaz Geceler’in başındaki gibi bir epigraf yer alır ve anlatı, yine başka anlatılara göndermeler ya da iç içe girmelerle yüklüdür. Daha da ileri gidip Yeni Hayat’ın kahramanının Hayalperest tipinin bir uyarlaması olduğu da (kitaplar ve hayaller ortaklığından yola çıkarak) söylenebilir; ayrıntılı bir incelemeyi gerektiren böyle bir yorum, edebi etkilerin çeviri aracılığıyla nasıl taşındığının ilginç bir haritasını da verecektir.

Elinizdeki çeviri, eserin Rusçadan yapılmış üçüncü, ama ilk tam çevirisi; Dostoyevski’nin bu ilk dönemine ait eserler arasındaki biçemsel yakınlığın izlenebilmesi, onun yapıtındaki evrimin çeviri aracılığıyla da izlenebilmesi gözetilerek yapılmış, en azından çevirmeninin bir kaygısı da bu olan bir çeviri. Dilerim, okur da çevirmeni gibi “saadet anları”nı bulur bu esrarengiz öyküde. Çevirinin özgürleşmesindeki hukuki desteği için Sabri Kuşkonmaz’a teşekkür eder, bu kitabı Fulya Gürses ve Hasan Basri Gürses’e adamak isterim, bu “saadet anı”na onlar sebep oldular çünkü.

SABRİ GÜRSES

Yazıda anılan eserler: Georg Steiner, Tolstoy or Dostoyevsky, 1959; Mihailoviç Bahtin, Dostoyevski Poetikasının Sorunları, 1963 (İngilizce çevirisinden çeviri: Cem Soydemir, Metis Yayınları 2004); Italo Calvino, Amerika Dersleri 1984 (İtalyanca aslından çeviri: Kemal Atakay, Yapı Kredi Yayınları 1994).

Beyaz Geceler hakkında1

Beyaz Geceler, ilk kez Yurttan Mektuplar (Oteçestvenniye Zapiski) adlı dergide şu imzayla yayımlandı: F. Dostoyevski, Dostoyevski’nin genç dostu şair A.N. Pleşeyev’e.

Petersburglu “Hayalperest” tipi üzerine düşünceler Dostoyevski’nin 1840’lı yıllara ait eserlerinde önemli bir yer tutmaktadır: “Eylemliliğe, doğrudan yaşamaya, gerçekliğe susamış, ama zayıf, kadınsı, kibar karakterlerde,” diye yazar Dostoyevski, Petersburg Günlüğü’nde (Peterburgskaya Letopis), “az çok hayalperestlik denen bir hal doğar ve insan sanki insan değil de, tuhaf bir orta cins, hayalperest olur.”

Beyaz Geceler’in kahramanında özyaşamöyküsel öğeler açıkça görülür: “...biz hepimiz az çok hayalperestiz!” diye yazar Dostoyevski Petersburg Günlüğü’nün dördüncü sayısının sonunda; bir sonraki sayıda yer alan Şiir ve Düzyazıyla Petersburg Düşleri’nin (1861) sonundaysa ruhu temizleyen ve sanatçı için vazgeçilmez olan “altın ve alevli gün düşleri”ni anmaktadır. Bu metnin destansı ve romantik yapısı Beyaz Geceler’in kahramanının hayallerine yakındır:

“Eskiden, gençlik hayallerimde, kendimi bazen Perikles, bazen de Neron zamanındaki bir Hıristiyan olarak; bazen turnuvadaki bir şövalye, bazen Walter Scott’ın The Monastery romanındaki Edward Glendinning vb. olarak hayal etmeyi severdim. Gençken kendim için ne hayaller kurmadım ki... Hayatımda daha dolu, daha ışıklı ve temiz bir an olmadı. O kadar hayal kurmuşum ki, bütün gençliğim boyunca gezip durmuşum.”

Belki de, başkahramanın prototiplerinden birisi yazarın dostu olan ve Dostoyevski’nin öyküyü adamış olduğu A.N. Pleşeyev’di. Kahramanın sözlerinde Pleşeyev’in lirik şiirlerinin bazı motifleri yankı bulur. Öykü, o dönemde A.N. ve N.N. Beketovların topluluğunda, daha sonra da M.V. Petraşevski ve S.F. Durov’un topluluğunda yer alan Dostoyevski ile Pleşeyev’in yakın dostluk günlerinde yazılmıştı. Dostoyevski Beyaz Geceler üzerine çalışırken Pleşeyev “Hayalperest” öyküsünün kendi versiyonunu “Dostça Öğütler” (Drujevskiye Savyeti, 1849) şiirinde tasarlıyordu.

İnsanı çevresindeki yaşamın tatmin etmemesi, sıradanlığın boğuculuğundan ideal bir dünyaya kaçmak eğilimi Beyaz Geceler’in Hayalperest’ini, Gogol’ün Neva Bulvarı (1835) adlı uzun öyküsündeki Piskaryev ile E.T.A Hoffmann’ın, V.F. Doyevski’nin, Batı ve Rus romantizminin başka temsilcilerinin hayalperestlerine yakınlaştırıyor. Birçok romantik kişiyle olan kesişimler öyküde kahramanın “coşkun” hayallerinin karakteristiğiyle (“Üçüncü Gece”) vurgulanmıştır. Öykünün adında, “gecelere” ayrılmasında Dostoyevski belli ölçüde romantik geleneğe uymuştur: Örneğin A. Pogorelski, İkiz, ya da Ukrayna Gecelerim (1828), V.F. Odoyevski, Rus Geceleri (1844). Ama romantiklerde hayalperestlik izleği seçilmişlik izleğiyle kaynaşmıştır. Dostoyevski’nin hayalperestliğe kapılmış olan kahramanıysa, hayalperestlik yüzünden derin bir şekilde acı çekmektedir. “Bütün fantastik yıllarını” gerçek yaşamın bir günüyle değişmeye hazırdır.

Beyaz Geceler, yazarın en aydınlık ve şiirsel eserlerinden biridir. Genç memur-raznoçinets ve genç kız, ikisi de temiz ve berrak ruhlardır, burada beyaz gecelerin ışığıyla aydınlanan Petersburg kanallarının fonunda tasvir edilirler. Hem öykünün olay akışının sunumu, hem de kahramanlarının imgeleri romantik lirizmin şiirsel atmosferiyle, ayrıca Puşkin’in Petersburg üzerine yazdığı Kolomna’daki Bakır Atlı ve Küçük Ev adlı şiirlerinin atmosferiyle kaplanmıştır. Dostoyevski’de ilk kez Petersburg Günlüğü ve Beyaz Geceler’de beliren o Petersburg izleğine felsefi ve tarihsel anlam katılması, yazarın yarattığı, bu tek başına yaşayan, kendini şehrin büyük gürültüsü içinde yabancı ve boğulmuş hisseden entelijensiya üyesi kahraman imgesi, onun “kendi köşesindeki sessizlik”le ilgili mütevazı hayalleri, Nastenka’nın ninesinin evindeki yaşamla ilgili hikâyesi, “hayalet” Petersburg’un karakterize edilmesi için “beyaz geceler” izleğinin ele alınması, şehrin kanallarının, Nastenka ile Hayalperest’in karşılaştığı yer olan kanalların tasvir edilmesi de, yine Puşkin şiirinin şiirsel atmosferiyle kaplıdır.

Hayalperestliğin bu yeni, derinlikli yorumu Dostoyevski’ nin daha sonraki eserlerinde de yer alır. Yazar, hayalperestliği Petro’nun reformlarının sonucunda “eğitimli kesimin büyük kısmının halktan kopması” olarak niteler. Bu yüzden Dostoyevski’nin 1860-79 yıllarında yazdığı roman ve uzun öykülerin birçok temel kahramanı, Hayalperest özellikleri taşımaktadır. 1870’lerin ortasında yazar “Hayalperest” adını verdiği ayrı bir roman yazmayı tasarlamıştır. Dostoyevski’nin olgunluk döneminin Hayalperestleri Beyaz Geceler’in kahramanlarıyla “gerçekliğe”, “canlı” yaşama olan susuzluklarında –bunlara ulaşmanın yollarını arayışta da– ortaktır.

Öyküyle ilgili ilk eleştirel değinmeler, Ocak 1849’da görülmüştür. Sovremennik dergisinde A.V. Drujinin, Beyaz Geceler’in İkiz’den, Bir Yufka Yürekli’den, Ev Sahibesi’nden ve karanlık, lafazan ve sıkıcı başka bazı eserlerden de daha iyi olduğunu yazmıştır.2 Öykünün temel fikri, eleştirmene göre, “hem dikkat çekici, hem de inandırıcı”dır.

Drujinin’e göre, “Hayalperestlik” sadece Petersburg’a özgü bir şey değil, genel olarak çağdaş yaşamın bütününün karakteridir.

Bütün iyiliklerine ve akıllarına, mütevazı taleplerinin bütün sınırlılığına rağmen, hem iyi, hem akıllı, hem de mutsuz olan büyük bir genç insan türünün varlığından bahsetmektedir. Bu insanlar hayalperest olur ve kibir, sıkıntı, yalnızlık yüzünden hayali kalelerine kapanırlar.

Drujinin, öykünün yetersiz yanlarının, Hayalperest’in belirgin bir zaman ve mekândan yoksun olarak sunulması ve okura onun işinin ve mesleğinin belirtilmemesi olduğu görüşündedir:

“Beyaz Geceler’deki Hayalperest’in kişiliği, eğer yapıp ettikleri daha anlaşılır bir şekilde verilmiş olsaydı çok daha açık bir şekilde belirlenmiş olurdu, öykü bundan çok şey kazanırdı.”

Dostoyevski’nin, metni 1860 yılındaki yayımına hazırlarken yaptığı değişiklikler, Drujinin’in eleştirel değinmelerinin onun tarafından okunmuş olduğunu düşündürüyor. Örneğin, Hayalperest’in romantik düş anlarında beliren imgeleri tasvir eden satırlar, öyküye –herhalde– bu değerlendirmenin etkisiyle katılmıştır.

S.S. Dudişkin, Bir Yufka Yürekli ve Beyaz Geceler’i 1848 yılının en iyi eserleri arasında saymıştır. Dostoyevski’nin yapıtında psikolojik çözümlemenin hâkim rolüne dikkat çekerek Beyaz Geceler’in sanatsal bakış açısının, yazarın daha önceki eserlerinden daha bütünsel olduğunu yazmıştır:

“Yazar bir kez bile özel bir sevgiyle aynı sözcükleri sıkça tekrarlama, araya sıkça yersiz bir şekilde heyecanlanan karakterler sokma, zavallı insan kalbinin anatomisini sıkça çıkarma gibi yollara başvurmuyor... Beyaz Geceler’de yazar bu açıdan neredeyse tavizsiz. Hikâye hafif, canlı ve öykünün kahramanı biraz orijinal olmasaydı, bu eser sanatsal olarak mükemmel olurdu.”3

1859 yılında, A. Grigoryev de “İ.S. Turgenyev ve Asilzade Yuvası Romanı” adlı yazıda Beyaz Geceler’i anmaktadır. Öyküyü “duygusal doğalcılık” okulunun en iyi eserlerinden biri olarak anar ve bu arada, Beyaz Geceler’in “bütün o hastalıklı şiiri”nin bu akımı belirgin krizinden kurtarmadığını belirtir.4

Öyküyle ilgili bazı değinmeler 1861 yılında, yeniden yayımlanmasından sonra da çıktı. Dobrolyubov “Ezik İnsanlar” başlıklı yazısında, Beyaz Geceler’in Hayalperest’inin Ezilenler (1861) romanının kahramanı İvan Petroviç’in özelliklerini önceden haber verdiği görüşünü dile getirdi. “Boş hayallerle iç çekip yakınmalar” ile tatmin olmaya karşı çıkarak şöyle yazdı:

“Bütün bu beyler, kendi ruhsal yüceliklerini bile bile nişanlısının âşığıyla kucaklaşmaya, ona hizmet etmeye dek vardırmıştır ve ben bundan hiç hoşlanmıyorum. Bunlar ya hiç sevmemişler ya da kafalarıyla sevmişlerdir sadece... Bu romantik fedakârlar seviyorsa, ne sefil kalpleri olmalı, ne zavallı duyguları! Bir de bu insanlar hâlâ bize ideal neymiş onu gösteriyor!”5

Ezilenler üzerine Sın Oteçestva (1861, 3 Eylül) ve Severnaya Pleça (1861, 9 Ağustos) dergilerinde çıkan yazılarda da Beyaz Geceler’e ilişkin olumlu değerlendirmeler yer aldı:

Dostoyevski’nin 1840’lı yıllardaki eserlerinin karakteristiği E. Tur’un yazısında da ele alınmaktadır. Yazara göre, öykünün olay örgüsü “masala yaklaşıyor ve gerçekliğe benzeyen herhangi bir şey barındırmıyor” olsa da, E. Tur bu yapıtı övgüyle karşıladı ve “fikirleri açısından özgün ve güzel bir şekilde yazılmış” bir eser olduğunu belirterek onu Rus edebiyatının “en şiirsel eserlerinden biri” olarak adlandırdı.6

1860 yılında, ilk toplu eserleri yayıma hazırlanırken, Dostoyevski, öykü üzerinde biçemsel düzeltmeler yaptı. Ayrıca Hayalperest’in monologuna (İkinci Gece) birkaç satır ekledi (“Belki de soracaksınız siz, neyi hayal ediyor diye?” diye başlayıp “küçük meleğim” diye biten kısım).

E.İ. SEMYONOV VE N.N. SOLOMİNA

1. Bu yazı F.M. Dostoyevski’nin on beş cilt olarak hazırlanan toplu eserlerinin (Leningrad, Nauka, 1988-1996); ikinci cildinde yer almaktadır. Metin içindeki dipnotlar da yine bu yazının yazarlarına aittir.

2. Sovremennik, 1849, No 1, Fasikül 4, s. 43.

3. Oteçestvenniye Zapiski, 1849, No 1, Fasikül 5, s. 34.

4. Ruskoye Slovo, 1859, No 5, Fasikül 2, s. 22.

5. Dobrolyubov, N.A., Toplu Eserleri, Moskova, 1963, cilt 7, s. 275, 268, 230.

6. Ruskaya Reç, 1861, 5 Kasım, No 89, s. 573.

“Yoksa o bir an için bile olsa,

Senin kalbinin yanı başında

Olmak için mi yaratılmış?”

İ. TURGENYEV7

7. Epigraf, İ.S. Turgenyev’in Çiçek (Tsvetok, 1843) adlı şiirinden değiştirilmiş bir alıntıdır.

İlk gece

Harika bir geceydi, belki de sadece gençken yaşanabilen gecelerden biriydi, sevgili okur. Gök öyle yıldızlıydı, öyle aydınlıktı ki, ona bakınca insan ister istemez kendi kendine soruyordu: Böyle bir göğün altında huysuz ve kaprisli insanlar yaşıyor olabilir mi gerçekten? Bu da genç bir soruydu, sevgili okur, çok genç, ama Tanrı böyle soruyu eksik etmesin yüreğinizden!.. Kaprisli ve huysuz kimselerden bahsetmişken, o günkü iyi huylu halimi hatırlamadan edemeyeceğim. Sabah erkenden tuhaf bir sıkıntı işkence etmeye başlamıştı bana. Birden tek başıma olduğumu, herkesin ortalıktan kaybolmuş ve beni terk etmiş olduğunu fark etmiştim. Elbette, haklı olarak sorulabilir: Kimmiş bu herkes? Çünkü işte sekiz yılı buldu, Petersburg’da yaşıyorum ve neredeyse tek bir ahbap edinmeyi başaramadım. Ama ahbap neyime gerek? Ben o olmasa da bütün Petersburg’u tanıyorum; işte bu yüzden, bütün Petersburg kalkıp ansızın yazlığa gidince bana öyle, herkes beni terk etmiş gibi geldi. Tek başıma kalmak korkunç geldi ve üç gün boyunca derin bir boğuntuyla, ne yapacağımı kesinlikle bilemeden dolandım. Neva Bulvarı’na da gitsem, parka da gitsem, kıyıda da gezinsem – bu yerlerde, bütün yıl boyunca, belli saatte karşılaşmaya alıştığım kimselerden tek bir kişi bile yok. Onlar, elbette, beni tanımazlar, ama ben onları tanırım. Çok yakından tanırım; neredeyse ezberledim yüzlerini ve onlar neşeliyken keyifleniyorum, sıkıntılıyken ben de bunalıyorum. Tanrı’nın her günü, belli bir saatte, Fontanka civarında karşılaştığım bir ihtiyarla neredeyse arkadaş oldum. Öyle dikkat çekici, düşünceli bir görünümü var ki; hep bıyık altından bir şeyler fısıldıyor ve sol elini sallıyor, sağ elinde de altın topuzlu, uzun boğumlu bir baston tutuyor. Hatta beni fark etti ve benimle ruhsal bir yakınlık bile kurdu. Belli saatte aynı yerde, Fontanka civarlarında olmayayım, eminim üzerine bir can sıkıntısı çöküyor. İşte bu yüzden bazen birbirimize selam verir gibi oluyoruz, hele ikimizin de ruh hali iyiyse. Geçenlerde, iki gün görüşmeyip de üçüncü gün karşılaştığımızda, şapkalarımıza uzandık, ama neyse ki tam zamanında kendimize geldik ve keyifle birbirimizin yanından geçtik. Ben evleri de tanıyorum. Yürürken, her biri sanki caddede önüme atılıyor ve bana bütün pencereleriyle bakıp şöyle diyecek oluyor: “İyi günler; sağlığınız nasıl? Ben mi, Tanrı’ya şükür, iyiyim, mayıs ayında bana bir kat ekleyecekler.” Ya da: “Sağlığınız nasıl? Beni de yarın tamire alacaklar.” Ya da: “Neredeyse yanıyordum, nasıl ürktüm anlatamam.” vb. Aralarında sevdiklerim var, bir tür ahbap olduklarım var; içlerinden biri bu yaz bir mimarın elinden geçmeye niyetleniyor. Israrla her gün çevresinde dolanacağım, Tanrı korusun, herhangi bir zarar vermesinler diye!.. Yalnız şu çok hoş, açık pembe küçük evlerden biriyle yaşadığım şeyi hiç unutmayacağım. Bu öyle tatlı, taştan, küçük bir evdi, yanından geçecek olsam bana öyle dostça, biçimsiz komşularına da öyle gururla bakardı ki, kalbim mutlulukla dolardı. Geçen hafta, caddede yürüyordum ve dostuma gözlerimi çevirir çevirmez birden yas dolu bir çığlık duydum: “Beni de sarı boyayla boyayacaklar!” Hainler! Barbarlar! Hiçbir şeye acımadılar: Ne kolonlara ne de saçaklara acımadılar ve dostum kanarya gibi sapsarı oldu. Bu yüzden neredeyse ödüm patlıyordu ve bu vakte dek, göksel imparatorluğun8 rengiyle kaplanan, benim sakatlanmış biçaremle karşılaşmaya güç bulamadım kendimde.

İşte, anlıyorsunuz, okur, bütün Petersburg’u ne şekilde tanıdığımı.

