OSMANLI TARİHİNİN MADDESİ -2

Dr. Hikmet KIVILCIMLI

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER

ÜÇÜNCÜ KİTAP :

DİRLİK DÜZENİNİN KURULUŞ ve İŞLEYİŞİ

BİRİNCİ BÖLÜM:

TOPRAK TABANININ YAPISI ve İŞLEYİŞİ

GİRİŞ

Osmanlû'nun Kendi Kendisini yazışı

Osmanlû'nun Ekonomi Yapısını Yazışı

AYRIM I

DİRLİK DÜZENİNİN SOYUT ÖZÜ

A - KURULUŞ

Yazu (Tahrir) Nasıl Yapılır?

Nişancı - Yazû

Üleştiri

Mansıp - Dirlik

B - DEFTERLENİŞ

İcmâl

Mefâsıl

Ruznâmçe

Memleket Güdümünün Avadanlığı

Taşra Avadanlığı: Beğlerbeğilik - Sancak – Kazâ

C - BERAT ve DOKUNULMAZLIK

Zeamet Beratı

Timar Beratı

Miri Toprağın Yaygınlığı

Mirî Toprağın Dokunulmazlığı

Antika Müsaderenin Modern Dehşeti

AYRIM II

DİRLİK DÜZENİNİN SOMUT ÖZÜ

Bir Sancak Defteri

Sancak Yazu'su (İstatistiği)

Timarın Yazılımı

Timar'lû'nun Kimliği

Timarlû'nün Yetkisi

Üç Tip Timar

Karmaşık Timar

Timar Edinişler

Padişah veya Atası Beratı

Tahvil Beratı

Tevkıyî Berâtı

Timarın Kaynağı

Timarın Personel ve Gelir İstatistiği

Tımarlû'nun Adamları

Gelir Kaynakları ve Gelirler

I.- Hiç Cebelû'süz Timarlar:

II.- Bir Cebelû'lü Timarlar:

III.- İki-üç Cebelû'lü Timarlar:

Gelir Değerlendirimi

Timarların Soysuzlaşması

İKİNCİ BÖLÜM

DEVLET ÜSTYAPISININ BİÇİMLENİŞİ

(İmparatorluğun Yapısı)

AYRIM I

İMPARATORLUĞUN SOYUT YAPISI

Hâsile

Saliane

Irak Örneği

Hükûmetler

Devlet-Hükûmetler

Aşiret-Hükûmetler

İmparatorluk ve Üs Topraklar

Üstyapı: Dünya Devleti - Çiftçi Millet

AYRIM II

İMPARATORLUĞUN SOMUT YAPISI

Kanunî Çağında imparatorluk

Osmanlı Avrupası

Osmanlı Asya - Afrika – Adalar

Mülkî Bölümlerde Nicelik Değişiklikleri

Mülki Bölümlerde Nitelik Değişiklikleri

Rumeli Beylerbeğiliği ve Değişmiyen Sancaklar

Değişen Sancaklar ve Alaybeğilikler

DÖRDÜNCÜ KITAP

OSMANLILIĞIN DÜNYA TARİHİ İÇİNDEKİ YERİ

BİRİNCİ BÖLÜM

İSLÂM DÜNYASINDA TOPRAK PROBLEMİ

AYRIM I :

İSLÂM TOPRAK İLİŞKİLERİ ve HUKUKU

TOPRAK PROBLEMİ

( Dünkü-Bugünkü Problem)

İSLAM TOPRAK İLİŞKİLERİ

İSLAM TOPRAK İLİŞKİLERİNİN İKİ KAYNAĞI

ÜÇ TÜRLÜ TOPRAK İLİŞKİSİ

ÖŞRİYE VE HARACİYE TOPRAKLAR

ŞERİAT (HUKUK)

A - FIKIH

ÖZEL MÜLKİYET HUKUKU

FIKIH NEDİR?

MEZHEPLER VE TOPRAKLAR

FIKIHCI İKTA

İKTA'IN 3 TİPİ

DİRLİK DÜZENİ KESİM DÜZENİ İLE KARIŞTIRILMAMALI

"MESAG"NEDİR?

"MESAG"IN SOSYAL GEREKCESİ

TOPRAK TEMLİK İ VE MEZHEPLER

İRAD ÜLEŞİMİ VE MEZHEPLER

B.KANUN

(KAMU MÜLKİYETİ HUKUKU) KANUN NEDİR?

İMAM - SULTAN – KANUN

TOPRAK KANUNLARININ ÖNEMİ

TOPRAK KANUNLARININ BAŞLANGICI

TOPRAK ÇAPULUNU ÖNLİYEN PRENSİP

FIKIH - KANUN İLİŞKİLERİ

AYRIM II

TARİH İÇİNDE : İSLÂM TOPRAK PROBLEMİ

İSLAMCA ve TÜRKLERCE: "ÜLKE TOPRAKLARI"

İSLAMLIK VE SOSYALİZM

ÇAPULCU KİŞİ VE TANRI KOMPROMİSİ

TARİHCİL DEVRİMLER İBRETİ

İSLAMLIK VE DEVRİMCİ KOMPROMİ

"MİRİ TOPRAK IN NEDENİ VE NASILI

ANADOLUNUN TOPRAK TRAJEDİSİ

EKONOMİ AÇMAZI: İFLAS

POLİTİKA ÇIKMAZI: ÖLMEDEN ÖLMEK

KÖYLÜNÜN YAŞAMAKTAN KAÇIŞI

DİRLİK DÜZENİ

KESİM DÜZENİ

KARMA EKONOMİ: ÜRÜN İRADI - PARA İRADI

İKİNCİ BÖLÜM

HRİSTİYAN DÜNYASINDA TOPRAK PROBLEMİ

AYRIM I

Roma'da İIkel Komünizmden Tefeci – Bezirgânlığa

İLK "ROMA HUKUKU" - İLK SINIFLAR SAVAŞI

UYDURUK 12 TABLET

ÖRF: EŞİT KANDAŞLIK KURALI

KANUN: SINIFLI TOPLUM KURALI

BAŞKA İLKEL KOMUNA İZLERİ

BEZİRGANLIĞIN İLKEL KOMUNAYI PARÇALAYIŞI

ROMA'NIN BATIYA İKİ ARMAĞANI

AYRIM II

ROMA'DAN KİLİSEYE - BARBARLIKTAN SALTANATA

ROMA - BİZANS – KİLİSE

HRİSTİYANLIK: ANTİKA UYGARLIK RUHU

ROMA KANUNLARININ İÇE İŞLEYİŞİ

HRİSTİYAN KİLİSESİNİN İÇE İŞLEYİŞİ

SALTANAT = KİLİSE

ROMA VE TOPRAK

ROMA VE BARBARLIK

AYRIM III

BİZANS KİLİSESİNDEN OSMANLI İMPARATORLUĞUNA

BİZANS - BARBARLIK – TANRI

OSMANLININ BAŞINI YEMİYE ÇAĞRILI BİZANS

BARBARLIK VE BİZANTİZM

KLİSE RUHU - BARBARLIK MADDESİ

ORTODOKS - KATOLİK ÇEKİŞMESİ

SERMAYECİNİN EZELİ İHANETİ

DEREBEĞİNİN EZELİ İHANETİ

AYRIM IV

FRANKLARDA TOPRAK İLİŞKİLERİ : OSMANLI İSLÂM ÇİZİSİ

FRANKLARDA TOPRAK DÜZENİ

AHRİMAN'LARIN ALLEU'LERİ (MEMLÜKE TOPRAKLAR)

LEUD'LERİN BENEFİCE'LERİ: (DİRLİK TOPRAKLARI)

İKİ ÇEŞİT TOPRAK: İKİ ÇEŞİT HUKUK

KAMU MÜLKİYETİ TOPRAK

DOĞU - BATI GELİŞİM AYIRDLARI

FRANSA'DA: İLK DİRLİK VE KAMU MÜLKİYETİ

GÖÇEBE BARBAR: TOPRAĞI NETSİN ?

ANLAŞMALI TOPRAK PAYLAŞIMI: (SULHEN FETH)

ROMALI İLE UZLAŞARAK TOPRAKLARI PAYLAŞMA

ZORLA TOPRAK PAYLAŞIMI: (ANVETEN FETH)

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TÜRKİYE'DE TOPRAK PROBLEMİ

OSMANLI TOPRAK DÜZENİ ÜZERİNE BİR TEZ

BİZANSTA TOPRAK İLİŞKİLERİ

İSLAMLIKTA TOPRAK İLİŞKİLERİ

OSMANLILIK GÖRÜLMEDİK MİDİR, DEĞİL MİDİR?

ZENGİNLİK VE BAŞLICA ÜRETİM

TARİH GİDİŞİNİN TERSİNE KONULUŞU

KISACA: OLAYLARIN GERÇEK GİDİŞİ

EKONOMİDE DİRLİKTEN MALİKANEYE GİDİŞ

FATİH'İN YAPTIĞI REFORM NEDİR?

TARİH BOYUNCA: KAMU - KİŞİ MÜLKİYETLERİNİN SAVAŞI

TARİH DELİ SELİNİN ZİKZAK AKIŞI

ÜSTYAPIDA DİRLİKTEN MALİKANEYE GEÇİŞ

DEREBEĞİLİK ANLAYIŞI

İMPARATORLUKLARIN DAĞILIŞI ANARŞİ MİDİR?

FRANSA'DA VE TÜRKİYE'DE DİRLİKCİLİK

BENEFİCE - FİEF PROBLEMİ

SOSYAL TOPRAK DÜZENİ İLE SİYASET

AGNOSTİK (BİLMEMCİL) TARİH VE HUKUKÇULUK

ŞARTLAR BEYLERİ DEĞIL, BEYLER ŞARTLARI YARATIYOR

ŞARTLARI KAHRAMANLAR YAPABİLİR Mİ?

"ZAMAN" VE "KADER" İZAH OLUR MU?

MİRİ TOPRAK VE MALİKANELERİN EVRENSELLİĞİ

MİRİ TOPRAK BARBAR TOPLUMUN ÜRÜNÜ

GÖÇEBE OSMANLILIĞIN UYGARLIK ÖNÜNDE TUTUMU

UYGARLIK ŞEYTANI: SOSYAL ŞARTLAR

TEFECİ - BEZİRGAN İBLİSİ: EKONOMİK ŞARTLAR

ÜÇÜNCÜ KİTAP :

DİRLİK DÜZENİNİN KURULUŞ ve İŞLEYİŞİ

Bu Üçüncü Kitap: Osmanlı Dirlik Düzeninin kuruluş ve işleyiş manivelâlarını ve mekanizmalarını inceliyecektir.

Osmanlı Tarihinin Üretim temeli: Toprak Ekonomisidir. Toprak Düzeni, "Devlet Sınıfları" denilen güdücü kümelerin aracılığı ile Devlet Yapısını da sıkı sıkıya etkiler ve belirlendirir. Devlet yapısı Toprak düzeninden ayrıca hiç kavranamıyacağı gibi, Toprak düzeni de, Devlet yapısından ayrı ve bağımsızmışça ele alınırsa hiç anlaşılamaz.

Bu nedenle Üçüncü Kitapta, önce Toprak Düzenini: biri Soyut, ötekisi Somut olmak üzere iki Ayrımda vermiye çalışacağız. Ondan sonra, Devlet Düzenini: gene biri Soyut, ötekisi Somut olmak üzere iki Ayrımda özetliyeceğiz. Toprak düzeni Taban, Devlet yapısı Üstyapı olduğuna göre, Tabanı da, Üstyapıyı da bir yol azçok Soyut, ondan sonra daha elle tutulurca Somut ilişkileri içinde almak da aydınlatıcı olacaktır.

Bu bakımdan, Üçüncü Kitap, Osmanlılığın kendi Tarihi ve Toprak düzeni üzerine yazılı biçimde eğilişine dokunan kısa bir Girit'ten sonra; iki Bölümde toplanacaktır:

1. - Toprak Düzeni Bölümü

2. - Devlet Düzeni Bölümü

Sonra bu her iki Bölüm de, ikişer Ayrımda önce Soyut düzen kurallarını, sonra Somut düzen örneklerini gözden geçirecektir.

BİRİNCİ BÖLÜM:

TOPRAK TABANININ YAPISI ve İŞLEYİŞİ

Osmanlı Tarihine ve Dirlik Düzenine birkaç sözcükle bir anı deneyelim.

GİRİŞ

Osmanlılık, daha adımını Tarihe atarken, son kertede saygı beslediği Bilginlerle yola çıktı. Ama Osmanlû: "Teorici" olmaktan çok uzaktı. Okuryazar bile değildi. Osmanlû: yaradana sığınıp sırf yaptı. Dirlik düzenini yaptı, toprak ekonomisine kalıp gibi tıpatıp uygun gelen Devlet düzenini yaptı. O zaman işler böyle idi. İnsanlar yaparlardı. Sonra Allahın (Toplum gidişinin) dediği olurdu. Ve en sonunda da olanlar kitaba, deftere, Tarihe sokulurdu.

Osmanlû'nun Kendi Kendisini yazışı

15. ci yüzyılın sonları, Osmanlı'nın kendi kendisi üzerine bir muhasebeye, yahut "Mürakabeye" (Mistikçe otokritiğe) daldığı çağdır. O zamana dek gözükara bir atılış ve boğuş içinde bulunan Osmanlı, yazı ile pek başı hoş olmadığı için, başından geçenleri not etmiye bile vakit bulamıyordu.

Onun için 1'inci Osmanlı Devleti (Osman Gaazi'den Yıldırım Beyazit'e dek), karda gezip izini belli etmemiş gibidir. Ancak 2'nci Osmanlı Devleti, "Ebil Feth: Fetih'in Atası" denilen Mehmet İstanbul'u ele geçirince, İnsanlığın Uygarlık Tarihinde çığır açtığını sezmiş, ne olduğunu, nasıl olduğunu artık araştırıp "kitaba" geçirmek gereğini daha temellice göze almıştır.

Yazarı bilinmiyen ilk Osmanlı Tarihi: "Tarih'i Al'i Osman" (Viyana'da bulunur) G: 874, İs. D.: 1470 yılında, Fâtihin ölümünden 11 yıl öncede kalır. Edirneli Oruç bin Adil'in "Tevârih'i Al'i Osman"ı G.: 889, İs. D.: 1493 e, Fâtih'in ölümünden 12 yıl sonraya dek anca uzanır. Bunlar özel denemeler gibidir. Ondan sonraki Aşık Beşezâde diye ünlendirilen Âşık Beşe oğlunun torunlarından DervişAhmet, Orhan Gaazi'nin İmamı İlyas'ın oğlu Şeyh Yahşi'den aktararak "Tevârih'i Âl'i Osman"ı G.: 908, İs. D.: 1502 de keser.

Devletin Tarih yazdırma görevini açtığı çağ, Tefeci - Bezirgân ekonominin Osmanlı Toprak Ekonomisine egemen olmıya başladığı Kaanunî Süleyman zamanlarıdır. Bu da "Şehnâmehân" (Padişahın Eylemleri yazısını okuyan) biçiminde belirir. İlk Şehnâmehân Fethullah, Bir Acem göçmenidir. Ve Kanunî'nin "Gazâ" (Savaş) ları üzerine yarı Türkçe, yarı Acemce bir Manzumeyi kaleme alır. (Ölümü G.: 960-İs. D. 1552). Ondan sonraki 3 Şehnâmehân'ın: Lokman, Kâtip Mehmet, Hikemî diye adları var, kendileri (eserleri) yoktur.

Tarihçi denecek Tarih yazarları, Vak'anüvîs adını aldılar. Bunların yazıları 16 ncı yüzyılın sonu ile birlikte başladı. İlk Vak'anüvîs, Halepli bir hoca olan Naimâ'dır. Yazdıkları 1591 de başlar,1662 de biter. Başlangıç yılı Murat III dönemidir. Bu padişahın Tarihe merak sardığı anlaşılıyor. Çünkü "Tâc'üt Tevârih"i yazan Şeyislâm Sadettin'i de "Hoca Tarihi"ni yazmıya o "memur" etmiş bulunuyor.

Osmanlı Toprak Düzeni üzerine ilk orijinal araştırmalar değilse bile tespit'ler aynı yıllarda görünür.

Osmanlû'nun Ekonomi Yapısını Yazışı

G.: 1018 (İs. D.: 1609) yılı: Ayn Ali Efendi, Risalesine: "Risâle'i Kavâniyn'iÂl'i Osman Hülâsa'i Mezamiyn'i Defter'i Divan" adını verir. Amaç: kaç tâne "Mîrmiran" (Beylerbeyi), "Ümerâ" (Komutanlar), Kethüda, Defterdar, Timar; her Beylerbeyilikte kaç Sancak, Defter Kethudası, Timar Defterleri, Haslar, Asker, Zeâmet ve Timar Kılıcı, ne gibi "Resm'i Ayin'i Kavâniyn" var; bunu belirtmektir. Ayn Ali'ye göre: "Şimdiye değin bir yere cem ve telfik olunmayıp, bu maddelerden birisi Defterlerden aranıp bulunmak lâzım gelse, her zaman Defterlere tatbik ile bulunmak güç iş olup bu maddelerin bilinmesi dahi önemli iş olmagin" o eksiği tamamlamıştır.

"Ayn Ali kulları nice zaman Divan'ı Adalet Ünvanda kâtip" iken "Defter HakaanîEmini olunca..." "Defter Hakaanîhâlleri son kertede karışık ve altüst (teşviş ve ihtilâl) üzre"dir. Vuran tutanı bilmez. Zaman, Murat III'ün oğlu Mehmet III (Kanunî Süleyman'dan yarım yüzyıl sonraları) dır.

"Örneğin birisi Mahlûl'den (Kadro açığından) bir Mâzûle (İşinden atılmışa) Timar verilse, ol Timar ana müyesser (kolay ele geçer) olmak ihtimali yogidi ki, bir Timar birkaç kimsenin Beratinde (Buyrultuyla elinde) kayıtlı bulunup: "Filân zamandan berû üzerimdedir" deyü niza ederler (çekişirler) idi. Hele Ferâg'ından (gönlüyle vazgeçişten) yahut Mahlûl'den veya Sefere (Savaşa) gelmedüğünden bir Mazûl'e Timar virülse daha önceki Emin'ler zamanında ol Timar verilen şahsın kaydına şerh (yorum) verilmemekle, niceleri ol Timar'ı daha önceki tarihlerle Temerrük'ler (ele geçme belgeleri) ibraz idüp Ruznamçede şerh verilmemekle, anlar dahi berât idüp öncesi sonrasına Berâl olduğu bilinmezdi." (Ayn Ali Risalesi)

Bu manzara neyi gösteriyor? Eldeki ekonomik Osmanlı İstatistikleri, ilk normal ve sıhhatli Dirlik Düzeni üzerine değil, onun bozulma ve hastalanma çağı üzerinedir. Ona göre değerlendirilmelidir.

G.: 1041 (İ. D. 1630) yılı "Koçi Bey Risalesi", aynı manzaranın betterleştiğini açıklar, Görice (Manastır) lı belki Koço adlı hristiyanlıktan dönme Koçi Bey, Murat IV ün (Saltanatı: 1622-1640) açtığı ankete: "Herkes fikir ve düşünce metaını... padişaha arza" başlayınca katılır. Dert durmamış, azıtmıştır:

"Dünya hâllerinin bugüne değişerek kötülük ve kargaşalık (şerr'ü şûr) ve fitne ve fesadın had aşırıya çıkması" (K.B. Risalesi, 18) herkesi "Gamhâr" (üzüntü içici) yapmıştır. İlerici Genç Osman II nin korkunç sonu bütün dehşetiyle anılardadır.

Ne yazarının adı, ne tarihi bulunmayan, ama nefis bir kapak içinde güzel Türkçeyle güzel yazılı: "Timar ve Zeâmet Usulünün Bozulmasına Dair" adlı özet, hemen hemen Koçi Bey Risalesi ile aynı günlere rastlar (1622-1637 ler). Koçi Beyin "Herkes" dediklerinden bir başkasının mıdır, yoksa "Diğer telhistir" (Başka özettir) denildiğine göre Koçi Bey Risalesinin bir özeti midir? Belli değil.

Orada da: "Tüm islâm ehalinin sözbirliği bunun üzerinedir ki mâdemki Zuamâ ve erbâb'ı Tımar (Dirlikçiler) dünya görünüşünde bir türlü düzeltilmez ve din düşmanlarına karşılık verilmez." "Padişahım sağ olsun: bu denlü fesadın ve Hazinenin ve Memleket Reâyâ (Çiftçi) sinin yok olmasına sebep rüşvet olmuştur." (Yazma, İnkılâp Müzesi, 116 K. 52)

G.: 1060 (İ.D.: 1649) yılı Kâtip Çelebi'nin "Neticetün Netice"si;

G.: 1064 (İ.D.: 1653) yılı Sofyevî Ali Çavuş'un, tek fazla sözü bulunmıyan adsız Risalesi, Osmanlı Toprak Ekonomisinin Kanunî Süleyman'dan yüzyıl sonraki durumundan başka bir şeyi anlatmazlar.

AYRIM I

DİRLİK DÜZENİNİN SOYUT ÖZÜ

Osmanlı Toprak ekonomisinde Dirlik Düzeni nasıl biçimlenir ve işler? Bunu üç kısa Başlık altında izleyebiliriz:

A - Dirlik Düzeninin kuruluşu ve yazılışı

B - Dirlik Düzeninin defterlenip araçlandırılışı

C - Dirlik Düzeninin beratları ve korunuşu

A - KURULUŞ

Osmanlı Ortaasya'dan toprağı ile gelmedi. Bütün Osmanlı toprakları kılıç hakkıyla Feth'edildi: Edilir edilmez, topraklar belirli kurallara ve koşullara göre hemen bir düzene konuldu, ve hemen dirlik'leştirildi.

Bu işin başlıca momentleri: Nişancı - Yazu (Tahrir) - Üleştiri (Taksim) - Mansıp - Dirlik maddelerinde toplanır.

Yazu (Tahrir) Nasıl Yapılır?

Bir yerin Fetih'i üzerine yapılan işlemin klâsik özeti şudur :

"Devletin son derece güvenini kazanmış bir kimse tâyin" edilir. Bir de "Emin" seçilir. Bunlarla kurulan "Heyet" bütün Bölgenin varını yazar. Köylere dek: "Bütün vergi mükelleflerinin adı, mükellefiyet cinsine göre, kaydedilirdi: topraklı, topraksız, evli, bekâr ve ilh.. Ayrıca sanat sahibi, dul, sakat, pek ihtiyar, imam, müezzin, papas ve ilh.. ve her köyün her cins üründen: ne kadar yetiştirdiği, meyva ağaçları, arı kovanları dahil olmak üzere kaydolunur ve nihayet yıllık vergi hâsılı, akça cinsinden olmak üzere tespit olunurdu. Bâzan, -daha ziyade ilk zamanlarda,- akça cinsi yerine ürün mikdarı yazılırdı. Bu arada mer'a, otlak, yaylak, kışlak, orman, akar su ve sairenin de mülkiyeti dikkatle takip edilirdi. İdarî taksimat tespit edilirdi. Sonra Havâss'ı Hümâyun; yâni Devlet Hazinesine, Hâs, Timar, Zeamet sahiplerine, vakıflara, Şahıslara ait toprak tespit olunur ve bu suretle yazılırdı.