Söylediğim gibi, üç gün boyunca bir huzursuzluk içimi yiyip bitirmişti, şimdi de nedenini düşünüp duruyordum. Caddede içim sıkıldığı gibi (o yok, bu yok, nereye gitti bütün bunlar?), evde de kendimde değildim. İki gece dönüp durdum: Nedir bu köşemde bana rahat vermeyen şey? Neden bu köşede durmak rahatsız edici bir hal aldı? – ve şaşkınlık içinde, yeşil, isli duvarlara, Matryona’nın öylece bıraktığı örümcek ağlarının asılı durduğu tavana uzun uzun baktım, bütün mobilyalarımı gözden geçirdim, sandalyelere tek tek, tatsız olan bunlar mı diye düşünerek uzun uzun baktım (çünkü bir sandalye dün durduğu yerde durmazsa, kendimi kaybederim), pencereden dışarıyı seyrettim ve hepsi boşuna... En ufak rahatlama yok! Matryona’yı çağırıp ona örümcek ağları ve genel dağınıklık yüzünden babacan bir konuşma yapmaya bile kalkıştım; ama o bana hayretle bakmakla yetindi ve tek kelime söylemeden çekip gitti, örümcek ağı da hâlâ keyifle asılı duruyor yerinde. Sonunda ancak bu sabah sorunun ne olduğunu anlayıverdim. Eh! Beni atlatıp yazlığa gitmişler! Uygunsuz ifadem için affedin, ama bunu yüksek üslupla ifade edemiyorum... Çünkü sonuçta Petersburg’da bulunmayan herkes, yazlığa ya gitmişti ya da gidiyordu; çünkü oturaklı bir görünüme sahip, bir araba kiralamış saygıdeğer beyefendilerin her biri, benim gözümde bir anda, günlük resmi meşguliyetlerinin ardından elini kolunu sallaya sallaya ailesinin kucağına, yazlığa doğru yola koyulan saygın birer aile babasına dönüşmüştü; çünkü gelip geçen herkes şimdi karşılaştığı herkese alttan alta şöyle der bir hale bürünmüştü: “Biz, beyler, buradan öylesine geçiyoruz, iki saat içinde yazlığa gideceğiz.” Üzerinde önce incecik, şeker gibi beyaz parmakçıkların gezindiği, sonra da çiçek saksıları taşıyan sokak satıcısına seslenmek üzere güzel bir bayanın içinden başını uzattığı bir pencere mi açıldı, ben hemen, hemen o anda, bu çiçeklerin aslında o boğucu şehir dairesini bahar ve çiçeklerle şenlendirmek için alınmadığını, çok geçmeden evdekilerin yazlığa gideceğini ve çiçekleri de yanlarında götüreceklerini düşünüyordum. Dahası, bu yeni, kendine özgü keşifte öyle bir ustalık kazandım ki, bir bakışta, hiç yanılmadan kim hangi yazlıkta yaşıyor, söyleyebiliyordum. Kamenniy ve Aptekarskiy Adaları ya da Petergof Yolu sakinleri,9 zarif hareketleri, züppece giyimleri ve şehre gelirken kullandıkları harika arabalarla dikkat çekiyorlardı. Pargolov ve az ötesinde yaşayanlar, daha ilk bakışta ihtiyat ve sağlamlıklarıyla “insanı etkiliyorlardı”; Krestovskiy Adası’nın ziyaretçileriyse soğukkanlı ve neşeli halleriyle dikkat çekiyordu. Masalardan, sandalyelerden, Türk üslubunda olan ve olmayan divanlardan oluşan ve bütün bunların en tepesine, genellikle, efendisinin malını kendi gözbebeği gibi koruyan sıska bir aşçının oturtulduğu mobilya dağlarıyla yüklü arabaların yanında, elinde dizgin tembel tembel yürüyen araba sürücülerinin uzun bir geçit resmiyle karşılaşıp hayrete düşerken; Neva ya da Fontanka üzerinde Çyorni Nehri’ne ya da adalara doğru kayan, tıkabasa ev eşyası yüklü mavnaları seyrederken, araba ve mavnalar gözümde on kat, yüz kat büyüyordu; sanki herkes kalkıp gitmişti, herkes kervan kervan yazlığa taşınmıştı; sanki, bütün Petersburg çöle dönme tehdidi altındaydı, bu yüzden sonuçta ben utanmış, incinmiş ve kederli bir hal almıştım: Yazlığa gitmek için kesinlikle ne yerim vardı ne de bahanem. Her yük arabasıyla gitmeye, bir araba kiralamış olan saygıdeğer görünümlü her beyefendiyle yola koyulmaya hazırdım; ama bir kişi olsun, kesinlikle bir kişi olsun beni davet etmedi; sanki unutmuşlardı beni, sanki ben onlar için gerçekten de yabancıydım!

O kadar çok ve uzun uzun gezindim ki, yine nerede olduğumu, alışkın olduğum üzere, unutmayı başardım, birden kendimi şehrin sınırında buldum. Bir anda neşelendim ve bariyerlerin ötesine geçip ekilmiş tarlaların, çayırların arasında yürüdüm, yorgunluk duymuyordum, ama bütün varlığımla ruhumdan bir yükün kalktığını hissettim. Gelip geçenler neredeyse selam verecekmiş gibi, dostça bakıyordu bana; hepsi de bir şeylerden mutluydu, hepsi de sigara içiyordu. Ve ben de uzun zamandır olmadığım kadar mutluydum. Sanki kendimi birden İtalya’da bulmuştum. Doğa böylesine güçlü biçimde kucakladı beni; şehir duvarlarının ardına kapanıp kalmış, yarı hastalıklı bir şehirliyi.

Bizim Petersburg’un doğasında, baharın gelmesiyle birlikte şehrin bütün gücünü bir anda gösterdiği, ona göklerin bahşettiği bütün güçleri sergilediği, çiçeklerle süslendiği, giyindiği, renklendiği zamanlarında açıklanamaz, dokunaklı bir şeyler vardır... Bir şekilde bana ister istemez zavallı ve hastalıklı bir kadını hatırlatır; bazen üzüntüyle, bazen tutkulu bir aşkla baktığınız, bazen de fark etmediğiniz, ama birden, bir anda, şans eseri açıklanamaz, mucizevi biçimde muhteşem oluveren, sizin sersemlemiş, etkisine kapılmış bir halde kendi kendinize şöyle sormanıza yol açan bir kadını hatırlatır: Bu hüzünlü, dalgın gözler nasıl bir güçle böyle alev alev parlamaya başladı? Bu solgun, çökmüş yanaklara nereden kan geldi? Bu narin yüz hatlarına tutku saçan ne? Neden bu göğüs inip kalkıyor? Bu zavallı kızın yüzüne birdenbire canlılık, hayat ve güzellik katan, onu böyle bir gülümsemeyle ışıldatan, böyle ışık saçan, parıldayan bir gülüşle canlandıran şey nedir? Çevreye bakar, bir şeyler aranır, bir şeylerden şüphelenirsiniz... Ama o an geçer ve belki de ertesi gün, daha önceden olduğu gibi, yine aynı düşünceli ve dalgın bakışla, o aynı solgun yüzle, hareketlerdeki o aynı boyun eğmişlik ve çekingenlikle ve hatta vicdan azabı, hatta bir tür ölgün bir keder ve geçici canlanmanın verdiği sıkıntının izleriyle karşılaşacaksınızdır... Ve üzülecek, bir anlık güzelliğin böyle hızla, böyle geri dönülmez biçimde solmasına, önünüzde böyle yanıltıcı ve boşuna parlamış olmasına, hatta onu sevecek kadar vakit bulamamış olmanıza bile üzüleceksinizdir...

Ama her şeye rağmen gecem gündüzümden de güzel oldu! Bakın nasıl oldu bu:

Şehre çok geç dönmüştüm ve oturduğum yere yaklaştığım sırada saat ona geliyordu. Yolum, o saatte tek bir canlıyla bile karşılaşamayacağınız bir kanalın kıyısından geçiyordu. Evet, şehrin uzak bir köşesinde yaşıyorum. Yürürken şarkı söylüyordum, çünkü mutlu olduğumda, ne bir arkadaşı ne iyi bir ahbabı ne de mutlu anında mutluluğunu paylaşacak bir kimsesi olmayan her mutlu insan gibi, durmaksızın kendi kendime bir şeyler mırıldanırım. Derken başıma hiç beklenmedik bir olay geldi.

Bir kenarda, kanalın korkuluklarına yaslanmış bir kadın duruyordu; parmaklığa dirseklerini dayamış duruyor, görünüşe göre, büyük bir dikkatle kanalın bulanık suyunu seyrediyordu. Çok sevimli sarı bir şapka ve çekici siyah bir şal giymişti. “Bu kız, kesinlikle esmer,” diye düşündüm. Anlaşılan adımlarımı duymamıştı, hatta nefesimi bastırmış ve kalbim güçlü biçimde çarpar bir halde yanından geçtiğim zaman bile, kıpırdamadı. “Tuhaf!” diye düşündüm, “Anlaşılan, iyice dalmış düşünmeye,” ve birden olduğum yerde donakaldım. Boğuk bir iç çekiş duymuştum. Evet! Yanılmıyordum: Kız ağlıyordu ve az sonra ardı ardına hıçkırıklar gelmeye başladı. Tanrım! Kalbim sıkıştı. Ve kadınlara karşı ne kadar çekingen olsam da, böyle hoş bir anda!.. Döndüm, ona doğru ilerledim ve hiç duraksamadan şöyle diyordum neredeyse, “Hanımefendi!” – böyle diyecektim, eğer Rus yüksek sosyete romanlarının hepsinde bu seslenişin binlerce kez dile getirildiğini bilmeseydim. Beni durduran bir tek bu oldu. Ama ben daha bir sözcük arayıp bulamadan, kız kendini topladı, çevreye bakındı, nerede olduğunu hatırladı, bakışlarını yere çevirdi ve kıyıda benim yanımdan geçip gitti. Ben de hemen arkasından yürüdüm, ama kuşkulandı, kıyıdan ayrıldı, caddenin karşısına geçti ve kaldırımda yürümeye başladı. Ben caddeyi geçmeye cesaret edemedim. Kalbim ele geçirilmiş bir kuşunki gibi titriyordu. Birden bir olay yardımıma yetişti.

O kaldırımda, benim yabancıma yakın bir yerde, fraklı, orta yaşlarda görünen, ama orta yaş adımları attığını söylemek zor olan bir beyefendi belirdi birden. Yalpalayarak ve dikkatle, duvara tutunarak yürüyordu. Kızsa ok gibi, telaşla ve ihtiyatla, gece vakti kimsenin eve kadar eşlik etmesini istemeyen kızlar nasıl yürürse öyle yürüyordu ve şüphesiz, yalpalayan beyefendinin ona yetişmesine de olanak yoktu, tabii talihim ona yanlış bir yöntem izleme fikrini vermiş olmasaydı. Birden, tek kelime etmeksizin, beyefendi fırlayıp benim yabancımı yakalamak niyetiyle uçar gibi koşmaya başladı. Kız rüzgâr gibi yürüyordu, ama savrulan beyefendi ona yetişti, kız çığlık attı – ve... ben bu sırada benim sağ elimde beliren boğumlu harika baston için talihime şükrettim. Hemen o kaldırıma atıldım, davetsiz beyefendi hemen olayı anladı, karşı konulmaz nedeni iyice bir inceledi, ses etmeyip geri çekildi ve ancak biz iyice uzaklaştığımız zaman, oldukça şiddetli sözlerle beni protesto etti. Ama bize sözleri güçlükle ulaşıyordu.

“Koluma girin,” dedim benim yabancıya, “o artık sizi rahatsız etmeye cesaret edemez.”

Konuşmadan, hâlâ heyecandan ve korkudan titreyen eliyle koluma girdi. Ey davetsiz beyefendi! Bu an için nasıl müteşekkirim sana! Gözucuyla baktım kıza: Yanılmamıştım, çok sevimli ve esmerdi. Kara kirpiklerinde hâlâ ya az önceki korkunun ya da eski bir acının gözyaşları parıldıyordu, hangisi bilmiyorum. Ama dudaklarında da bir gülümseme ışıldıyordu artık. O da kaçamak bir bakış attı bana, hafifçe kızardı ve gözlerini kaçırdı.

“Gördünüz mü, az önce niye uzaklaştırdınız ki beni? Eğer ben burada olsaydım, hiçbir şey olmazdı...”

“Ama sizi tanımıyordum. Sandım ki siz de...”

“Şimdi beni tanıyor musunuz?”

“Bir parça. İşte, sözgelimi, neden titriyorsunuz?”

“Ah, ilk seferde tahmin ettiniz,” diye yanıt verdim benim kızın akıllı olmasına heyecanlanarak; bu, güzelliğin yanında hiç bulunmayan bir şeydir. “Evet, siz daha ilk bakışta kiminle karşı karşıya olduğunuzu tahmin ettiniz. Kesinlikle, ben kadınlara karşı çekingenimdir, hiç itiraz etmeyeceğim, o beyefendi sizi bir dakika önce ne kadar korkuttuysa ben de en az o kadar heyecanlanmış durumdayım... Bir korku içindeyim şimdi. Tam bir düş, ama ben düşte bile gün gelip de bir kadınla konuşacağımı tahmin edemezdim.”

“Nasıl? Gerçekten mi?..”

“Evet, eğer elim titriyorsa, bu onun daha önce hiç böyle sizinki gibi güzel, küçük bir el tutmamış olmasındandır. Kadınlardan tümüyle uzağım; yani onlara hiç yakınlaşmadım; sonuçta yalnızım... Hatta onlarla nasıl konuşulur, onu bile bilmiyorum. İşte şimdi de bilmiyorum – size birtakım saçmalıklar söyledim mi, söylemedim mi? Bana açıkça söyleyin; şimdiden söyleyeyim, alıngan değilimdir...”

“Hayır, hiç değil, hiç değil; tersine. Ve benim de açık olmam gerekiyorsa, size kadınların böyle bir çekingenlikten hoşlandığını söyleyeyim; ama dahasını da bilmek isterseniz, bundan ben de hoşlanırım ve sizi evime kadar yanımdan ayırmayacağım.”

“Beni öyle bir hale getiriyorsunuz ki,” diye başladım sevinçten tıkanarak, “ben de çekingenliği hemen bir kenara bırakacağım ve o zaman – elveda bu fırsata!..”

“Fırsat mı? Ne fırsatı, ne için? İşte bunu beğenmedim.”

“Affedin, bir daha olmaz, ağzımdan kaçtı; ama böyle bir anda insanın arzu etmemesini nasıl beklersiniz!..”

“Beğenilmeyi mi?”

“Yani evet; ama, Tanrı aşkına, adil olun. Kim olduğuma siz karar verin! Sonuçta işte yirmi altı yaşındayım, ama görüşüp konuştuğum kimse yok hiç. Yani, nasıl güzel, rahat, doğru dürüst konuşabilirim ki? Size karşı her şeyimin açık, olduğu gibi olması en iyisi... Kalbim içimde konuşup dururken susmayı beceremem ben. Neyse, fark etmez... İnanır mısınız, tek bir kadın olmadı, hiç, hiç! Tek bir ahbabım yok! Ve bütün yaptığım, her gün, sonunda bir gün biriyle karşılaşacağımı hayal edip durmak. Ah, bir bilseydiniz, bu şekilde kaç kez âşık olduğumu!..”

“Ama nasıl olur, peki kime?”

“Birine değil, bir ideale, hayal ettiğim kişiye. Hayallerde başlıbaşına romanlar yaratıyorum. Ah, beni bilmezsiniz! Doğru, şu olmadı değil, iki üç kadınla karşılaştım, ama nasıl kadınlardı bunlar? Bunlar hep ev sahibelerim... Ama şimdi size birkaç kez caddede herhangi bir aristokrat bayanın yanına, yalnız olduğu sırada, öylece yaklaşıp konuşmayı düşündüğümü söylesem, bana güleceksiniz; çekinerek, saygıyla, içtenlikle konuşmayı elbette; beni kovmasın diye tek başıma perişan olduğumu, herhangi bir kadını tanıma fırsatım olmadığını söylemeyi; benim gibi mutsuz bir insanın çekingen yalvarışını geri çevirmemenin kadınlık sorumlulukları arasında olduğuna onu ikna etmeyi.

Bana kardeşçe, içtenlikle iki söz söylemesine, beni hemen ilk adımda uzaklaştırmamasına, sözlerime inanmasına, beni dinlemesine, bana gülmesine, gerekirse, bana umut vermesine ihtiyaç duyuyorum sonuçta, sadece iki sözcük, sonra varsın onunla hiç karşılaşmayalım!.. Ama gülüyorsunuz... Hoş, ben de bunun için konuşuyorum ya...”

“Gücenmeyin; sizin kendi kendinize düşman olmanıza gülüyorum, hem deneseydiniz, belki de, olay caddede de olsa başarılı olabilirdiniz; ne kadar sade olursa, o kadar iyi... İyi yürekli hiçbir kadın, eğer aptal değilse ya da o sırada bir şeye özellikle kızmamışsa, sizin çekinerek talep ettiğiniz bu iki sözcüğü sizden esirgemeye kalkmazdı... Ama, neler diyorum ben böyle! Şüphesiz, sizi deli de sanabilirlerdi. Yani kendime bakarak konuştum. Ben de çok şey biliyorum sanki, insanların nasıl yaşadığı hakkında!”

“Ah, sağ olun,” diye bağırdım, “şimdi benim için ne yapmış olduğunuzu, imkânı yok bilemezsiniz!”

“İyi, iyi! Ama söylesenize, benim öyle bir kadın olduğumu nasıl bildiniz. yani, ilgiyi ve dostluğu... hak eden bir kadın olduğumu... kısacası, sizin deyişinizle, ev sahibesi olmadığımı. Neden bana yaklaşmaya karar verdiniz?”

“Neden mi? Neden mi? Ama siz tek başınaydınız, o beyefendi haddini aşmıştı, gece vakti. Kabul etmelisiniz ki, bu bir görevdi...”

“Hayır, hayır, daha da önce, orada, kıyıda. Yani siz bana yaklaşmaya kalkışmadınız mı?”

“Orada, kıyıda mı? Ama ben, doğrusu, nasıl yanıt vereceğimi bilemiyorum; korkuyorum... Biliyor musunuz, bugün mutluydum; yürüdüm, şarkı söyledim; şehir dışındaydım; bu vakte dek hiç böyle mutlu anlarım olmamıştı. Siz... belki de, bana öyle geldi... Ama, beni affedin hatırlattığım için: Bana öyle geldi ki, siz ağlıyordunuz ve ben... ben bunu durup dinleyemezdim... kalbim sıkıştı... Ah, Tanrım! Ama gerçekten de sizin için üzülmüş olamaz mıyım? Gerçekten size karşı kardeşçe merhamet duymuş olmam günah mıdır? Merhamet dememi hoş görün... Ama, evet, tek kelimeyle, gerçekten kendimi tutamayıp size yaklaşmayı düşündüğüm için sizi incitmiş olabilir miyim?”

“Durun, yeter, konuşmayın...” dedi kız gözlerini indirip elimi sıkarak. “Suçlu olan benim, lafı ben açtım; ama mutluyum hakkınızda yanılmadığım için... ama eve geldik işte; benim buraya, ara sokağa girmem gerek; hemen iki adım... Hoşça kalın, teşekkür ederim...”

“Yani gerçekten, gerçekten bir daha hiç görüşmeyecek miyiz?.. Gerçekten bu böyle mi kalacak?”

“Görüyorsunuz ya,” dedi kız gülerek, “siz başlangıçta iki sözcük istiyordunuz, şimdiyse... Ama buna rağmen, size bir şey söylemiyorum... Belki de, görüşürüz...”

“Buraya yarın geleceğim,” dedim. “Ah, affedin beni, daha şimdiden talep etmeye başladım...”

“Evet, sabırsızsınız... Neredeyse talep ediyorsunuz...”

“Dinleyin, dinleyin!” diye sözünü kestim. “Eğer size yine böyle bir şey söyleyecek olursam, beni affedin... Ama şu da var: Yarın buraya gelmeden edemem. Ben hayalperestim; benim öylesine az gerçek yaşamım oluyor, bunun gibi, şimdiki gibi dakikaları öyle nadir sayıyorum ki, bu dakikaları hayallerde tekrar tekrar yaşamadan duramıyorum. Bütün gece, bütün hafta, bütün yıl sizi hayal edeceğim. Ben yarın muhakkak geleceğim buraya, tam buraya, bu yere, tam bu saatte ve bir önceki günü hatırlayarak mutlu olacağım. Artık bu yer benim için kutsal. Petersburg’da benim için böyle olan iki üç yer var. Hatta bir keresinde, tıpkı sizin gibi anılar yüzünden ağladım... Kim bilir, belki, siz de bundan on dakika önce anılar yüzünden ağlıyordunuz... Ama beni affedin, yine kendimi kaybettim; siz, belki de, burada bir zamanlar özellikle mutlu olmuşsunuzdur...”

“Peki,” dedi kız, “ben, büyük olasılıkla, buraya yarın geleceğim, yine saat onda. Görüyorum ki artık sizi engelleyemem... Bilin ki burada bulunmam gerekiyor; size bir randevu verdiğimi sanmayın; sizi uyarıyorum, benim zaten burada bulunmam gerekiyor. Ama işte... yani, size açıkça söylüyorum: Siz de gelirseniz bir şey olacağı yok; birincisi, bugünkü gibi bir tatsızlık olabilir yine, ama bu bir yana... Kısacası, sizi görmeyi isterim... size o iki sözcüğü söylemek için. Yalnız, sakın şimdi beni yargılamayın. Benim öyle kolayca randevu verdiğimi sanmayın... Randevu verirdim, eğer... Ama bu da benim sırrım olsun! Yalnız önce bir anlaşma...”

“Anlaşma! Konuşun, söyleyin, her şeyi peşinen söyleyin; her şey kabulüm, her şeye hazırım,” diye bağırdım heyecanla, “kendi adıma söz veriyorum; uysal, saygılı olacağım... Beni tanıyorsunuz...”

“Tam da bu yüzden, sizi tanıdığım için yarın davet ediyorum,” dedi kız gülerek. “Sizi kesinlikle tanıyorum. Ama, bakın, bir şartla gelin; birincisi (yalnız rica ederim, sizden istediğim şeyi yerine getirin – görüyorsunuz ya, açık konuşuyorum), bana âşık olmayın... Bu imkânsız, emin olun. Arkadaşlığa hazırım, işte size elimi uzatıyorum... Ama âşık olmak imkânsız, rica ederim!”

“Size yemin ederim,” diye haykırdım küçücük elini yakalayarak...

“Yeter, yemin etmeyin, sonuçta biliyorum, barut gibi patlamaya hazırsınız. Böyle konuşuyorsam, ayıplamayın beni. Bilseydiniz... Benim de kimsem yok, bir şeyler konuşabileceğim, fikir alabileceğim kimsem yok. Şüphesiz, sokakta da fikir alınabilecek biri aranmaz, ama siz istisnasınız. Sizi öyle tanıyorum ki, sanki yirmi yıldır arkadaşmışız gibi... Tamam değil mi, değişmeyeceksiniz?”

“Göreceksiniz... Yalnız, yirmi dört saat boyunca nasıl yaşayacağımı artık bilemiyorum.”

“Rahat uyuyun; iyi geceler – ve artık benim size inandığımı da aklınızdan çıkartmayın. Ama az önce pek güzel söylediniz: Gerçekten de her duyguya, hatta kardeşçe merhamete bile yanıt vermeli! Biliyor musunuz, bunu öyle güzel söylediniz ki, bende hemen size inanma düşüncesi uyandı...”

“Tanrı aşkına, ama ne diye? Nasıl?”

“Yarına. Şimdilik bu sır olarak kalsın. Sizin için daha iyi; bari biraz romana benzeyecek. Size yarın belki söylerim, belki de, söylemem... Öncelikle sizinle birbirimizi daha iyi tanıyalım diye konuşacağım...”

“Ah, ben yarın kendim hakkında her şeyi anlatacağım! Ama nedir bu? Sanki bir mucize yaşıyor gibiyim... Neredeyim, Tanrım? Ama, söylesenize, gerçekten başka türlü davranıp bana daha en baştan öfkelenmediğiniz için memnun musunuz? İki dakika içinde beni sonsuz mutlu ettiniz. Evet! Mutlu; belli mi olur, belki de siz beni kendimle barıştırdınız, kaygılarımı yok ettiniz... Demek ki, böyle anlar beni de buluyor... Ama, evet size yarın her şeyi anlatacağım, her şeyi öğreneceksiniz, her şeyi...”

“İyi, kabul ediyorum; siz başlarsınız...”

“Anlaştık.”

“Hoşça kalın!”

“Hoşça kalın!”

Ve ayrıldık. Bütün gece gezindim; bir türlü eve dönmek istemiyordum. Öylesine mutluydum ki... Yarın görüşeceğiz!

8. Çin İmparatorluğu’nun bayrağında sarı zemin üzerinde bir ejder tasviri yer alıyordu; Çin eskiden “Göksel İmparatorluk” adıyla tanımlanırdı.

9. Petersburg’un zenginlerinin oturduğu, parklar ve yazlıklarla kaplı bu yerlerde oturanlar.

İkinci gece

“Ee, işte yaşıyorsunuz!” dedi bana, gülerek iki elimi birden sıkarken.

“İki saattir buradayım; bütün gün ne haldeydim, hiç bilemezsiniz!”

“Biliyorum, biliyorum... Neyse, konuya gelelim. Biliyor musunuz neden geldim? Dünkü gibi havadan sudan konuşup gevezelik etmeye değil. Gerçekten; bundan sonra daha akıllıca davranmalıyız. Gece hep bunu düşündüm.”

“Ne konuda, ne konuda daha akıllı olacağız? Kendi payıma ben hazırım; ama, doğrusu, hayatım boyunca başıma hiç şimdikinden daha akıllıca bir şey gelmemişti.”

“Gerçekten mi? Birincisi, sizden rica ediyorum, ellerimi öyle sıkmayın; ikincisi, itiraf edeyim ki bugün sizi uzun uzun düşündüm.”

“Ya, peki hangi sonuca vardınız?”

“Hangi sonuca mı? Her şeye baştan başlamak gerektiği sonucuna vardım, çünkü sonuçta bugün sizin benim için hâlâ tümüyle yabancı olduğunuza, benim dün bir çocuk, küçük bir kız gibi davrandığıma karar verdim ve sanırım, her şeyin suçlusunun benim iyi yürekli kalbim olduğunu anladım, yani anlayacağınız kendimizi sorgulamaya kalkışınca hep yaptığımız gibi ben de kendi kendimi övdüm. Bu yüzden, bu hatayı düzeltmek için, sizi daha yakından tanımaya karar verdim. Ama sizin hakkınızda bir şey öğrenebileceğim biri olmadığından, sizin bana her şeyi, bütün ayrıntılarıyla anlatmanız gerekiyor. Yani, siz nasıl bir insansınız? Haydi, başlayın, anlatın hikâyenizi.”

“Hikâyeyi!” diye bağırdım korkarak, “Hikâyeyi! Ama size kim söyledi benim bir hikâyem olduğunu? Benim bir hikâyem yok...”

“Bir hikâyeniz yoksa, nasıl yaşıyorsunuz?” diye sözümü kesti o gülerek.

“Tamamen hikâyesiz! Yani, bizde dendiği gibi, bir başıma yaşadım, yani tamamen yalnız – yalnız, tümüyle yalnız – anlıyor musunuz, nedir bu yalnız?”

“Ama nasıl yalnız? Yani hiç kimseyi görmüyor musunuz?”

“Ah hayır, görmesine görüyorum – ama yine de yalnızım.”

“Ne yani, kimseyle konuşmuyor musunuz?”

“Tam anlamıyla, kimseyle.”

“Ama kimsiniz siz böyle, anlatsanıza! Durun, tahmin edeyim: Sizin de, benim olduğu gibi bir nineniz var. Kör ve bütün hayatı boyunca beni bir yere bırakmadı, öyle ki neredeyse konuşmayı bile tümden unuttum. Bundan iki yıl önce haylazlık ettim, beni zaptedemeyeceğini anlayınca yanına çağırdı, elbisemi bir iğneyle kendininkine iğneledi – ve işte o vakitten beri bütün gün oturuyoruz; o çorap örüyor, kör olmasına rağmen; bense yanında oturuyor, dikiş dikiyor ya da ona kitap okuyorum – böyle tuhaf bir alışkanlık, işte iki yıldır iğnelenmiş haldeyim...”

“Ah, Tanrım, ne talihsizlik! Ama hayır, benim böyle bir ninem yok.”

“Ee, yoksa, ne diye evde oturuyorsunuz?”

“Bakın, kim olduğumu mu öğrenmek istiyorsunuz?”

“Yani, evet, evet!”

“Kelimenin tam anlamıyla mı?”

“Kelimenin tam anlamıyla!”

“Kelimenin tam anlamıyla ben bir tipim.”

“Tip, tip! Ne tipi?” diye bağırdı kız, sanki bütün bir yıl boyunca hiç gülmemiş gibi kahkahalar atarak. “Ömürsünüz vallahi! Baksanıza: Şurada bir sıra var; oturalım! Buradan kimse geçmez, bizi kimse duymaz, hadi – başlasanıza hikâyenize! Çünkü artık beni bir hikâyeniz olmadığına değil, onu gizlediğinize inandırdınız. Öncelikle, nedir bu tip?”

“Tip? Tip, orijinal, gülünç bir insan demektir!” diye yanıt verdim, onun çocuksu gülüşünün ardından ben de bir kahkaha atarak. “Bu bir karakterdir. Baksanıza, hayalperest nedir, biliyor musunuz?”

“Hayalperest? Affedersiniz, ama nasıl bilmem? Ben kendim hayalperestim! Ninemin yanında otururken, aklımdan neler neler geçmez. Ama, işte hayal kurmaya başladığında, öyle şeyler düşünürsün ki – birden Çin prensiyle evlenmiş bulursun kendini... Ama sonuçta bazen iyidir hayal kurmak! Hayır, tabii orasını Tanrı bilir! Özellikle de insanın düşünmeden duramadığı bir şeyler varsa,” diye ekledi kız bu kez oldukça ciddi biçimde.

“Harika! Eğer bir seferinde Çin şehzadesiyle evlendiyseniz, demek, beni kesinlikle anlarsınız. Yani, dinleyin... Ama bağışlayın, adınızı söylemediniz daha?”

“Nihayet! Ne kadar erken hatırladınız!”

“Ah, Tanrım! Tabii aklıma gelmedi, öyle hoşnuttum ki!..”

“Adım Nastenka.”

“Nastenka! Bu kadar mı?”

“Bu kadar! Gerçekten az geldiyse, doymak bilmez biri olmalısınız siz!”

“Az mı? Çok, çok, tersine, oldukça çok. Nastenka, siz iyi yürekli bir kızsınız, mademki daha ilk seferden benim için Nastenka oldunuz!”

“Bakın şu işe! Yani!”

“Yani, işte, Nastenka, dinleyin bakalım, buradan nasıl gülünç bir hikâye çıkacak.”

Yanına yerleştim, yapmacık ciddi bir poz takındım ve bir yerden okuyormuş gibi başladım:

“Nastenka, eğer bilmiyorsanız, Petersburg’da oldukça tuhaf köşeler vardır. Bu yerleri sanki bütün Petersburg insanlarını aydınlatan güneş değil de, özellikle bu köşeler için ısmarlanmış ve her şeyi farklı, kendine özgü bir ışıkla aydınlatan başka, yeni bir güneş aydınlatmaktadır. Bu köşelerde, sevgili Nastenka, sanki bambaşka bir hayat yaşanır, yakınımızda yaşanana benzemeyen, bizde, bizim ciddi, çok ciddi zamanımızda değil de, bir varmış bir yokmuşlarda olabilecek türden bir yaşam. İşte bu yaşam bütünüyle fantastik, ateşli bir biçimde ideal ve bununla birlikte (maalesef, Nastenka!) inanılmaz ölçüde bayağı demeyelim de soluk, kuru ve sıradan olan bir şeyin karışımıdır.”

“Aman! Yüce Tanrım! Ne biçim giriş! Neler duyuyorum böyle?”

“Duyacaksınız, Nastenka (bana öyle geliyor ki, size Nastenka diye seslenmekten hiç yorulmayacağım), bu köşelerde tuhaf insanların, hayalperestlerin yaşadığını duyacaksınız. Hayalperest –ayrıntılı bir tanım gerekirse– insan değil, biliniz ki ortalama cinsten bir varlıktır. Daha çok erişilmez köşelerde bir yere yerleşir, orada neredeyse gün ışığından bile saklanır ve eğer içine kapandıysa da, o köşeye sümüklüböcek gibi yapışır ya da belki bu açıdan hem hayvan hem de ev olan, kaplumbağa denen o ilginç hayvana çok benzer. Ne dersiniz, neden mutlaka yeşil boyayla boyanmış, isli, kasvetli ve yakışıksız biçimde sigara dumanıyla kaplanmış odasını öylesine sever? Neden bu gülünç beyefendi, sayılı ahbaplarından biri onu görmeye geldiğinde (onlarla hiç görüşmediği için ahbapları zaten iyice ayağını kesmiştir ondan), neden bu gülünç insan onu, sanki o az önce dört duvar arasında bir suç işlemiş gibi, sanki sahte banknotlar basıyormuş ya da bir dergiye, içinde asıl şairin ölmüş olduğu ve arkadaşının onun dizelerini yayına göndermeyi kutsal bir borç saydığı belirtilen anonim bir mektupla birlikte göndermek üzere birtakım şiircikler yazıyormuş gibi, öyle şaşkın, öyle yüzü çarpılmış bir halde ve öyle mahcup karşılar? Söyleyin bana, Nastenka, neden bu iki kişi arasında sohbet bir türlü bir yere bağlanmaz? Neden birdenbire gelip de kafası karışıvermiş olan misafir, başka zaman gülmeyi, şaka yapmayı ya da zekice sözler söylemeyi, cinsi latif ve başka neşeli konular hakkında konuşmayı sevdiği halde, gülemez, zekice birtakım sözler söyleyemez hale gelir? Neden, sonuçta, muhtemelen yeni bir tanıdık olan ve ilk ziyaretini yapan bu misafir –çünkü böyle ikinci bir durum yaşanmayacak ve misafir bir daha gelmeyecektir–, neden bu misafir, kendi payına artık tümden kendini kaybetmiş ve konuşmayı yoluna koyup renklendirmeye yönelik muazzam, ama boşuna olan son bir çaba dalgasıyla boğuşmaya, kendince görgü kuralları konusundaki engin bilgisini ortaya koymaya, hatta cinsilatif hakkında konuşmaya ve oraya düşmüş, yanlışlıkla ona misafirliğe gelmiş olan zavallı insanı uysalca memnun etmeye çabalayan ev sahibinin altüst olmuş suratına bütün keskin zekâsıyla (eğer buna sahipse tabii) bakarak öyle şaşkın, dilsiz bir halde kalakalır? Ve neden misafir birden şapkasına atılır ve hiç var olmayan pek önemli bir işini hatırlayıp pişmanlığını her şekilde göstermeye ve kaybolanı telafi etmeye çalışan ev sahibinin ateşli tokalaşmasından elini bir şekilde kurtarıp hızla çıkıp gider? Neden çekip giden misafir kapıdan çıkar çıkmaz bir kahkaha atar, kendi kendine bu üşütüğe bir daha gelmeme sözü verir; bu üşütüğü aslında etkileyici bir adam saysa da, diğer yandan hayal gücünün küçük bir kaprisine bırakmadan edemez kendini? Uzak bir imgeyle de olsa, az önce konuştuğu kişinin yüzünü bütün bu görüşme sırasında, çocukların mıncıkladığı, korkuttuğu ve her şekilde zarar verdiği, haince bir yere sıkıştırdığı, toza buladığı, sonunda onlardan kaçıp koltuğun altına, karanlığa saklanan ve orada bütün vaktini tüylerini kabartmak, tıslamak ve iki patisiyle birden incinmiş burnunu temizlemek ve daha uzun süre doğaya ve hayata, hatta merhametli hizmetçinin onun için efendinin yemeğinden alıp getirdiği artıklara bile düşmanca bakmakla geçiren talihsiz bir kediciğinkiyle karşılaştırmaya kalkışır?”

“Dursanıza bir,” diye sözümü kesti bütün bu süre boyunca beni gözlerini iri iri açmış ve ağzı açık dinleyen Nastenka, “beni dinleyin! Bütün bunların neden olduğunu ve sizin tam olarak neden bana böyle gülünç sorular sorduğunuzu bilemiyorum; ama bildiğim bir şey varsa, o da bütün bu olup bitenlerin muhakkak sizin başınızdan, kelimesi kelimesine geçmiş olduğudur.”

“Kuşkusuz,” diye yanıt verdim en ciddi ifademle.

“Yani, kuşkusuzsa, devam edin,” diye yanıt verdi Nastenka, “çünkü bu nasıl sona erecek öğrenmeyi çok isterim.”

“Nastenka, bilmek istediğiniz kahramanımızın ya da, daha doğrusu, benim kendi köşemde ne yaptığım, çünkü bütün olayın kahramanı benim – kendine özgü, mütevazı kişiliğimle ben; siz, neden beklenmedik misafirin ziyaretinden öyle telaşlandığımı ve bütün günü mahvettiğimi mi bilmek istiyorsunuz? Neden odamın kapısı açıldığı zaman öyle kaygıya kapıldığımı, kızardığımı mı bilmek istiyorsunuz, neden ben bir misafiri ağırlayamıyorum ve kendi misafirperverliğimin ağırlığı altında öyle utanç verici biçimde kaybolup gidiyorum?”

“Yani evet, evet!” diye yanıt verdi Nastenka, “Bilmek istediğim şey bu. Baksanıza! Siz mükemmel anlatıyorsunuz, ama böyle mükemmel anlatmasanız olmaz mı? Çünkü tıpkı kitaptan okur gibi konuşuyorsunuz.”

“Nastenka!” diye yanıt verdim gösterişli ve katı bir sesle, gülüşümü güçlükle bastırarak, “Sevgili Nastenka, mükemmel anlattığımı biliyorum, ama affedin, başka türlü anlatamıyorum. Şu anda, sevgili Nastenka, şu anda yedi mühürlü kutuda bin yıl kalmış ve sonunda yedi mührün hepsini koparıp atmış Süleyman Peygamber’in ruhu10 gibiyim. Şu anda, sevgili Nastenka, böyle uzun bir ayrılığın ardından tekrar buluştuktan sonra, –çünkü ben sizi uzun zaman önce tanıdım, Nastenka, çünkü uzun zamandır birini arıyordum, bu da tam da sizi aradığımın ve bizim şu anda kavuşmamızın kaderimizde yazılı olduğunun işaretidir– şu anda başımda binlerce musluk açıldı ve ben sözcükler nehrini boşaltmazsam boğulacağım. Bu yüzden, rica ederim beni bölmeyin, Nastenka, uysal ve sakince dinleyin; yoksa – tümden susarım.”

“Yo-yo-yo! Sakın ha! Konuşun! Şu andan itibaren tek söz etmeyeceğim.”