"Bu tahrirler sonunda Tahrir Defterleri meydana gelmiştir. İki yazıcı müsveddelerini bir araya getirerek Mufassal denilen bu defterleri tertip edip Nişancı'ya sunardı. Bunlar 2 nüsha olur. Bir de esas bu olmak üzere, yalnız idarî Teşkilâta göre Liva, Kaza, Nahiye, Köy isimlerini Hâsıl mikdarları ve mevcut Timarları kadro halinde gösteren İcmâl Defterleri meydana getirildi. Mufassal Defterlerin başında, ayrıca ait olduğu Eyaletin Kanunnâmesi yazılı bulunurdu.

"Bu Kanunnâme, Devletin o bölgede Câri, Malî, İdârî ve Hukukî teamüllerini ihtiva, vergilerin ne nispette tahsil olunacağını, hangi suça hangi cezanın verileceğini, vatandaşlar arasındaki her türlü hukuki münasebetlerde nasıl tanzim olunacağını izah ederdi. Tahrir'ler tekrarlandıkça yeni Defterler hasıl olur, eskileri Atîkî diye anılırdı. Bir Tahrir daha yapılırsa, Atîkler Köhne, eskiler Atîk olurdu. Yeni Defterlere ise Cedid denirdi. Bugün elimizde Murat II devrinden kalma Tahrir defterleri vardır. Lâkin bunlar ilk Defterler olmayıp, Tahrir'in daha evvelki tarihlerde yapıldığı muhakkaktır. Fâtih devrinde ise geniş bir Tahrir yapılmış olup, onun giriştiği toprak reformu bunlardan anlaşılmaktadır. Bu şekilde mükemmel arazî Tahrir'leri, yalnız Osmanlı Türklerine nasip olmuştur." (Mufassal Osmanlı Tarihi, İskit Yay.,1957, s. 374-375)

"Tahrir" bir Osmanlı icadı değildir. İlkel Sosyalist Toplum, Yukarı Barbarlık Konağında, Tarım ekonomisine girip Kent'i kurunca, yeni üretim yordamının Kenttaşlar arasında Fark İradı yüzünden ayırtlaşmalar yaratabildiğini görmüş olmalıdır. Bunun üzerinde, Tefeci - Bezirgân ilişkiler geliştikçe Kandaşlığın eşitliğini tehlikeden kurtarmak için, Kenttaşlar arasında sık sık yıllık "Tahrir"ler yapılmıştır. Sonra, Kent içinde sosyal Sınıf ayırtlanışı geliştikçe, herkesin varını ortaya döküp Kenttaşlara hesap verme geleneği tavsadı.

Tahrir olayının en klâsik belgesi, Antika Roma Kentinde yapılandır. İslâmlık gibi Osmanlı'nın da, bu metodu Bizans'tan öğrenmiş ve kendi Sosyal yapısına ve eğilimine göre uygulatmış bulunması olağandır. Aynı Tahrir gelenek göreneği, aynı nedenlerle, Osmanlıda da zamanla tavsıyacaktır. Klâsik Tarihçilerimize Osmanlı Tahrir'inin o denli "Mükemmel" görünüşü, zaman içinde en geç gelmiş oluşundan ileri gelebilir. Bütün eski "Tahrir"lerden hemen hemen iz kalmamış iken, Osmanlı Defter'leri bugüne dek yaşayan belgeler olabilmiştir.

Nişancı - Yazû

İlk Osmanlı bir ülkeyi ele geçirdi mi, oraya NİŞANCI gelir. Nişancı, Osmanlı Devlet makinesinin "Kalemiye" Kolu olarak, 4 üncü "Devlet Sınıfı"na girer. "Defter Hakaanî" kaleminde şeftir.

Türkiye kurulurken, şehir esnaflığı dışında, ülke ekonomisinin temeli: Toprak Üretimi'ne dayanıyordu. Onun için, Toprak Yazımı ve Dağıtımı işiyle uğraşan Nişancılık: en büyük Kalemiye mansıbı (görevi) idi.

Sonraları Fütuhat durdu. Nişancılık ta, önemi gibi adını da değiştirip, (daha gerici koyu Arapça ile) "Tevkiyîlik" oldu. Medeniyet Tarihinde üretim görevini yitiren araçlar güzelsanat aracı olur. Tevkiyîlik te, başka yapacak işi pek kalmayınca, eski kalem kâğıt alışkanlığı ile, işi edebiyata döktü.

Dökmeden önce, Nişancılar gene "yazar"dılar. Ama ona "Tahrir: Yazû" denilirdi: Türkçesi, Toprakları "yazım" (İstatistik) demekti. Yerlerin bir çeşit istatistik olan o sayımı, dökümü yapılır; ardından "Taksim: Üleştiri" başlar: Topraklar karakterlerine göre ilgililere üleştirilir.

TAHRİR (Yazû=Yazım: İstatistik), şu yanları arar: Her "Kariyye" nin (köy'ün) "Nüfus"u (kaç baş insanı), "Hâne"si (kaç evi), "Öşür hasılatı" (ondalık geliri) ve ilh. nedir? Her Kazâ'nın ortak veya başlıbaşına kullanılan Orman'ları, Otlak'ları, ve ilh. hangileridir? Bütün bu şeyler, ayrı ayrı ve dikkatle dosdoğruca "Defter"e geçirilir.

Bu, bir, çeşit Tarım İstatistiği olur. Bu usul, Osmanlıya has değildir. Daha doğrusu, Medeniyete has değildir. Yukarı Barbarlık Konağında: Tarım keşfedilip, Kent kurulunca, eşit Kenttaşlar arasında, eşitsizlik olmasın diye her yıl sıkı yoklama yapılırdı. Roma geleneği, Bizans ve İslâm kanallarıyla Osmanlı Toprak düzenine geçmiş oluyor demektir.

Üleştiri

TAKSİM (Üleştirim - Dağıtım - Bölüm) : Mirî Topraklar ilkin çeşit çeşit ve boy boy "DİRLİK"lere ayrılır. Bu Dirlikler, idarecilerinin görevlerine göre: Has, Zeamet, Timar, Ocaklık, Yurtluk, Vakıf ve ilh. adlarıyla bir sıra pay edilmiş yerlerdir.

Her Dirlik, kime "Tevcih" (yöneltim) edilirse, onun işlemi kanuna uygunca Kitaba (Deftere) geçirilir. "Taksim"in bu aşaması, ilkin "Sünûf'ü Devlet" (Devlet Sınıfları) denilen Üst Kat insanları arasında toprak gelirinin:. (Rant - İrat) ın dağıtılması olur.

"Taksim" in ikinci aşaması, Alt Katlar: Politika ve Savaş dışında bilfiil çalışan "Başıbozuklar" (Sivil'ler) arasında yapılır. Asıl gerçek Toprak dağıtımı budur. Her işlenecek toprak parçasına "ÇİFT" adı verilir. Her Dirlik, böyle bir çok "Çiftlik"lere ayrılır.

Dirlik : Toprağın yalnız ve sadece "İrad" (Rant)ının belirli kişilere verilmesidir. Çift: toprağın Tasarruf'unun (işletme, yararlanma hakkının) belirli kişilere verilmesidir. Dirliği alana Dirlikçi, Çift'i alana Çiftçi denir. Çiftçi'ler, sonraları halktan kopuşuldukça daha çok Arapça "REAYÂ" diye anıldı: "Güdülenler" anlamı, Çobanlıktan gelmiş Osmanlı için yerinde sayılırdı.

Mirî Toprağı, Dirlikçi ne işliyebilir, ne kendi hesabına başkasına işlettirebilir, Öztürkçe Çiftçi sözcüğü dururken "Reâyâ" uydurulduğu gibi, Öztürkçe Dirlikçi dururken, ona da arapça "Sahibülerz" (Toprağın sahibi) adı takıldı. Ancak, "Sahibülerz"lerin toprak üzerinde ne Mülkiyet, ne de Tasarruf (işletme, yararlanma) hakları yoktu. Toprağın Rakabesi (Mülkiyeti) Beytülmâl'in, tasarrufu Çiftçi'nin hakkı idi.

Çiftçi - Reâyâ'dan başkasının tasarrufunda toprak bulunmaz mı? Bulunur. Ama o topraklara, Türkçe "yer" demek olan sözcüğün Acemce karşılığı olarak "Zemin" denir. "Yer" yahut "Zemin", söz gelimi "Padişah kulu" denilen askerlerin elindeki toprak parçalarıdır. "Zemin"ler öteki Çift'ler gibi "Defter"e geçirilmezler.

"Harici Raiyet (Çiftçiden başkasının) elinde bulunan yerler üzerine zemin deyû yazılmak kanundur. Ve Padişah Kulu elinde yer bulunsa, müteallik (ilgili) Kullarının üzerine yazılur. Kul Tâifesinin Raiyet (Çiftçiler) gibi Defterde üzerine yer yazılmak Kanun değildir. Kanun." (Kâvânin'i Kadime'i Osmâniyye; İ. Zühtü)

Mansıp - Dirlik

MANSIP: Belli "rütbe" de bir memurluktur. Dirlik: O memurluğa geçirilen kimseye Devletçe verilen geçim (şimdiki anlamıyla Maaş) karşılığı bir çeşit toprak iradıdır.

Mansıplara Dirlik verilmesi, biliyoruz, Osman Gaazi ile başladı. Dirliklerin Sepahî'lere Timar olarak yönetilmesi Murad Gaazi zamanında sistemleşti. Bu bakımdan Tahrir ve Taksim işinin, hiç değilse taslak biçiminde, fiilen (işlemce) ilk Gaazi'ler çağıyla birlikte belirip yerleştiği söylenebilir. Avrupa'da da Ulusların Göçü adını alan Barbar Fütuhatı üzerine yapılan işlemler tıpkı böyle olmuştur.

Ancak, ülke ölçüsünde tüm merkeziyetli bütün bir "Defter Hâkaanî" sistemi, belirtilere göre, İstanbul Fethedildikten sonra, Bizans geleneğinden örneklemeler esinlenerek gelişmiş olmalıdır. "Kaanunî" lâkabını alan Süleyman I zamanında Tahrir ve Taksim, artık yerleşik ilk Osmanlı düzeninin sonuna ermiş en "zabıt ve rabıtlı" biçimine erişir.

Osmanlı İmparatorluğunun Fütuhat çağlarında Özel Kişi Mülkü olan Öşriye ile Haraciyye topraklar, Fâtihlerin sayısı oranında, ister istemez pek azdır. Büyük Topraklar yığını hep "Mirî Arazî", yâni Kamu mülkiyetli'dir. Bu topraklar Dirlikler içinde Çift'lere bölünmüştür. Trabzon Sancak Beyi Ömer'in dediği gibi:

"Anadolu ve Rumeli'de reâyâ elinde bulunan âmme'i erâzinin (tüm toprakların) hali budur. Seb'a seb'îne tis'a mi'e" (Yıl G.: 978, İs. D.: 1570)

B - DEFTERLENİŞ

Osmanlı Toplumu TOPRAK ekonomisi temeline dayanır. Bu temel, bir çeşit Plân ve İstatistik olan Yazu: Tahrir yoluyla düzenlenir. Tahrir (Yazu: İstatistik) yapılırken 3 Defter tutulur: 1 - İcmal (Özet); 2 - Mefâsıl (Ayrıntılar); 3 - Ruznamçe;

İcmâl

İCMAL (ÖZET) : "Hiyn'i Tahrirde (yazım sırasında) Hâss'ı Hümâyun ve Havâss'ı Vüzerâ ve Ümera ve Arpalıklardır, ve gerek Zeamet ve Timâr'dır, bilcümle her karye kime kayd olmuş ise onu bildirür." (Ayn Ali Efendi: "Risalei Kavânîn'i Al'i Osmân Hülâsa'i Mezâmiyn'i Defter'i Diyvân" (Osmangiller Kanunlarının broşürü ve Divan Defteri iç anlamlarının özeti), Fasl 6 Tevcih'i Kanunî)

Demek "İcmâl" defteri içine: Hem Padişah Has'ı, hem Vezir ve Komutanların Has'ları, hem Emekli veya Azledilmiş (Mülkiye, İlmiye) mensuplarının maaşlarına zam olarak verilen katma ödenekler (Tahsisler) demek olan Arpalıklar, hem de Zeamet'ler ve Timar'lar toptan yazılır. Ve bu yazılış: 1) Köy köy olur; 2) Her köyün Kişi olarak Kime yazıldığı belirtilir.

Yâni "Köy": Yazu birimidir. Dirlikçi (kim olursa olsun) adına yazılı olan köye bağlı kişidir.

Mefâsıl

MEFÂSIL (AYRINTILAR) : "Her Kariye'nin Reâyâsı ve Öşür Resmi ve ebvâb'ı mahsûlâtı yazılan Defterdir." (A.A.E., Keza)

Ayrıntılar Defterine ise köyün içindeki bütün varlar geçirilir. Bu Varlar başlıca 3 bölüktürler:

1. - Reâyâ (Güdülenler) : denilen üretmenler, Türkçesi Çiftçi'lerdir. Bunlar Cumhuriyet Çağının kalın kır burjuvalarına bir sahte kimlik diye verilen sözde "Çiftçi"ler değildirler. Tam çalışkan alt kat köylüleridirler. Ve sonra "Çoban" gelmiş Göçebe Türkün gözünde: "Güdülen" insanlardır.

2. - Öşr (Ondalık) : Çiftçi'nin, toprağı işleme hakkına ve dirlik düzenliğin

korunması pahasına karşılık, Toprak ürünleri değerinden "Güdücü" resmî çobanlarına ödediği: vergiler, resimler ve ilh. dır.

İlk Osmanlı vergileri: İslâmdan "Öşür" (ondalık), İslâm olmıyandan "Haraç" (Rumca "Horatio"dan gelme) adıyla alınırlardı. Sonra düzen değişip sömürü azıttıkça, hem bu iki basit vergi biçimi birbiriyle karma karışık edilecek, hem de onların dışında, daha sürüyle birçok başka vergi, resim, angarya.. soygun salmaları üst üste yığılacaktır.

Ayrıntıları ve özellikleri yeri gelince görülecektir.

3. - "Ve Ebvâb'ı Mahsûlât" (Ürünlerin Kapıları) : Çiftçi'nin işgücü, ev halkı gibi çalışan insanların ve hizmetlilerin: sayıları, karakterleri, çalıştıkları yerlerin özellikleri, tipleri, gelirlere kaynak, ürünlerin çıktikları "kapı" olarak birer birer kaleme alınır.

"Mefâsıl Defteri" bu ayrıntıları gösterir.

Ruznâmçe

RUZNÂMÇE (GÜNDEMCE) : "Yevmen feyevma (günü gününe) verilen Timarların Beratları kaydıdır." (A.A.E., keza)

Tanımlanmasından da anlaşıldığı gibi: Dirliklerin zaman zaman el değiştirmesi, günü gününe "Ruznâmçe"ye yazılmalıdır. Ne var ki, Güdücü - Çoban: kâtiplikten yetişmemiştir. "Has" Dirlikler, 23 Beğlerbeğilik ile 9 Salyane'den ibarettir. Zeametlerin bile sayısı 3166 yı geçmez. Osmanlı, bunları, yorulmamış anısında tutabilir.

Asıl Mirî Toprakların büyük yığını 100 bine yakın (97.240) Cebelüsü ile 40.142 Kılıç'ın örgütlendiği Timar'lar içine girer. O bakımdan, böylesine kalabalık bir Toprak güdücüleri'nin "Ruznâmçe" sütunlarını doldurması kaçınılmaz olur.

Memleket Güdümünün Avadanlığı

Osmanlı Devlet yapısında Pâyitaht'a karşı kurulan İdare avadanlığı, aşağıdan yukarıya doğru: Köy, Kazâ, Sancak (Liva) ve Eyalet adlarıyla örgütlenmiştir.

"Eyalet ve Sancakların âmirleri olanlar, aynı zamanda askerî kumandandılar. Kanunlarla tahdit ve tayin olunmuş selâhiyetlerini, hükümdar gibi kullanırlardı. Halka zulüm ve haksızlıkta bulunamazlardı. Zirâ, Divan'ı Hümayun... bütün vatandaşlara vasıtasız açık olup, her türlü şikâyetleri dinlerdi. Kazâî selâhiyetler ise Kadı'lara ait bulunurdu." (Mufassal Osmanlı Tarihi, s. 375)

Metafizik bilim, hep böyle "kestirmece" mutlak yargı düzer. Sınıflı Toplumda: "Kanunlarla sınırlı ve belirli yetkiler" ne zaman ve nasıl yürürlüğe girer? Bunu bilmeyen yoktur. "Her türlü şikayetlere açık" oluş ta, modern Mahkemelerin açıklığına benzer. Ceza işlerinde "Savcı" engelini aşabilmek, hukuk dâvâlarında "Masraf" surlarını delebilmek bugün nedir? Bilinince, Antika çağda ne olabileceği kendiliğinden anlaşılır.

Onun için, Osmanlı yapısında Kanun ve Usul formaliteleri, ancak Güdücü insanların sosyal yapılarına veya gelişim ilişkilerine göre "zulüm ve haksızlık" yapılmasına yahut yapılmamasına elvermiştir. Bütünü ile Osmanlı Tarihinin her çağını kaplamış bir İdare veya Adalet kuralı öne sürmek, aldatmaca değilse, aşırı toyluk olur.

Gerçekliğin bu sosyal diyalektiği göz önünden kaçırılmamak ve bunakça her Osmanlı geçmişine tapmamak şartıyle, Osmanlı Memleket yapısının objektif ve somut varlığı az çok şemalaştırılabilir.

Taşra Avadanlığı: Beğlerbeğilik - Sancak – Kazâ

Osmanlılık Dirlik Düzeni ile kuruldu. Dirlik düzeninde Payitahta karşı olan Memleket olağanüstü yalın görüntülüdür. Bugünkü idare bölümleri: Vilayet (il), Kaza (İlçe), Nahiye (Bucak), Köy dörtlüsünde toplanır. Osmanlı ülkesinin Payitaht önündeki hiyerarşisi, üçlü olur ve Toprak "Sahibi: Koruyucusu" görevine bağlıdır.

1- BEYLERBEYİLİK: Şimdiki birçok vilayetleri içine alan en büyük bölümdür. Anadolu ve Rumeli birer Beylerbeyiliktir. Beylerbeyi 2 tuğlu olur. "Sâhip" (Koruyucu) olduğu toprağın kendisine düşen geliri, yılda 100 bin akçayı aşkın olan HAS adını alır.

2- SANCAK : Şimdiki vilayetleri andırır. Sancağın başında olan Sancakbeyi 1 tuğludur. Onun "Sâhip" olduğu yer de HAS sayılır.

Bu iki üst kat; Merkeze karşı Taşrayı küme küme derliyerek sorumluluk taşır.

3- KAZA : Asıl Taşra İdaresi'nin birim bütünü olur. Ta, Âsur çağından kalma üçüzlü Devlet örgütü Kaza'da özetlenir. Kaza'nın üç başlı idarecileri şunlardır:

1. Alaybeyi : Devletin Askercil sorumlusudur. "Çeribaşı" adını da alır. Kaza sınırları içine giren: "Timarlu"ları, yani en küçük Dirlikçi "Sepahî"leri derler. Savaş sırasında, Sancakbeyinin emriyle, Timarlı Eşküncü'lere (Sipahilere) kumanda eder.

2. Kadı: Devletin adaletçil sorumlusudur. Hem hakim, hem noter işlerini şeriat prensiplerine göre yürütür.

Daha çok özel topraklar üzerinde, ve özel mülkiyet ilişkileri alanında rol oynar.

3. Subaşı : Devlet açısından bugüne dek "Asâyiş" denilen Dirlikçil işlerin sorumlusudur. Kaza'nın inzibat görevini yürütür.

Beratlarda yazıldığına göre: gerek Timar, gerekse Zeamet sahibi olan Dirlikçi, kendi alanının "Subaşı"sı sayılır.

Böylece Subaşılık, modern Polis ve Jandarma görevinden çok daha derinlere iner. Kamu Toprakları üzerinde, Mirî Arazî ilişkileri alanında rol oynar.

C - BERAT ve DOKUNULMAZLIK

Dirlik Toprağı Toplumun Kamu mülkiyetindedir. Gelişi güzel ne verilir, ne alınır. Osmanlılığın en yaygın üretim temeli Berat'larla düzenlenir. Ona uzanan el kesilir.

Zeamet Beratı

Dirlikler nasıl verilirlerdi? "Berat"la.

16 ncı yüzyıl birinci çeyreği günleri üzerine yazılmış Beçevi Tarihinin yazarı: "En yukarı dedemiz Davut Beyin Berat sureti"ni verir. "Çağın kuralları ve Kanun'u bilinsin diye rakamlanması ihtiyar olundu" der. Berat'ın sureti şöyledir :

"Davud, dâme mecdehu, ya: Bosna Sancağında, yüce kişi kuşağından Yahya Paşa oğlu Bali Tahvilinden ve bâzı dahi Ahmet ve Yusuf Tahvillerinden olan istibdat veçhi üzere, Timar işbu 900 Şâban 27 gününden tayin olunup, biriktirilip toplam Zeâmet'i 50 bin akçalığa yetişüp, Rumeli Beylerbeyisi Yakup Paşa, dâme mealiyehu, Tezkeresi gereğince lâyık ve evlâ ve mustahak görülüp ve taklid kılup verdim ki, zikr olunur."

Akça (...?)

Bu iki köy ile 5 nefer üzerine Hâsıl kayd olunmasına." Böylece, Bali Beyle Ahmet ve Yusuf üzerinde bulunan "Timar"\ar "İstibdal" (Bedenli ödenme) yolu ile "Tahvil" (Değiştirim) yapılarak ve biriktirilerek bir 50 bin akçalık "Zeamet" meydana getirilir. Beylerbeyi "Tezkeresi" ile "lâyık, öncelikli ve haklı" görülen Davud Beye geçirilir.

Berat'in ondan sonrasında: 1 - Veriliş nedeni, 2 - Hiç bir nedenle kimsenin karışmaması, 3 - Halkın uyması yazılarak tarihi atılır:

1- "Ve buyurdum ki: Hızemat'ı mebrure'i mevfure ve mesaî'i meşkûre'i aşâkir'i mansûredir. Ber mûcıb'i Defter'i Hâkânîmüeddîkıla."

2- "Olbapta hiç ehad kâinen min kân, biveçh'i minel vücuh ve sebeb'i minel esbap mâni ve münâzi olmıya."

3- "Ve ol yerin halkı fil cümle vazîi (alt kişi) şerîfi (şerefli kişi) anılanı Sû Başı bilüp muazzez ve mükerrem tutup, Subaşılıkla ilgili işlerde başvurma anılana yapıla, sözünden dışarı çıkmıyalar. Şöyle bileler."

4- Tarih: "Tahriren filyevm Cemaziyelâhir ayının 10 uncu günü 902 yılı, Kostantiniye (İstanbul) makamında."

Timar Beratı

Timar verilişinin Berat'ı da aşağı yukarı aynı olur. Gene Beçevî'ye göre, dedelerinden Bosna Alaybeğisi Câfer Beye, Dellâk Mustafa Paşa zamanı bir Berat veriliyor. Köyler Veysel oğlu Ali Bey Tahvilinden "Mahlûl" olmuş 4986 akçalık Timardır. Timarsız olan Dâvud Bey oğlu Câfer Çelebi'ye "Gaazilerin Sultanı" Padişahın emriyle verilir.