“Devam ediyorum: Sevgili Nastenka, benim gün içinde çok sevdiğim bir saat vardır. Bu tam da neredeyse bütün işlerin, görevlerin ve zorunlulukların sona erdiği ve herkesin yemek yemek, yatıp dinlenmek için evlere koşturduğu ve yoldayken, akşamla, geceyle ve geri kalan diğer boş zamanlarla ilgili buna benzer neşeli temaların akıldan geçirildiği o saattir. Bu saatte de kahramanımız, –çünkü beni artık hoş görün, Nastenka, üçüncü tekil şahısla anlatacağım, bunları birinci şahısta anlatmak korkunç biçimde utanç verici oluyor– yani, bu saatte kahramanımız da, ki o da işsiz değildir, başkalarının ardından yürür. Ama onun soluk, biraz buruşmuş olan yüzünde tuhaf bir hoşnutluk duygusu belirmiştir. Soğuk Petersburg’ un gökyüzünde ağır ağır sönen akşam kızıllığını kayıtsız olmayan bir tavırla seyreder. Seyreder diyorsam da, yalan söylüyorum. Seyretmez, sanki yorgunmuş ya da o sırada başka, çok daha ilginç birtakım konularla uğraşıyormuş, bu yüzden de çevresindekilere ancak gözucuyla, neredeyse istem dışı olarak vakit ayırabilirmiş gibi, bir parça içgüdüsel biçimde algılar. Hoşnuttur, çünkü can sıkıcı işlerden ertesi güne dek kurtulmuştur ve mutludur, okul sırasından fırlayıp sevdiği oyun ve maskaralıklara koşturan bir öğrenci gibi. Ona şöyle bir bakın, Nastenka: Sinirlerinin zayıf olduğunu ve sevinç duygusunun hastalıklı biçimde coşmuş olan fantezisini artık mutlulukla harekete geçirmiş olduğunu göreceksiniz hemen. İşte bir şeyler düşünmeye dalmış... Siz düşünüyorsunuz, yemek mi diye? Bu akşam mı? Neye bakıyor öyle? Yanından süratli atların çektiği parıltılı bir arabayla geçen bir bayana pitoresk bir tavırla eğilip selam veren, sağlam görünüşlü beyefendiye mi? Hayır, Nastenka, şu anda ona ne bütün bu ıvır zıvırdan! O şimdi artık kendi özel yaşamıyla zengindir; nasılsa birden zenginleşmiştir ve batan güneşin veda huzmesi onun önünü öyle neşeyle boş yere aydınlatmaz ve ısınan kalbinde bir dizi izlenimler uyandırmaz. Daha önce en ufak ıvır zıvırıyla bile onun dikkatini çekebilen o yolu zar zor fark ediyor o şimdi. Şimdi ‘fantezinin tanrıçası’11 (şair Jukovski’yi okumuşsunuzdur herhalde, Sevgili Nastenka) hünerli elleriyle altın gergefi açtı ve önünde benzersiz, mucizevi bir yaşamın desenlerini dokumaya başladı – ve kim bilir, belki de, onu hünerli eliyle, evine giden muhteşem mermer kaldırımdan alıp kristal göğün yedinci katına12 götürdü. Onu şimdi durdurmayı deneyin, ona bir sorun bakalım: Şu anda nerededir, hangi caddede yürümektedir? Herhalde hiçbir şey hatırlamaz, ne nerede yürüdüğünü ne de şimdi nerede olduğunu... ve sıkıntıdan kızarıp büyük olasılıkla terbiyeli biçimde kurtulmak için birtakım yalanlar sıralayacaktır. İşte bu yüzden, çok saygıdeğer bir ihtiyar kadın onu uygar biçimde kaldırımın ortasında durdurup ona adres sormaya kalkıştığı zaman irkildi, bağırmamak için kendini zor tuttu ve ürkek ürkek çevreye bakındı. Sıkıntıyla kaşlarını çatıp yürümeye devam ediyor, gelip geçenlerden birinin ona bakıp gülümsediğini ve arkasından baktığını ve gözlerini iri iri açıp geniş dalgın bir gülümseme ve el hareketleriyle ilerlediği sırada küçük bir kızın, ona korkuyla yol verdikten sonra sesli bir şekilde güldüğünü güçlükle fark ediyor. Ama o aynı fantezi oyunbaz uçuşuna hem ihtiyar kadını, hem meraklı gelip geçenleri, hem gülen küçük kızı, hem Fontanka’nın kıyısına demir atmış teknelerinde akşam yemeği yiyen tayfaları (varsayalım ki, bu sırada kahramanımız buradan geçiyor), herkesi ve her şeyi, örümcek ağına yakalanmış birer sinek gibi desenine işledi ve bizim üşütük elde ettiği yeni hazinelerle rahat inine döndü artık, yemeğe oturdu, yemeğini yedi ve ancak o zaman, ona hizmet eden düşünceli ve ebediyen hüzünlü Matryona masayı topladıktan ve ona piposunu getirdikten sonra kendine geldi, kendine geldi ve hayretle yemeğini bitirmiş olduğunu, olan biteni tek tek gözden geçirerek hatırladı. Oda kararmıştı; ruhu boş ve üzüntülüydü; bütün bir hayal krallığı çevresinde silinip gidiyordu, iz bırakmadan, ses çıkarmadan, düş gibi uçup geçiyordu, ama o nasıl bir düş gördüğünü bile hatırlamıyordu. Ama hafifçe göğsünü sızlatan ve heyecanlandıran karanlık bir his, yeni bir arzu baştan çıkarıcı biçimde gıcıklıyor ve huzursuz ediyor fantezisini ve bir dizi yeni hayali çağırıyor farkına varmadan. Küçük odada sessizlik hâkim; münzevilik ve tembellik okşuyor hayal gücünü; hafifçe alevleniyor, hafifçe kaynıyor, tıpkı mutfakta, kendine bir kahve kaynatarak sessiz sakin vakit geçiren yaşlı Matryona’nın kahve fincanındaki su gibi. İşte hayal gücü artık hafifçe kıvılcımlar saçıyor, amaçsızca ve öylesine alınan kitap, daha üçüncü sayfaya bile ulaşmamış olan benim hayalperestin elinden düşüyor işte. Hayal gücü yeniden yola koyuldu, canlandı ve birden yeniden yeni bir dünya, yeni, büyüleyici bir yaşam önünde en parlak perspektifiyle parıldadı. Yeni düş – yeni mutluluk! Yeni bir leziz, baştan çıkarıcı zehir! Ah, ona ne bizim gerçek yaşamımızdan! Onun durduğu yerden bakıldığında, sizinle biz, Nastenka, öylesine uyuşuk, ağır, gevşek yaşıyoruz ki; ona göre, biz hepimiz kaderlerimizden öyle hoşnutsuzuz, yaşamlarımızdan öyle bezmişiz ki! Ama doğru da, baksanıza, sonuçta, ilk bakışta çevremizdeki her şey soğuk, suratsız, neredeyse öfkeli... ‘Zavallılar!’ diye düşünüyor hayalperestim. Ve de çok tuhaf değil böyle düşünmesi! Baksanıza şu ilk planda, başkişi olarak, kendine has yoluyla tabii, kuşkusuz kendisinin, bizim hayalperestin durduğu büyülü, canlı bir tablonun içinde öylesine büyüleyici, öylesine hünerli, öylesine sınırsız ve geniş bir biçimde şekillenen büyülü hayaletlere! Baksanıza, ne çeşitli hayaller, ne sonsuz, coşkun bir hayaller sürüsü! Belki de soracaksınız siz, neyi hayal ediyor diye? Neye yarar bunu sormak! Yani her şeyi... Önceleri tanınmamış, sonraları göğe çıkarılmış bir şair olmayı13; Hoffmann14 ile dostluk kurmayı; Bartholomeus gecesini15, Diana Vernon’u16, Kazan’ın alınması sırasında İvan Vasilyeviç’in17 gösterdiği kahramanlığı, Clara Mowbray18, Effie Deans19, piskoposlar meclisi ve Jan Huss’un20 onların karşısındaki halini, Robert’te21 ölülerin ayaklanmasını (müziği hatırlıyor musunuz? Mezarlık kokar!), Minna ve Brenda’yı22, Berezina’daki çarpışmayı23, Kontes V-e-D-e’deki24 şiir okumalarını, Danton’u25, Cleopatra ei suoi amanti’yi26, Kolomna’daki küçük evi27, kendine ait bir köşeyi, yanında kış geceleri onu dinleyen hoş bir canlı olmasını, gözlerini iri iri açmış, dudakları aralanmış, tıpkı sizin şimdi beni dinlediğiniz gibi dinleyen bir canlıyı hayal ediyor, küçük meleğim... Hayır, Nastenka, o, o zevk düşkünü aylak, sizin ve benim istediğimiz bu yaşamı o ne yapsın? O bu yaşamı sefil, acıklı buluyor, belki onun için de, bir gün üzüntülü bir vaktin geleceğini ve o üzüntü, pişmanlık ve dizginsiz acı vaktinde ne bir mutluluk ne bir haz beklemeksizin bütün o fantezi yıllarını bu acıklı yaşama geri vereceğini aklından bile geçirmiyor. Bu korkunç vakit daha gelmediğinden hiçbir şey de istemiyor, çünkü o arzuların üstündedir, çünkü her şey onundur, çünkü o her şeyden bıkkındır, çünkü o kendi yaşamının yaratıcısıdır ve kendi kendisini her an kendi keyfine göre yaratmaktadır. Sonuçta öyle kolayca, öyle doğallıkla yaratılır ki bu masalsı, fantastik dünya! Sanki aslında bütün bunlar hayal değildir! Doğrusu, her an inanmaya hazırdır, bütün bu yaşamın duyguların uyaranı olmadığına, serap olmadığına, hayal gücünün yalanı değil de aslında gerçek, sahici, var olan bir şey olduğuna! Neden o zaman, söylesenize, Nastenka, neden o zaman böyle zamanlarda sıkışıyor ruh? Neden o zaman büyülü bir şekilde, beklenmedik bir hırsla nabız hızlanıyor, hayalperestin gözlerinden yaşlar boşanıyor, solgun, ıslak yanakları yanıyor ve dile gelmez bir sevinçle doluyor bütün varlığı? Neden o zaman uykusuz geceler bir an gibi, sebepsiz bir neşe ve mutlulukla geçiyor ve şafağın pembe ışığı pencereye vurduğunda ve loş odayı bizde, Petersburg’da olan türden, kararsız fantastik bir ışıkla aydınlattığında tan vakti, hayalperestimiz neden yorulmuş, tükenmiş bir halde kendini yatağa atıyor ve kendi hastalıklı, mahvolmuş ruhunun coşkularından yorulmuş ve kalbinde acı verici, tatlı bir sızıyla uykuya dalıyor? Evet, Nastenka, insan yanılır ve gerçek, hakiki bir tutkunun onun ruhunu heyecanlandırdığına inanır bilinçsizce, işe yaramaz hayallerinde canlı, ele gelir bir şeyler olduğuna inanır istemeden! Nasıl da yalan – işte, diyelim, aşk bütün tükenmez mutluluğuyla, bütün acı verici eziyetleriyle gövdesine girmiştir... Ona bakar bakmaz inanır insan! Sevgili Nastenka, inanır mısınız ona bakarak, delice hayallerinde öylesine sevdiği kimseyi gerçekten de hiç tanımadığına? Gerçekten de onu baştan çıkarıcı hayallerde görmüş ve bu tutkuyu sadece düşlemiş midir? Gerçekten de yaşamlarının şu kadar yılını beraber, bir başlarına, bütün dünyayı unutup kendi dünyalarını, kendi yaşamlarını diğerininkiyle birleştirerek, kol kola geçirmemişler midir? Gerçekten de geç bir vakitte, ayrılık vakti geldiğinde, kız hıçkırarak ve iç çekerek adamın göğsüne yaslanmamış mıdır, karanlık göğün altında savrulan fırtınayı duymaksızın, kara kirpiklerinden gözyaşlarını alıp götüren rüzgârı duymaksızın... Gerçekten bütün bunlar hayal miydi – ve onların içinde sık sık birlikte gezindiği, umutlandığı, üzüldüğü, sevdiği, birbirlerini öyle uzun süre, öyle uzun süre ve şefkatle28 sevdiği o yosunla kaplı, ıssız, loş bir yolu olan neşesiz, terk edilmiş, viran bahçe de mi hayaldi! Ve içinde kadının, yaşlı, çökmüş, ketum ve nemrut olan, onların sevgilerini birbirlerinden, çekinerek, çocuklar gibi kasvet ve korkuyla gizlemelerine neden olan, onları ürküten bir kocayla onca zaman yapayalnız ve hüzünle yaşadığı, bu tuhaf, dededen kalma ev de hayal miydi? Nasıl acı çekiyorlar, nasıl korkuyorlardı, nasıl günahsız, saftı aşkları ve nasıl (tahmin etmek zor değil, Nastenka) ateşliydi aşkları! Ve, Tanrım, adam gerçekten de çok daha sonraları, yurdunun kıyılarından uzakta, yabancı bir göğün altında, öğle vakti, daima sıcak, daima güzel olan bir şehirde, bir balonun görkemi içinde, sarayda (hep sarayda olur bunlar) müziğin gürlediği, alevlerin denize gömüldüğü sırada, onu tanıyan kadının maskesini telaşla çıkarıp ‘Özgürüm,’ diye fısıldadığı, menekşelerle güllere boğulmuş bir balkonda bulunmadı mı? Titreyerek onun kollarına atılır kadın ve heyecandan çığlık atarak kucaklaşırlar ve bir anda acıyı, ayrılığı, bütün eziyetleri, yıkık dökük evi, ihtiyarı, uzak vatandaki kasvetli bahçeyi, kadının adamın umutsuz bir acıyla sarılmış kollarından son bir tutkulu öpüşmeyle sıyrıldığı o bankı unuttular... Ah, kabul edin ki, Nastenka, komşu bahçeden az önce çaldığı bir elmayı cebine sokuvermiş bir çocuk gibi telaşlanır, utanır, kızarırsınız; eğer uzun boylu, sağlıklı bir delikanlı ve neşeli, şakacı biri olan isimsiz misafiriniz, kapınızı açıp da, sanki bir şey olmamış gibi bağırırsa: ‘Ah dostum, şimdi Pavlovsk’tan geliyorum!’ Tanrım! Yaşlı kont ölmüş, tarifsiz mutluluklar başlamış, bu herifse Pavlovsk’tan geliyormuş!”

Dokunaklı ünlemimi sona erdirip dokunaklı biçimde sustum. Korkunç biçimde kendimi zorlayıp bir şeylere gülmek istediğimi hatırlıyorum, çünkü artık içimde hain bir küçük şeytanın kıpırdandığını, gırtlağımı zorlamaya, çenemi çekiştirmeye başladığını ve gözlerimin gitgide ıslandığını hissediyordum... Zeki küçük gözlerini iri iri açmış, beni dinleyen Nastenka’nın bütün o çocuksu, bastırılmaz biçimde neşeli gülüşüyle kahkaha atmasını bekliyordum ve fazla ileri gittiğime, uzun zamandır kalbimde kaynaşan, hakkında kitap gibi konuşabileceğim, çünkü uzun zamandır hakkında konuşmaya hazırlandığım ve şimdi, kabul etmeli ki, beni anlamalarını beklemeden de olsa sesli bir şekilde okumadan duramadığım bir şeyi boş yere anlattığıma pişmandım; ama susuyor, beni şaşırtıyordu, bir süre sonra elimi tuttu ve bir parça çekingen bir yakınlıkla sordu:

“Gerçekten bütün hayatınızı böyle mi geçirdiniz?”

“Bütün hayatı, Nastenka,” diye yanıtladım, “bütün hayatı ve sanırım, böyle de sürecek!”

“Hayır, bu olmaz,” dedi huzursuzca, “bu olmayacak; yani, ne yazık ki, ben de bütün hayatımı ninemin yanında geçireceğim. Baksanıza, biliyor musunuz, böyle yaşamak hiç de iyi değildir?”

“Biliyorum, Nastenka, biliyorum!” diye bağırdım, duygularıma daha fazla hâkim olamayarak. “Ve şimdi başka her zamankinden de iyi biliyorum, en iyi yıllarımı boşu boşuna harcadığımı! Şimdi bunu biliyorum ve bunu biliyor olmaktan da acı duyuyorum çünkü sizi bana Tanrı gönderdi, iyi yürekli meleğim, siz bana bunu söyleyin ve beni uyarın diye. Şimdi, yanınızda oturur ve sizinle konuşurken, artık geleceği düşünmeye de korkuyorum, çünkü gelecekte yine yalnızlık, yine bu küflü, gereksiz yaşam; ve neyin hayalini kuracağım ki, sizin yanınızda böyle mutlu olmuşken artık! Ah, sağ olun, siz, sevgili kız, beni ilk seferinde uzaklaştırmadığınız, artık yaşamımda iki gece olsun yaşadım diyebileceğim için!”

“Ah, hayır, hayır!” diye bağırdı Nastenka ve gözlerinde yaşlar parıldadı, “Hayır, artık böyle olmayacak; biz böyle ayrılmayacağız! Nedir ki iki akşam!”

“Ah, Nastenka, Nastenka! Biliyor musunuz, beni nasıl kendi kendimle barışık kıldınız? Biliyor musunuz, artık ben şimdi kendim hakkında başka zamanlarda düşündüğüm gibi kötü düşünmeyeceğim. Biliyor musunuz, artık ben, belki de, yaşamımda günah ve suç işledim diye sıkılmayacağım, çünkü böyle yaşamanın kendisi suç ve günahtır. Ve sanmayın ki, bir şeyleri abartıyorum, Tanrı aşkına, böyle düşünmeyin, Nastenka, çünkü ara sıra üzerime böyle sıkıntılı anlar çullanıyor... Çünkü ben böyle zamanlarda sanıyorum ki, hiçbir zaman gerçek bir yaşam yaşayamayacağım; çünkü bana öyle, bütün inceliğimi, şimdiye, gerçekliğe ait bütün duygularımı kaybetmişim gibi geliyor; çünkü, sonunda, kendi kendimi lanetlemişim; çünkü fantastik gecelerimin ardından üzerime hayal kırıklığı anları çullanıyor, ne kâbus! Bu arada çevrende insan kalabalığının canlı girdabının nasıl kükreyip dönendiğini duyarsın, duyarsın, görürsün nasıl yaşıyor insanlar – gerçeklikte yaşıyorlar, görürsün, yaşam onlar için ödünç alınmış değil, yaşamları uyku gibi, hayal gibi uçup gitmiyor, yaşamları sonsuza dek yenileniyor, sonsuzca gençler ve bir saatleri diğerine benzemiyor; o zaman nasıl da neşesiz ve sıradanlık ölçüsünde tekdüze oluyor korkak fantezi, gölgenin, fikrin kölesi oluyor, beklenmedik biçimde güneşi örten ve böylece güneşine çok değer veren, gerçek bir Petersburglunun kalbini sıkıntıya boğan ilk bulutun kölesi oluyor – o sıkıntıyla da nasıl bir fantezi doğuyor artık! Hissedersin sonunda yorulduğunu, sonsuz çabada yorulduğunu bu yorulmaz fantezinin, çünkü sonuçta olgunlaşırsın, önceki ideallerini geride bırakırsın: Küle. kalıntıya dönüşürler; eğer başka bir hayat yoksa, onu bu kalıntılardan inşa etmek gerekecektir. Bu arada ruh hep başka bir şey diler ve ister! Ve hayalperest boş yere, külleri karıştırır gibi eski hayallerini karıştırır, o küllerde bir kıvılcım olsun bulmaya çabalar; onu üflemek, soğuyan kalbini canlanan ateşle ısıtmak ve ondaki daha önceden tatlı tatlı gelmiş, ruhu huzursuz etmiş, kanı kaynatmış, gözlerden yaşlar akıtmış ve kendisini görkemli biçimde kandırmış olan şeyi tekrar diriltmek için! Biliyor musunuz, Nastenka, nereye vardım? Biliyor musunuz, artık kendi duygularımın yıldönümünü kutlamaya, daha önce hoş gelmiş, aslında hiç olmamış bir şeyin yıldönümünü kutlamaya kadar vardırdım – çünkü bu yıldönümü bütün o boş, amaçsız hayaller için kutlanıyor – ve bunu yapmak zorundayım, çünkü bu boş hayaller yok, daha sonra hiçbiri hayatta kalmıyor. Sonuçta hayaller de hayatta kalır! Biliyor musunuz ki ben şimdi, bir zamanlar kendi kendime mutlu olduğum o yerleri hatırlamayı ve belli bir süre ziyaret etmeyi seviyorum, geri dönüşsüz biçimde geçmiş olanın ahengiyle kendi şimdimi inşa etmeyi seviyorum ve sık sık gölge gibi, işsiz güçsüz ve amaçsız, sefil ve hüzünlü geziniyorum Petersburg’un pasaj ve caddelerinde. Hem de nasıl anılarla! Sözgelimi, işte burada bundan iki yıl önce, tam bu vakitte, bu saatte, bu kaldırımda yine tek başıma, yine sefil, tıpkı şimdiki gibi yürüdüğünü hatırlıyor insan! Ve o zaman da hayallerin hüzünlü ve yaşamanın eskiye göre daha iyi olmasa da hem daha kolay, hem daha rahat olduğunu, şimdi üzerine yapışan bu kara düşüncenin o zaman olmadığını hatırlıyor insan; bu vicdan azaplarının, gece gündüz rahat vermeyen karamsar, iç karartıcı azapların olmadığını. Ve kendine soruyorsun: Nerede hayallerin? Ve başını sallıyor, şöyle diyor: Yıllar ne çabuk geçiyor! Ve yine soruyor kendine: Ne yaptın bunca yılı? En iyi zamanlarını nereye sakladın? Yaşadın mı yaşamadın mı? Baksana, diyor kendine, baksana, yeryüzü nasıl soğuyor. Daha yıllar geçecek ve peşinden kasvetli yalnızlık gelecek, bastonlu, titrek yaşlılık gelecek, peşinden de sıkıntı ve bunaltı. Fantastik dünyan ağaracak, donacak, hayallerin kaybolacak ve ağaçlardan düşen sarı yapraklar gibi dökülecek.... Ah, Nastenka! Sonuçta hüzünle yalnız kalır insan, tam anlamıyla yalnız ve hatta yazıklanacak bir şey bile olmaz – hiç, tam olarak hiç... Çünkü kaybolup giden her şey, her şey hiçtir, aptalca, yuvarlak sıfır, yalnızca hayaldir!”