"Şöyle ki ve zayif'i hidemât'ı mebrure'i asâkir'i mansûre'dir." "Bermucib'i Defter müeddî kıla. Olbapta hiç ehat mâni ve râfi (engel ve kaldırıcı) olmayıp, müdahale kılmaya. Edirne makamında yazılır.

Beçevi diyor ki: "Bu Berat'ı şerif te, Beylerbeyi Nişanı var, mühürü yoktur."

Timar da Zeamet gibi: "Dergâh'ı muallâda" (yüce kapı evinde, sarayda, yâni dolaysız aracısız) "emr'i vâcibül ittibâ: uyulması gerekli buyrultu" ile verilir. Onun için olmalı, "Merhum Câfer Beyin Berat'ı" olarak anılan daha aşağiki yazıda "Zeamet" sözü geçer:

"Nişan'ı Şerîfi Âlîşan'ı Sultânî ve Tuğray'ı garray'ı kiyt'istan'ı Haakaanî hükmü oldur ki, şimdicikte darende'i fermân'ı kader tuvân Cafer, Bosna Sancağında Beliç yörelerinde mütasarrıf olduğu Zeâmetine Defter'i Cedit gereğince lâyık ve irzânî görüp verdim ki zikrolunur ve şerh kılınur (8) sekiz adet köy minvâl'i merkum üzere yazılıp yekûn 14315 ve buyurdum ki, bundan böyle eli altında olup tasarruf kılup şöyle ki: Vezayıf'i hizemat'ı mebrûre ve mesaî'i meşkûre'i asâkim'i mansure'dir. Ber mucib'i Defter müeddî kıla.

"Ve ol yerin Halkı vadîi, refîi (alt olsun, üst olsun), sagıyri kebîrî (büyük olsun, küçük olsun) anılanı Subaşı bilüp muazzez ve mükerrem tutup, Subaşılıkla ilgili işlerde başvurmayı ona ideler, olbapte hiç ferd âferideden kâinen men kâne (yaratılmış kişilerden var olmuş ve var olan hiçbir kişi) mâni râfi olmıya, şöyle bileler, Alâmet'i şerîfe itimad kılalar. Bimekam'ı Edirne."

Beçevî toplam 14315 akçaya bakarak şunu ekler :

"Ol zamanda Kılıç'ı Zeâmet 10 bin olmak anlaşılır."

Miri Toprağın Yaygınlığı

Osmanlının bütün taşra görevlileri, Modern Devlet usulü ile "maaş" almazlardı. Kendilerine Dirliğini koruyacakları toprağın gelirinden bir pay bırakılırdı. Bugünkü kafamızla bakınca, o gelirden pay almak, bize, toprağa "sahip çıkmak" gibi geliyor. O yüzden Dirlikçiler, sonraları türeyen Toprak Beyleri ve Toprak Ağaları ile karıştırılıyor.

Okullarda çocuklara Tarih o burjuva anlayışı ile yazılınca, ilk Osmanlı Toprak ilişkileri şöyle özetleniyor:

"Osman Bey, idaresi altındaki yerleri kardeşleri, oğulları ve ümerâsı arasında taksim ettiği gibi, Orhan Gaazî de aynı şekilde dağıtmıştı. Büyük Beyler ölünce yerlerini oğullarına vermek siyasetini gütmüştü." (M. Os. Tarihi)

Daha ilk adımda, her iş gibi idare de, Kandaş eşit İlb'ler arasında geçti. Ertuğrul'un arkadaşları: Akça Koca, Abdürrahman Gaazî, Osman'ın üç silâh arkadaşı: Konuralp, Turgut Alp, Aygud Alb idi. Akbaş Mahmut Alb, "Karaoğlan" Kara Mursal, Hasan Alb, Samsa Çavuş ve kardeşi Sokmuş Çavuş, Yahşili, Karatekin, Şeyh Mahmut, Targal Mihman, Akbıyık, Gündüz Alb, Aygutalb, Tursun Fakih.. ve ilh.. sayılı İlb'lerdi.

Bunlara Toprağın Özel kişi mülkü olarak verilmediğini, kendileri ölünce oğullarına yeniden yer verilişi de gösterir. Akça Koca ölünce oğlu Murat Beye Kandıra verildi, Konuralp ölünce oğlu Süleyman "Paşa" ya Düzce-Bolu verildi. Bu durum, ortada babadan oğula miras geçen bir özel Kişi mülkiyeti değil, bir toprak Mansıbı konu olduğunu gösterir. Şu satırlar da onu anlatır:

"Osmanlılar Anadolu'da fethettikleri yerlerin bir kısım toprağını sahiplerinin ellerinde bırakmışlar, bir kısmını ise devletleştirmişlerdi. Rumeli'de fethedilen yerler ise: Klise ve Manastırlara ait vakıflar müstesnâ olmak üzere, Devletin addolunmuştu. Bunların bir kısmı harplerde yararlıkları görülen büyük ümerâya mülk olarak verilmiştir." (M. Os. Tarihi, s. 362)

Kişiye "Mülk" diye verilen yerlerin ne denli iğreti bulunduğu: Vakıf eğiliminde gizlenir. Toprakta özel mülk edinen kişi, bunun çarçabuk yıkılacağını ve çocuklarına miras kalamıyacağını biliyordu. İyisi mi, ölmeden Toprağı "Vakıf"' yaparak dokunulmaz kılmak düşünülüyordu. Çünkü, yurt Toprakları Mirî toprak denizinde eriyordu. Mirî Toprak olmaktan: "Yalnız şehir ve Kasabalarla, bunların civarındaki bağ ve bahçeler istisna edilirdi." (M. Os. Tarihi, keza)

Mirî Toprağın Dokunulmazlığı

Cumhuriyet Türkiyesinin düşünürü "Devletçilik"ten başka bir kavrama ısınamadığı için, Mirî Toprak düzenini "Devletin" sayar. Mirî Toprak düzeni, Vakıf yoluyla bile Kişilere aktarılsa, çok geçmez aslına dönerdi. Kimse uzun süre, çaldığının üstüne "Özel Mülk" diye yatamazdı. Örnek:

"Anadolu Kazaskeri Cinci Hasan efendi.. Şeriat ve Kanuna aykırı olarak halkın mallarına karışarak Devlet işlerini yürüten (Hasan Efendi).. Sadrâzam kapısında haps buyurulup öteki değerli bir çok eşyasından başka 1000 keseyi aşkın paraları Mirî yönünden zapt ve kendisi Mihalıc'a sürülüp Hak sahipleriyle ilgili durumları dahi çarçabuk görüldükten sonra, hapsine başlandığı zamandan 4 üncü ayda siyaseten katline Ferman... anılan kasabada yerine getirildi, ve ondan önce kendisine TEMLİK ettirip, zû'munca hayır işlerine VAKF eylediği köylerin ve ekinliklerin, şerefli emirle MÜLKİYET ve VAKIFLARI KALDIRILIP, eskiden oldukları üzere kimisi Timar ve Zeamet ve kimisi Mirî yanından zapt olundu.". (Abdurrahman Abdi Paşa: "Vekaayi'nâme", 1058 (D. 1647) Recep 26, Beyazit No. 5154)

Osmanlı hiyerarşisince Vezirden hemen sonra gelen, Bütün Devlet işlerini ve sırlarını Padişahla başbaşa verip yürüten, Modern Bakanlardan bin kat geniş yetkili bir adamdır Anadolu Kazaskeri. Kamunun Mülkiyetinde olan Mirî Toprağı çalmanın bütün inceliklerini herkesten iyi biliyor. Mızrağı çuvala sokmuş: Kitabına uydurabildiğini kendisine "Temlik" ettirmiş. Kişi mülkü edemediğini "Zû'munca Hayır işi" deyip "Vakıf"a çevirmiş. Osmanlı yutmuyor. Çaldıklarının, ettiklerinin meteliğine dek hesabını 3 ay içinde gördürüyor. Ve kellesini uçuruyor.

Antika Müsaderenin Modern Dehşeti

Dikkat edelim. Bu olay 17. ci yüzyıl ortasında, Osmanlının katı derebeğileşme ve çökme alâmetleri çağında geçer. Anadolu Kazaskeri: Devlet hiyerarşisinde Sadrâzamdan sonra ikinci sırada gelen ve bilginler sınıfından olduğu için ayrıca İlmiye dokunulmazlığı bulunan birinci derece Devlet Ulu'larındandır. Herşeyi kitabına uydurup çalmıştır. Sezildi mi, Yassıada'da güneş banyosu ile yıkanıp Kahraman yapılmak ve çaldıkları "Kutsal kişi mülkü" olduğu için yanına kâr bırakılmak yoktur.

İşveren Sınıfı, bir mavi hikâye yarattı ve yaydı. Kapitalizmden önceki düzeni yıkmak için buna muhtaçtı. Avrupa'da Derebeyilik zamanı, Osmanlıda son yıllara dek: Burjuvalarca en çok şikâyet edilen korkunç "haksızlık", (Cinci Hasan Efendi olayına benziyen) "Zapt" ve "Müsadere"lerdir. Kapitalizm, ezelî ve ebedî kişi mülkiyeti getirmedi mi ya?

Bunların, haklı veya haksız aşırı kullanımları ne olursa olsun, sosyal anlamları: Kamu hırsızının, kişi mülkiyeti dokunulmazlığına sığınıp soygununa devam edemeyişidir. En tepedeki Sadrâzamından, en alçak gönüllü Sepahî'sine dek, bütün Osmanlı Dirlikçileri bu "Sıkı yönetim" içinde bulunurlar.

"Sahibül Arz" (Toprak sahibi) adını alan Dirlikçileri, her istediklerini yapacak güçte göstermek kolaydır. Gerçekte onlar dürüst kaldıkları ölçüde güçlüdürler. Topu birden Tefeci - Bezirgân kıranına uğramadıkça, onlar için Kamu Toprakları ile ilişki: kıldan ince, kılıçtan keskin bir Sırat Köprüsü gibidir.

Böyle bir düzen, elbet İşveren Sınıfını dehşet içinde bırakırdı. Kapitaliste göre herhangi açıkgöz kişi: ister çalsın çırpsın, ister haydutluk ve korsanlık yapsın, ister suistimâl ve dolandırıcılık etsin, ister rüşvet ve irtikâp sağlasın, hiç önemi yok. O meşru olmıyan binbir yolla kendi kişiliğine bir "Mülkiyet" edinmiş midir? Edinmiştir. Kişi mülkiyetinin kaynağına bakılamaz. Aşkolsun açıkgöze. Kendisine Kişi Mülkü yarattı mı, o mülk kutsaldır!

İşveren Sınıfı, en normal "Sermaye Birikişi" dediği çapulla adam olmuştur. O çapul, İşverenin kendi Anayurdundaki milyonlarca küçük üretmenin: esnafların,

köylülerin mülkceğizlerinden edilmeleri demektir. İşveren Hukuku: gizli yollardan mülkleri ellerinden alınmış çalışanlara hiç bir hak tanımaz. Her gün işlettiği işçilerin emeğinin büyük payını artı-değer olarak Kapitalist Kişi Mülkiyeti durumuna geçirmesini "Zapt" veya "Müsadere" saymaz. Kapitalist için sömürü değil, sömürünün Derebeği biçimi gayrimeşrudur: İşveren biçimi sömürü: meşrudur...

Onun için Burjuva Bilimi, hırsız Beyleri, Efendileri, Paşaları Padişahın mülksüzleştirdiğini gördükçe, dehşet içinde kalır. Ya kapitalistin de başına böyle bir şey gelirse?

AYRIM II

DİRLİK DÜZENİNİN SOMUT ÖZÜ

Bu Ayrımı ayrıca başlıklara bölmüyoruz. Okura, elle tutulurca, gerçek bir Osmanlı Defterinde yazılmış bulunanları canlıca sunuyoruz: Sunulan Kurum: Dirlik düzenin de temel taşı, tabanın tabanı olan Timardır.

Timarın ne olduğu üzerinde soyut tanımlamalar yapmaktansa, bir Osmanlı Defterini okumak daha canlı ve aydınlatıcı olabilir.

Bir Sancak Defteri

1509 yılı yazılmış Vidin Timar Defteri (Defter'i Timâr'ı Vidin; Muallim Cevdet Kitaplığı, Elyazma, No: 0,90) çürük, bozuk, okunmaz sayfalı bir belgedir. (Böyle karışık bir "Defter" içinden nasıl bir İmparatorluk "çıktığına" şaşılır. Cumhuriyet çağında "Sandıktan çıkmış" Hükümetleri bilenler şaşmazlar.)

Orada Vidin Vilâyetinin gelirleri, içinden çıkılmaz bir kargaşalıkla üstüste yığılı, çetrefil yazılarla belirtilir. Daha ilk Osmanlı Çağındaki gibi: O (o) biçiminde, 4 rakamı  ve 5 rakamı biçimlerindedir.

Vidin Vilâyeti'nin toplam geliri (Hâsılı) : 237.568 akçadır. Bu geliri sağlıyan üretim kaynakları şöyle özetlenir:

"Nefs'i Vilâyet ma'a velâyetühâ" denilenin "Cemül mecâmi: Toplamlarının toplamı" geliri: 189.575 tir. O "hâsıl"ın hemen altına daha çapraz bir yazıyla "Fil'asl" (aslında) kaydiyle verilen rakam ise: 375.874 tür. Buradaki "Aslı" nedir? Osmanlıdan önceki gelir mi? O zaman Osmanlının bir kalemde eski vergileri yarıyarıya indirdiği anlaşılabilir.. Belki fetihlerin madde sırrı budur.

"Nefs'i Vilâyet" gelirinin kaynakları şöyle sıralanır :

Aynı Vidin Sancak Begi için verilmiş "Hâssa"nın geliri: 38.493 tür. Bu gelirin kaynakları:

Sancak Yazu'su (İstatistiği)

Bir başka Sancak için "İsa Bey tasarrufunda" denilerek, başka bir envanter yayılır. Orada alt alta şu iki kayıt vardır:

Bu envanterin altındaki "FasI" da "Cem'i vilâyet" (?) kaydıyla gelir tutarı: 14.855 akça olarak gösterilir. Bu gelirin kaynakları da şöyle sıralanır:

Ve hepsinin altında: "Kayd't bâzâr ve niyabet ma'a velâyatuha vel celb ve gümrük ve gayrihüm ve resm'i ganem'i Vidin Sancak Begi Sal" hizasına gelir tutarı 145.000 yazılır. Bu tutarı, yukarıki 14.855 le toplar: 159.800 olarak bulur. Nedense (55) rakamı eksilir. Defter tutanların hesap bilgileri bu kadar mı? Anlaşılmaz. Memleket Fethetmesi ve idaresi başka, hesap işi başka demek.

Timarın Yazılımı

Timarlar için yapılan yazımlar daha az ayrıntılı değildir. Bu yazılarda genel olarak epey özellikler beliriyor.

Hepsi 111 sayfa tutan Defterin 85 sayfasında 117 Timar yazılmıştır.

Timarlar arasında "Sâl" denilen (salair: ücret) Lâtin sözcüğünden gelme: "Maktu Sâl", "Yeni Sâl" denen ve "Sadaka" ve "Bidât" sayılan "akça" ödenekleri bulunur. 57. nci sayfada "Nefs'i Vidin ucunda mütemekkin olan" bir yadırgı (kâfir olsa gerek) adlı kişi, her ne işe ise "Başlıyacak Mir Koc'dan dergâh'ı ûlâye bir" şey "gelmiş. Ol bid'ati maktû vire gelmişler" deniyor. Ve "şimdiki" ("Belden Beği" mi? "Yıldan yeni" mi? seçilmez) "Maktû Sâl": 800 akçadır.

"Ve bu cümleden gayr'i yâ menkul Vidin gelib harâb olıcek, Kal'e erenleri Cagal'a yoldaşlık etmişler. Nuhbe'i âlîden Kal'e Erenlerine Ulûfecû idicek (...derkare ve legi yevm'ulled) akc sadaka olunmuş. Yeni Sâl: 3160"

Timar dirlikçilerinin yetkileri, ya Padişahtan, yahut Beğ (Komutan) lardan "Berât" almakla olur. Her Dirlikçi Timar sahibinin Deftere geçen yazımında 5 bölüm özelliği yazılır:

1 - Timarlı'nın adı sanı, hüviyeti;

2 - Elindeki yetki belgesi (Berât'ı) ve bu belgenin karakteri, gerekirse nedeni, biçimi, gerekçesi;

3 - Timarın personeli;

4 -Timarın üretim kaynakları;

5 - Timarın geliri (Hasıl'ı).

Timar'lû'nun Kimliği

TİMARLININ HÜVİYETİ: sırasında göze çarpan şey : Osmanlının ırk, dil, din gibi farklara hiç bakmaksızın yalnız insanı seçmesi ve ayırmasıdır. Örneğin alt alta 13 Timar dirlikçisi arasında yalnız 3 tanesi (ırkı, dili bilinmese de) müslüman babanın oğlu müslümandır. Geri kalan 10 dirlikçiden 4'ü hristiyan babanın hristiyan oğludur. 6'sı hristiyan babanın müslüman oğludur.

3 Müslüman oğlu müslüman:

1- "Musa oğulları Bali ve Burak".

2- "Mustafa ve Cani deyû emrolunmuş.. Kara Mûsa varlığı."

3- "Mustafa evlâdu Pazarlubeğ".

Bu üç özbeöz müslüman hüviyetinin bile yazılışı, asıllarında şüphe uyandırıyor. Osmanlı geleneğinde, müslümanın çocuğuna "Oğul" denir, hristiyanın çocuğuna "Veled" denir. Hâlâ bugünkü Türkçede bir kişiye "Velet" denildi mi, küfür edilmiş sayılır. "Veled" sözcüğü "gâvur oğlu" demeğe gelir. Müslümana sövmek olur.

O bakımdan "Pazarlubeğ" oğlu Mustafa'nın "evlâd" diye yazılması, adı karışık "Pazarlubeğ" denen babasının hristiyan olmasını düşündürüyor. Baba adları açıklanmıyan "Mustafa ve Cani"deki "Cani" Türk - müslüman adı olamaz: Belki "Yani"nin Osmanlı ağzında aldığı biçimdir. "Kara Mustafa"ya "Cani deyû emrolunmuş" bulunması da o kuşkuyu güçlendiriyor.

Bu hesapça, hemen bütün Fethedilen toprakların Timar adlı Dirlikleri hristiyan çocuklarının elinde gibidir.

4 hristiyan oğlu hristiyan:

"Ma'mi veled'i Yanuci"

"Yuvan veled'i Batı"

"Yani Subaşı"

"Mihayil veled'i Estrulu"

6 hristiyan oğlu müslümanlar:

"Dursun veled'i Dalman"

"Ali veled'i Milyan" "Ali veled'i Minet"

"Dursun veled'i Dultman" "Turali veled'i Mustafa"

"Burak Veled'i Kolc"

Koyu müslüman Osmanlı, şeylerin itişiyle, topraklarını fethettiği "GÂVUR"cuklara karşı görülmedik bir DEMOKRATİK tolerans gösteriyordu.

Timarlû'nün Yetkisi

TİMARLININ YETKİSİ: Dirlikçilik yetkisinin bir tek belgesi vardır : BERÂT. Şeriat gereğince, Berât'ı: İmam (Komutan, Lider: Osmanlıda Pâdişah) verir ve İmam öldü mü, yerine geçen, eski eylemi her zaman yeniliyebilir. Ancak, eski İmamın (baba ve dede Pâdişahların) verdiği Berât'ların tanınması gelenek olur.

Vidin Defterindeki Timarlar üzerinde, gelişi güzelmişçe yazılmış bir iki sözcükten, Timar yetkilerinin ve işlemlerinin kimi özellikleri beliriyor. Bu özellikleri, Timarın kullanılış yordamında ve alınış yordamında olmak üzere iki bölüğe ayırabiliriz.

Üç Tip Timar

Timar yetkisinin kullanılışı bakımından 3 tür göze çarpıyor:

a) Tek kişi Timarı;

b) Ortak Timar;

c) Timar "Çaybaşılığı" yahut Timar "Beği başılığı."

a) TEK KİŞİ TİMARI: Genel kuraldır. Timarların büyük çoğunluğu besbelli yararlık gösteren müslüman veya hristiyan savaşçılarındır. Şöyle yazılır: "Elinde Padişahımız Berât'ı vardır.", "Padişahım Berât'ı vardır."

b) ORTAK TİMAR: Çok seyrek görülür. Adı geçen 13 timardan yanlız ikisi ikişer kişiye verilmiştir. Bu ortak kullanım, her ikisinde de aynı babanın oğullarına düşmüştür. Örnek:

"Yani Subaşı oğulları Mustafa ve Cani deyu emrolunmuştur beratlarında."

"Mûsa oğulları Bali ve Burak müşterek tasarruf olup (okunmıyan bir sözcük: "Nevbetc" mi?) eşler deyu ellerinde Padişahımız Berât vardır."

Bu Ortak Timar nasıl ve neden verilmiştir, açıklanmaz. Babalar "Subaşı" vb. oldukları için, Timar almıya hak kazanmış ta bu hakkını oğullarına miras gibi geçirmiş ve bu geçiş resmen tanınmış olabilir. Sonraları, hele yeni Fütuhat durunca, Timarlılık, Dirlikçi olmak kapalı bir Kast içine alınmış, atalarından Sepahi, Dirlikçi olmıyanlar "Ecnebi" sayılmıştır.

O zaman, bir Dirlikçi öldü mü, onun Timarı oğullarından birisine veya ikisine nasıl geçirilmiştir? Yoksa iki kardeşe birden, gösterdikleri yararlık üzerine ortaklaşa Timar mı verilmiştir? Belli değil.

Ortaklaşa Timar'ın bir üçüncü kullanış biçimi gibi görüneni de var. Örnek: "Tursun veled'i Dalman Koc Sâlihin Yoldaşlığıdır (yahut "Kardaşlığıdır") " Bu ne demek? Timar'da "Yoldaşlık" veya "Kardeşlik" besbelli, yukarıda anılan bir babadan gelme döl kardeşliği olmayacaktır.

c) ÇAYBAŞILIK - BEĞİBAŞILIK TİMARI: oldukça aydınlatılmak ister. Eğer bütün Timar'lar için "Çaybaşılık" ve "Beğibaşılık" sıfatı kullanılabilirse, neden 13 Timardan yalnız bir veya ikisi için bu deyim yazılmış, ötekilerde kullanılmamıştır?

Karmaşık Timar

Kayıtların karmakarışıklığı içinde "Çaybaşı" ve "Beyibaşı" deyimi geçen yerde bir başka özel durum var. Onu aynen alalım:

"... Beyi başılığı elinde (okunmıyan: "bılsalıkım" gibi bir sözcük) Berât vardır." cümlesinden önce "Timar" sözcüğünün "ma" hecesi uzatılıp açılarak üstüne şu yazılmıştır :

Aynı Uzun Timar'ın altında ise, epey küçük "Hâsıl"lı (az gelirli) 4 bölük semt şöyle anılır:

1 - "Herzoink :

2 - "Eşinine :

3 - "Estolozog :

4 - "Brovnik (Brodink?) : 

Sonra bütün bu ayrıntılı dört kalem yerin altına, (a'â) hecesi iyice açılıp uzatılarak konulan "Cemân" yazısı üstüne şişlenmişce :

"Timarına gider (veya "girer") Çay Başılığı" denir. Altına da şu envanter sıralanır:

Bu görünüşe göre "Çagbaşılık" veya "Beğbaşılık" sırf parçalanmış, nispeten küçük semt ve yerleri bir araya toplamış merkezcil bir Timar mıdır? Yoksa, Timarlar arasında ayrı görevli bir Dirlikçilik katı mıdır? Defterden anlaşılmıyor kolayca.

Timar Edinişler

Timar'ın Alınış, Ediniliş yordamı bakımından "Defter"e geçmiş işlemlerde de 4 tip yazılış göze çarpıyor:

a) "Kadimî" Timarlar;

b) "Padişah" veya Atası'nın Timarları;

c) "Tahvil" görmüş Timarlar;

d) "Tevkî"li Timarlar...

a) "KADİMİ BERATLAR: besbelli, ne Tahrir (Yazım) yapıldığı zaman tahtta oturan Padişahın, ne de babasının vermiş olmadığı, pek eski Timar lar içindir.

Osmanlı Tarihi, hele Padişah buyurultuları okunurken, sık sık bu "Kadimî" sözcüğüne rastlanır, Bir şey "Kadimî" ise, hemen hemen Tabu gibi kutsallaşır. Fâtih, Bizans örneğinden yararlanırken dikte ettiği kurallara: "Atam, dedem kanunudur" der ve bir dokunulmazlık kazandırır. Bu Osmanlı geleneği bugün hâlâ Köylü düşünce ve davranışına egemendir. Anadolu'da halk bir şeye "Gadimî" dedi mi artık onun üzerine başka sıfat aranamaz ve tartışma yapılamaz, anlamı çıkar.

Deftere şöyle yazılır:

"Elinde Berât vardır Kadimîdir."

"Elinde Berât vardır. KadimîSepahi oğludur ve Berâttır."

Padişah veya Atası Beratı

b) "PADİŞAH" veya ATASI BERATLARI: Bunlar, "Kadimî"ler kadar eski olmadığı anlaşılan beratlardır. Yaşıyan Padişah tarafından verilmiş olduğu, şöyle yazılışından anlaşılıyor:

"Padişahımaz Berât'ı vardır." "Padişahım Berât vardır."

11 Timar'dan "Padişahımız" yazılı olanı 5, "Padişahım" yazılı olanı 3 tanedir.

Anılan "Vidin Defteri" 1059 yılı (tam 1648: l7.ci yüzyıl ortası) hazırlanırken, yaşıyan Padişah: "Sultan Mehmet Bin Murad Han" olarak gösterilmiştir. Bu Padişah 1058 yılı (D.: 1647) tahta çıkan ve 48 yıllık ömründe 41 yıl saltanat süren Mehmet IV tür. Babası çok çetin adam Murat IV tür.

Bu Yazım: Osmanlı Tarihinin en kritik çağlarından birinde yapılmıştır. Genç Osman II Han, Devrimciliğinin kurbanı olduktan sonra, Murad IV: Büyük Reformcu Koçi Bey'in telkinlerile ortalığı kasmış kavurmuştur. Ölünce, anası Kösem Sultan (Mâhpeyker) oğlu İbrahim I i ancak 9 yıl İktidarda tutmuş, zorla devrilen Ibrahim'in yerine Murat ile Koçi denilen Turhan Sultan'ın oğlu Mehmet IV geçmiştir.

Böyle kanlı anacık babacık günlerinde Mehmet IV ün Taht'a çıkışından 1 yıl sonra yeniden bir Yazım yapılmış olduğu anlaşılıyor. Mehmet IV henüz 8 yaşındadır. Koçi Bey Reform çalışmasına uyulmuş görünüyor. Onun için Murat IV'ün ruhu ayakta gibidir. Timar Berât'larından Murat adına verilmiş olanlar özel bir kayıt ile tanınmaktadır.

O nedenle "Kadimî" Berâtlar gibi, Defter'de Murat adına Beratlar da geçmektedir. Yazılışları şöyle oluyor:

"... Elinde merhum (... karışık yazıyla..) Murat Beyden Berat vardır."

"... Merhum... Murat Beyden Berat vardır."

Tahvil Beratı

c) TAHVİL BERÂTLARI: anlamca pek açık görünmüyorlar. Araştırılmaya değer. İki örneği Vidin Defteri'ne şöyle yazılıyor:

- "Silâhdar Bahâdır" "ilâm" (yahut "Gûlam") (okunmaz bir sözcük: "Talebile"yi andırır) TAHVİL var."

- "Ma'mi veled Yanuci (yahut "Banuci") Sâmân'ına TAHVİL Hacı Mustafa elinde."

Timar eskiden bir hristiyan elinde idi de sonra müslümana mı geçirilmiştir? Yoksa, doğrudan doğruya bir gayrı müslimin zenginliği ("Sâmân"ı: Varı) Timar'a mı çevrilmiştir? Yahut Yanuci'nin torunları müslüman olunca, bir "değişiklik" (Tahvil) mi gerekmiştir?

Açık değil. Yalnız, Berât almanın, "Kadimî" veya Padişah yahut babası tarafından verilme yolu gibi, bir de "Tahvil" (Değiştirme) yolu bulunuyor. Bu "Tahvil", son Osmanlılık çağında, Batı Kapitalizmine değilince gelen Şirketler deki "Obligation"lara verilmiş "Tahvil" adıyla ilişkili mi dir? Söylenemez.

Yalnız, "Tahvil" üzerine Beçevî Tarihi'nin yazarı kendi atalarının Berat'ını örnek verir. Orada bir "Zeamet" Dirliğini korumak için:

"Yahya Paşa oğlu Bali tahvilinden ve bâzı dahi Ahmet ve Yusuf Tahvillerinden olan İstibdal veçhi üzere Timar" (Beçevî, s. 102) denilir. Bu, açıkça başkalarına ait Timarlardan parça koparıp ayırmak ve birisine vermektir.

Tevkıyî Berâtı

d) TEVKİİ BERÂT: Vidin Defteri'ndeki 15 kadar Timar'dan yalnız bir tanesi için şöyle yazılıyor:

"Yovan veled'i Batu yerli Kılıç erli kâfirdir. Elinde Tevkî'i Şerif vardır."

Bütün öteki Timar için hep "Kadimî", yahut "Padişahımız", yahut "Murad Beyden" kayıtları yapılmışken, bu Timar için özellikle "Tevkî'i şerif" bulunduğunun yazılması tesadüf olmasa gerektir.

İlk Fütuhat çağında, yeni topraklar ele geçirilip yazılır iken, Yazımı yapan en yüce kata NİŞANCILIK denirdi. Toprak ekonomisine dayanan Devletin en büyük ve en yetkili "Mansıbı" Nişancılık idi. Divan emirlerine bakan, Toprak ve Askerlik "Tevcih"lerini Kanuna uyduran hep Nişancı idi.

Sonra bu Nişancılık görevleri birer birer kaldırıldı. Kendisi ,göstermelik ve görevsiz bir "Divân'ı Hümâyun" elemanı gibi kaldı. O zaman adı da değiştirilerek: "TEVKİİ"ye çevrildi. Dirlik Düzenli Toprak ekonomisine Tefeci - Bezirgân ilişkilerin egemen oluş prosesinin gelişimini karekterize eden bu olayla "Tevkî"li Berat arasında bir bağ var mı?

Görünmüyor. Ancak, Berat gibi "Tevkî" ile de Timar verildiği görülüyor.

Timarın Kaynağı

Timar Beratlarındaki çeşitlerin oranı nedir? Genel yargı için yeterli istatistik yok. Vidin Defteri'nin seçilen Timar çeşitleri arasında şöyle bir orantı var:

Bağlılık bakımından 13 Timar'dan 10'u doğru Padişaha, 2 si Kadim Padişaha, Tevkîî denen 1 teki de Padişah Tuğrası ile damgalanıp "nişan"landığına göre, gene Padişahlığa bağlıdır. Padişahla Timar Dirlikçisi arasında hiçbir "aracı" yoktur.

Yetki bakımından, 14 te: 2 ortak, 1 Çaybaşı - Beybaşı Dirlik vardır.

Timarın Personel ve Gelir İstatistiği

TİMAR PERSONELİ: Timar Defterine yazılan Hüviyet, Berât'tan sonraki bölüm, Timar geliri ile yaşıyacak insanların kalitelerini ve sayılarını anar. Bunlar Dirlikçi ile adamlarıdır. Üretim açısından İŞLETENLER zümresi diye anılabilir.

En başta Dirlikçinin kendisi gelir. Sıra başında ona "Kendu", "Kenduyi", kimi de nedense (belki yazış sürçmesi ile) "Kenduyem" denir. Ondan sonra, Dirlikçinin belirli ve hiç değilse kitapça eşit şartlarla yetiştirdiği Kılıç eri savaşçıl kişi "Cebelû" adını alır. Sonra "Gulâm" (Oğlan) ile "Bikâr", "Cariye" (kimi dediye yazılmış "Hâver" mi? "Cariye" mi?) adlı personellerin sayısı gelir.

Bir fikir edinmek üzere, Vidin Defterinden yalnız 3 üncü bölüme giren Personel dizisinden örnek alalım:

Tımarlû'nun Adamları

Sayılan 15 Timar içinde 1 "Tevki ŞerifU (7.no.) ile 5 Berâtlı Dirlikçi'den yalnız birisinin (no. 9: D.D.) 1 Gulâm'ı ile 1 Bikâr'ı var. İkisinin 1 tek (no: 10 ve 11) Gulâm'ı var. Ötekiler tam "Tiğ'u Teber Şâh'i Merdan" dedikleri, tek başına Timarın hem Dirlikçisi, hem Cebelûsü, hem Gulâmı, hem Bikârı, hem "Hâver" veya "Cariye"sidirler.

Bu züğürt Timarlû'ların durumları Dirliklerinin geliri ile az çok ilgili görünüyor. İçlerinden birisi (no. 6: A. Mil.), 106 akça Hâsılı ile nasıl geçinir ve nasıl aynı zamanda savaş için "Cebelû" olur; bilinemez (No. 13: M.S.) adlı Dirlikçinin Hâsılı 880 akçadır. Tevkîi şerif'li (No. 7:Y.B.) nin 1653 akça geliri bile, yanında (Cebelû şöyle dursun) ne bir "Gulâm" ne bir "Bikâr" veya "Cariye" beslemesine elvermez.

Yalnız, içlerinde akçası 2 bini bulanlar, yanlarına birer Gulâm alabiliyorlar:

(No. 11: M.B.) 1901 akça ile 1 Gulâm, (No. 10: T.M.) 3183 akça ile 1 Gulâm besliyebiliyor. Ancak geliri 3677 akçaya varan (No. 9: D.D) 1 Gulâm'dan başka, bir de "Bikâr" besleme lüksüne kavuşuyor.

"Kendu"lerinden ayrı "Cebelü" besliyen Dirlikçilerin de adamları, gelirleriyle orantılı görünüyor. Bir yol tek bir "Cebelü" yetiştiren 4 Dirlikçinin ortalama gelirleri 3001 ile 3791 akça arasında dolaşır. 3000 den 3-5 yüz akça fazlalık, adam beslemekte hiç fark yaratmıyor. Hatta tersine olabiliyor. 3001 akça Hasıl'lı (No. 5 : M.P.) 1 Cebelü'den başka, 1 Gülâm ve 1 Bikâr beslediği halde, 3391 ile 3791 akça arasında geliri bulunan üç Dirlikçi 1 "Cebelü" dışında ancak 1 Gulâm (No. 1 ve 4) yahut 1 Bikâr bulundururlar.

"Câriye" (Köle kadın) yahut Hâver beslemek doğrudan doğruya 5000 akçanın üstünde göze alınabilen bir imtiyaz gibidir. Ne var ki bu imtiyaz, gelir fazlalığı ile orantılı değil. 5040 akçalı (No. 12: B.K.), 2 "Cebelü" yanında 3 Câriye besliyor. Öteki iki Dirlikçi 3 er "Cebelü" den sonra: 11004 akçalısı da (No. 8: A. Min.), 15386 akçalısı da yalnız birer "Gulâm" ve birer "Câriye" ile yetiniyorlar.

Anlaşılan mizaç veya rastlantı meselesi...

Gelir Kaynakları ve Gelirler

GELİR KAYNAKLARI ve GELİR (HASILA): Gelir kaynağı "Kurâ" denilen "Köyler", "Mezrea" denilen "Ekinyerleri", "Hâne", denilen "Evler", "Pınar" denilen Su'lar ve yazılışı her türlü okunuşa açık "Mücerred" diyebileceğimiz (belki tek başına kişi) lerdir. Bunların sayıları ile Hâsıla'lar arasında az çok bir orantı bulunması normal sayılır. Ama, köy var, köycük var. Ev var, evcik var. Pınarlar da öyle. Onların kaliteleri bilinmedikçe gelirleri kestirilemez.

Gelirlerle kaynaklarının orantıları üzerinde daha açık bilgi edinmek için onları boy sırasına koyup dizelim:

I.- Hiç Cebelû'süz Timarlar:

II.- Bir Cebelû'lü Timarlar:

III.- İki-üç Cebelû'lü Timarlar:

Gelir Değerlendirimi

Burada en çok göze batan şey: "Hâsıl" akçasını belirlendirişte, Deften yazanın uçsuz bucaksız "takdir hakkı"dır. Çünkü başka objektif bir ölçü belli değildir.

Hiç "Cebelû"süz Timarlar'ın Berâtlı olanları arasında bir orantı var: Hiç biri bir "Köy"ü içine almaz. 3 evli'ye 106 akça, 13 evli'ye 880 akça, 18 evli'ye 1653 akça gelir düşüyor. Ev başına düşen gelir, bu kategoride ortalama 60 akça olsa, aralarında % 50 ile % 100 arasında değişiyor. 6 ile 13 ve 7 ile 11 sayılı Timarlarda Ev başına düşen gelir % 100 farklıdır. Bu ikişerli kategoriler arasında % 50 şer fark olur.

Ancak 6 sayılı Timar anormal kertede az (106 akça) olduğundan, bu Dirlikçinin ev başına 35 akça gelir hakkı kural olamaz. O zaman, Kendisi Cebelü olan ile 1 tek Cebelü yetiştiren Dirlikçiler kategorilerinde, ev başına gelir, ortalama 60 ile 100 akça arasıdır. Hatta, 2 Cebelü besliyen (No.12) Timar bile bu araya girebilir: 1 Cebelü'lü (No. 4) ev başına 118 akça yüklerken, 2 Cebelü'lü (No. 12) ev başına 112 ' akça keser.

O bakımdan, hiç Cebelü'süzlerin ipipillâh züğürt tek tük şövalyesi bir yana bırakılırsa, "kendu"si veya 1, hatta 2 Cebelü'lü Dirlikçilerin gelirleri arasında % 40 ı pek aşmıyan ayırtlarla bayağı bir eşitlik, hiç değilse üretmen halka yük olma bakımından dengelilik vardır.

Yalnız, 3 Cebelü'lü Dirliklere gelince, ev başına düşen "Hâsıl" birden 135 ile 284 akçaları bulur. Bu, 60 akçanın 2 ile 4 katından (% 225-407) aşırı bir vergi yükü demektir. Yâni, Dirlikçinin yetkisi ve Cebelü'sü arttıkça, halkın üzerindeki yükü de genel olarak artıyor, denilebilir.

Timarların Soysuzlaşması

Bu sonuç Osmanlılığın her çağı için geçerli midir? Hayır, Yukarıki rakamlar 17. ci yüzyılın ilk üçte birinde yazılanlardır. Dirlik Düzeni, birinci "Gaazî'ler" yüzyılını yaşayıp, Yıldırım Beyazit'le yıkılmıştır. Fâtih'in kurduğu İmparatorluk, ikiyüzyılını yaşayıp, yeniden çöküş belirtilerini göstermiştir. Vidin Defteri yazılırken, Kanunî Süleyman'danberi Türkiye Toprak ekonomisine Tefeci - Bezirgân sermayenin (Mukaataa'cılığın) egemen oluşu, tam 100'üncü yılını doldurmuş bulunmaktadır.

Onun için, Fâtih çağının Klasik Dirlikçiliği değil, Kanunî Süleyman çağının Tefeci - Bezirgân egemenliğine yeni girmiş "Timar" sistemi bile iyice soysuzlaşmış durumdadır. Bu soysuzlaşmanın başlıca belirtisi, Timar gelirlerinin ufalanmasıdır.

Düşünelim: 17. ci yüzyıl başında normal "Kılıç" sayılan Bir Savaşçı için gerekli Timar geliri, "Tezkerelü" denilen kişilere 3000-6000 akçadır.

İKİNCİ BÖLÜM

DEVLET ÜSTYAPISININ BİÇİMLENİŞİ

(İmparatorluğun Yapısı)

Osmanlılığın temeli Toprak düzeni olduğu gibi, Üstyapısı da gene o düzen açısından biçimlenir. O biçimlenişe İmparatorluk denir. İmparatorluğu belirlendiren ve biçimlendiren şey, Toprakların gelir tipleri olur. Ülke ona göre mülkî düzene sokuldu. Bu düzeni iki Ayrımda özetliyebiliriz.

Birinci Ayrımda: az çok Soyut sayılabilecek olan Toprak geliri biçimlerine göre öznelleşmiş, uzmanlaşmış (spesifikleşmiş) ülke karakteristiklerine değeceğiz.

İkinci Ayrımda: daha Somut adları, sanlarıyle İmparatorluğun Devlet, Hükûmet, Eyalet ve Sancaklarına dokunacağız.

AYRIM I

İMPARATORLUĞUN SOYUT YAPISI

Toprak düzeninin sağladığı gelir çeşitlerine göre, İmparatorluğun başka başka yerleri başka nitelikte adlar taşırlar. Kimi ise, İmparatorluğun aynı bölgesinde başka başka gelir çeşitleri ve idare biçimleri yanyana bulunur.

Hâsile

Osmanlı İmparatorluğu Savaşla kurulduğu için, Ülke İdaresi, (Mülkî Taksimat) bakımından, herşeyden önce Ordu düzenine göre biçimlendi. Ordunun yaşaması gelirle olur.

Onun için Osmanlı, idare ettiği yerlerde iki şeye bakar:

1- Kaç Kılıç-Asker çıkarır;

2- Kaç Akça-Gelir getirir..

Memleket idaresini, bu iki çimçiy açıdan bölümler. İmparatorluğun Kılıç ve Akça bakımından başlıca 3 tür İdare sistemi vardır:

1 - Hâsile,

2 - Saliyane,

3 -Hükûmet..

1- HASİLE (Hâs ile olur): Birbirine zincirleme bağlanmış, tam askerce Üst-Ast ilişkileriyle işleyen Dirlik sistemidir. Has-Zeamet-Timar prensipleriyle güdülür.

16. cı yüzyılın ortalarından 17. ci yüzyılın ortalarına dek İmparatorluğun Hâsla idare edilen Dirlik düzeni topraklarındaki Eyalet (Beylerbeğilik) sayısı hiç değişmez. Hayrullah Efendi'de de, Ayn Ali'de de, Koçi Bey'de de, Ali Çavuş'ta da Beylerbeğiliklerin sayısı hep 25 tanedir. Asıl İmparatorluğun çelik çekirdeği bu Timar-Zeamet-Has adlı Dirlik yapısı olur.

Dirlik düzeninde Beylerbeyi Kanunu şöyle kurallaşır:

"Kangı Beylerbeyilik önceden feth olmuş ise ol Beğlerbeği ötekilerinden öncelik kazanır. Ve herkangi Beğlerbeğilik ki inayet oluna (lütfen verilse), anın Belirli Defterinde ne denlü Has var ise, (Beylerbeyi) ana tesarruf eder. Ve Sefer vâki oldukta (Savaş oldu mu) ne mikdar Hasla tasarruf ider ise 5000 akçada 1 Mükemmel Cebelüsü olup, ardında bayrağın çeker." (Ayn Ali Ris.)

Hâsıla idare edilen bölgelerde: Asker-idareciler kendi geçimlerini kendi Dirliklerinin gelirlerinden kendi elleriyle toplarlar ve kendi elleriyle harcarlar. Yalnız bu harcayış, keyifleri nasıl isterse öyle olamaz. Örneğin: Öteki Dirlikçiler (Zeamet ve Timar sahipleri) de ayrı ölçülerle aynı şeyi yaparlar. Beylerbeyi, Hâs gelirlerinin her 5000 akçasına karşılık, ha deyince savaşa hazır bir, hem de "mükemmel Cebelü" (iyi silâhlanmış Süvari) yetiştirmek zorundadır.

Öteki ast Dirlikçiler (Zeamet sahibi "Zaim"ler ve Timar sahibi "Sepahi"ler) de öyledirler. Yalnız onların, yerine göre değişen ölçüleri vardır. "Kılıç" başına düşen akça sayısı 2000 ile 6000 arasında değişir.

Beylerbeğilere: eyaletlerin fetih sırasına göre öncelik verildiği gibi, bölgenin Tarihcil önemine göre daha gösterişli yetki ve ayrıcalıklar da tanınır. Örneğin: Budin, Bağdat, Mısır gibi, "Vaktiyle Dâr'ül Hükûme" (eskiden başkent) olmuş Eyaletlerin Beylerbeğilerine şu ayrıcalıklar verilmiştir:

1- Koçili kayığa binmek.

2- Rikâb'ında Solak (60, 61, 62, 63 Orta'dan yeniçeri) Peyk yürütmek.

3- Tevcihat yapmak. Maiyyetindeki Mirlivâ'ları (Sancak Beylerini) tâyin ve irsâl etmek.

Beyler arasındaki hiyerarşi'nin genel kuralı şudur:

"Her kangı Beğin HAS'sı ziyade ise astına öncelikli olur: Meğer VEZİR ola..."(Ayn Ali)

Saliane

2- SALİYANE: Türkçesi "Yıllığına" demektir. O da bir Beğlerbeğilik'tir Ama, Saliyane'nin askerleri, İdare ettikleri bölgelerin gelirlerine, Hâsıla olan Beylerbeğiliklerde olduğu gibi, el koyamaz, el süremezler. Geliri Padişah toplar. Saliyane "kulları"na (Vasallerine Alt askerlerine) maaş gibi geçim dağıtır. Komutanlara "Saliyane" (Yıllık), erlere "Ülûfe" (Gündelik: Yulaf parası) öder, Gelir: Öşür ve Örfi ürünlerinden toplanır. Toplıyan Emîn'dir.