“Ama, beni daha fazla üzmeyin!” diye araya girdi Nastenka, gözünden süzülen gözyaşını silerek. “Artık sona erdi! Artık biz ikimiz olacağız; artık, başıma ne gelirse gelsin, biz hiç ayrılmayacağız. Dinleyin. Basit bir kızım ben, ninem bana öğretmen tuttuğu halde, pek okuyamadım; ama, doğru, sizi anlıyorum, çünkü bana şimdi anlattığınız her şeyi, ninem beni elbisesine iğnelediği zaman ben de yaşadım. Şüphesiz, sizin anlattığınız gibi öyle güzel anlatamam, eğitimli değilim,” diye çekine çekine ekledi, çünkü benim dokunaklı konuşmama ve yüksek üslubuma belli bir saygı duymuştu, “ama bana kendinizi tümüyle açtığınız için çok mutluyum. Artık sizi tanıyorum, tümüyle, iyice tanıyorum. Ve biliyor musunuz? Size kendi hikâyemi anlatmak istiyorum, hiçbir şeyi gizlemeden, ama siz bana sonra bir tavsiyede bulunacaksınız. Siz çok akıllı bir insansınız; bana bu tavsiyeyi vereceğinize yemin eder misiniz?”

“Ah, Nastenka,” dedim, “aslında hiç akıl hocası olmadım, hele aklı başında bir akıl hocası hiç olmadım, ama şimdi görüyorum ki eğer hep böyle yaşayacaksak, bu çok akıllıca bir şey olacak ve herkes birbirine bol bol akıllı tavsiyeler verecek! Yani, güzel Nastenka, nasıl bir tavsiyede bulunayım size? Bana açıkça söyleyin; artık öyle neşeli, mutlu, cesur ve akıllı oldum ki, sizden hiçbir sözü esirgemem.”

“Hayır, hayır!” diye sözümü kesti Nastenka, gülerek, “Bana akıllı bir danışman lazım değil, bana içtenlikli, kardeşçe bir tavsiye lazım, öyle ki sanki bütün hayatınız boyunca beni sevmişsiniz gibi!”

“Olur, Nastenka, olur!” diye bağırdım heyecanla, “Ve eğer sizi yirmi yıldır seviyor olsaydım, bu halimden daha güçlü sevemezdim!”

“Elinizi verin!” dedi Nastenka.

“İşte!” diye yanıt verdim, ona elimi vererek.

“Öyleyse, başlayalım hikâyeme!”

10. Yedi mühürlü kutuda bin yıl kalmış ve sonunda yedi mührün hepsini koparıp atmış olan Süleyman Peygamber – Binbir Gece Masalları’ndaki “Balık Masalı”na gönderme.

11. V.A. Jukovski (1783-1852) fantezi tanrıçasını, Goethe’nin aynı adlı şiirinin (1780) serbest çevirisi olan “Tanrıçam” (1809) adlı şiirinde anmıştı.

12. En yüksek mutluluk derecesi. Aristoteles’in felsefesinde, gök, yedi sabit kristal kattan oluşur. Göğün yedi katı, Kuran’da da anılmaktadır.

13. Romantik edebiyatın geleneksel ve sevilen imgelerinden biri.

14. E.T.A. Hoffmann (1776-1822), romantik dönem Alman yazarı.

15. Paris’te, Aziz Bartholomeus Bayramı sırasında, dinde reform yanlısı olan Calvincilerin Katolikler tarafından topluca katledildiği 24 Ağustos 1572 gecesi; XIX. yüzyılda birçok edebiyat ve müzik eserine konu oldu.

16. Walter Scott’un 1715 Jacobite ayaklanmasını ve sonrasını konu alan Rob Roy (1817) adlı romanının kahramanı.

17. Ekim 1552’de Kazan’ın Korkunç İvan tarafından alınması, Karamzin’in ilk Rus tarihlerinden biri olan “Rus Devleti Tarihi”nde anlatılıyordu.

18. Walter Scott’un, XIX. yüzyılda geçen St. Ronan’s Well adlı romanının kahramanı.

19. Walter Scott’un Jacobite ayaklanması sırasında, 1736-1737 yılında gerçekleşen iki cinayet davasını ele alan The Heart of Midlothian adlı romanının kahramanı.

20. Papa’ya ve Alman imparatoruna karşı Çeklerin ulusal bağımsızlığını savunmuş olan dini reform lideri (1369-1415). 1414 yılında bir piskoposlar konseyinin yargılamasından sonra yakılmıştır.

21. Giacomo Meyerbeer’in (1761-1894), Robert le diable (1824) adlı ilk kez 1831 yılında Paris’te sahnelenen ve ilk romantik opera sayılan operası.

22. Walter Scott’un The Pirate (1822) adlı romanından, zıt karakterdeki iki kadın kahraman.

23. 1812 yılında Napoléon ordusunun Rusya’dan püskürtülmesini sağlayan çatışma.

24. Kontes A.K.Vorontsova-Daşkova (1818-1856).

25. Georges Jacque Danton (1759-1794), Fransız Devrimi’nin daha sonra öldürülen liderlerinden.

26. (İt.) Kleopatra ve Âşıkları. Puşkin’in “Mısır Geceleri” (1835) adlı şiirinde geçen İtalyanca bir dize.

27. Puşkin’in aynı adı taşıyan şiirinin geçtiği yer; şiirin “mütevazı” kadın kahramanının imgesi, Dostoyevski tarafından kendine özgü bir şekilde şiirselleştirilmiş ve Nastenka imgesine dönüştürülmüştür.

28. M.Y. Lermontov’un, H. Heine’nin Şarkılar Kitabı’ndan yaptığı serbest bir çeviri olan “Birbirlerini öyle uzun süre ve şefkatle sevdiler” şiirinden bir alıntı. Daha sonra kahramanın monologunda 1820-40’lı yılların romantik şiir ve düzyazısından başka geleneksel motifler de yer alır.

Nastenka’nın hikâyesi

“Hikâyenin yarısını siz zaten biliyorsunuz, yani benim yaşlı bir ninem olduğunu...”

“Eğer diğer yarısı da bunun gibi kısacıksa...” diye sözünü kesecek oldum gülerek.

“Susun ve dinleyin. Öncelikle şunda anlaşalım: Sözümü kesmeyin, yoksa, herhalde, şaşırırım ben. Yani, sessizce dinleyin.

Yaşlı bir ninem var benim. Çok küçük bir kızken annemle babam ölünce, onun eline kaldım. Anlaşılan ninem eskiden daha zenginmiş, çünkü şimdi iyi günleri anıp duruyor. Bana da Fransızca öğretti ve sonra bir öğretmen tuttu. On beş yaşıma geldiğimde (şimdi on yedimdeyim), öğrenimi bıraktık. İşte o sırada ben bir edepsizlik yaptım; ne yaptığımı söylemeyeceğim size; pek büyük bir kusur olmadığını söylemek yeter. Ama ninem beni bir sabah yanına çağırdı ve kör olduğu için neler karıştırdığımı bilemediğini söyledi, bir iğne aldı ve benim elbisemi kendisininkine iğneleyip eğer uslu durmazsam, ömür boyu böyle oturacağımızı söyledi. Kısacası, ilk zamanlar bir yere gitmek mümkün değildi: Çalış, oku, öğren – hep ninemin yanında. Bir keresinde kurnazlık etmeyi denedim ve benim yerime oturması için Fyokla’yla anlaştım. Fyokla bizim hizmetçimizdir, sağırdır. Fyokla benim yerime oturdu; ninem bu sırada koltukta uyuyakaldı, ben de yakındaki bir arkadaşıma gittim. Ama işin sonu kötü oldu: Ninem ben yokken uyanmış ve ben hep sakin sakin yanında oturuyorum sanarak bir şeyler sormuş. Fyokla ninemin bir şey sorduğunu görüyor, ama kendisi bir şey duymadığından, düşünüyor, düşünüyor, ne yapsın, iğneyi çıkarıp kaçmaya kalkışıyor...”

Burada Nastenka durup kahkaha atmaya başladı. Ben de onunla birlikte güldüm. Hemen kesti.

“Bakın, nineme gülemezsiniz. Ben gülüyorum, çünkü bu gülünç... ne yaparsın, ninem, doğru, böyledir ama ben onu yine de iyi kötü seviyorum. Yani, o zaman da payıma düşeni aldım: Beni hemen eski yerime oturttu ve artık ı-ıh, kıpırdamak mümkün olmadı.

Ama efendim, ben şunu söylemeyi unuttum, bizimki, yani ninemin kendi evidir, ufacık bir ev, topu topu üç pencere, ahşap ve ninem gibi yaşlı; yukarıdaysa bir tavan arası var; işte bizim tavan arasına yeni bir kiracı taşındı...”

“Anlaşılan, eski bir kiracı da vardı?” diye lafa girdim öylesine.

“Tabii şüphesiz, vardı,” diye yanıtladı Nastenka, “ama susmakta sizden becerikliydi. Doğrusu, artık dili de zar zor dönüyordu ya. Kara kuru, sağır, dilsiz, kör, topal bir ihtiyardı, sonunda dünyada yaşayamaz hale geldi de, öldü; sonra yeni bir kiracı taşındı, çünkü kiracı olmadan yaşamamız mümkün değil. Ninemle benim neredeyse tüm gelirimiz pansiyondan. Yeni kiracı da, nasıl olduysa, buraların yabancısı, gezgin, genç bir adam oldu. Pazarlık etmediğinden, ninem onu kabul etti, sonra da sorup durdu: ‘Nastenka, bizim kiracı genç mi değil mi?’ Yalan söylemek istemedim: ‘Yani, diyorum ya nine, öyle pek genç değil, yaşlı da değil.’ ‘Yani, yakışıklı mı?’ diye soruyordu ninem.

Ben yine yalan söylemek istemedim. ‘Evet, yakışıklı, diyorum ya nine!’ Ninemse şöyle diyordu: ‘Ah! Felaket, felaket! Bak sevgili torunum, seni uyarıyorum, ona kapılıp gitmeyesin. Nasıl bir çağda yaşıyoruz! Bak şu işe, böyle ufak tefek bir kiracı, üstelik bir de hoş görünümlü: Eskiden böyle değildi!’

Nineme kalsa her şey eskisi gibi olmalı! O eskiden daha gençmiş, güneş de eskiden daha sıcakmış, eskiden kaymak böyle çabuk ekşimezmiş – her şey eskiden! İşte ben de oturup susuyorum, kendi kendime düşünüyorum: Ne diye ninem aklımı karıştırıyor, soruyor, kiracı iyi mi, genç mi diye? Ben de öylesine, bir kere mi ne düşündüm, sonra yine düğmeleri saymaya, çorap örmeye koyuldum, sonra da tümden unuttum.

Bir sabah kiracı geldi, odasının duvarlarının kâğıt kaplanacağının vaat edildiğini hatırlattı. Laf lafı açtı, ninem de gevezedir, bir ara şöyle dedi: ‘Nastenka, yatak odama git, abaküsü getir.’ Ben, niye bilmiyorum, baştan aşağı kıpkırmızı bir haldeydim, yani kiracı görmesin diye sessizce çıkaracağım yerde, iğnelenmiş oturduğumu da unutup yerimden fırlayıverdim; öyle bir atılmışım ki ninemin örtüsü de beraberimde geldi. Kiracının hakkımdaki her şeyi öğrendiğini görünce, daha da kızardım, olduğum yere çakılıp kaldım birden ve ağlamaya başladım – öyle utanmış ve alev alevdim ki o anda gözüm dünyayı görmüyordu! Ninem bağırıyordu: ‘Ne dikiliyorsun?’ – bense daha beter oluyordum... Kiracı, benim utandığımı görünce, izin isteyip hemen gitti!

O günden sonra, evin girişinde hafif bir gürültü mü oldu, ben ölüp ölüp diriliyordum. Kiracı geliyor diye düşünüyor, her seferinde iğneyi sessizce çıkartıyordum. Ama her seferinde de ya gelen o olmuyor ya da içeri gelmiyordu. İki hafta geçti; kiracı Fyokla’yı kendisinde bir sürü Fransızca kitap bulunduğunu, hepsinin de güzel kitaplar olduğunu, yani okunabileceklerini söylemek üzere yolladı; ninem benim onları kendisine okumamı istemez miydi, sıkılmamak için? Ninem memnuniyetle kabul etti, ama ısrarla, kitaplar edepli mi, değil mi diye sordu; çünkü eğer kitaplar edepsizse, diyordu, Nastenka, onları okuman doğru olmaz, kötü şeyler öğrenirsin.

‘Ne öğrenirim, nine? Ne yazıyor orada?’

‘Aa!’ diyordu, ‘Onlarda delikanlıların kızları evlenme vaadiyle, ana babalarının evlerinden nasıl kaçırdığı anlatılır, sonra bu mutsuz kızcağızlar kaderlerine terk edilir ve en üzücü şekillerde mahvolup giderler,’ diyordu ninem, ‘Ben bu kitaplardan bir sürü okudum, üstelik her şeyi öyle harika yazmışlar ki,’ diyordu, ‘gece boyu oturup sessiz sessiz okuyorsun. Ama sen,’ diyordu, ‘Nastenka, beni dinle, onları okuma. Bu gönderilen kitaplar nasıl kitaplar?’

‘Hepsi de Walter Scott romanları, nine.’

‘Walter Scott romanları! Dur bir, bir entrika olmasın bunun altında? Baksana canım, aralarına bir aşk mektubu falan koymuş olmasın?’

‘Hayır nine,’ diyordum, ‘mektup yok.’

‘Cildin içine de bak; bazen cildin içine sıkıştırırlar o haydutlar!..’

‘Hayır nine, cildin altında da bir şey yok.’

‘Eh hadi bakalım!’

Böylece Walter Scott okumaya başladık ve bir ay içinde hemen hepsini okuduk. O da yenilerini gönderdi, Puşkinleri gönderdi, öyle ki sonunda kitapsız yapamaz hale geldim ve Çin prensiyle nasıl evleneceğimi düşünür oldum.

Kiracımızla merdivenlerde bir kere tesadüf ettiğimizde durum böyleydi. Ninem beni bir yere göndermişti. Durdu, ben kızardım, o da kızardı; yine de gülümsedi, selam verdi, ninemin sağlığını sordu ve konuştu: ‘Nasıl, kitapları okudunuz mu?’ Yanıt verdim: ‘Okudum.’ ‘Hangisini,’ dedi, ‘daha çok sevdiniz?’ Ben de şöyle dedim: ‘En çok Ivanhoe ile Puşkin’i sevdim.’ Bu karşılaşma böyle sona erdi.

Bir hafta sonra ona yine merdivende yakalandım. Bu sefer ninem bir yere göndermemişti, benim bir yere gitmem lazımdı. Saat üçtü, kiracı bu sırada eve geldi. ‘İyi günler!’ dedi. Ben de ona ‘İyi günler!’ dedim.

‘Nasıl,’ dedi, ‘bütün gün nineyle birlikte oturmaktan canınız sıkılmıyor mu?’

Bana böyle sorunca, ne diyeceğimi bilemeyip kızardım bozardım ve herhalde bu yüzden, başka konular açtı. Artık yanıt vermeyip gitmek istiyordum, ama güç bulamadım kendimde.

‘Baksanıza,’ dedi, ‘siz iyi yürekli bir kızsınız! Sizinle böyle konuştuğum için affedin beni, ama, sizi temin ederim, sizin iyiliğinizi ninenizden de çok istiyorum. Hiç kız arkadaşınız, ziyaretine gidebileceğiniz biri yok mu?’

Kimse olmadığını söyledim; biri vardı, Maşenka, o da Pskov’a gitmişti.

‘Dinleyin,’ dedi, ‘benimle tiyatroya gitmek ister misiniz?’

‘Tiyatroya mı? Ninem ne olacak?’

‘Yani siz,’ dedi, ‘ninenize ses etmeden...’

‘Hayır,’ dedim, ‘ben ninemi kandırmak istemiyorum. Hoşça kalın efendim!’

‘Eh, hoşça kalın,’ dedi, başka da bir şey söylemedi.

Ama akşam yemeğinden sonra bize geldi; oturdu, uzun süre ninemle konuştu, bir yerlere gidip gitmediğini, tanıdıkları olup olmadığını sorguladı ve birden şöyle dedi: ‘Bugün de operada bir loca kiraladım; Sevil Berberi’ni29 sahneliyorlar, ahbaplarım gelmek istiyordu, ama sonra vazgeçtiler, bilet şimdi elimde kaldı.’

‘Sevil Berberi!’ diye bağırdı ninem, ‘Şu eskiden sahnelenen Berber olmasın bu?’

‘Evet,’ dedi o, ‘bu o Berber,’ ve bana doğru baktı. Ben artık her şeyi anlamıştım, kızardım ve kalbim umutla atmaya başladı.

‘Ama nasıl,’ dedi ninem, ‘nasıl bilmem. Eskiden ev tiyatrosunda Rozina’yı oynamıştım!’

‘Bugün gitmek istemez misiniz?’ dedi kiracı, ‘Bileti size hediye edebilirim.’

‘Evet, olabilir, gidelim,’ dedi ninem, ‘niye gitmeyecekmişiz? Benim Nastenka da hiç tiyatroya gitmemişti.’

Tanrım, ne mutluluk! Hemen hazırlandık, giyindik ve yola çıktık. Ninem kör olsa da, müzik dinlemeyi arzu ediyordu ve ayrıca, iyi yürekli bir ihtiyarcıktı: Daha çok beni eğlendirmek istiyordu, bize kalsa hiç gidemezdik. Sevil Berberi’nden bende ne izlenim kaldı, size söylemeyeceğim, ama bütün o gece boyunca kiracımız bana öyle hoş baktı, benimle öyle hoş konuştu ki, sabahleyin onunla tek başıma gitmemi teklif ederek beni sınadığını hemen anladım. Ah, ne mutluluk! Öyle gururla, öyle neşeli uykuya daldım, öyle çarpıyordu ki kalbim, hafif bir ateşe yakalandım ve bütün gece Sevil Berberi’ni sayıkladım.

Bunun ardından artık daha sık gelir sandım – öyle olmadı. Neredeyse hiç gelmez oldu. Öyle ki ayda bir kere uğrar oldu, o da sırf tiyatroya davet etmek için. Sonra iki kez daha gittik. Ama artık bundan hiç hoşlanmıyordum. Onun bana nineme hapis olduğum, yapacak başka da bir şeyim olmadığı için sadece acıdığını anladım. Günden güne, bir şeyler oluyordu bana: Otursam oturamıyorum, okusam okuyamıyorum, çalışsam çalışamıyorum, bazen gülüyorum ve nineme ters gelen bir şeyler yapıyorum, bazen de sadece ağlıyorum. Sonunda, iyice zayıfladım ve az kalsın hasta oluyordum. Opera sezonu geçti ve kiracı bize hiç uğramaz oldu; karşılaştığımızda da, tahmin edersiniz, hep merdivende karşılaşıyorduk; öyle sessiz, öyle ciddi selam veriyordu ki, sanki konuşmak da istemiyordu ve merdivenlerden inip kapıya vardığında, ben hâlâ merdivenin ortasında öylece, vişne gibi kıpkırmızı bir halde kalıyordum, çünkü onunla karşılaştığım zaman kanım başıma hücum ediyordu.