"Saliyane ile olan Beğlerbeğilerin tüm ürünleri Padişahca zapt olunup Beylerbeğisine ve Sancak Beğilerine ve Kul tayfasına hasıl olan malından Sâliyâne ve Ülûfe virülür." (Ayn Ali)

Saliyane'de: "Timar ve Zeâmet yoktur. Fakat Kul tayfası vardır. Tüm ürünleri Evreni tutmuş Padişah Hazretlerince zapt olunur: Hasıl olan maldan Beylerbeğilerine tayin olunan Saliyâneleri ve kul tayfasına Ülûfeleri virüldükten sonra ziyadesi de Devletmedâr'a gelüp Hazine içine girer." (Ali Çavuş)

"Ve Saliyane deyü Beylere Emîn'lerden üçer, dörder yük (yüz bin) akça tayin olunmuştur. Yılda bir kerre alınur. Kapudanların Kadırgası (Savaş gemisi) vardır. Ama Sancağı yoktur. Hemen yılda bir kerre Emîn'lerden "Saliyane" deyü alınur ve Sâliyanenin anlamı, yıllık demektür." (Koçi Bey)

Saliyane'lerin sayısı 9 dur. Ve 16.l7.ci yüzyıllar arasında hemen hiç değişmez. Adları: Mısır - Yemen - Habeş - Basra - Lahsa - Bağdat - Trablus Garp - Tunus -Cezayir Garp'tır. Adlarına bakılınca şu anlaşılıyor: Osmanlılar Uzak ve Müslüman ülkeleri Dirlik Düzenine sokamamıştır.

O Antika uygarlık kalıntılarına, Anadolu'da olduğu gibi Oğuz Türk Oymaklarının Tâze (yâni: Medeniyetle çamurlaşmamış İlkel Sosyalist) insan kanından "Göçebe Aşısı" pek yapılamamıştır. Çünkü, en az 6 bin yıllık Uygarlık hep oradaki insanı çiğnemiş, posaya çevirmiştir.

Ancak, gene oraların insanları, Bizans Nüfusu gibi Hristiyan olmadıkları için, silâhla karşı çıkmadıkça zor köteğe uğratılmamıştır. O uygarlık posası yığınlar, "gelene Beğim, gidene Paşam" demekte bin yıllık idmanlıdırlar. Başlarına tünemiş çoğu yabancı efendileri defedilir edilmez, Osmanlıya yatkın bulunmuşlardır. Hepsi koyu Müslüman (üstelik "Kavm'i Necib'i Arebden": Peygamber dilini konuşur) bulunduklarından, bu "Din kardeşleri"ne kılıçla Dirlik düzeni yüzde yüz dayatılmamıştır.

Irak Örneği

Bu hipotezi en tipik biçimleriyle Irak örneği okşar.

Anadolu'ya yakın olan ve Türk Göçebelerinin epey at teptirdikleri Musul: Antika Medeniyet ve Müslüman alanı iken bile Hâsıle Eyaleti olarak Beylerbeğiliğin Dirlik Düzenini yaşar.

Anadolu'ya büsbütün uzak düşen Basra tümüyle Sâliyane'dir.

İkisi ortası duran Bağdat Beylerbeğiliği ise, olağanüstü karmaşık toprak düzeni mozayiğidir. Hemen bütün Osmanlı Toprak ekonomisi çeşitlerinden bir eşantiyon taşır. Başlıca en önemli üç tip Toprak düzeninden örnek verelim:

1- DİRLİKÇİLİK: Bağdad'ın 20 Sancağından 8'i: "Erz'i memleket sayılmıştır." (Ali Çavuş). Sancak adları: Bağdat - Zenkâbad - Hille - Cevâz - Rumahiye - Atey -Cengûle - Karadağ... Bunlar, klâsik Timar - Zeamet düzenini yaşarlar.

ERZ'İ IRAK: Öteki 12 Sancağa verilen niteliktir. Adları: Dertenk - Semavat -Beyat - Derne - Debâlâ - Vasıta - Kerend - Demurkapu - Karaniyye - Kaabur -Keylân - Esah'dır

Bu sancakların Toprak Düzeni iki tip gösterir :

2- YURTLUK ve OCAKLIK TİPİ: "Sancak beyleri vardır ki, yurtluk ve Ocaklık gibidir." (Ali Çavuş). Bunlar Yazu ile Deftere geçerler. Komutanı, öteki Sancak Beğleri gibi "Tabel ve Alem" (Davul ve Bayrak) sahibidir. Ama, Fetih sırasında "hizmet ve itaat" gösterdikleri için, Sultan'ın verdiği "Temessük" (benimseyiş belgesi) gereğince "azil ve nasp kabul etmezler."

3- SALİYANE: "Geri kalan kurâ ve mezari (köyler ve ekinlikler) in tüm ürünleri Mîri'ce zaptolunmuştur." (A.Ç) denildiğine göre, bu yerler Saliyâ'neyi andırır Ama gerçekte "Kurrâ ve Mezâri" basitçe "Köyler ve Ekinlikler" anlamına gelmez. Özel bir terimdir. Kimi Serhad beylerine: Vergi tahsili, Savaş mühimmatı tedariki, kaçan çiftçileri yerine getirme gibi hizmetler karşılığı olarak verilmiştir.. Bunlar da 2 bölüktürler:

a) Timar ile olanlar: Beratli "Mâlik ve Kenzler";

b) Muafiyet ile olanlar: Vergiden bağışıklı Çiftlik ve Baştına'lar.

Hükûmetler

3. HÜKÜMET: Ne Hâsile, ne Saliyane olmıyan bölgelerdir. Buralarının karakteristiği, alabildiğine çok çeşitli idare sistemlerini içlerine almalarıdır.

Ayn Ali ve Koçi Bey bu konu üzerinde pek durmuyorlar. Ali Çavuş daha net konuşur. "Hükûmet"i şöyle tanımlar:

"Fetih sırasında hizmet ve itaatleri karşılığı olarak sahiplerine tefviz ve temlik olunmuştur. Mülkiyet yolu ile tasarruf ederler, hattâ Memleketleri kalemden ayırtlanmış (mefruzül kalem) ve maktûül kademdir (ayak basılmaktan kesintili?). Ürün kapıları Hâkanlık Defteri içine sokulmamıştır." (A.Ç.)

Bu genel tanımlamaya giren yerlerin büyüklüğü ve küçüklüğü üzerine bir şey denilmiyor. Ama, biz Osmanlı İmparatorluğu içinde yukarıki tanımlamıya az çok uyabilecek yerleri gözönüne getirelim. Bunlar sırasında Hânlık ve Krallık kadar büyük geniş ülkeler de, bugün her biri ayrı "Millet" ve "Devlet" olmuş Prenslik'ler ve Dayılık'lar da, birer ilçeyi aşmıyan küçük Aşiretçik ve Kentçik'ler de bulunur.

Bu "Hükûmet"ler üzerine bir fikir edinmek için iki gruba ayrılmaları mümkündür:

1- Devlet-Hükûmetler.

2- Aşiret-Hükûmetler.

Devlet-Hükûmetler :

a) Hristiyan olanlar: Erdel Krallığı ile "Memleketeyn" (Çiftülke) adlarını alırlar.

b) Müslüman olanlar: Kırım Hânlığı ile "Garp Ocakları" adlarını alırlar.

Dört Devlet-Hükûmete karşı Osmanlının davranışı, pek Hristiyan - Müslüman ayırdı yapar görünmemektedir. Buraların somut karakteristikleri şöyle özetlenir:

Devlet-Hükûmetler

"ERDEL" KRALLIĞI: bugünkü Macaristan sayılabilir. Özellikleri: 1 - Kral yerli halkça seçilir, Osmanlıca "Nasp" edilir. 2 - Kalesinde Türk askeri bulunmaz.

O nedenle "Eyâlet'i Mümtâze" (Ayrıcalıklı Eyâlet) adını alır.

"MEMLEKETEYN" (Eflâk-Buğdan): bugünkü Romanya sayılabilir. İlkin orada da Kral (Erdel'de olduğu gibi) yerli halkça seçilir idi. G : 1015 (İ. D.: 1600) yılından beri iş değişir:

1- Memleketeyn Voyvoda'sı: "Divan'ı Hümâyun"da bulunan Rum tercümanlarından gönderilir. Korona (Taç) giymez, Kul Kethuda'larının Kalensuva'sını giyer.

2- Voyvoda'nın yanına : Divan Efendisi, "Beçeli Ağası" denilen Yeniçeri Subayı ile 700-800 kadar "Beçeli Nefer" takılır.

Daha sonraları bu platonik bağımsızlık ta sakıncalı görülür. Tuna ırmağının önemli yerlerine "Müstahfaz" (Koruyucu) asker ve Kadı'lar yerleştirilir.

KIRIM HANLIĞI: Fâtih çağında "Ordû'yü Hümayûn"a katılmakla yetinen bağımsız bir Vasal (Tapulu) devletti, Kanunî Süleyman çağında evrene sığmıyan Osmanlı, Kırım Hân'larını da Azl ve Nasp etmiye başlar.

Ayrıcalıkları şöyle özetlenir:

1- İzâfi Özerklik (Otonomi) : Hânlık, içişlerinde özerktir. Dışişlerinde yalnız Hristiyan Devletlerine karşı Savaş açıp Barış yapmakta bir kerteyedek bağımsızdır.

Nitekim, G.: 1090 (İs. D.: 1640) yılına dek Viyana'ya ayrı Elçi gönderir.

1- Hân, kendi adına "Sikke" (para) basabilir.

2- Hâna karşı (Azil ve Nasb vesilesi ile de olsa) "Mülûke" (Krallara, Hükümdarlara) karşı gösterilen "İyzâz" (Saygı) ve "Teşrifat" gösterilir.

3- Sefer (Savaş) için kendisine "Nâme'i Hümayûn" (Padişah mektubu) ile "Sekban beha" (Yol parası) iletilir.

4- Hân "azl" edildi mi, sokağa atılmaz: İslimiye, yahut Yanbolu, yahut Tekirdağı'nda "terfih" (rahat yaşantı) ettirilir.

GARP OCAKLARI: şimdiki Trablus - Tunus - Cezayir devletlerini içine alır. Bu yerlerin Osmanlılaşması, söz yerinde ise "Devletçiliğimiz" ile değil, "Özel girişim" ile gerçekleşmiştir. İlk girişkinler, Adalarla Anadolu'da suç işleyip kaçmış, tam : "ipten, kazıktan kurtulma" kişilerdir.

Bedavadan yaşıyan bu kişiler Korsanlık'tan başka geçim yolu bulamazlar. Özellikle Malta'ya, İtalya'ya, İspanya'ya saldırırlar. Arada azaldılar mı, kimi görevlilerini İzmir, Ege vb. bölgelere gönderip, şu haberi uçururlar:

"Solumadan can vermek, terlemeden mal kazanmak istiyenler bayrağımız altına gelsin."

Korsan akınlarıyla sürülen Batı Ocakları topraklarını Feth etmek Osmanlı, için işten olmadı. Fetih sırası, sözü geçer korsan başılara Dayı (Anne kardeşi! ) denildi. Dayıların idaresi altında Askercil örgütlenmeler geliştirildi.

Eski Grek Kentleşme kolonilerinin geleneğini izlemişe beyziyen Garp Ocakları ile Ana Vatan arasındaki ilişkiler karşılıklı alışveriş biçiminde oldu. Ocaklar: Osmanlıya Hediye'ler veriyor, Osmanlıdan gemi, barut, top alıyordu. Ocak, Donanmâyi Hümâyun'un yanında Sefere gidiyordu. Ocak'ların Kalelerine bırakılan 5-6 bin Türk askeri azaldıkça, yerini Ocaklılar alıyordu.

Osmanlılık başının çaresine düştükçe, Ocaklar da yavaş yavaş Avrupalılarla Andlaşma serbestliğini aldılar.

Aşiret-Hükûmetler

Bugün "Kürdistan" diye anılan yerler, hâlâ Aşiret biçimli İlkel Komuna kalıntıları içinde yaşar. Osmanlı, vaktiyle bu Kürt aşiretlerinden yararlanarak Fetihler yaptığı için, ve kendi Aşiret geleneklerinden sezinlenerek, onlara İmparatorluk içinde ayrı özerk "Hükûmet"çikler tanımıştı.

16. cı yüzyıl ortasında o çeşit Aşiret - Hükûmetler, Saliyane'ler gibi 9 tanedir: Cizre - Ergil - Genç - Palu - Zdarro - Ekrad - Mihruvana - Oşti - İmadiye...

Bunların Osmanlı ile ilişkileri üzerine pek az bilinen şeyler var. Aşiret -Hükûmetlerinin:

"İçlerinde Osmanlı Komutanlarından (Ümerâ) ve Kul (Padişahın aylıklı askeri) tayfasından hiç kimse yoktur. Cümle kendülere mahsustur." (Ali Çavuş)

Yâni Komutanları da, erleri de Aşiret uşağı olur. Belki de İlkel Komuna yapılarının içine işlenmezliği yüzünden birer dokunulmazlık kazanmışlar ve bunu andlaşmalarla Osmanlıya kabul ettirmişlerdir:

"Ve bunlar Ahitnameleri (Andlaşma yazıları) gereğince: bundan böyle Azil ve Nasb'ı kabul eylemezler. Ama, topu da Sultan Hazretlerinin emir ve fermanına itaatlidirler.

"Öteki Osmanlı Komutanları gibi, kangı (hangi) Eyalete tâbi iseler, (onların) Beylerbeğileri ile birlikte Sefer eşerler (Savaşa giderler). Kavm (ulus) ve Kabiyle ve başka asker sahibidirler." (Ali Çavuş)

İlkel Komuna insanına Osmanlının anlayışını, daha doğrusu karşılıklı anlayışı açıklıyan bir olay da, gene Kürt Başkenti sayılabilecek Diyarbekir Eyaletinin durumudur. Irak için Bağdat ne ise, Kürdistan için Diyarbekir odur. Bağdat gibi Diyarbekir'in Toprak ilişkileri de çok çeşitli bir Mozayiktir. 4017 Kılıç'ı ve 18.000 Cebelü'sü ile Rumeli ve Anadolu'dan sonra 3 üncü, 22 Sancak sayısı ile ikinci gelen Diyarbekir, toptan bir Hâsile Beylerbeğiliktir. Ancak o genel nitelik içinde başlıca 3 tip idare vardır:

1- KLASİK TİMAR-ZEAMET biçimi. Osmanlı komutanlarının idaresinde bulunan 10 Sancaktır.

Onların dışında kalan 12 Sancak, Klasik Dirlikçilik'ten apayrı iki tip Timar -Zeâmet - Has düzeni gösterirler. Hepsine birden Yurtluk ve Ocaklık adı verilir.

2- DAVUL ve BAYRAK SAHİPLERİ:

"Anlar dahi öteki komutanlar gibi Tabel ve Alem sâhipleridir. Hatta tâyin olunmuş İcmallü Hâsları vardır ki, ellerine Berât'ı Hümayûn virülmiştir." "Selef (daha önceki kuşak) Sultanlardan ellerinde olan ahitmâmeleri gereğince azil ve nasbi kabul eylemezler. Ama, içlerinde Zeamet ve Timarlar vardır. Seferde kendüleri Züemâ ve Timarlu Beylerbeğileriyle eşerler."(A.Ç.)

3- DAVULSUZ ve BAYRAKSIZLAR:

"Onlardan başka Zeamet ve Timar ile başka Aşiret Beyleri vardır. Lâkin anlar Tabel ve Alem sahibi değillerdir. Belki Zaîmler makamındadır." (A.Ç.)

İmparatorluk ve Üs Topraklar

Mirî Toprak düzeninin az çok dışında kalmış görünen yerler, İmparatorluğun Anaülke sayılmayacak parçalarıdır. Osmanlı İmparatorluğu, tıpkı yerine geçtiği Bizans İmparatorluğu gibi, herşeyden önce bir Kilit - Boğazlar İmparatorluğudur. Bu kilidin zemberek gövdesi Anadolu, Demir kancası Rumeli'dir.

Anadolu ile Rumeli dışında kalan bölgeler, genellikle uzak yollar veya sınırlar üzerinde, stratejik önemi bulunan yerlerdir. Osmanlılık oralara şu veya bu nedenle kendi Mirî Toprak düzenini dayatmamış, adapte etmiş görünür. Böyle Dirlik düzeni ötesinde bırakılmış yerler başlıca üç örnekte toplanabilir :

1- KIRIM HANLIĞI, ERDİL (Şimdiki Macaristan) KRALLIĞI, MEMLEKETEYN (İki Ülke: Eflâk - Buğdan: şimdiki Romanya) : İç işlerinde az çok muhtariyetli birer Dominyon sayılabilirler.

Bunlar, Karadeniz-Tuna deniz-ırmak yollarının Karaavrupa içlerine uzanan karakol noktaları gibidir. Bu Serhat (Savaş-sınır boyu) toprakları İmparatorluğun Ortaavrupa'daki Karadeniz Üsleri sayılabilir.

2- GARP OCAKLARI: Cezayir, Tunus ve ilh. ülkelerinde korsan "Dayı"ların nöbet tuttukları yerlerdir. Oraların Toprak düzeni de Serhat usulü değişken biçimlere girer.

Bu topraklar, İmparatorluğun Batı-Güney Avrupa'ya (o zamanlar İspanya, Fransa ve daha çok İtalya'nın Venedik, Cenova, Floransa gibi bezirgân Kentlerine) karşı kurulmuş Akdeniz Üsleri sayılabilir.

3- SİYALANE ile güdülen yerler: genel olarak eski İslâm ülkeleridir. Halep, Bağdat, Basra'da, Akdeniz adalarında: Has, Zeamet, Timar usulü yoktur. Öşür ve "Örfi Hâsılat" toplanır. Bu hâsılattan Beylerbeği'lerin, Sancak Beğilerin, Yerli Kulu'nun (yercil: mahallî asker'in) maaşları çıkarılır. Onlardan arta kalan gelirler, her yıl Devlet hazinesine gönderilir.

Buraların sırf eski İslâm ülkesinden olmaları değil, İslâmlığın da içine girdiği ENESKİ MEDENİYET ÜSLERİ bulunmaları ilginçtir. İlk iki Kara Üsleri ile Deniz Üsleri saydığımız ülkeler daha çok BATI medeniyetlerine, üçüncüler DOĞU medeniyetlerine açılmış yerlerdir. Yer ayrımının MEDENİYET (Uygarlık) anlamı budur.

Genel MEDENİYET olayı içinde, en aktif rolü oynıyan BEZİRGÂN EKONOMİ eğilimli BÜYÜK TİCARET YOLLARI'nı ele alırsak:

1- Kırım-Memleketeyn-Erdel toprakları KARADENİZ - TUNA su yollarına;

2- Garp Ocakları (Cezayir-Tunus) toprakları AKDENİZ su yollarına;

3- Siyalâne toprakları UMMAN DENİZİ su yollarına.. doğru evel ezel uzanmış ve kurulmuş Antika ÜS'lerdir.

Üstyapı: Dünya Devleti - Çiftçi Millet

Bu yapısı ile Osmanlı İmparatorluğu, bütün Antika Medeniyetler gibi, herşeyden önce EVRENSEL, yâni sınır tanımıyan, insancıl bir "DÜNYA DEVLETİ"dir. Bütünü ile yeryüzünü kaplar. Kendi dışında bir Devlet veya Toplum, yahut İnsanlık bulunduğunu görse bile tanımaz, "Kabul" etmez.

Bu Dünya Devletinin ilk yüzyılları, bütün Ortaçağlar gibi epey karanlıkta kalır. Ancak 16. cı yüzyıl ortalarında Osmanlı Toplumu: Ekonomi temeli ile, Üstyapı kuruluşları ile artık standartlaşmış, oturaklaşmış; daha doğrusu "Yazıya girmiş" bulunur. Klasik Osmanlı düzeni, kimilerinin deyimi ile "oturmuş" olur.

Bu "oturmuş" toplumun Ana-ülkeleri, asıl "Memleket" saydığı memleketi Anadolu ile Rumeli'dir. Her iki ana bölgelerinin çalışan büyük yığınları Türkçe "ÇİFTÇİLER", Arapça "REAYA" (Güdülenler) adını alır. Çiftçiler, "Memleket Toprakları", "Mirî Arâzî" üzerinde çalışırlar. İmparatorluğun ekonomi temeli, başlıca üretim ilişkisi, dolayısı ile Anadâvâsı Toprak problemi, Mirî Arazî meselesi gelir

"DİRLİK DÜZENİ"nde toplanır.

Onun için Mirî Topraklarındaki Dirlik Düzeninin gelişimini gözden geçirmek, Osmanlı Tarihinin Maddesi'ni elle tutmak olur. Mirî Toprak düzeni kavranılmadıkça, Osmanlılığın ve Türkiye'nin hemen bütün Toprak meseleleri, bilmeceleşir.

AYRIM II

İMPARATORLUĞUN SOMUT YAPISI

İmparatorluk, bütün canlı varlıklar ve toplumlar gibi, "gökten zenbille": tam ve mükemmel ve bir daha değişmez biçimde inmedi. Tam tersine, iç ve dış olayların etkisiyle, sonuna dek boyuna değişerek geldi.

Değişikliklerin hepsini sıraya ve listeye koymak elden gelemez. Çünkü, yüzlerce yıl o değişiklikleri, yapanlardan başkası bilmedi. Osmanlılığın "Yazı"ya, yâni Uygarlık Tarihine girişi ancak İmparatorluk ile başladı. Onun için bu ayrımda, en tipik "mülkî taksimat" momentlerinden birkaçına işaret etmekle yetinilecektir.

Az dağınık ta kalsa, o birkaç somut örnek: İmparatorluğun bütünü ve gelişimi üzerine bir fikir vermiye yarıyabilir.

Kanunî Çağında imparatorluk

Osmanlı İmparatorluğu (Taksimat'ı Mülkiyye) Mülkiye Bölünüşleri açısından: Doğuş, Yükseliş, Çöküş çağlarında çok değişik yapı ve örgütlenmeler gösterir. O yapı üzerine en klasik örnek Kanunî Süleyman (1522-1566) çağında, 16.cı yüzyılın ortasında bulunur. Kanunî çağı, Tarihin Diyalektiği ile hem en yüksek doruk, hem tepe aşağı alçalışın başıdır. Onu Osmanlıdan iyi gören ve gösteren olmamıştır.

Koçi Bey şöyle der:

"Hümâyunca da bilindiği üzere, Osman Oğulları yüce zinciri (ki ulu Tanrı onu Mizân gününe dek pekiştirsin), Pâdişahlardan önce Memleket yaygınlığı ve Hazine bolluğu ve Şevket yanından olgunluğu bulan rahmetli ve gafletli Sultan Süleyman Han olup, yine evren ihtilâline kapı açan olaylar dahi onların zamanında ortaya çıkup, devlet (o zaman HK.) gücünün doruğunda olmağla belirtisi ol zamanda duyulmayıp, bir kaç yıldır ki açığa vurdu."

"Ol zaman": 16. cı yüzyıl ortasıdır. "Bir kaç yıldır" denilen günler: 17. ci yüzyılın ortalarıdır.

Kanunî'nin son günlerindeki İmparatorluk toprakları, Hayrullah Efendiye (Devlet'i Osmâniye Tarihi; C. II, s. 211-214) göre: Avrupa - Asya - Afrika ülkeleri ile Adalar olarak bölümlenir.

Bütün İmparatorluk 34 Eyalet (Beylerbeyilik), 377 Liva (Sancak Beğilik) tir. Her Eyalet Vâlisinin "Kapu Halkı" (kapısındaki asker) 3.000 den, her Sancak Beğininki 1.000 kişiden aşağı çıkmaz.

Bu hesapça Sefer (Savaş) sırasında Osmanlılığın Silâhlı Kuvvetleri Kanunî çağında şöyle hesaplanabilir:

Bugün, kala kala, Osmanlının doğru dürüst iki Eyaleti kadar yer tutan Türkiye'de: Barış zamanı yarım milyon, Savaş zamanı en az bir milyon asker beslendiği gözönüne getirilsin. Türkiye vatandaşının sırtına, Osmanlı yurttaşının 34 katı aşırı bir silâhlı kuvvet masrafı bindiği kendiliğinden anlaşılmaz mı?

Köylünün, üretici güçler bakımından Kanunî Süleyman çağına göre arpa boyu ileri gitmediği, belki toprak erozyonları, traktörün otlak bırakmayışı, Orman katliâmı, ve ilh. ve ilh.. yüzünden epey geri kaldığı düşünülsün. "Memleketin efendisi" ilân ettiğimiz, "Yerlerin esiri" durumundaki köylülüğün niçin o denli Sultan - Halifeler sıla hastalığına (nostaljisine) tutulduğu, neden yemeyip içmeyip "Kur'an Kursları" ile "İmam - Hatipler"e dört elle sarıldığı, dolayısı ile de kendilerine "Sâhibülarz" pozu veren Finans - Kapital güdümlü Tefeci - Bezirgân Partilere intihar ederce oy verdiği epey ortaya çıksa gerektir.

Osmanlı Avrupası

OSMANLI AVRUPASI: 11 "Memleket" sayılır. Bu memleketlerde: Tatar - Macar - İslâv - Rum - Boşnak ulusları yaşar. Bu ulusların İdaresi.: 2 Devlet - Hükûmet (1 Hanlık. 1 Krallık), 3 Emaret (Komutanlık: Prenslik: Beğlik), 18 Eyalet Valiliği (Beylerbeğilik), 167 Liva (Sancak Beğlik) ile yürütülür.

Osmanlı Avrupasında 44.000 Timarlu Zeamet askeri, 31.000) Müsellem ve Muâf(Bağdaşıklı) Yörükân (yörükler) ile 74.000 Eyalet Muhafaza askeri bulunur. Muhafaza askerlerinin Ulûfe'si (Gündelikleri) : her Eyaletin Rüsumat ve Aşar'ından tahsis olunur. Vâli ve Mîrmirân (Beylerbeği) lerin, Vezir'lerin: Eyalet'lere mensup Hâs'ları vardır.

Osmanlı Avrupası: Kuzey - Doğu - Batı olmak üzere üçe bölünür:

Osmanlı Asya - Afrika – Adalar

OSMANLI ASYASI: 4 Bilâd (Kentler), 19 Eyalet, 184 Liva ile yürütülür. İdareleri Hâs, Saliyane, İltizam, Mâlikâne tiplerindedir. 91.000 Timarlu daimî Muhafız askeri vardır.

Asya "Beldeler"i 4 etnik grupa göre ayırtlanır:

Livalar

ADALAR (AKDENİZ) : Rodos - Ağriboz - İstanköy - Midilli - Sakız - vb... NOT :

Not:

Kanuni çağı için Hayrullah Efendi'nin verdiği rakamlar biraz karanlıktır. 11 Memleket, 5 (Hanlık - Krallık - Emaret) bir yana bırakılırsa, yalnız Asya ve Avrupa için verdiği rakamlarla, andığı adlar birbirini tutmuyor.

Avrupa ve Asya'da 351 Livâ var diye yazılıyor. Bunların ayrıntıları anılınca ortaya ancak 226 livâ çıkıyor. 125 livâ hangi eyaletlerde? Açık kalıyor. Tekmil İmparatorlukta 377 livâ gösteriliyor. 3 kıtadakiler 373 sayılıyor: 4 eksik. Eğer Akdeniz adaları (Cezayir'i Bahri Sefid) 13 livâ ise: onlarla 386 livâ tutmalı: 9 fazla.

Eyaletler tüm olarak 34 tür deniliyor. Bu rakamı Ayn Ali ile Ali Çavuşta doğruluyor. Ama, ayrıntı verilirken Avrupa'da 18, Asya'da 10, Afrika'da 4 Eyalet anılıyor. 1 Eyalet te Adalar olunca, toplamı: 33 tutuyor.

Hayrullah Efendi'nin rakamlarını yorumlamak güç.

Mülkî Bölümlerde Nicelik Değişiklikleri

Kanunî'den 100 yıl kadar sonra, (17. ci yüzyıl ortaları), Osmanlı ülkesinin Mülkiye Bölümleri iki büyük Ana Beylerbeğilik (Rumeli - Anadolu) çevresinde oturaklılaşmıya başlıyor.

Daha doğrusu, Hayrullah Efendi'nin çizdiği Coğrafya ve Etnik Mülkî Bölümlenişin yerini, dar Stratejik bir büzülüş ve derleniş alıyor. Kırım Hanlığı, Erdel Krallığı, Sırp, Eflâk, Buğdan Emaretleri anılmaz oluyor. Rum, Bulgar, Arnavud, Hırvat etnik grupları Rumeli Beylerbeyiliği içinde eritiliyor.

İslâm - Arap - Afrika ülkeleri Saliyane biçiminde doğrudan doğruya Padişah Hâsları arasına sokuluyor. (Mısır - Yemen - Habeş; Garp Ocakları: Trablus - Tunus -Cezayir; Basra - Lahsa, (hatta) - Bağdat bu biçime giriyor). Kırım'da Kefe diye gene Saliyaneyi andırır bir Beylerbeğilik ayrılıyor.

17. ci yüzyılın başından ikinci yarımına dek (1602-1653) Osmanlı'nın Hâsile olan Beğlerbeğilikleri hep 25 olarak sayılır. 9 Saliyane Eyaleti o Beylerbeğililerin dışında bırakılır. Yalnız Ali Çavuş'ta : Bağdat Saliyane sayıldığı halde, gene Hâsile sırasına sokulur.

O, Beylerbeğiliklerden yarım yüzyıl içinde adı değişmeksizin kalanlar şunlardır:

1- Rumeli,

2 - Anadolu,

3 - Diyarbekir,

4 - Bosna,

5 - Budun,

6 - Tamşuvar,

7 - Karaman,

8 - Trabzon,

9 - Şam,

10 - Halep,

11 - Erzurum,

12 - Çıldır,

13 - Kars,

14 - Van,

15 - Musul,

16 - Cezayir Bahrisefid,

17 - Kefe,

18 - Kıbrıs,

19 -Trablusşam,

20 - Rakka (Maa Ruha).

Bunlardan sonraki adları anılan Beylerbeğılikler, hem sayıca, hem adları bakımından değişiklik gösterirler. Değişiklikleri, Tarih sırası ile üç Osmanlı yazarında şöyle buluyoruz :

Ayn Ali ile Koçi Bey arasında 21 yıl var. Koçi Beyle Ali Çavuş arasında 23 yıl var. 1609 yılı 23 olan Hasile Beylerbeğilikler, artarak: 1630 yılı 26 görünür.1653 yılı 26 sayılır. Olabilir. Yahut bir sayış yanılgısı vardır.

I. Sayılı sütunlardaki değişiklik normaldir: 1609 yılı "Rumîi Sağıyr" (Küçük Rum Ülkesi) sayılan yerler, 1630 ile 1653 yılları kestirme "Sıvas" eyaleti olmuştur. Gene 1609 ve 1630 yılları "Zülkadiriyye" denilen, 1653 te "Maraş" olmuştur.

II. sayılı sütunlardaki değişiklik te normaldir. 1609 yılı ayrıca bulunmıyan: Bağdat ve Şehrizol (Zor Şehrı) Eyaletleri, 1630 yılı kurulmuş ve 1653 te kalmıştır.

III. sayılı sütunda: 1630 yılı anılan Habeş Eyaleti, ondan önce ve sonraki 20 yıllarda anılmaz. Buna karşılık 1653 yılı Kanije ve Eğri diye izahsız 2 Beylerbeğilik sıraya konulur.

Bunlar biçimcil takıntılar ve değişiklikler.

Mülki Bölümlerde Nitelik Değişiklikleri

Asıl ilginç olan şey, Beylerbeğiliklerin öz açısından gösterdikleri değişikliklerdir.16. cı yüzyıl ortasındaki İmparatorluktan Hayrullah Efendi'nin aktardığı Mülki Bölümlerde, yalnız Şam Eyaletinin 7 Livâ'sı Saliyâne'dir. Bir de Diyarbekir, hem Kürt hem Osmanlı Beylerin idaresinde gösterilir.

17. ci yüzyıl belgeleri daha açıklayıcı olurlar. 1630 yılı için Koçi Bey, saydığı 25 Eyaletten birinci olarak Bağdat'ı Saliyâne sayar: onun da 7 Sancağı Timar - Zeamet idaresinde gösterilir. Diyarbekir: Vezir Beylerbeği idaresinde: 5 Hükümet -OcaklıkJıdır. 8 Sancak, Kürt Beylerinindir ve 11’i Osmanlı Sancağıdır. İkinci olarak Kıbrıs'ın 8 Sancağından: "bu üç Sancak Saliyâne ile virilür" der.

1653 te Ali Çavuş (Sofyalı) nın, hepsinden daha edebiyatsız olan yazılarından başka şeyler öğreniyoruz. Diyarbekir'in 24 Sancağı 22 ye inmiştir. Bunlardan Osmanlının payı 10 Sancak olur. 12 Sancak doğrudan doğruya, Timar - Zeametleri bulunan, Tabel ve Alem'leri olan ve olmıyan Yurtluk ve Ocaklıklar sayılır. 20 Sancaklı Bağdat için de mesele hemen hemen aynıdır. (8 Erz'ı Memleket. 12 Erz'ı Irak). Oysa,1630 da Bağdat'ın 18 Sancağı gösterilir.

Aynı Eyalette Hasile olan Sancaklarla birlikte Saliyane yahut Yurtluk ve Ocaklık veya Aşiret Beylikleri olan Sancaklar şöyledir:

Daha karışık olanlar:

Demek 11 Eyaletin 72 Sancağından 51 tanesi Yurtluk ve Ocaklık adıyla, 3 tanesi Aşiret Beyleri için ayrılarak, en az merkeziyetli düzendedirler. 58 tanesi ortada, (Klasik Osmanlı) Dirlik düzenlidirler. Kefe bir yana bırakılırsa, en çok Merkeziyetli (doğrudan Padişahın eliyle geliri toplanan) 18 Sancak vardır.

Rumeli Beylerbeğiliği ve Değişmiyen Sancaklar

RUMELİ: Beylerbeğiliği ilkin Paşa Sancağı ile birlikte 17 Sancaktı:

1 -Alacahisar,

2 - Avlonya,

3 - Delvina,

4 - Dolakin,

5 - Elbasan,

6 - İşkodra, (İskenderye),

7 - Köstendil,

8 - Mora,

9 - Ohri,

10 - Pirzerin,

11 - Priştine (Vulçetrin),

12 - Selânik,

13 - Tırhala,

14 - Üsküp,

15 - Vidin,

16 - Yanya,

17 - Paşa Sancağı (Eyalet Merkezi.)

Sonra (Özi - Kılbron - Kili) livâları katılarak, Silistre Eyaleti de (18 -Akkerman, 19 - Bender, 20 - Çermen, 21 - Kırkklise, 22 - Niğbolu, 23 - Silistre, 24 -Vize) Sancakları ile Rumeli oldu. Paşa Sancağının 2 (Yemin: Sağ, Yesar: Sol) Alaybeyi, öteki Sancakların birer Alaybeyi vardı. Bunların ayrı Sancakları ve Mihterhaneleri bulunuyordu.

17. ci yüzyıl boyu Rumeli sistemi bozulmadı. Daha sonraları Mora (Grek) Eyaleti 6 Sancağa bölündü.

1653 yazısında 24 Klasik Sancak Beğliğinden başka 3 Müsellem ve 6 Yörük Sancakları anılır.

Müsellem Sancakları:

1- Kızılca

2- Cengâne

3- Çermen.

Yörük Livaları:

1- Ofcabolu

2- Vize

3 - Tanrıdağ

4- Selanik

5- Kocacık

6- Naldöken.

Öteki Eyaletlerden 16. cı yüzyıl ortasından 17 ci yüzyıl ortasına dek Sancak sayısı hiç değişmiyen Beylerbeğilikler yalnız 5 tanedir :

ANADOLU: 14 Sancak:

1- Paşa Sancağı Kütahya

2- Saruhan

3- Aydın

4- Karasi (Balıkesir)

5- Menteşe

6- Hamidili (İsparta)

7- Hüdavendigâr (Bursa)

8- Karasi

9- Bolu

10-Ankara

11- Karahisarsahip

12- Sultanönü (Eskişehir - Söğüt)

13- Çankırı

14- Kastamonu.

KARAMAN : 7 Sancak:

1- Paşa Sancağı Konya

2 – Niğde

3 - Beyşehir

4- Kırşehir

5-Akşehir

6- Aksaray.

TAMŞUVAR: 6 Sancak:

1- Paşa Sancağı Tamşuvar

2- Libva

3- Göle

4- Morava

5-Yanova

6- Genad (A.Ç.'den)

KARS : 6 Sancak:

1- Paşa Sancağı Kars maa (ile)

2- Pasin - Küçük Bahçıvan (Erdihan'ı Küçük A.Ç.)

3- Zaroşad

4- Geçevan (Guceran A.Ç)

5- Kağızman maa (ile) Suregil

6- Cucıvan (A.Ç.'den).

ÇILDIR: 13 Sancak:

1- Paşa Sancağı Çıldır

2- Hartuş (Erdenuc A.Ç.)

3- Ardahan (Ardahan'ı Büzrük A.Ç.: Büyük Ardahan)

4- Bezerk

5- Haçrek (Ahklek A.Ç.)

6- Postho

7- Mahcil

8- Acara

9- Pumbeh (Penk A:Ç.)

Ocaklık olan Sancaklar:

10- Pertekrek

11- Levane

12- Nisfılevane

13- Şavşat.

ŞAM : 11 Sancak:

1- Paşa Sancağı Şam

2- Gazze

3- Safed

4- Kudüs Şerif

5- Acelun (Lecun?)

6 - Sayda

7- Beyrut

8- Nablus

9- Tedmür

10- Gerek Süveyk (Kerek maa Süveyk K.B.)

11- Akâ

Değişen Sancaklar ve Alaybeğilikler

Sancak sayıları değişen Eyaletleri şöyle sıralıyabiliriz:

DÖRDÜNCÜ KITAP

OSMANLILIĞIN DÜNYA TARİHİ İÇİNDEKİ YERİ

Osmanlı Tarihi, İslam Tarihinin bir Rönesansı'dır. İslamlık, içine temizlemek için girdiği bütün yakındoğu (Irak - Mısır) Tefeci - Bezirgân Uygarlıklarının bin bir çelişkisiyle bulaşıp, çürümüştü. Orta Asya Moğol-Türk oymak akınlarının Göçebe aşısı, yer yer "Tavaifül mülük" (Doğu-İslam Feodalitesi) Devletçiklerini yarattı. Osmanlılık o aşılardan doğmuş bir Beğlik oldu.

Tarihsel şartlar, Osmanlılığı Batı-Hristiyan Uygarlığına karşı bir serhat vurucu gücü yaptı. Osmanlılık ta, benzeri "Tavaifül-Mülük" Devletçikleri gibi çarçabuk saman alevi olup ortalığı kapladı. Ve 100 yıllık "Tabiî Ömrü"nü Timur akını ile sona erdirecekti. Dünya kontenjanı Bizans kördüğümünün çözümünü Osmanlı'ya adamıştı. İkinci Osmanlı Devleti, birincisinin sonu olan "Fetret devri"ni (Anarşi dönemini) giderip, Bizans'ı Fethedince, "Tavaifül mülük" çenberini yardı. Evrensel, "Cihangir" imparatorluk oldu.

Bu oluşumun temel maddesi: Toprak (Tarım) üretimi ile Tefeci-Bezirgân üleşiminin birbirine girdiği ekonomi ilişki-çelişkileri kompleksidir. Sıra o kompleksi incelemeye geldi. Ancak o Kompleks gökten zembille inmedi, yahut Orta Asya'dan at sırtında çadırlarla getirilmedi. Osmanlı coğrafyası üzerinde dünya toplumları girdabından doğdu. Bu Tarihçil girdabın ana karakterini anlamadıkça, Osmanlı olayı kavranılamaz. O nedenle, Osmanlılığın, Evren Ekonomik, Sosyal, Tarihsel girdabı içindeki yerine işaret etmek gerekir.

Bu dördüncü Kitabın konusu odur. Konuya girerken, hem anlaşılır olmak, hem prosenin bütünlüğünü yitirmemek istedik. O zaman, Dördüncü kitabı başlıca 3 bölüme ayırmak gerekti. Her üç bölüm de, en sonunda, Osmanlı Toprak Düzenini aydınlatma amacının planı içinde yer alır. Ama, ayrı ayrı incelenmedikçe, çok karışık olan problemin kendisine: doğrudan doğruya Osmanlı Tarihinin Maddesine girilemezdi. Bu kitapta ele aldığımız 3 bölümü şöyle sıralıyoruz:

1- İslam Dünyası Açısından

2- Hristiyan Dünyası Açısından

3- Türkiye Problemi Açısından.

Bu üç açıdan neyi aradık? Osmanlı Tarihinin Maddesi, yani Ekonomi Temeli ile uzaktan, yakından ilgili ve aydınlatıcı olabilecek konuları kuşbakışı ile gözden geçirmeyi denedik. Eğer soyut mantık çizişi ile davransaydık, yukarıki bölümlerin sırası başka türlü olurdu. Örneğin, 2 inci gelen "Hristiyan Dünyası" araştırmalarını 1 inci sırada almak gerekecekti. 2 inci gelen "Hristiyan Dünyası" 1 inci sıraya girecekti. Ama, okuyucu "İslâm Dünyası" bölümünü az çok bilmedikçe, Hrıstiyan Dünyası olaylarına özge niteliği güç kavrayacaktı.

Tarihte zaman sırasına göre: Hristiyan Dünyası Tez idi. İslam Dünyası Antitez oldu. Önce Tezi belirtmek normal sıra olurdu. Ne var ki, İslam Antitezini azıcık seçemiyen kimse, Hrıstiyan Dünyasının bu Osmanlı Tarihinde ne işi olacağını sezemezdi. O yüzden, ilkin, Osmanlılıkça Rönesansı yapılmış, ölümden sonra diriltmiye uğratılmış bulunan İslam Dünyasındaki genellikle ekonomi ve özellikle

Toprak ilişkileri duruca el altında bulunmalıydı. Öyle yaptık. Orada edindiğimiz yol gösterici kazıklarla, Hristiyan Dünyasının ilgili yönlerine hazırlandık.

Gene, 3 üncü Bölüm "Türkiye Problemi", bu ikinci cilde değil, belki en sonuncu cildin de en sonuna bir bağımsız bölümcük diye konulabilirdi. Hatta belki de hiç konulmayabilirdi. Bir polemik broşürü olarak çıkarılabilirdi. Çünkü, Osmanlı Tarihinin Maddesi ayrıntılarıyla anlaşılmadıkça, onun üzerine Türkiye Problemi açısından öne sürülmüş doğru yanlış tezleri ve görüşleri tartışmak ezbere kalırdı.

Ancak, Türkiye Problemi açısından Osmanlı Tarihi Üzerine söylenmiş olanlar, Osmanlılığın Dünya Tarihi içindeki yeri ile mihenk taşına vurulabilirlerdi: Daha doğrusu, Osmanlı Toprak Düzeni üzerine yapılmış tek tük açıklamalar, Osmanlılığın Dünya Tarihi içindeki yerini aydınlatamadıkları için yakıştırma tezlere dökülüyordu. Onun için, Dördüncü Kitapta bu 3 üncü Bölümü koymak zorunda kaldık.

BİRİNCİ BÖLÜM

İSLÂM DÜNYASINDA TOPRAK PROBLEMİ

Osmanlılık, Batı-Hristiyan Dünyasına karşı, Doğu-İslâm Dünyasının koçbaşı oldu. Osmanlı Tarihinin Maddesi elifi elifine İslam Uygarlığının kuralları ve koşulları ile kuruldu. Batı Hlrıstiyanlığı: Oynak hayvancıl, Akdeniz Kentler Uygarlığının ölümünden sonra kalan Ruhu idi. Doğu-İslamlığı: daha durgun Bitkicil Yakındoğu -Kentler Uygarlığının ölümünden sonra kalan Ruhu oldu.

Bu iki Ruh (Hrıstiyanlık ve İslamlık), aynı kökten çıktılar. Kent içinde, sınıfsız Yukarı Barbarlığın sosyal sınıflı Uygarlık biçimine kalıp değiştirmesi idiler. Hrıstiyanlık ile İslamlık, yalnız aynı Kentten çıkmakla kalmadılar, söz yerinde ise hatta aynı Semt'ten kaynak aldılar. İslamlık Hicaz Kentlerinden, Hrıstiyanlık Filistin Kentlerinden doğdu. Biraz eşeleyince: her iki Din ve Ruh da hemen aynı Irk veya Ulus'tan fışkırdı. Hristiyanlık ta, Müslümanlık ta Göçebe Semitlerin işidir. Çöken Antika Tefeci - Bezirgân İmparatorlukların Ruhlarını Semitler benimsiyerek kurtardılar ve geliştirdiler.

Ama, evren diyalektiğinin kaçınılmazlığı, her iki Ruhu ve Dini de yakalamamazlık edemedi; "Akrabanın Akrabaya Akrep etmez ettiğini" demiş. Hrıstiyanlıkla İslamlığı da karşılıklı olarak birbirlerine ettiklerini "akrep etmemiştir" denilebilir. Hoşumuza gitsin, gitmesin, som Tarih böyle gelişti. Onun için, Ruh-Din (İkiz-düşman-kardeşler) den birini anlamak için, mutlak ötekisini gözönünde tutmak gerekir. Hristiyan Dünyası Problemi, İslâm Dünyası Probleminin dışında yarım kalır. Anlaşılmaz.

İslam Türkiye'deyiz. İslam Osmanlılığın Maddesini bize en açık ve basitçe veren açı, ancak İslam Tarihinin Maddesi olabilir. Aşağıki bölümde iki ayrım gerekti:

1- Önce İslam Toprak İlişkileri İle Hukukuna Değeceğiz.

2- Sonra, bu konunun Tarih içindeki anlamına dokunacağız.

AYRIM I :

İSLÂM TOPRAK İLİŞKİLERİ ve HUKUKU

Bu Ayrımda, birkaç sözle toprak probleminin tanımlamasına giriş yaptıktan sonra, konuyu 3 başlık altında özetliyeceğiz:

1 - İslâm Toprak İlişkilerinin Şeması. Burada en alfabetik biçimiyle İslamlıkta kaç türlü Toprak ilişkisi belirdiğine dokunacağız.

Bu ilişkiler, Mülkiyet ilişkileridir. Mülkiyet ilişkileri, ister istemez, bir sıra Hukuk adını alan Normlarla (kurallar ve koşullarla) deyimlendirilir. İslâmlıkta Mülkiyet Normları başlıca iki kategoriye ayrılabilirler:

a) Fıkıh,

b) Kanun.

1- Fıkıh normları, ayrı bir başlık altında özetlenecektir.