Artık hemen hemen sonuna geldik hikâyenin. Bundan tam bir yıl önce, mayıs ayında, kiracı bize geldi ve buradaki işini tamamladığını ve bir yıllığına Moskova’ya gideceğini söyledi. Bunu duyduğum anda, yüzüm kireç gibi oldu ve ölü gibi çöktüm koltuğa. Ninem bir şey fark etmedi, kiracıysa bizden ayrılacağını bildirip vedalaştı ve gitti.

Ne yapacağım? Düşündüm durdum, üzülüp durdum, sonunda bir karara vardım. Ertesi gün gidecekti, ben de her şeyi geceleyin, ninem uyumaya çekildiğinde sona erdirmeye karar verdim. Böyle de oldu. Her şeyi, yani elbiselerimi, bir miktar çamaşırımı bir valize koydum ve valizim elimde, yarı ölü yarı canlı bir halde, kiracımızın tavan arasına çıktım. Merdivende bir saat boyunca yürümüşüm gibi geldi bana. Kapısını açtım, beni gördü ve bir çığlık attı. Hayalet gördüğümü sanarak bana su getirmeye koştu, çünkü ayaklarımın üzerinde zar zor duruyordum. Kalbim hızlı hızlı çarpıyor, başım dönüyordu ve aklım karman çormandı. Kendime gelince, ilk yaptığım şey valizimi onun yatağına bırakıp yatağa, yanına oturmak ve ellerimle yüzümü örterek iki gözüm iki çeşme ağlamaya başlamak oldu. O, herhalde, bir anda her şeyi anladı ve önümde solgun bir halde durup bana öyle kederle baktı ki kalbim parçalandı.

‘Dinleyin,’ diye başladı, ‘dinleyin, Nastenka, ben bir şey yapamam; yoksul biriyim ben; daha hiçbir şeyim yok, hatta doğru dürüst bir yerim bile; sizinle evlenecek olursam, nasıl yaşarız?’

Uzun süre konuştuk, ama sonunda ben kendimi kaybettim, ninemle yaşayamayacağımı, ondan kaçacağımı, beni kendine iğnelemesini istemediğimi, ne isterse yapacağımı, onunla Moskova’ya gideceğimi, çünkü onsuz yaşayamayacağımı söyledim. Hem utanç, hem aşk, hem gurur – hepsi bir anda konuşuyordu bende ve tükenmiş bir halde yatağa düştüm. Reddedilmekten çok ama çok korkuyordum!

Birkaç dakika sessizce oturdu, sonra ayağa kalktı, bana doğru geldi ve elimi tuttu.

‘Dinleyin, iyi yürekli, tatlı Nastenkam!’ diye başladı gözyaşlarına boğulmuş bir halde, ‘Dinleyin. Size yemin ederim eğer bir gün evlenecek durumum olursa, tereddütsüz benim mutluluğum olacaksınız; inanıyorum ki, artık bir tek siz benim mutluluğum olabilirsiniz. Dinleyin: Moskova’ya gideceğim ve orada tam bir yıl kalacağım. İşlerimi yoluna koymayı umuyorum. Döndüğüm zaman, eğer siz de beni seviyorsanız, yemin ederim size, mutlu olacağız. Ama şimdi olanaksız, yapamam, bir şeylere söz vermeye hakkım yok. Ama, tekrar ediyorum, bu eğer bir yıl sonra olmazsa, bir vakit kesinlikle olacak; tabii, eğer siz başkasını bana yeğlemezseniz, çünkü sizi birtakım sözlerle bağlamak elimde değil ve buna cesaret edemem.’

İşte bana böyle söyledi ve sabah olunca da gitti. Nineme bundan ikimiz de tek kelime etmeme kararı aldık. O öyle istedi. Eh, işte benim hikâyem de sona erdi sayılır artık. Tam bir yıl geçti. Geri geldi, üç gündür burada ve, ve...”

“Ve ne?” diye bağırdım hikâyenin sonunu duymak isteyerek sabırsızlıkla.

“Ve bu vakte dek görünmedi!” diye yanıtladı Nastenka, kendini zar zor toparlayarak, “Ne bir ses ne bir seda...”

Burada durdu, bir parça sustu, başını eğdi ve birden, elleriyle yüzünü örterek öyle bir hıçkırmaya başladı ki bu hıçkırıklardan içim parçalandı.

Böyle bir sonu hiç beklemiyordum.

“Nastenka!” diye başladım ürkek ve itinalı bir sesle, “Nastenka! Tanrı aşkına, ağlamayın! Nereden biliyorsunuz? Belki o daha ...”

“Burada, burada!” diye atıldı Nastenka. “O burada, bunu biliyorum. Biz sözleşmiştik, o zaman, o akşam, o gitmeden önce: Biz işte size anlattığım her şeyi konuştuktan ve anlaştıktan sonra, buraya, tam da bu kıyıya gezmeye gelmiştik. Saat ondu; bu banka oturduk; o sırada ağlamıyordum, tatlı tatlı onun söylediklerini dinliyordum... Dönüşte hemen bize geleceğini ve eğer ben onu geri çevirmezsem, her şeyi nineme anlatacağımızı söylüyordu. Şimdi geldi, biliyorum, ama yok, yok!”

Ve tekrar gözyaşlarına boğuldu.

“Tanrım! Bu acıyı dindirecek bir şey yok mudur?” diye bağırdım, banktan tam bir umutsuzluk içinde sıçrayarak. “Söyleyin, Nastenka, ben gidip onunla görüşsem olmaz mı?..”

“Bu olur mu acaba?” dedi hızla başını kaldırıp.

“Hayır, sanırım, hayır!” dedim kendime gelerek. “Ama bakın ne diyeceğim: Bir mektup yazın.”

“Hayır, bu olmaz, bu olamaz!” diye yanıtladı kararlılıkla, ama artık başını önüne indirmişti ve bana bakmıyordu.

“Nasıl olamaz? Neden olamaz?” diye ısrar ettim fikrimde. “Ama, baksanıza, Nastenka, nasıl bir mektup! Mektup var, mektup var... Ah, Nastenka, bu böyledir! İnanın bana, inanın! Size aptalca bir öneride bulunmam ben. Bütün bunlar halledilebilir! Sizse ilk adımı atmışsınız – neden şimdi...”

“Olmaz, olmaz! O zaman onu zorlamış gibi olurum...”

“Ah, iyi yürekli Nastenka’m!” diye sözünü kestim güldüğümü gizlemeden, “Hayır, hayır; siz, sonuçta, haklısınız, çünkü o size söz vermiş. Gördüğüm kadarıyla, incelikli bir adam, kibar davranmış,” diye sürdürdüm, kendi savlarımın ve ikna tarzımın mantıklılığından gitgide heyecana kapılarak, “nasıl davranmış? Verdiği sözlerle kendini bağlamış. Evlenecek olursa, sizden başka kimseyle evlenmeyeceğini söylemiş; sizi de tümüyle özgür bırakmış, yani şimdi ondan vazgeçebilirsiniz isterseniz... Bu durumda ilk adımı atabilirsiniz, hakkınız var, onun önünde önceliğe sahipsiniz, yani siz, hatta, sözgelimi, isterseniz onu verilmiş olan sözden kurtarabilirsiniz de...”

“Baksanıza, siz nasıl yazardınız?”

“Neyi?”

“İşte bu mektubu.”

“Ben şöyle yazardım:

“Bayım...”

“Bu ille de gerekli mi, bayım?”

“İlle de! Ama, niye ki? Bana göre...”

“Tamam, tamam! Devam!”

“Bayım!”

“Beni affedin ki...”

“Ama, hayır, bir affa falan gerek yok! Durumun kendisi her şeyi haklı çıkarıyor, şöyle yazın, basitçe; “Size yazıyorum. Sabırsızlığımı hoş görün; ama bütün bir yıl mutlu bir umut besledim; şimdi bu kuşku dolu günlere dayanamadığım için suçlu sayılır mıyım? Kim bilir, geri döndünüz ve belki de, beklentileriniz değişti. O zaman bu mektup size sitem etmediğimi ve sizi suçlamadığımı anlatacaktır. Sizi kalbinize söz geçiremediğiniz için suçlamıyorum; benim de kaderim böyleymiş!

“Siz asil bir insansınız. Siz benim sabırsız satırlarıma gülmez ve onlardan rahatsız olmazsınız. Unutmayın ki, onları zavallı bir genç kız yazıyor, yalnız, ona öğretecek, yol gösterecek kimsesi yok ve kalbini dizginlemeyi hiç başaramamış. Ama beni ruhuma bir an için bile olsa kuşku girdiği için hoşgörün. Siz sizi sevmiş ve seven birini suçlamayı aklınızdan bile geçirmezsiniz.”

“Evet, evet! Bu tam da benim düşündüğüm gibi!” diye bağırdı Nastenka ve gözlerinde mutluluk ışıldadı. “Ah! Siz sıkıntılarımı çözdünüz, sizi bana Tanrı gönderdi! Teşekkür ederim, teşekkür ederim size!”

“Ne için? Beni Tanrı gönderdiği için mi?” diye yanıt verdim, heyecanla onun mutlu küçük yüzüne bakarak.

“Evet, onun için de.”

“Ah, Nastenka! Sonuçta başka insanlara, sırf bizimle yaşadıkları için bile olsa müteşekkiriz. Ben size benimle buluştuğunuz için, ömrüm boyunca sizi hatırlayacağım için müteşekkirim!”

“Ama, yeter, yeter! Şimdi bakın, dinleyin beni: O vakit sözleşmiştik, gelir gelmez bir yere, iyi ve basit insanlar olan, bu olay hakkında hiçbir şey bilmeyen tanıdıklarımdan birine bana geldiğini haber vermek için bir mektup bırakacaktı; ya da eğer bana mektup yazamayacak olursa, zaten bir mektupta her zaman her şey söylenmez, geldiği gün, buraya, onunla buluşmayı kararlaştırdığımız yere saat on gibi gelecekti. Geldiğini biliyorum artık; ama üç gündür ne mektup göründü ne de o. Sabahleyin ninemin yanından ayrılamam. Yarın siz mektubumu bu bahsettiğim iyi insanlara verin: Onlar ona gönderirler; eğer yanıt gelirse, saat onda onu siz kendiniz getirirsiniz.”

“Ama mektup, mektup! Sonuçta önce mektubu yazmak gerek! Yani ancak ertesi gün olur bu.”

“Mektup...” dedi Nastenka biraz bocalayarak, “mektup... ama...”

Ama konuşmayı sürdürmedi. Önce küçük yüzünü benden kaçırdı, gül gibi kızardı ve birden elimde anlaşılan çok önceden yazılmış, tamamen hazır ve kapatılmış mektubu hissettim. Tanıdık, tatlı, hoş bir hatıra geçti aklımdan!

“R, o – Ro, s, i – si, n, a – na,” diye başladım.30

“Rosina!” diye diye şarkı söyledik ikimiz, şarkı söylerken ben onu neredeyse coşkudan kucaklayacak bir haldeydim, o da kıpkırmızı olmuştu ve kara kirpiklerine inciler gibi birikmiş gözyaşları arasından gülüyordu.

“Haydi, yeter, yeter! Hoşça kalın şimdi!” dedi aceleyle. “İşte size mektup, işte onu götüreceğiniz adres. Hoşça kalın! Allahaısmarladık! Yarın görüşürüz!”

İki elimi birden sıktı, başıyla selam verdi ve ok gibi o ara sokağa daldı. Onu gözlerimle takip ederek uzun zaman oturdum orada.

“Yarın görüşürüz! Yarın görüşürüz!” diye yankılandı kafamda, o gözden kaybolunca.

29. İtalyan besteci Antonio Rossini’nin (1792-1868) operasıdır; Rosina bu operanın kahramanıdır. Dostoyevski 1840’lı yıllarda, Petersburg’da bu operayı sıkça dinlemişti.

30. “R, o – Ro, s, i – si, n, a – na” – Rossini’nin Sevil Berberi’nin ikinci sahnesine, Figaro’nun Rosina’ya sevgilisine yazmasını öğütlediği, onun da daha önceden hazırladığı mektubu çıkarıp verdiği kısma gönderme.

Üçüncü gece

Gündüz hüzünlü, yağmurlu, ışıksız, tıpkı beni bekleyen yaşlılığım gibi geçti. Beni böyle tuhaf düşünceler, böyle karanlık hisler boğar, benim için açıklanması imkânsız sorular kafamda dolanıp durur – ama nedense onları çözmek için ne gücüm ne isteğim vardır. Bütün bunları çözmek de bana mı kalmış!

Bugün görüşmeyeceğiz. Dün, vedalaşırken, göğe bulutlar toplanmaya başladı ve sis çöktü. Yarının kötü bir gün olacağını söyledim; yanıt vermedi, beklentisine karşı konuşmak istemedi; onun için yarın hem ışıklı hem açık olacaktı ve onun mutluluğunu tek bir bulut örtmeyecekti.

“Yağmur yağarsa, görüşmeyiz!” dedi. “Gelmem.”

Bugünkü yağmuru fark etmemiş olacağını düşündüm, yine de gelmedi.

Dün bizim üçüncü buluşmamızdı, üçüncü beyaz gecemiz...

Ama, sevinç ve mutluluk insanı ne kadar da güzel kılıyor! Kalp aşkla nasıl da kaynıyor! İnsan bütün kalbini bir başka kalbe akıtmak istiyor, her şey neşeli olsun, her şey gülsün istiyor. Ve bu sevinç ne kadar bulaşıcı! Dün sözlerinde öyle hoşluk, kalbinde bana karşı öyle iyilik vardı ki... Beni öyle kolluyor, bana öyle sokuluyordu, kalbime öyle bir yakınlık gösteriyor, onu öyle bir cesaretlendiriyordu ki... Ah, mutluluktan ne cilveler yapıyor insan! Bense... Bütün bunları iyi yanından alıyordum; sanıyordum ki o...

Ama, Tanrım, nasıl bunu düşünebildim? Bütün bunların bana değil, bir başkasına ait olduğunu bile bile nasıl bu kadar kör olabildim; sonuçta, bu kibarlığı, bu özeni, sevgisi bile... evet, bana olan sevgisi, yakında diğeriyle buluşacak olmanın sevincinden, mutluluğunu bana da bulaştırma arzusundan başka bir şey değildi... O gelmediği zaman, bizim boş yere bekleyişimizin ardından soluveriyor, çekingen ve ürkek bir hal alıyordu. Bütün hareketleri, bütün sözleri o uçarı, oyunbaz ve neşeli halinden çıkıyordu artık. Ve tuhaf şey, bana olan ilgisini artırıyordu, sanki içgüdüsel olarak kendisi için arzu ettiği, kendisinin korktuğu şeyi bana aktarmak ister gibi; gerçekleşmesin diye. Sanki Nastenka’m öyle ürküyor, öyle korkuyordu ki, sonunda, onu sevdiğimi anlamış ve benim zavallı aşkıma acımıştı. Mutsuzken, başkalarının mutsuzluğunu daha güçlü hissederiz; duygu parçalanmaz, yoğunlaşır...

Bütün kalbimle ona gelmiş ve buluşma anımızı sabırsızlıkla beklemiştim. Artık neler hissedeceğimi sezemiyordum, bütün bunlar nasıl sona erecek sezemiyordum. Sevinçten ışıl ışıldı, bir yanıt bekliyordu. Yanıt, o adamdı. Gelebilirdi, onun çağrısına koşabilirdi. Benden bir saat önce gelmişti Nastenka. Başta hep kahkahalar attı, her sözüme güldü. Konuşmaya başlamıştım, durdum.

“Biliyor musunuz, neden böyle sevinçliyim?” dedi, “Neden sizi görmekten böyle sevinçliyim? Sizi böyle seviyorum bugün?”

“Niye?” diye sordum ve kalbim titremeye başladı.

“Sizi bana âşık olmadığınız için seviyorum. Sonuçta bir başkası olsa sizin yerinizde, rahatsız eder, askıntı olmaya kalkardı, inleyip sızlanırdı, yakınırdı, sizse öyle tatlısınız ki!”

Bu sırada elimi öyle bir sıktı ki, neredeyse bağıracaktım. Güldü.

“Tanrım! Nasıl bir dostsunuz!” diye başladı bir dakika sonra çok ciddi biçimde. “Evet, sizi bana Tanrı gönderdi! Şimdi siz benimle olmasaydınız, kim bilir başıma neler gelirdi? Ne kadar fedakârsınız! Beni sevmeniz ne güzel! Evlendiğim zaman, kardeşten yakın olacağız. Sizi neredeyse onu sevdiğim gibi seveceğim...”

O anda büyük bir üzüntüye kapıldım; yine de gülmeye benzer bir şey kıpırdandı ruhumda.

“Siz hezeyan halindesiniz,” dedim, “ürküyorsunuz; onun gelmeyeceğini düşünüyorsunuz.”

“Aşkolsun size!” diye yanıtladı, “Bu kadar sevinçli olmasaydım, sanırım, sizin inançsızlığınız, suçlamalarınız yüzünden ağlardım. Bu arada, içime kurt düşürdünüz, yani uzun uzun düşünmek gerek; ama sonra düşüneceğim, şimdilik söylediğinizde haklı olduğunuzu bildireyim. Evet! Biraz kendimde değilim; biraz beklenti içindeyim ve olur olmaz her şeyden mutlu oluyorum. Ama boş verin, duygu konusunu bırakalım!..”

Bu sırada ayak sesleri duyuldu ve karanlıkta bize doğru yürüyen biri göründü. İkimiz de irkilmiştik; o neredeyse çığlık atacaktı. Elini bıraktım ve gitmek ister gibi bir hareket yaptım. Ama yanılmıştık: Gelen o değildi.

“Neden korktunuz? Elimi neden bıraktınız?” dedi, elini tekrar uzatarak. “Yani, ne var ki? Onu beraber karşılayalım. Bizim birbirimizi ne kadar sevdiğimizi görmesini istiyorum.”

“Ne kadar seviyoruz birbirimizi!” diye bağırdım.

“Ah Nastenka, Nastenka!” dedim içimden, “Bu sözlerle ne çok şey söyledin! Böyle bir sevgiden, Nastenka, bazen kalbimiz soğur ve ruhumuz ağırlaşır. Senin elin soğuk, benimki ateş gibi sıcak. Ne kadar körsün, Nastenka!.. Ah! Mutlu bir insan bazı anlarda nasıl çekilmez oluyor! Ama kızamam sana!..”

Sonunda kalbim zincirinden boşandı.

“Dinleyin, Nastenka!” diye bağırdım, “Biliyor musunuz, bütün gün ne haldeydim?”

“Yani nasıl, ne oldu? Anlatın hemen! Neden bu vakte dek sustunuz!”

“Birincisi, Nastenka, sizin istediklerinizi yaptım, mektubu verdim, sizin iyi insanlarınıza uğradım, sonra... sonra eve gidip yattım.”

“Bu kadarcık mı?” diye sözümü kesti gülerek.

“Evet, neredeyse bu kadarcık,” diye yanıtladım ister istemez, çünkü gözlerimde bir anda budalaca yaşlar birikmişti. “Buluşmamıza bir saat kala uyandım, ama sanki hiç uyumamış gibiydim. Bilmiyorum, bana ne oldu. Sizinle bütün bunları konuşmak için yürüdüm, sanki zaman benim için durmuş gibiydi, sanki yalnız tek bir his, tek bir duygu kalmıştı bu zamandan bana sonsuza dek, sanki bir dakika bütün bir asır sürmeliydi ve sanki bütün yaşam durmuştu benim için... Uyandığımda, uzun zamandır tanıdığım, eskiden bir yerde dinlediğim, unutmuş olduğum, hoş bir besteyi artık hatırlıyormuşum gibi geldi bana. Sanki yaşamım boyunca ruhuma yalvarıyormuşum da ancak şimdi...”

“Ah, Tanrım, Tanrım!” diye sözümü kesti Nastenka, “Nasıl şeyler bunlar. Tek bir kelimesini bile anlamıyorum.”

“Ah, Nastenka! Size bir şekilde bu tuhaf izlenimi aktarmak isterim...” diye başladım acıklı, içinde, çok uzak olsa da hâlâ bir umut saklı olan bir sesle.

“Yeter, durun, yeter!” diye araya girdi ve bir anda tahmin etti, hain!

Birden alışılmadık biçimde konuşkan, neşeli, oyunbaz bir hale büründü. Gülerek koluma girdi, benim de gülmemi istedi ve benim her utangaç sözüm onda uzun ve sesli bir gülüşle yankılandı... Ben kızmaya kalkışınca da birden cilve yapmaya başladı.

“Dinleyin,” diye başladı, “sonuçta bana âşık olmadınız diye bir parça sıkılıyorum. İnsanı anlamak mümkün değil! Ama her şeye rağmen, Bay Erişilmez, sizin beni böyle basit olduğum için övmeniz gerekir. Ben size her şeyi söylüyorum, aklımdan ne budalalık geçerse geçsin, her şeyi söylüyorum.”

“Dinleyin! Saat on bir oldu, sanırım,” dedim, uzaktaki şehir kulesinden çanın ölçülü sesi yankılanınca. Birden gülmeyi kesti ve saymaya başladı.

“Evet, on bir olmuş,” dedi sonunda çekinen, kararsız bir sesle.

Hemen pişman oldum, onu korkuttuğuma, saati saymaya zorladığıma pişman oldum ve bu haince saldırı yüzünden kendime lanet ettim. Onun için üzüldüm ama günahımı nasıl affettireceğimi bilemedim. Onu rahatlatmaya, adamın gelmeyişinin nedenlerini bulmaya, türlü açıklamalar, sebepler öne sürmeye çabaladım. O sırada onun kandığından daha kolay kimse kanamaz ve yeter ki içinde ufacık bir mazeret kırıntısı olsun, her şeyi öyle sevinçle dinleyemezdi.

“Tabii ya, ne gülünç,” dedim gitgide ateşlenen ve kendi savlarımın alışılmadık berraklığına kapılmış bir tavırla, “tabii ki gelemezdi; siz de beni kandırıp şaşırttınız, Nastenka, ben de zaman duygumu kaybettim... Bir de siz düşünün: Mektubu daha yeni almış olmalı; diyelim, gelemeyecek, diyelim, bir yanıt yazacak, ama mektup yarından önce ulaşmayacaktır size. Ben yarın bütün gün onun peşinde olurum ve hemen size haber veririm. Sonuçta, kabul edin ki, bin türlü olasılık var: Mektup geldiğinde evde olmayabilir ve belki de bu vakte dek okumamıştır? Yani her şey olabilir.”

“Evet, evet!” diye yanıtladı Nastenka, “Ben de düşünemedim; şüphesiz, her şey olabilir,” diye sürdürdü en uysal, ama içinde rahatsız edici bir uyumsuzluk gibi farklı, yabancı bir düşüncenin de duyulduğu sesiyle. “Bakın şöyle yapın siz,” diye sürdürdü, “siz yarın olabildiğince erkenden gidin ve eğer bir şey olursa, hemen bana haber verin. Yani siz benim nerede yaşadığımı biliyorsunuz, değil mi?” Ve bana adresini bir kez daha verdi.

Sonra bana karşı öyle kibar, öyle çekingen bir hal aldı ki... Sanki, ona söylediklerimi dikkatle dinliyor gibiydi; ama bir soru yönelttiğimde, susuyor, şaşırıyor ve başını benden öteye çeviriyordu. Gözlerinin içine baktım – gerçekten de ağlıyordu.

“Ama, olur mu, olur mu? Ah, nasıl çocuksunuz! Ne çocukluk!.. Yeter!”

Gülümsemeye, sakinleşmeye çalıştı, ama çenesi titriyor ve göğsü hâlâ inip kalkıyordu.

“Sizi düşünüyordum,” dedi bana bir sessizlik anından sonra, “öyle iyisiniz ki, bunu hissetmemek için taş olmak lazım. Biliyor musunuz, şimdi aklımdan ne geçti? İkinizi karşılaştırdım. Neden o siz değilsiniz? Neden o sizin gibi değil? Onu sizden daha çok seviyor olsam da, o sizden daha kötü.”

Yanıt vermedim. O, sanki, bir şey söylememi bekliyordu.

“Şüphesiz, ben, belki, onu daha yeterince anlamıyorum, yeterince tanımıyorum. Biliyor musunuz, sanki hep korkmuş gibiyim ondan; hep öyle ciddi, sanki öyle katıydı ki. Şüphesiz, sadece öyle göründüğünü, kalbinde benimkinden daha büyük bir yumuşaklık olduğunu biliyorum... Onun o zaman, ben, hatırlayın, valizimle ona gittiğim zaman bana nasıl baktığını hatırlıyorum; ama yine de ona güçlü biçimde hayranlık duyuyorum, buna bakılırsa sanki biz denk değil gibiyiz?”

“Hayır, Nastenka, hayır,” diye yanıt verdim, “onu yeryüzünde her şeyden çok, belki kendinden bile daha çok sevdiğin anlaşılıyor bundan.”

“Evet, varsayalım ki öyle,” diye yanıt verdi nahif Nastenka, “ama biliyor musunuz aklıma şimdi ne geldi? Artık ondan değil, genel şeylerden söz edeceğim; benim zaten daha önceden gelmişti bu aklıma. Baksanıza, biz neden öyle hep kardeş kardeşe olamıyoruz? Neden en iyi insan bile sanki hep bir başkasından bir şeyler gizliyor ve ona karşı susuyor? Doğrusu neden, eğer boş yere konuşmadığını biliyorsa, kalbinde ne varsa doğrudan söylemiyor? Herkes gerçekte olduğundan daha katı görünmeye çalışır, sanki herkes açıkça dışa vurursa duygularıyla alay edileceğinden korkmaktadır...”

“Ah, Nastenka! Doğru söylüyorsunuz; sonuçta bunun birçok sebebi var,” diye sözünü kestim, o sırada duygularımı dizginlemek için her zamankinden daha da fazla çaba harcarken.

“Hayır, hayır!” diye yanıt verdi ciddi bir tavırla. “İşte siz, sözgelimi, öyle başkaları gibi değilsiniz! Ben, doğru, neler hissettiğimi size nasıl anlatayım bilemiyorum; ama bana öyle geliyor ki, siz işte, sözgelimi... şimdi bile... bana öyle geliyor ki, siz bir şeyleri benim için feda ediyorsunuz,” diye ekledi ürkek ürkek, bana kaçamak bir bakış atarak. “Beni böyle konuştuğum için affedin, sonuçta basit bir kızım ben; hayatta az şey görüp geçirdim ve işin aslı, genelde konuşmayı beceremem,” diye ekledi saklı bir hisle titreyen sesiyle, bu arada gülümsemeye çabaladı, “ama şunu söylemek isterim ki, bütün bunları hissettiğim için müteşekkirim... Ah, bu mutluluk için Tanrı sizi korusun! Sizin geçende hayalperestiniz hakkında söylediğiniz şeyler, tümüyle yanlış, yani şunu söylemek isterim ki sizinle en ufak ilgisi yok. Siz iyileşeceksiniz, siz, doğrusu, tarif ettiğinizden çok daha başka bir insansınız. Eğer bir gün birini sevecek olursanız, Tanrı size onunla mutluluklar bahşetsin! Ama o kişi için hiçbir şey dilemiyorum, çünkü o sizinle mutlu olacak. Biliyorum, ben de bir kadınım ve böyle diyorsam bana inanmalısınız...”

Sustu ve elimi güçlü biçimde sıktı. Ben de heyecandan hiçbir şey söyleyemedim. Birkaç dakika geçti.

“Evet, anlaşılan, bugün gelmeyecek!” dedi sonunda, başını kaldırarak. “Geç oldu!..”

“Yarın gelecektir,” dedim en inanmış ve kararlı sesimle.

“Evet,” diye ekledi neşelenerek, “bana da yarın gelecekmiş gibi geliyor artık. Eh, hoşça kalın! Yarın görüşürüz! Eğer yağmur olursa, ben, belki de, gelmem. Ama öbür gün geleceğim, muhakkak geleceğim, başıma ne gelirse gelsin; muhakkak burada olun; sizi görmek istiyorum, size her şeyi anlatacağım.”

Ve sonra, vedalaştığımız sırada, elini uzattı ve gözlerini gözlerime dikerek şöyle dedi:

“Yani biz artık sonsuza dek beraberiz, öyle değil mi?”

Ah! Nastenka, Nastenka! Bir bilseydin şimdi nasıl bir yalnızlık içindeyim!

Saat dokuzu vurunca odamda oturamadım, yağmurlu havaya rağmen giyinip çıktım. Oraya vardım, bankımıza oturdum. Onun sokağına yürüyecek oldum ama utandım ve pencerelerine bakmadan, evlerine yaklaşmadan geri döndüm. Eve böyle, hiç yaşamadığım bir bunaltı içinde döndüm. Nasıl ıslak, kasvetli bir vakit! Hava iyi olsaydı, bütün gece orada gezinirdim...

Ama yarına, yarına! Yarın o bana her şeyi anlatacak.

Yine de bugün mektup gelmedi. Ama, zaten, böyle olması gerekirdi. Artık birlikteler...

Dördüncü gece

Tanrım, bütün bunlar nasıl sona erdi! Bütün bunlar ne şekilde sona erdi!

Saat dokuzda oradaydım. Çoktan gelmişti. Daha uzaktan fark ettim onu; o zamanki, ilk seferdeki gibi kıyının korkuluklarına yaslanmış duruyordu ve ben ona yaklaşırken beni duymadı.

“Nastenka!” diye seslendim ona, heyecanımı güçlükle bastırarak.

Hızla bana döndü.

“Haydi!” dedi, “Haydi! Çabuk!”

Ona hayretle baktım.

“Haydi, nerede mektup? Mektubu getirdiniz mi?” diye yineledi, eliyle korkuluğu tutarak.

“Hayır, bende bir mektup yok,” dedim sonunda, “yani hâlâ gelmedi mi?”

Korkunç biçimde sarardı ve uzun zaman kıpırdamadan bana baktı. Onun son umudunu da kırmıştım.

“İyi, Tanrı’ya emanet olsun!” dedi sonunda kesik kesik bir sesle, “Tanrı’ya emanet olsun, beni böyle bıraktığına göre.”

Gözlerini indirdi, sonra bana bakmak istedi, ama yapamadı. Birkaç dakika daha heyecanını yenmeye çalıştı, ama birden öte yana döndü, kıyının korkuluğuna dayadı dirseklerini ve gözyaşlarına boğuldu.

“Yeter, yeter!” diye atıldım, ama ona bakarken konuşmaya devam edecek gücü bulamadım, yani ne söyleyecektim ki?

“Beni avutmayın,” dedi ağlayarak, “ondan bahsetmeyin bana, geleceğini, beni böyle vahşice, bu şekilde acımasızca bir kenara atmadığını söylemeyin. Ne için, ne için? Gerçekten mektubumda, o zavallı mektupta bir şey mi vardı?..”

Burada hıçkırıklar sesini boğdu; ona bakarken kalbim parçalanıyordu.

“Ah, bu çok acımasız, çok vahşi bir şey!” diye başladı tekrar. “Ve tek bir satırcık yok, tek bir satırcık! Yanıt verip ona gerekmediğimi, beni geri çevirdiğini söyleseydi; üç gündür tek bir satırcık yok! Ne kolay onun için zavallı, günahsız, onu sevdiği için suçlu olan bir kızı incitmek, ona hakaret etmek! Ah, bu üç gün nasıl katlandım! Tanrım! Tanrım! Ona ilk seferinde nasıl kendim gittiğimi, karşısında kendimi alçalttığımı, ağladığımı, bir damla aşk için ona yalvardığımı hatırlıyorum. Ve bunun ardından!.. Dinleyin,” dedi bana dönerek ve kara küçük gözleri kıvılcımlandı, “yani bu böyle olmaz! Bu böyle olamaz; bu doğal değil! Ya siz ya ben yanıldık; belki de, mektubu almadı? Belki de, bu vakte dek hiçbir şeyden haberi olmadı? Nasıl olur, siz düşünün, söyleyin bana, Tanrı aşkına, açıklayın bana –ben bunu anlayamıyorum–, bana nasıl bu kadar barbarca, kaba davranabilir? Tek bir haber yok! Ama yeryüzündeki en düşük insana bile daha merhametli davranılır. Belki de, bir şeyler duydu, belki de, biri ona benden bahsetti!..” diye bağırdı beni sorulara boğarak. “Siz ne düşünüyorsunuz?”

“Dinleyin, Nastenka, yarın sizin adınıza ona gideceğim.”

“Yani!”

“Ona her şeyi soracağım, ona her şeyi anlatacağım.”

“Yani, ne!”

“Siz bir mektup yazın. Hayır demeyin, Nastenka, hayır demeyin! Ben onu davranışınıza saygı duymaya zorlayacağım, her şeyi öğrenecek ve eğer...”

“Hayır, dostum, hayır,” diye sözümü kesti, “yeter! Başka tek kelime yok, benden tek kelime, tek satırcık yok – yeter! Onu tanımıyorum, onu sevmiyorum artık, ben onu u...nu...ta...cağım...”

Sözünü bitiremedi.

“Sakin olun, sakin olun! Buraya oturun, Nastenka,” dedim, onu banka oturtarak.

“Ben sakinim. Tamam! Bu kadar! Bunlar gözyaşı, bunlar kurur! Ne sanıyorsunuz, kendimi mahvedeceğimi, boğacağımı mı?”

Kalbim doluydu; konuşmak istedim, ama yapamadım.

“Dinleyin!” diye devam etti koluma girerek, “Söyleyin: Siz böyle davranır mıydınız? Siz size kendisi gelen kızı bırakmazdınız, onu zayıf, budala kalbine çevrilmiş arsız alayların ortasına atmazdınız değil mi? Siz onu korumaz mıydınız? Onun yalnız olduğunu, kendine bakamadığını, kendini size duyduğu aşktan alıkoyamadığını, onun suçlu olmadığını, onun, sonuçta, suçlu olmadığını... Onun hiçbir şey yapmadığını düşünürdünüz siz!.. Ah, Tanrım, Tanrım!..”

“Nastenka!” diye bağırdım sonunda, heyecanımı dizginlemeyi başaramayıp, “Nastenka! Bana işkence ediyorsunuz! Kalbimi dağlıyorsunuz, beni öldürüyorsunuz, Nastenka! Susamayacağım! Sonunda konuşmak zorundayım, burada, kalbimde kaynaşan şeyi anlatmak zorundayım...”

Bunu söyleyerek, banktan kalktım. Elimi tuttu ve hayretle baktı bana.

“Neyiniz var?” dedi sonunda.

“Dinleyin!” dedim kararlı biçimde. “Beni dinleyin, Nastenka! Şimdi söyleyeceğim şey, hepten saçmalık, hem utanmazlık, hem budalalık! Bunun hiç olamayacağını biliyorum, ama susamayacağım. Size şimdi acı veren şey adına, size şimdiden yalvarırım, beni affedin!..”

“Ama, ne, ne?” dedi ağlamayı kesip dikkatle bana bakmaya koyularak, o sırada hayret dolu gözlerinde tuhaf bir merak ışıldıyordu, “Neyiniz var?”

“Bu olanaksız, ama sizi seviyorum, Nastenka! İşte bu! Yani, böylece her şey söylenmiş oldu!” dedim elimi çekip. “Şimdi göreceğiz, benimle şu anda konuştuğunuz gibi konuşabiliyor musunuz yine, yani, sözlerimi dinleyecek misiniz?..”

“Ama, ne var, ne var?” diye sözümü kesti Nastenka, “Ne var bunda? Yani, beni sevdiğinizi uzun zamandır biliyorum, ama bana öyle geldi ki, siz beni, basitçe, öylesine seviyorsunuz... Ah, Tanrım, Tanrım!”

“Başlangıçta öyleydi, Nastenka, ama şimdi, şimdi... tıpkı sizin gibi, sizin valizinizle ona gittiğiniz zamanki gibi seviyorum. Sizinkinden de kötü, Nastenka, çünkü o zaman o kimseyi sevmiyordu, sizse seviyorsunuz.”

“Ne söylüyorsunuz böyle bana! Ben, yani, sizi hiç anlamıyorum. Ama dinleyin, ne için bu, yani ne için değil, neden bunu böyle, böyle birden... Tanrım! Aptalca konuşuyorum! Ama siz...”

Ve Nastenka tümden şaşkınlaştı. Yanakları kızardı; gözlerini indirdi.

“Ne yapayım, Nastenka, ne yapayım? Suçluyum, güveninizi kötüye kullandım... Ama hayır, hayır, suçlu değilim, Nastenka; bunu duyuyor, hissediyorum, çünkü kalbim bana haklı olduğumu söylüyor, çünkü sizi hiçbir şekilde incitemem, hiçbir şekilde rahatsız edemem! Sizin dostunuzdum; ama, işte şimdi de dostunuzum; hiçbir şekilde değişmedim. İşte gözyaşlarım akıyor, Nastenka. Varsın aksınlar, varsın aksınlar – kimseye zararları yok. Kururlar, Nastenka...”

“Haydi oturun, oturun,” dedi o, beni banka oturtarak, “ah, Tanrım!”

“Hayır! Nastenka, oturmayacağım; daha fazla duramam burada, siz artık beni görmek istemezsiniz; ben her şeyi söyleyeceğim ve gideceğim. Sadece sizi sevdiğimi hiç öğrenemeyebilirdiniz demek istiyorum. Sırrımı saklayabilirdim. Size şimdi, şu dakikada işkence etmiyor olabilirdim bencilliğimle. Hayır! Ama artık dayanamadım; siz kendiniz lafı buraya getirdiniz, kabahat sizde... bütün kabahat sizde, bende değil. Beni yanınızdan kovamazsınız...”

“Ama hayır, hayır, sizi kovmuyorum ki, hayır!” dedi Nastenka, utancını elinden geldiğince gizleyerek, zavallıcık.

“Beni kovmuyor musunuz? Hayır! Ama ben kendim sizden kaçmak istiyordum. Gideceğim de, hele bir her şeyi söyleyeyim, çünkü burada konuştuğunuz zaman, kendimi tutamadım, burada ağladığınız zaman, burada şey yüzünden, yani şey (artık bunun adını koyacağım, Nastenka), sizi geri çevirmeleri yüzünden, aşkınızı bir kenara itmeleri yüzünden acı çektiğiniz zaman, hissettim, duydum kalbimde sizin için Nastenka, çok büyük bir sevgi olduğunu, çok büyük bir sevgi!.. Ve size bu sevgiyle yardım edemediğim için öyle canım sıkıldı ki... kalbim paramparça oldu, ve ben, ben – susamazdım, konuşmalıydım, Nastenka, konuşmalıydım!..”

“Evet, evet! Anlatın bana, benimle öyle konuşun!” dedi Nastenka garip hareketlerle. “Size belki de, tuhaf gelecek sizinle konuşuyor olmam, ama... konuşun! Size sonra anlatacağım! Size her şeyi anlatacağım!”