2- KANUNLAR kısaca tanımlanmaya çalışılacaktır.

TOPRAK PROBLEMİ

( Dünkü-Bugünkü Problem)

Bütün kadim medeniyetler gibi Osmanlılıktaki toprak düzeni üzerine yürütülen düşüncelerin en büyük yanılma sebebi, o düzenleri, frenklerin deyimiyle: "Une fois pour tous" (bir kere nasılsa öyle olmuş ve bir daha değişmez) mücerret ve mutlak kategoriler, tezatsız, yalın kat hakikatler gibi ele almaktır.

Osmanlı toprak düzeni, başından sonuna dek aynı kalmış, yekpâre bir samedânî katogori değildir. Kurulduğu günden beri bitmez tükenmez değişiklikler geçirmiştir. Bu değişikliklerin, Birinci Osmanlılık diyeceğimiz, Yıldırım Beyazit'e kadarki ilk yüzyıllık İlbler (Gaaziler) çağındaki derebeğileşme biçimi, hemen her "Tavaifülmülûk" devletindekini andırır. Kısadır ve Timur Barbarın Katastrofu ile çabucak yıkılır, gider. Asıl açıklanması insanlık tarihi ve tüm sosyal ekonomi bilimleri için önem taşıyan toprak düzeni değişiklikleri, Fatih'in kurduğu İkinci Osmanlılık diyeceğimiz Osmanlı İmparatorluğunda görülen gelişmelerdir. Bu gelişmeler başlıca iki büyük konağa ayrılırlar :

I.- DİRLİK DÜZENİ: (Sipahi Timarları) dahi denilen birinci konak. Fatih Mehmet'ten Kanuni Süleyman 1'e dek uzanan toprak münasebetleridir. Bu münasebetlerin ekonomi politik bakımından kısa adı "ÜRÜN İRADI" (K. Marx, Kapital C. III) şeklinin topraklarda ağır basmasından gelir.

II.- KESİM DÜZENİ: (Mâlikâne sistemi) dahi denilen ikinci konaktır. Kanuni Süleyman 1'den beri gelen toprak münasebetleridir. Bu münasebetlerin Ekonomi politik bakımından kısa adı "PARA İRADI" (K. Marx, Kapital I. C. III) şeklinin topraklarda ağır basmasından ileri gelir.

İrat biçimi, Toprak ekonomisinin ancak sonucu olduğundan, biz: Osmanlı toprak düzeninin bütün benzerleri gibi kaçınılmaz bir determinizmle geçirdiği iki başlıca konağa "Dirlik Düzeni" ile "Kesim Düzeni" adlarını vermeyi hem daha gerçek, hem daha anlatışlı bulduk.

Bu iki konak, bütün kadim medeniyetlerin başlarından geçmiştir. Benzerlikleri oradan gelir. Ama, her medeniyette, aynı münasebetler, cihan ekonomi münasebetleri ölçüsünde, yeryüzü coğrafyasından insan yığınlarının Tarih öncesi gelenek ve göreneklerine dek bin bir çeşitli üretici güç Etki-tepkilerile bambaşka Nicelik (kemmiyet) ve Nitelik (keyfiyet) gelişmeleri göstermiştir. Kadim medeniyetlerin hem ayni, hem gayri oluşları bu mekanizmaya dayanır. "Das Kapital" III. cildin sonunda Marx'ın pek güzel belirttiği gibi, en son Roma medeniyeti, tarihin Ürün iradı ile Para iradı biçimlerinin doğum sancıları içinde kıvrana kıvrana ölmüştür. Aynı yörüngeye giren Osmanlı İmparatorluğu, o bakımdan daha mutlu olamamıştır. Hatta, Batı Kapitalizminin komplikasyonu ile de katmerlenen bu mutsuzluk, iki yüzyıldır süren Türkiye bocalayışları tarihine kaçınılmaz damgasını vurmuştur.

Osmanlı Toprak düzenini incelemek, Osmanlı Tarihinin maddesini açıklamakta olduğu kadar, Osmanlılık öldükten sonra bile istesek istemesek miras bıraktığı ruhunu da aydınlatmak için ilk şarttır. Hukuk mahkemesinde olduğu kadar kolayca, Tarih mahkemesi önünde "Mirasın reddi" yapılamaz. Mirasa katlanmamak için bile, önce mirasın ne olduğunu iyi bilmek gerekir. Onun için, Osmanlı toprak düzenini incelemek, tümüyle Osmanlı Tarihini ilgilendirdiği kadar, o Tarihin en aslına uygun ürünü bulunan bugünkü Türkiyemizi de canevinden ilgilendirir. Neden şaşakaldığımız, neden birçok "hallerimizle hallendiğimiz", ancak genel olarak Osmanlı Tarihi, özellikle Osmanlı toprak düzeni ile azçok aydınlanabilir.

Onun için, Politikamızda Sağ-Sol çatışmalarında "Toprak Reformu" adıyla yuvarlacık öne sürülen problem, bu Tarihcil Teorik Temeline oturtulmadıkça kördövüşüne çevriliyor. Sağcı: Türkiye'nin şu kadar dönüm toprağı 35 milyon kişiye dağıtılsa herkes beş altı dönümle topraksıza döner, domagojisini yapıyor. Köylü bu demagojiye oy veriyor. "Solcu": Türkiye'deki Toprak ilişkilerinin Tarihcil Teorisini kavramak zahmetine katlanmadığı, dolayısıyla da anlatamadığı için, yığınları karşısında buluyor.

İSLAM TOPRAK İLİŞKİLERİ

Bugüne kadarki Toplumların HUKUK münasebetleri, tek sözle MÜLKİYET münasebetleridir. Modern çağa kadar gelen Toplumların başlıca Mülkiyet Hukuku, TOPRAK Mülkiyetinin temeli üzerine kurulur. Osmanlı Toprak düzeninin ana çizilerini kavramak için, İslâm Toprak Hukukunu gözden geçirmelidir.

İSLAM TOPRAK İLİŞKİLERİNİN İKİ KAYNAĞI

Osmanlılık, bütün Batı Ortaçağ Derebeği krallıkları gibi, barbar yığınların din teşkilatlarına dayanması ile doğdu. Osmanlı Toprak düzenine biçim veren islam toprak münasebetleri ve hukuku uzun gelişmeler geçirdi. Müslümanlık, bir karış toprağı bulunmayan Mekke plebleri ile, küçük toprak parçalarına tefeci - bezirgan yahudilerce ipotek konulmuş olan Medine kentlilerinin hareketi olarak başladı. İslamlık, toprakların azat edilmesi, hürleştirilmesi demektir. Bu hürlük, Mekke Patriçileri olan toprak sahibi Kureyşlilere ve Medine tefeci bezirganları olan yahudilere karşı zaferle sonuçlandı.

İslamlık yayıldıkça, eline geçirdiği yerleri ya barışla "SULHAN", yahut savaşla "ANVEN", "UNVETEN" (zorla) aldı. Nasıl alırsa alsın, bu topraklar, hep ondan önceki, medeniyetlerin tefeci - bezirgan ve mütegallibeleri eline ve tekeline düşmüş esir topraklardı. İslamlığın tarihsel görevi, o esir toprakları, her ne pahasına olursa olsun, kendi doğuş ilkelerine sadık kalarak azatlamaktı. Ve netekim onu yaptı. Çökmüş medeniyet zalimlerinin ve mütegallibelerinin tekellerindeki toprakların azat edilmesi: eski sahiplerine, daha doğrusu küçük üretmen çiftçilere adaletle dağıtılması demekti.

İslamlıkta toprakların azatlanması, ele geçiş biçimine göre iki yoldan başarıldı

1- BARIŞLA ALINAN TOPRAKLAR: yapılan anlaşmaya göre, müslüman olmayanların ellerindeki kendi mülkleri olan topraklar kendilerine bırakıldı. Toprak sahiplerinden HARAÇ (yer vergisi) alındı.

Haraç sözü, rumca "horagya"dan gelir. Bizans İmparatorluğunda, toprak kölesi Parehoi (apoixoi) durumuna gelemeden önceki azçok hür köylere: Homai (Xwuaı) veya Hkorion (Xwpiov), köyde oturanlara "Hiritai" (Xupızaı) denir. "Bunların hukuki kişilikleri var. Mahkeme önünde dava açabilir, hak dileğinde bulunabilirler." (Charles Diel: Histoire de l'Empire Byzantine, Paris 1947, s. 105). Türkiye köylüsünün bugün çoluk çocuğuna hala "Horanta" demesi oradan kalmadır. Haraç adını alan "O vergi, İslâmlıktan önce Bizans ve Fars egemenliğine boyun eğen bölgelerde vardı." (Henri Masse: "L'İslam", s. 63, Paris 1937)

İlkin haraç aynî idi. Yani malla ödenirdi. Müslümanlığın toprak ekonomisine getirdiği yenilik, haracı, hrıstiyan kesimindeki toprak mülklerden nakdî olarak almasıdır. Roma İmparatorluğunun gah nakdî, gah aynî haraç toplamaları, kapalı "tabiî ekonomi" üretiminden bir türlü kurtulamadığını gösterir. İslamlık bu bakımdan, daha doğarken, Romadan daha ileri bir bezirgan ekonomi güttüğünü belli eder.

Hristiyan kişi mülkü olup ta sahibinden haraç alınan topraklara "HARACİYE" arazi denir. Haraciye toprakların, islam toprakları içinde pek ufak bir bölüm olduğunu anlamak güç değildir. Çünkü, ele geçen eski medeniyet toplumlarının en büyük kısımları, daima zalim mütegallibe tekelindedir. Müslüman olmayan bu derebeğiler, pek seyrek barışa yanaşırlar; o yüzden kendileri ortadan kaldırılır, toprakları da kişi mülkü olmaktan çıkar.

2- SAVAŞLA ALINAN TOPRAKLAR: oldukları gibi, müslümanların hepsine düşer. Savaşta ele geçen eşya GANİMET adını alır. İlk müslümanlıkta ganimetin hepsi müslümanların hepsinin orta malı idi. Kur'anın "Enfal" suresinin ilk ayeti bunu belirtir. Ondan sonra, savaşanların yeni müslüman oluşları, bütün ganimeti orta malı yapmıya elvermedi. Ardından gelen (gene Enfal suresindeki) ayet, ganimetin ancak beşte birini "Beytülmale" (Müslümanların orta malı haline) ayırdı.. Beşte dördünün savaşanlar arasında paylaşılmasını kabul etti.

Savaştan sonra ele geçen şeyler: ister Taşınır (menkule), ister Taşınmaz (gayrımenkul) olsunlar, ganimet değil FEY adını alırlar.. Bunlar üzerine pek kesin Kur'an hükmü göze çarpmaz. Sünnet, Hadis, İcmaı Ümmet gibi yollarla, sonradan bu konular üzerine Fıkıh kuralları kotarılır.

İlkin ganimet'in ortak mal oluşu gibi, Fey üzerine Kur'anda açık hükümler bulunmaması da: islâm akınının Tarih öncesi sosyalist yapıdan: barbarlıktan doğduğunu yeterce anlatır.

Müslümanlık, hayalinde güç gördüğü genişlikte uçsuz bucaksız ülkeleri ele geçirince: bütün o yerler üzerinde hareketin prensiplerine uygun işlemler yapıldı. Hazret'i Ömer bir bölük toprağı müslümanlara ayırdı. Toprağı işleyenlerden, yalnız toprağın ZEKÂT'ı sayılacak bir ÖŞÜR alındı. Böylece, bir çeşit müslüman kişi mülkiyeti durumuna giren topraklara "Öşriye" arazi denildi.

Gaaziler, bütün fethedilen toprakları kaplıyacak çoğunlukta olmaktan uzaktılar. Bir avuç müslümana : geniş yerleri çiftlik diye peşkeş çekmek ise, (toprakları azat etme görevi ile) : yeryüzünde göksel adaleti kurmıya and içmiş müslümanlığın prensiplerine ve ülkücülüğüne sığmazdı. Hiç değilse, müslümanlık: müslüman gerçekten ülkücü kaldığı sürece, kendi prensiplerini çiğniyemezdi. Yukarı Barbarlık düzeyindeki iki Hicaz Kent'inden (Mekke ve Medine'den) çıkmıştı. Çıktığı yerde toprağı tefecilerin, mütegallibe Kureyş ağalığının elinden kurtarmıştı. Bu taze müslüman arap akıncıları peşlerine taktıkları büyük Orta Barbar (Bedevi) yığınları ile Bizans ve Fars derebeğiliklerindeki toprak meselesini çıkmazdan kurtardıkları için, müslümanlık üstün gelmiş ve geliyordu. Kaldırdığı eski derebeğiliğin yerine hemen başka, yeni bir derebeğiliği geçirme ikiyüzlülüğü müslümanlıktan beklenemezdi. Ne o kadar moderndi, ne de henüz yeterince medeni... Daha doğrusu, ilk adımda derebeğileşseydi: müslümanlık, saman alevi kadar çarçabuk yeryüzünü kaplamak şöyle dursun, adı bile işitilmemiş kalırdı.

Onun için Hz. Ömer, en geniş toprakları Osmanlının "Miri arazi" dediği tipte müslümanların orta malı halinde bıraktı, İşlenmiş yerleri çalışan küçük üretmenlerin tasarrufuna soktu. Beden gücüyle toprağı işliyenlerden hem haraç (toprak vergisi); hem cizye (baş vergisi) (Diocletien'lerden Heraklius'ün kurduğu vergi sistemindeki "Capitato"'L. Brehier: Le monde byzantin, c. II, s. 248) aldı.

İşlenmemiş topraklara gelince: bunlar, İMAM'ın (müslümanların seçtikleri başkanın), aracılığı ile "Beytülmal"in emrinde tutuldu.

Toprak üzerindeki klasik İslam prensiplerinin ana çizileri bunlardır.

ÜÇ TÜRLÜ TOPRAK İLİŞKİSİ

Osmanlılık, doğduğu gün, Hz. Ömer'den beri geçmiş altı yüzyıllık sınamalı muazzam islam Fıkhının dört büyük çatallı "Tutulacak yol: Mezhep" kavramlarına

uydu. Bunlardan İmam Azam Ebu Hanife'nin yolunu seçti. O yolda, önce kendi göçebe yaşayış ve anlayışındaki gelişmeleri, sonra ele geçen yerlerdeki şartları kollıyarak, Fıkıh Anayasasına en uygun gelen Osmanlı toprak kanunlarını çıkardı ve uyguladı.

Osmanlı göçebeliği: bütün benzerleri gibi, toprak üzerinde ÖZEL KİŞİnin dokunulmaz hakkını pek öyle kutsal tanımıyordu. Bugün Batı kurallarına tutkun kişileri dehşet içinde bırakan, Müsadere eyleminin Osmanlılıkta sonuna dek dayanmış olması bunu ispat eder.

Köylü yığınları da, toprak üzerinde: koruyamıyacağı, çarçabuk tefeci -bezirgan oyunu ile eşraf ve mütegallibeye kaptıracağı bir Kişi mülkiyeti'nden çok, insanca çalışabileceği, rahat, emniyetli Tasarrufu özlemişti.

Sübjektif olarak Osmanlünun, objektif olarak yığınların zamana uygun eğginliklerinden doğan şartlar, gerçekçi insafiyle işlendi.

Sulhan (barışla) ele geçen yerler: müslüman olmıyanların elinde mülk diye kaldı. Hariciye toprak oldu. Anveten (savaşla) ele geçen topraklardan küçük bir bölümü: Ömer usulü, İlblere mülk olarak verildi. Bunlardan yalnız öşür alındı. Adları Öşüriye toprak oldu.

Pratikte, ele geçen toprakların bu Haraciye ve Öşriye bölükleri devede kulak kabilindendi. Bütün müslümanların kanı, canı, gözyaşı, çabası ile alınmış yerleri, şunun bunun şahsına peşkeş çekmek, ilk müslümanlar gibi, Osmanlılar için de hoş görülmedi. Bu, hem Osmanlı göçebe geleneğine, hem yığınların fiilî durumuna pek sığmadı. Asıl en büyük toprak yığını en yararlı İlb'lere (gaazilere) dahi ÖZEL KİŞİ mülkü yapılamadı. İlk ülkücü İlb'lerin de gözü malda değildi. Bu çeşit ortada kalmış toprakların "RAKABE"si (mülkiyeti) ve kontrolü ister istemez "Beytülmal"e düştü. Ancak, "TASARRUF"u (işletimi) ve yararlanımı, çok defa müslüman olmayanlara bırakıldı. Onlardan, öşür yerine haraç alındı. Ama, bu topraklara "Haraciye" denmedi. "Mirî toprak" adı verildi.

Başka islam ülkelerinde epey bulanık kalan bu üç çeşit toprak münasebeti, Osmanlılıkta daha duru ve açık deyimlendirildi. Ama, uygulamada, KİŞİ Mülkü ile, Toplum mülkü arasındaki sınırın nazikliği bir türlü giderilemedi. Çünkü, hangi gerekçeyle olursa olsun, gerek Haraciye, gerekse Öşriye, en son duruşmada, günün politikası icabı toplum mülkiyetinden, mirî topraktan ilk prensipler dışında bir aktarma ve aşırmadır. Onun için Osmanlü sık sık kişi mülkü toprakların ilk kaynaklarının mîri toprak olduğu gerekçesini öne sürmüş, kişi topraklarını mirileştirmiştir. Çünkü, Mecellenin dediği gibi: "mani'zail olmuş" tur: Fethedilen yer artık bir daha fethedilecek değildir, gösterilen yararlılık ise, irsî imtiyazlara yol açmamalıdır. Devletin de, halkın da ideal adalet ve menfaati Mirî toprak üzerinde her müslümanın eşit hakkını korumakta görülmüştür.

Yukardaki ayrıma göre, Osmanlı topraklarının İŞLENEN'leri (Âmir: bayındırları) şu üç tipe bölünür:

1- ÖŞRİYE TOPRAK: müslümanın şahıs mülküdür.

2- HARACİYE TOPRAK: hrıstiyanın şahıs mülküdür.

3- MİRİ TOPRAK: Beytülmalin mülküdür. Kimsenin şahıs mülkü değildir.

ÖŞRİYE VE HARACİYE TOPRAKLAR

Öşriye ve Haraciye topraklar şahıs mülküdürler. Öşriye topraktan müslüman yalnız Öşür verir. Haraciye topraktan Hrıstiyan haraç verir. Buradaki haraç, Mirî topraklardan alınan haraçtan bambaşkadır. Osmanlı tatbikatında, öşürle haraç gibi, haracın da: Haraciye toprakla Miri topraktan alınan biçimleri birbirlerine karıştırılacak ve ayırmak için, sık sık fetvaların çıkarılması gerekecektir. Onun için, kişi mülkü olan haraciye topraklarını haraç veren Mirî topraktan ayırmak üzere, haraciye toprağa "Sırf Haraciye" arazi denilir.

Gerek Öşüriye, gerek Haraciye (Sırf Haraciye) toprakları hiç değilse şeklen:

kesin olarak kişi mülküdürler. Sahipleri onları, istedikleri gibi kullanırlar, miras bırakırlar, hediye, vakıfederler. Satar, savar (Ferağ) lar. Bu eylemlere, bir hadde kadar hiç kimse karışamaz. Hatta Kanunlar dahi karışamaz: "Arazi Kanunnamei Hümayunu"nun 3. üncü maddesi, Öşriye ve Haraciye toprakların "Kanun vasfına hacet yoktur" der. (7 Ramazan 1274 G, 1866: D) Öşriye ve Haraciye topraklar üzerinde bir iddia ve dava olursa, bunu Dört Mezhebin her biri kendi "Fıkıh" kurallarına göre ve kendi fakihleri elile çözümler.

Öşriye ve Haraciye topraklar arasındaki ayırt, ilk müslümanlığın din çabasını okşar. Müslüman olmıyanlar, başka siyasî kayıtlar gibi, haraç yolu ile de islam olmıya doğru itilir. Mısır kıptileri, sırf haraçtan kurtulmak için yığın yığın müslüman oldular. O kadar ki, sonradan gelen ve ilk Hulefayi Raşidin ülkücülüğünü (idealist müslümanlığı) kaldıran efendiler "Mümin" (İnanmış müslüman) çoğalacağına, haracı çoğaltma yolunu tuttular. Osman Halifeden Muaviyeye kadar geçen 17 yılda (644-661), müslümanlaşmalar çoğaldığı için, haraç azalması ile Mısırın geliri yarı yarıya düştü. Mekke bezirganlarının en kelbileri olan Emeviler, "İhtidâ" (Doğru yola gelme: Müslümanlaşma) dan hiç hoşlanmazlardı. Osmanlı İmparatorluğunda Hrıstiyanlara karşı gösterilen tolerans, ilkin barbar geleneğine, sonraları da sırf bu haraç alabilme kaygısına bağlı gözükmektedir. Osmanlının, ele geçirdiği yerlerin hrıstiyanlarını müslümanlaştırmamakla yanıldığını tenkit edenler, o bakımdan hayale kapılırlar.

Mirî Topraklar hemen bütün araştırmanın öz konusudur. Bu yerler Müslümanların Ortak Mülkiyetleri, Orta mallarıdır. Öşriye ve Haraciye topraklara bakan Hukuk: Fıkıh adını aldığı gibi, Kamu Topraklarını (Mirî Araziyi) düzenliyen Hukuk da Kanun adını alır. Mirî Toprak ilişkilerinin ayrıntılarına burada giremeyeceğiz.

ŞERİAT (HUKUK)

Dirlik Düzeninin kökleri, bir yandan MÜSLÜMAN ANAYASASI demek olan FIKIH ile, öte yandan o anayasaya göre çıkarılmış mevzuat olarak "KANUN" hükümlerinde izlenebilir. Önce fıkıh ile Kanun'un anlamlarını açıklıyalım.

A - FIKIH

ÖZEL MÜLKİYET HUKUKU

FIKIH NEDİR?

İslamlığın, orjinal tek medeniyet bütünü süresince ortaya atılmış bulunan tüm hukuk prensipleridir. Bu prensipler, Tarihte bir HUKUK kırkanbarı olan Bizans ile temasa geçilir geçilmez başlar, İslamlığın ikinci yüzyılında derlenir.

Yalnız, Fıkıh Roma hukukunun bir taklidi sanılırsa, kadim orijinal medeniyetleri hiç anlamamış oluruz. İslamlık, kendi Mekke ve Medine Kentlerinden doğmuş orijinal bir medeniyettir. Kendinden önceki medeniyetlerin etkileri ne olursa olsun, bütün o etkiler, arap Yukarı Barbarlığının kurduğu Mekke ve Medine kentlerinin süzgecinden geçmiştirler.

Mekke ve Medine kentleri çöl ortasında bir ağaçsa, o ağacın tohumu, kadim medeniyetlerden gelmiştir; ama, kendisi tümüyle Hicaz toprağının, Arap Barbarlığının havası, suyu, gübresi, güneşi, Arap insanının emeği ile büyümüş ve yemişini vermiştir. İslamlığın Fıkıh'ı da, hiçbir kadim medeniyet hukukunun kaba kopyası değildir.

İslam Fıkıh kurallarının kaynakları şunlardır:

1- KUR'AN: İslamlığı yaratanın tartışılamaz hükümleridir.

2- SÜNNET: Peygamberin yaşarken yaptığı işlem ve eylemlerdir.