“Bana acıyorsunuz, Nastenka; siz sadece acıyorsunuz bana, sevgili dostum! Olan olmuştur artık! Söylenen geri gelmez! Öyle değil mi? Eh, yani siz artık her şeyi biliyorsunuz. Yani, bu ayrılık noktası. Eh, iyi! Doğrusu bütün bunlar mükemmel; ama dinleyin. Siz oturup ağladığınızda, ben kendi kendime düşündüm (ah, bırakın söyleyeyim ne düşündüğümü!), düşündüm ki (yani bu, artık şüphesiz ki olamaz, Nastenka), düşündüm ki siz... düşündüm ki siz orada bir şekilde... yani, kesinlikle bir şekilde tuhaf bir biçimde, artık onu sevmeyeceksiniz. O zaman, –ben bunu dün ve üçüncü gün düşündüm, Nastenka– o zaman öyle şeyler yapacaktım, beni sevesiniz diye öyle şeyler yapacaktım ki: Sonuçta dediniz, siz kendiniz dediniz, Nastenka, beni neredeyse gerçekten sevdiğinizi. Yani, daha ne olsun? Yani, işte söylemek istediklerimin neredeyse hepsi bu; geriye bir beni sevseydiniz o zaman ne olacaktı onu söylemek kalıyor, sadece bu, başka hiçbir şey! Dinleyin, dostum –çünkü siz yine de dostumsunuz benim–, ben, şüphesiz, basit, zavallı, öyle önemsiz biriyim ki, tabii konu bu değil (doğru dürüst konuşamıyorum, kafam karman çorman, Nastenka), ama sizi öyle sevecektim, öyle sevecektim ki eğer siz onu, o tanımadığım kimseyi sevseydiniz ve sevmeye devam etseydiniz, yine de fark etmeyecektiniz, benim sevgimin bir şekilde orada sizin için durduğunu. Siz sadece duyacaktınız, siz sadece her an hissedecektiniz ki yanı başınızda minnettar, çok minnettar bir kalp atıyor, sizin için... Ah, Nastenka, Nastenka! Bana ne yaptınız!..”

“Ağlamayın, ağlamanızı istemiyorum,” dedi Nastenka, banktan hızla kalkarak, “yürüyelim, kalkın, benimle yürüyün, ağlamayın ama, ağlamayın,” dedi gözyaşlarımı mendiliyle silerek, “haydi, yürüyelim şimdi; ben de size bir şeyler söylemeye çalışayım... Evet, tabii beni artık terk etti, tabii unuttu beni, ben hâlâ onu sevsem de (sizi kandırmak istemem)... ama, dinleyin, yanıt verin bana. Eğer ki ben, diyelim, sizi sevseydim, yani ben sadece... Ah, dostum, dostum! Düşünüyorum da, düşünüyorum da sizi âşık olmadığınız için övdüğüm zaman sevginizle nasıl alay ettiğimi, ona nasıl güldüğümü!.. Ah, Tanrım! Nasıl oldu da bunu öngöremedim, nasıl öngöremedim, nasıl böyle budala oldum, ama... yani, yani, karar verdim, her şeyi söyleyeceğim...”

“Dinleyin, Nastenka, biliyor musunuz ki ben uzak duracağım sizden, işte o kadar! Ben size sadece işkence ediyorum. İşte siz şimdi pişmanlık duydunuz güldüğünüz için, ama ben istemiyorum, evet, istemiyorum, sizin kendi acınız dışında... ben, kuşkusuz, suçluyum, Nastenka, hoşça kalın!”

“Durun, beni dinleyin: Bekleyebilir misiniz?”

“Neyi bekleyeceğim, nasıl?”

“Onu seviyorum; ama bu geçecek, bu geçmeli, bu geçmeden olmaz; geçiyor hatta, duyuyorum... kim bilir, belki de, bugünden sona erer, çünkü ondan nefret ediyorum, çünkü siz burada benimle birlikte ağlarken o bana güldü, çünkü siz beni geri çevirmediniz onun gibi, çünkü siz seviyorsunuz, ama o sevmedi beni, çünkü ben sizi, sonuçta ben de seviyorum... evet, seviyorum! Sizin beni sevdiğiniz gibi seviyorum; tabii ben de bunu sizden önce söyledim, siz de işittiniz – seviyorum çünkü siz ondan iyisiniz, çünkü siz ondan daha soylusunuz, çünkü, çünkü o...”

Zavallıcığın heyecanı öyle güçlüydü ki bitiremedi, başını omzuma, sonra göğsüme yasladı ve acıyla ağlamaya başladı. Onu yatıştırmaya, inandırmaya çalıştım, ama duramıyordu; hep elimi sıkıyor ve hıçkırıklar arasında şöyle diyordu: “Bekleyin, bekleyin; şimdi duracağım! Size söylemek istediğim... siz sanmayın ki, bu gözyaşları... bu sırf, zayıflıktan, bekleyin, şimdi geçecek...” Sonunda durdu, gözyaşlarını sildi ve tekrar yürümeye koyulduk. Ben konuşmak istiyordum, ama o daha uzun süre hep benden beklememi istedi. Sustuk... Sonunda kendini topladı ve konuşmaya başladı...

“Aslında,” diye başladı zayıf ve titrek, ama, dosdoğru kalbime saplanan ve onda tatlı tatlı inleyen bir şeyin içinde birdenbire ışıldamaya başladığı bir sesle, “sanmayın ki ben öyle vefasız ve uçarıyım, sanmayın ki ben öyle kolayca ve hemen unutup değişebilirim... Bütün bir yıl onu sevdim ve Tanrı şahidimdir ki hiç, hatta düşüncede bile hiç ona sadakatsiz olmadım. O bunu hor gördü; o benimle alay etti – Tanrı’ya emanet olsun! Ama beni yaraladı ve kalbimi incitti. Ben... ben onu sevmiyorum çünkü ancak asil olan, beni anlayan, yüce gönüllü birini sevebilirim; çünkü öyleyim ben ve o bana layık değil; yani, Tanrı’ya emanet olsun! İyi ki böyle yaptı, yoksa onun böyle biri olduğunu daha sonra öğrenecek ve aldanmış olacaktım... Eh, bitti! Ama kim bilir, sevgili dostum,” diye sürdürdü elimi sıkarak, “kim bilir, belki de, benim bütün aşkım sahte, hayalî bir histi, belki de, ninemin dizi dibinde oturduğum için bir haylazlık, bir saçmalık olarak başlamıştı? Belki de başka birini sevmeliydim, onu değil, öyle birini değil, başka birini, benim için üzülen ve, ve... Eh, bırakalım, bırakalım bunu,” diye kestirip attı Nastenka, heyecandan tıkanarak, “size sadece şunu söylemek istemiştim... size söylemek istemiştim ki, eğer, onu sevmeme (hayır, onu sevmiş olmama) rağmen, eğer buna rağmen, hâlâ diyorsanız ki... eğer aşkınızın sonunda benim kalbimden bir öncekini silip atacak kadar büyük olduğunu hissediyorsanız... eğer bana merhamet göstermek isterseniz, eğer beni tesellisiz, umutsuz bir halde, tek başıma kaderime bırakmak istemezseniz, eğer beni şimdi sevdiğiniz gibi, hep sevmek isterseniz, yemin ederim ki minnettarım... aşkım sonunda sizin aşkınıza layık olacaktır... Şimdi elimi tutacak mısınız?”

“Nastenka,” diye bağırdım, hıçkırıklardan tıkanarak, “Nastenka!.. Ah Nastenka!”

“Ama, yeter, yeter! Ama, artık kesinlikle yeter!” diye konuştu, kendine güçlükle hâkim olarak, “Yani, artık her şey söylendi; değil mi? Öyle değil mi? Eh, hem siz mutlusunuz, hem ben mutluyum; bu konuda tek bir söze gerek yok artık; yeter; acıyın artık bana... Başka şeylerden bahsedelim, Tanrı aşkına!..”

“Evet, Nastenka, evet! Bu konu yeter, artık ben mutluyum ben... Yani, Nastenka, yani, başka şeyden bahsedelim, hemen, hemen bahsedelim; evet! Ben hazırım...”

Ne konuşacağımızı bilmiyorduk, gülüyorduk, ağlıyorduk, birbiriyle ilişkisiz ve anlamsız binlerce şey konuşuyorduk; kaldırımda yürüyor, sonra ansızın geri dönüp caddenin karşısına geçmeye kalkışıyorduk; sonra duruyor ve yine kıyıya dönüyorduk; çocuklar gibiydik...

“Şu anda yalnız yaşıyorum, Nastenka,” dedim ben, “ama ilerde... Yani, tabii, ben, bilirsiniz, Nastenka, yoksulum, topu topu bin iki yüz rublem var, ama bu önemli değil...”

“Elbette, hiç değil, ninemin pansiyonu var; yani bize yük olmaz. Ninemi de almak gerek.”

“Elbette, nineyi de almak lazım... Yalnız şu Matryona...”

“Ah, bizde de Fyokla var!”

“Matryona iyidir, ama tek kusuru var; hayal gücünden yoksundur, Nastenka, kesinlikle hiç hayal gücü yoktur onun; ama ne önemi var!..”

“Fark etmez; onlar ikisi idare edebilir; ama siz yarın bize taşınacaksınız.”

“Size! Nasıl olur? İyi, hazırım...”

“Evet, bizde oda kiralarsınız. Yukarda, bir tavan aramız var; boş duruyor; yaşlı, iyi yürekli bir kiracı vardı, kadın gitti ve ninem, biliyorum ki genç bir erkeğin gelmesini istiyor; ‘Neden genç biri?’ diye soruyorum, şöyle yanıt veriyor: ‘Hiç yani, iyice yaşlandım artık, ama Nastenka, sakın aklından onu sana koca olsun diye aldığım falan geçmesin.’ Ben de bunun için olduğunu tahmin ettim...”

“Ah, Nastenka!..”

Ve ikimiz birden gülmeye başladık.

“Ama, yeter, yeter. Ya siz nerede yaşıyorsunuz? Unutuyordum.”

“U... Köprüsü’nün orada, Barannikov’un evinde.”

“Büyükçe bir ev değil mi orası?”

“Evet, büyükçe bir ev.”

“Ah, biliyorum, güzel bir ev; yine de siz çıkın oradan ve hemen bize gelin...”

“Yarın, Nastenka, yarın; oraya daire için bir miktar borcum var, ama önemsiz bir şey... Yakında maaş alacağım...”

“Zaten biliyor musunuz, ben, belki de, ders vereceğim; bir şeyler öğrenip sonra ders vereceğim...”

“Eh bu da harika... ben de yakında ikramiye alacağım, Nastenka...”

“Yani siz işte yarın benim kiracım olacaksınız...”

“Evet, ve Sevil Berberi’ne gideceğiz, çünkü onu yakında yine sahneleyecekler.”

“Evet, gidelim,” dedi gülerek Nastenka, “hayır, en iyisi biz Berber’e gitmeyelim, başka bir şeye...”

“Eh iyi, başka bir şeye gideriz; şüphesiz, bu daha iyi olur, nasıl akıl edemedim...”

Böyle konuşarak, birlikte bir dumanın, sisin içindeymişiz gibi, ne yaptığımızı, kendimizi bilmiyormuş gibi yürüyorduk. Bir duruyor ve uzun süre aynı yerde konuşuyorduk, bir tekrar yola koyuluyor ve Tanrı bilir nereye gidiyorduk ve yine gülüşler, yine gözyaşları... Bazen Nastenka hemen eve gitmek istiyor, ben engel olmaya cesaret edemiyor ve ona evine kadar eşlik etmek istiyordum; yola koyuluyor ve birden on beş dakika geçmeden kendimizi kıyıda, bankımızın yanında buluyorduk. Bazen iç çekiyor ve gözyaşlarına boğuluyordu; ben çekiniyor, buz kesiliyordum... Ama o zaman da o elimi yakalıyor ve beni yürümeye, gevezelik etmeye, konuşmaya sürüklüyordu...

“Vakti geldi artık, eve gitmemin vakti geldi; sanırım, çok geç oldu,” dedi sonunda Nastenka, “bu kadar çocukluk ettiğimiz yeter!”

“Evet, Nastenka, fakat ben uyuyamam artık; eve gitmeyeceğim.”

“Ben de, herhalde, uyuyamam; ama siz bana eşlik edin...”

“Elbette.”

“Ama artık doğruca eve gidiyoruz.”

“Elbette, elbette.”

“Şeref sözü mü?.. Çünkü eninde sonunda eve dönmem gerek!”

“Şeref sözü,” diye yanıtladım gülerek.

“Eh, gidelim!”

“Gidelim.”

“Göğe baksanıza, Nastenka, baksanıza! Yarın harika bir gün olacak; nasıl mavi bir gök, nasıl bir ay! Baksanıza: Şu sarı bulut şimdi örtüyor onu, bakın, bakın!.. hayır, yanından geçti. Baksanıza, baksanıza!..”

Ama Nastenka buluta bakmıyordu, ses çıkarmadan, olduğu yere çakılmış gibi duruyordu; ürkek bir hal almıştı, bana iyice sokuldu. Eli elimin içinde titriyordu; ona baktım... Bana daha da güçlü bir biçimde yaslandı.

O sırada yanımızdan genç bir adam geçti. Bir an durdu, bize dikkatle baktı ve sonra birkaç adım ilerledi. Kalbim sıkışmıştı...

“Nastenka,” dedim alçak sesle, “kim bu, Nastenka?”

“Bu o!” diye yanıt verdi fısıltıyla, daha da yaklaşarak, daha da titreyerek sokuldu bana... Ben güçlükle ayakta duruyordum.

“Nastenka! Nastenka! Bu sensin!” diye bir ses duyuldu arkamızdan ve aynı anda genç adam bize doğru ilerledi.

Tanrım, nasıl bir çığlık! Nasıl da irkildi! Nasıl kollarımdan sıyrılıp ona doğru atıldı!.. Durdum ve ölü gibi onlara baktım. Ama Nastenka ona elini verir vermez, onun kollarına atılır atılmaz, bir anda yine bana doğru döndü, rüzgâr gibi, şimşek gibi dibimde bitti ve ben kendime gelemeden, iki koluyla boynuma sarıldı ve güçlü, ateşli biçimde öptü beni. Sonra, tek bir kelime söylemeden, tekrar ona doğru atıldı, ellerinden tutup peşinden sürükledi onu.

Uzun süre durup arkalarından baktım... Sonunda birlikte gözden kayboldular.

Sabah

Gecelerim sabahla sona erdi. Kötü bir gündü. Yağmur yağıyor ve penceremi kederle dövüyordu; küçük odanın içi karanlık, avlu kasvetliydi. Başım ağrıyor, dönüyordu; bir ateş yayılmıştı gövdeme.

“Sana mektup var, küçükbey, şehir içinden, postacı getirdi,” dedi benim Matryona.

“Mektup! Kimden?” diye bağırdım, sandalyeden fırlayarak.

“Bilemem, küçükbey, baksana, olur a, üstünde yazıyordur kimden olduğu.”

Zarfı yırttım. Ondan gelmiş!

“Ah, affedin, affedin beni!” diye yazmıştı bana Nastenka, “Dizlerinize kapanıyorum, beni affedin! Sizi de, kendimi de kandırdım. Bu bir düştü, bir hayaldi... bugün sizin için kahroldum; affedin, affedin beni!..

Beni suçlamayın, çünkü size karşı bende hiçbir şey değişmedi; sizi seveceğimi söylemiştim, şimdi de seviyorum, hem daha da çok. Ah Tanrım! Keşke sizi iki şekilde de sevebilseydim! Ah, keşke siz o olsaydınız!”

“Ah, keşke o siz olsaydınız!” sözü yankılandı kafamın içinde. Senin sözlerini hatırladım, Nastenka!

“Tanrı biliyor, sizin için şimdi neler yapardım! Nasıl sıkıntılı ve hüzünlü olduğunuzu biliyorum. Sizi kırdım, ama biliyorsunuz – eğer seviyorsanız, kırgınlık uzun zaman kalmaz akılda. Ve siz beni seviyorsunuz!

Teşekkür ederim! Evet! Size bu sevgi için teşekkür ederim. Çünkü hatırama, uyandıktan sonra da uzun süre hatırlanan tatlı bir düş gibi yerleşti; çünkü ben sonsuza dek o anı, sizin öyle kardeşçe bana kalbinizi açtığınız ve öyle yücegönüllülükle benimkini korumaya, üstüne titremeye, iyileştirmeye lütfettiğiniz o anı sonsuza dek unutmayacağım... Beni affederseniz, hatıranız ruhumdan hiç silinmeyecek, size karşı sonsuz, minnettar bir duyguyla yücelecektir... Bu hatırayı koruyacağım, ona sadık olacağım, ona ihanet etmeyeceğim, kendi kalbime ihanet etmeyeceğim: Çok sadık bir kalptir o. Daha dün sonsuza dek bağlı olduğu kişiye hemen dönüverdi.

Görüşeceğiz, bize geleceksiniz, bizi bırakmayacaksınız, sonsuza dek dostum, kardeşim olacaksınız... Ve beni gördüğünüz zaman, bana elinizi vereceksiniz... değil mi? Siz bana onu vereceksiniz, beni affettiniz, değil mi? Beni eskisi gibi sevecek misiniz?

Ah, sevin beni, beni bırakmayın, çünkü şu anda sizi öyle seviyorum ki, çünkü sizin sevginize layığım, çünkü onu hak ediyorum... sevgili dostum benim! Gelecek hafta onunla evleniyorum. Âşık olarak döndü, beni hiç unutmamış... Onun hakkında bir şeyler yazdığım için öfkelenmeyin. Ama size onunla birlikte geleceğim; onu seveceksiniz, değil mi?..

Affedin, hatırlayın ve sevin, sizin olan Nastenka’yı.”

Uzun zaman okudum bu mektubu; gözlerime yaşlar doldu. Sonunda mektup elimden düştü ve yüzümü kapadım ellerimle.

“Küçükbey! Küçükbey!” diye başladı Matryona.

“Ne var, ihtiyar?”

“Tavandan örümcek ağlarını aldım; şimdi ister evlen, ister misafir çağır, tam vaktidir...”

Matryona’ya baktım... Bu hâlâ şen, dinç bir ihtiyardı, ama neden bilmiyorum, birden bana gözlerinin feri sönmüş, yüzü kırışıklıklarla kaplı, kamburu çıkmış, dermansız göründü... Neden bilmiyorum, birden odam da, tıpkı ihtiyar gibi yaşlanmış göründü bana. Duvarlar ve zemin renksizleşti, her şey kir pas içindeydi; neden bilmiyorum, pencereye baktığımda, bana öyle geldi ki karşıda duran ev de yıpranmış ve kararmıştı kendince, sütunlardaki sıvalar kopmuş ve dökülmüştü, kornişler kararmış ve çatlamıştı, canlı, koyu sarı duvarlar leke lekeydi...

Ya da gün ışığı, bir an için bulutların arkasından görünmüş, sonra bir yağmur bulutunun arkasına saklanmıştı da, her şey gözümde yine rengini kaybetmişti; ya da, belki de, çok tatsız ve hüzünlü bir biçimde geleceğimin bütün perspektifi bir an için görünüp kaybolmuştu ve ben kendimi tam on beş yıl sonra, yaşlanmış bir halde, tıpkı şimdi olduğu gibi, yine aynı odada, yine yalnız, yine bütün bu yıllar boyunca bir parça olsun akıllanmamış olan Matryona’yla birlikte görmüştüm.

Ama sana kin tutmak mı, Nastenka! Senin açık, sakin mutluluğunu kara bir bulutla gölgelemek, acıyla suçlayıp senin kalbine sıkıntı düşürerek onu gizli bir pişmanlıkla iğnelemek ve onu saadet anında sıkıntıyla atmaya zorlamak, onunla birlikte kürsüye doğru giderken, kara buklelerine taktığın narin çiçeklerden birini olsun ezmek... Ah, hiçbir zaman, hiçbir zaman! Senin göğün açık olacak, senin tatlı gülüşün ışıklı ve berrak olacak, o öteki, yalnız, minnettar kalbe sunduğun saadet ve mutluluk anı için kutsanmış olacaksın!

Tanrım! Tam bir saadet anı! İnsanın bütün bir yaşamı için de olsa, az şey mi sayılır bu?

İçindekiler

Dostoyevski: Mesih’ten önce hayalperest

“Beyaz Geceler” hakkında

İlk gece

İkinci gece

Nastenka’nın hikâyesi

Üçüncü gece

Dördüncü gece

Sabah