3- HADİS: Peygamberin incelenimine uğrayabilen sonradan bulunmuş sözleridir.

4- MEDİNE ÂDETİ (Coutumier): İslamlığı doğuran KENT'in töresi, gelenekleridir.

5- İSTİSLÂH (Düzeltim) : Kamu iyiliğine uymıyan Hadisi düzelmektir.

6- İCMÂ (Toplantı) : Aslında kent toplumunun (İcmâi ümmet: Ulus toplantısı) yaparak aldığı kararlardır. Zamanla Medine hukuk doktorlarının (Fakihlerinin) topluca kararları (Roma İmparatorluğundaki: "Consensuz doctorum ciclesiae"; H. Massi: L'İslame) olur.

MEZHEPLER VE TOPRAKLAR

Dikkat edilirse, Kadim toplumlarda KENT KURUCUSU nasıl kutsal Kanun koyucu ise, İslamlıkta da din kurucusu aynı ölçüde kutsal kanun koyucudur. Onun 3 basamaklı kuralları vardı: 1 - Tanrı bildirisi, 2 - Kurucu işlemi, 3 - Kurucu sözü... Bunlar bütün müslümanlarca kayıtsız şartsız kabul edilir.

1- Kur'an: tartışılamaz,

2- Sünnet: Tartışılamaz. Ama, Kur'an gibi taşa yazılı olarak korunmadığı için, Kur'an derecesinde farz olmaz. Sünnet: bir çeşit "Medine hurması"ndan gelir. Kur'an, ana Kent: MEKKE'de başlar.

3- Hadis: "sonradan olma" anlamı ile yeri, kökü, zamanı araştırılarak, doğruluğu üzerinde durulan hükümlerdir. Çünkü peygamberden yüzyıl sonra: önüne gelenin "Hadis" uydurup, haklı çıkma sevdasına düştüğü soysuzluk çağı başlamıştır.

Kurucudan hemen sonraki 3 fıkıh kaynağı, dikkat edilirse, doğrudan doğruya islamlığın ilk savunucu kenti olan Medine'ye bağlanır. Medeniyetlerin orijinal biçimlerinde KENT'in ne büyük rol oynadığı burada bir yol daha belirir. Medine töresi (Kent gelenek ve görenekleri) başta gelir. Sonra, zamanla değişen toplum olaylarını ayarlamak üzere, gene Medine toplantıları ve Kamu iyiliği (Âmme hayrı) ölçü tutulur.

Kur'an ve Sünnet dışındaki 4 kaynağı kabul veya red ediş: birçok islam MEZHEP'lerini (TUTULACAK YOL'ları) ortaya çıkardı. Bu yolların, Mezheplerin en özkanıcı (ortodoxe) sayılanları, hrıstiyanlığın incilleri gibi, başlıca dörttür: Hanefî, Mâliki, Şâfi, Hanbelî... Bu dört mezhep, Emevî saltanatının dağılışı üzerine başlar. Çünkü, Emevilerden sonra İslamlık, artık bir tek toplum ve bir tek Devlet olmaktan çıkar. Birçok saltanatlara bölünür: Saltanatlar, dört mezhepten hangisini benimserlerse, Fıkıhta o yol'u resmen savunurlar. Gerçi dört yol da "HAK" sayılırsa; ama Mezhep kavgaları, öteki Dünya kavgalarından daha az kan dökmezler.

Mezheplerin derin temelleri bir tek Ana-Konu üzerine dayanır: genellikle MÜLKİYET, özellikle TOPRAK MÜLKİYETİ... Yeryüzünü MAHŞER yerine çeviren bütün mezhep kavgalarının tükenmez konusu, hep toplumun orta malı olan (Osmanlıdaki: MİRİ) topraklardır.

İslam kurallarına göre: "Memleket topraklarında herkesin hakkı vardır. Onu yetim malına benzetmek te mümkün olur. Emirülmü'minin bu toprakların vâsîsidir." (O.B.: İslam Türk, vs. 941 İst.) Bu topraklar, "İkt'a" (Kesi) yoluyla bazı kimselere verilebilir. Ama gelişigüzel değil, "mesaag'ı Şerî" (Şeriatın buyruğu) çerçevesi içinde kayırma yapılabilir. Burada iki bulanık konu önümüze çıkıyor:

1- İkta,

2- Mesaag.

FIKIHCI İKTA

İKTA nedir? Genel islam Fıkıhında temel anayasa olan Kur'an bu konu için hiçbir şey söylemez. "İkta'nın meşruiyeti edillei erbaadan (dört belgeden):, Kuran, Sünnet, Hadis, İcmai Ümmetten. Sünnet ve İcmâi Ümmetle sabit olmuştur" (Halis Eşref Efendi: "Külliyatı Şerh'i Kanunu Erâzî" s. 26. dan alan, Keza.) Bu gerçek, bize, "İkta" konusunun lastikliliğini ve üzerinde "Medine doktorları" gibi sonradan teşekkül etmiş heyetlerce: "Sünnet var mıydı? Yok muydu?" tartışmalarına ne kertede elvereceğini göstermeye yeter.

Fıkıhta otorite sayılan ama, İslâmlıktan Onbir yüzyıl sonra yaşadığı için hükümlerinde çok geç kalması mümkün bulunan Mâverdî (ölümü: Göç 1085, Doğum 1674) nin (Dr. Worms'ca "Journal Asiatique" te tercüme edilmiş) "El'ahkâmüs Sultaniyye" (Bab XVIII) eserinde "İkta" (Kesi) ve "Katâyi" (Kesiler) faslı, gene islâmlığın doğuşundan iki yüzyıl sonra yaşamış, en büyük otoritelerden İmam Ebâ Yûsuf (G: 113-182, D: 731-798) un "Kitâb'ül Harac"ından şu deyimi alır: (İkta), "Erz'i harac'tan (Haraç topraklarından: mirî yerlerden) bir mikdar yerdir ki, Sultan ol yeri mürâd eylediği kimseye tâyin eyler." (S. 40).

Bu "tayin" ne biçim olur? Bütün çatışmalar kamu topraklarının kişiye verilişinde güdülen yol çevresinde koptuğu halde, İslâm devletleri binlerce yıldan beri yaz boz tahtasına döndükleri için, "İkta"ın birbirini çürüten iki biçimi de yan yana, rahatlıkla, aynı şeymişler gibi dizilir. Mâverdi'ye göre: "İkta'an temlik" (kesim olarak mülk verme) "bir yerin tasarruf haklarıyla birlikte temliki"dir. Bu, Toplum mülkünü kişi mülkü yapmadır.

Sultan bunu yapabilir mi? Eylem olarak yapar. Ama, Hulefâyi Râşidin'ce konulmuş yukarda işaretlenen prensiplere göre yapamamalıdır. Sultan bunu nasıl yapar? Aşağıda göreceğiz. Yalnız, Mâverdî'nin o deyimi, şu anlamda yorumlanmaktadır: İkta, Mirî toprakların "sadece gelirini (Hukuk'u emiyriyesini) bir dirlik (Benefice) olarak askere vermek veya vergi mültezimine satmak anlamına da gelir." (O. Barkan: İslâm "Türk Mülkiyet Hukuku vs.", s. 2)

İKTA'IN 3 TİPİ

İlerki araştırmamızı önceden açıklamış olmak üzere, bu tariflerin ortaya attığı kargaşalığı kısaca durultmıya çalışalım. Yukarıda anlatılanlar, bir tek düzen değil, birbirinin zıddı olan üç toprak mülkiyeti ve düzenidirler.

1- İKTAAN TEMLİK : söylediğimiz gibi, toplum toprağının hem TASARRUF'unu hem MÜLKİYET'ini bir kişiye özel mülk eder. Burada, haklı veya haksız olduğu bir yana, artık miri toprak, toplum mülkiyeti kalmamıştır. "Şahsi mülk" vardır.

2- DİRLİK : toplum toprağının yalnız gelirini asker kişiye bir çeşit maaş (geçim) olarak vermektir. Burada, Dirlik sahibi Toplum toprağının ne MÜLKİYET'ine, ve ne de TASARRUF'una sahip değildir. Miri topraklar üzerinde adaletli düzeni koruyacak bir memurdur. Aldığı toprak gelirine karşılık canını başını Devlete, Millete adamış gerçek görevli bir fedâidir. Osmanlılığın Kanuni Süleyman çağına gelinceyedeğin, yeryer soysuzlaşmaları ne olursa olsun, ana çizilerinde bu prensibe uyan DİRLİK DÜZENİ budur.

3- MÜLTEZİMLİK: toplum topraklarının gelirini, Devlet millet hizmetinde çalışan ve savaşan ülkücü İlbler yerine, (Devlet mekanizmasını harç borçla, halk yığınlarını tefeci bezirgânlıkla haraca kesmiş) para ve nüfuz babalarına resmen kaptırmaktır: Gerçi, burada da, görünüşe bakılırsa topraklar toplum mülkü sayılırlar. Ama, göreceğimiz bin bir "Hilei şer'iyye" dolabıyle, artık Miri toprakların ne MÜLKİYETİ, ne TASARRUFU üzerinde toplumun en ufak kontrolu kalmamıştır.

"Şark politikacılığı", "Şark kurnazlığı" dediğimiz kahpece ikiyüzlülüğün temeli, bu çeşit toprak münasebetlerinden gelir. Kadının nikâhı başkasına, vücudu başkasına düşer gibi, koca koca toplum topraklarının lâftan ibaret kalmış MÜLKİYETİ (Rakabe'si) sözde toplumun, TASARRUF adı altında her türlü kullanım ve mülkiyet hakları ise, özel kişinin sayılır. Bu düzen, Osmanlı İmparatorluğunda Dirlik düzeni bozulunca, Kanuni Süleyman çağıyla resmen sistemleştirilmiş bulunan bilhassa mukaataalar sistemidir. Biz, onu ilk Dirlik düzeninden ayırdetmek için KESİM DÜZENİ diye adlandıracağız.

DİRLİK DÜZENİ KESİM DÜZENİ İLE KARIŞTIRILMAMALI

Yukarıki açıklamamız iki sonuç veriyor:

a) Demek, Osmanlı toprak düzeninde, tarihsel karakteristiği bilinmedikçe karıştırılan Dirlikçilik ve Mukaataacılık gibi toprak düzenleri, İslam toprak ekonomisinde ve Fıkıhında dağınıkça bulunan sistemlerdir. Osmanoğulları müslüman oldukları gün bu sistemlerin Şeriatı içine girmişlerdir.

b) Ancak, bu sistemler, hukuk kırkanbarı Fıkıh dergi ve eserlerinde iç içe üst üste göründükleri gibi, toprak ekonomilerinde de az çok yan yana bulunabilirler. Bu, bizi, Dirlik düzeni ile Kesim düzeni arasındaki kesin ayırtları görmekten, iki sistemin belirli bir ekonomi gelişimi içinde belirli çağlar açmış iki ayrı düzen olduğunu kavramaktan uzaklaştırmamalıdır.

Her devirde "tedahül" olur. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında bile yüzdeyüz saf kapitalizm her yerde yoktur. En emperyalist ekonominin yeryüzünü kapladığı çağdayız. Ülkelerin şurasında veya burasında ilkel Komuna'dan, kapalı ekonomiden Modern Sosyalizme dek çeşitli çağ ekonomileri bir arada yaşıyorlar. Ama, bu olay, her ekonomi sisteminin tarih ve toplum gelişimi bakımından ayrı bir çağı temsil etmesine engel değildir. Tıpkı öyle, Dirlik düzeni içinde Kesim Düzeni artıklarının veya tersine Kesim Düzeni içinde Dirlik düzeni artıklarının bulunması bizi şaşırtmamalıdır.

"MESAG"NEDİR?

MESÂG nedir? "İmam" (Seçilmiş Din ve Dünya Başkanı) toplum topraklarını dilediğine rakı sofrasında keyif için bağışlıyamaz. Dilediğine vermek, ancak, Hulefay'i Raşidin gibi Peygamberce Cennet muştulanmış gerçek ülkücü hak ve halk yolunda canını verecek "İmam"lar için doğrudur. Onların bile SEÇİM'le (BİYAT'la) iktidara geldikleri düşünülsün. İslamlık, öyle ülkücü halk fedailerinin tarihte nasıl kuyruklu yıldız çabukluğu ile gelip geçtiklerini sezmişti. Onun için, sonraki toplum toprağından (millet malından) babasının çiftliğini bağışlar gibi hinoğlu hince "İkta" (Kesim) ler yapabilecek kırattaki soysuz önderleri dizginlemek üzere Şeriatça bir MESÂG (müsaade, buyuru) şartı koşmuştur.

"Hükümdarın selahiyetleri bâzı şartlarla takyit edilmişti." (Bülent Köprülü: Toprak Hukuku Dersleri, s. 16)

"Mesaağ'ı şerî," her şeyden önce "MASLAHAT" güder. Bu, sonradan o söze yakıştırılan en iğrenç anlamlarla hiç bir ilgisi bulunmayan, "İdarei maslahat" rezaletinden bambaşka, ciddî ağır şartlar toplamıdır. Maslahat: en başta bayındırlık ve göçmen yerleştirmek gibi hayati gerekçelere dayanan, özü kamu yararlığı olan bir zarurettir. Ebûlula Mardin, İkta'ı: "mesâğı şerî mevcut ve beytülmale menfaet ve maslahat muhakak olduğu halde, imam'ı müslüminin emrile erâzî'i miriyedin bil'ifraz satılıp semeni alınmış olan yerler." olarak tarif eder.

"MESAG"IN SOSYAL GEREKCESİ

Toprak üzerinde toplum mülkiyetinin müslümanlıkla ne büyük güç taşıdığı, İmamın yapacağı "Temlik"in (kişiye mal etmenin) "Sahib" olması için öne sürülen şartlardaki ağırlıktan anlaşılır. Bir yol, İmamın birine yer verebilmesi için "Arzın mirî" (Toprağın toplum mülkü) olması gibi, "Maslahat'ı âmme" (Kamu işine yararlı) bir amaç güdülmesi başta gelir. Bu da, bugünkü kavrayışıyla: bütçe açığı varsa "Semen'i misli" (değer pahası) ile, bütçe dengeli ise "Zıfı semen" (değerinin iki katı paha) ile satılmayı emreder. Fakat, bütün bu şartlar yerine geldikten sonra da İmam kendiliğinden toprak bağışlıyamaz. "Müsevvig" (Mahkeme buyrultusu) : yapılan temlikin şeriate, müslümanlığa uygunluğunu onaylıyan hakim kararı gerekir. Hakim, o kararında ayrıca her biri ağır basan 8 türlü şartın yerine geldiğini ispata mecburdur.

Bütün o kıldan ince, kılıçtan keskin şartları kim "taktir" edip yerine getirecek? İnsan. Herşey gelip, en son insana, demek, insan yetiştiren topluma dayanır. Onun için, bütün müslüman toplumlarının Tarihi, zorbaların o güzelim Şeriatı bağırta çağırta boğazlamaları tarihi olacaktır. Çünkü, yeryüzünden "Hiyle"yi kaldırmak için kurulan ilk müslümanlıktan bir kuşak sonra "Şeriat"la hiyle karıştırılmıştır. "Hiylei şer'iyye", ezeli Şark tefeci - bezirgan derebeğiliğini toplumun toprağı ve rızkı zararına besliyecektir.

Şeriat denilen İslam Anayasasının bu ana çizileri içinde, sonra beliren dört mezhebin temel konuları da, gene hep toprak ekonomisi üzerine kurulur. Ayrılışmaların şekilcilik ötesindeki anlaşılır gerekçeleri, Toplum topraklarının Özel kişilere aktarılma çapulunu kitaba uydurma ve ayarlama ile özetlenebilir. Bunu iki üç örnekle açıklamak, elden gelir.

TOPRAK TEMLİK İ VE MEZHEPLER

İmam'ın (Seçilmiş Devlet Başkanının) temlikle (kişiye mal ederek) "İkta" yapacağı yerler:

1 - Mevat (Ölü, Ham),

2 - Âmir (Bayındır, İşlenmiş) topraklarla,

3 -Maden yerleridir.

MEVAT: işlenmez halde olan yerler verilirken, "Sultan tarafından şart tasrih edilmelidir." (Ö. B.: İslam Türk vs., s. 169) Bu şarta göre:

1- Toprak islamlıktan önce yüzüstü bırakılmışsa: İmamca usulüne uyularak temlik edilmesinde dört mezhep te sözbirliği eder.

2- Toprak İslamdan boş bırakılmışsa, İmamın temlik yetkisi bakımından dört mezhep birbirlerinden ayrılırlar:

a) İmam Şafiî mezhebince: toprağı açıp işleten kişi, eski sahibini tanısın tanımasın; o yeri mülk edinemez.

b) İmam mâliki mezhebince: toprağı açıp işleyen kişi, eski sahibini tanısın tanımasın, o yeri mülk edinebilir.

c) İmam Ebu Hanife mezhebince: üç şart öne sürülür: 1 - Toprağı işleyen kişi yerin eski sahibini tanırsa, o yeri mülk edinemez. 2 - Eski sahibini tanımazsa, o yeri mülk edinebilir. 3 - Bir toprağın mülkünü müsaade ile alan kişi, o yeri 3 yıl içinde "ihya" etmeli (diriltmeli), Osmanlı deyimi ile "Şenlendirmeli", "Kökün sürmeli"dir... Yoksa, mülk kişi elinden alınır.

A'MİR: işlenir halde olan topraklarda,

1- Toprağın sahibi varsa, Hükümdar o yerin ne mülkiyetine, ne tasarrufuna dokunamaz. Yalnız Öşür veya Harac'ını birine verebilir.

2- Toprağın bilinen sahibi yoksa, İmam (Hükümdar, Padişah) :

A) Öşrî (kendisinden yalnız öşür alınabilen) toprağın yalnız TASARRUF hakkını (İşletip kullanılma ve yararlanma yetkisini) kişiye verebilir. Mülkiyeti Kamunundur, kimseye kayrılamaz. Ebedi vakıf gibi, hazinece idare edilir.

B) Haracî (üzerinden haraç alınan çoğu müslüman olmayan elinde bırakılmış) toprakların kendileri (Fonds) "İrsî şekilde tasarruf edilemezler. Haracî yerler de iki türlü olurlar: 1 - Memlûke (kişi mülkü) toprak, başkasına mülk verilemez. Alınan haraç: toprağın kirası değil; bir cizye (Baş vergisi: Capitation) dur. 2 - Mülk olmayan yer, mirî topraktır. Ne haracı kimseye temlik edilebilir, ne yer "İkta" edilebilir.

C) Bayındır toprağın sahibi varmış ta, ölmüşse, yer topluma, "Beytülmal"e kalmıştır. Müslümanların ortak malıdır. Mezhepler burada ayrılırlar:

Ebû Hanefece: Bu kamu yeri "Sadaka gibi fakirlere verile". İmam Şafiîce: Toprağın eski sahibinde kalışı gel geç bir eylemdir. Yer aslına dönmüştür: "Cemaatin müşterek mülkü haline girmiştir" (Keza, s. 172)

İRAD ÜLEŞİMİ VE MEZHEPLER

Ondan sonra, bu toplum mülkünün toplum yararına "tahsis"leri konu olur. Ve bu konuda mezhepler yeniden birbirlerine girerler. Savaşta ele geçip te beşte biri ("Hums'u şer'î"si) çıkarıldıktan sonra kalan GANİMET bir yana bırakılırsa, Toprağın başlıca iki tip İRADI vardır:

1- ÖŞÜR: müslümanın da işlediği toprak gelirinden ödediği iraddır.

2- FEY: aslında müslüman olmayanlardan alınan haraç (toprak vergisi), cizye (kişi üzerinden "baş vergisi") ve baç (geçit vergisi) gibi barış zamanı alınan iradlardır.

Maverdiye göre, Toprağın mülkiyet ve tasarruf haklarından ayrıca, öşür ve haracının gelirinden yararlanma hakkını "İkta" etmiye "İstiklâlen ikta'" denir. Ama:

ÖŞÜR: "İkta" edilemez. İkta bağışlamaktır. Öşür gelirini kimsenin kimseye bağışlamıya hakkı ve yetkisi yoktur. Öşürün Şeriatça "Tahsis" yeri: Fakir, miskin ve ibn'i sebiyl (yolcu) kişilerdir: Onlara ayrılmış SADAKA olan öşür başkalarına İmamca dahi verilemez.

HARAÇ: ile özetlenebilen FEY İkta' edilebilir. Feyden yararlananlar savaş kişileridir. Öşürden sadaka alanlara hiçbir vakit haraç İkta' edilemez. Savaşçı güçsüzleşirse: haraç İkta'ından yararlanmalı diyen de var (bu bir çeşit emekli maaşı olur) ; yararlanmamalı diyen de var. Savaşçı ölünce çocuklarına İkta' verilemez. Ancak Sadaka verilebilir. Yoksa, haraç hazineye ait olmaktan çıkıp irsî mülk olurdu!

İmam Ebu Hanifeye göre: Fey paralarından bir kısmı, Sadaka hazinesinden geçineceklere kayrılmalıdır. "Ehli sadaka" (sadaka alıcı kişiler), devlet görevine elverişini yitirmiş askerler bundan yararlanmalıdırlar.

Burayadek söylenenler, aşağıda anlatılacak olanlarla karşılaştırılınca, Osmanlı Toprak düzeni kurallarının ve prensiplerinin nasıl tıpa tıp İslam Anayasasını kaynak aldığını göstermiye yeter. Osmanlu, İslam Fıkıhının İmam'ı Âzam (Ulu toplum başkanı) denen Ebu Hanife mezhebini seçmiş olmakla ayırtlanır. Kanunlar zorlamasız, ona göre kurulur.

Ancak, Antika çağın bütün "kızılca kıyametler" koparan "yaşama savaşları" nereden kalkarlarsa kalksınlar, döner dolaşır, hep Toprak ilişkilerine dayanırlar. En ayakları yerden kesilmiş görünen DİN, ŞERİAT, FIKIH, MEZHEP ve ilh.. kavgalarının biricik temeli, Toprak ve Geliri çevresinde döner dolaşır.

B.KANUN

(KAMU MÜLKİYETİ HUKUKU) KANUN NEDİR?

Her İslam devleti için Fıkıh, modern devletlerin "Anayasa"sı yerine geçer, dedik. Her devlet, kendi özel işlerini düzene koyarken, Fıkıha uygun düşürmeye çalıştığı ayrı emirnameler veya fermanlar çıkarır. Fermanların, hükümdar buyrultularının Fıkıha uygunluğunu ayarlayan hukukçuların çıkardıkları kararlara FETVA adı verilir. Sonra sonra, Fıkıh: daha çok kişi haklarını işlemiye kendini verir. Kanun: devletin genel işlemleri, toplumun hakları üzerinde gelişir.

Osmanlılıkta Kanunlar şöyle çıkar: Padişah, günün pratik konularından biri üzerinde kesin karar almak ister. Müftü, o kararı Fıkıh prensiplerine uyduran "Fetva"yı yazar. Yahut, Osmanlı Şeriat mahkemelerinin hakimleri demek olan Kadı, kitapta yerini bulamadığı veya içinden çıkamadığı bir konuyu müftüden yazıyla sorar. O noktanın Fıkıhta açık hükmü varsa, müftü kendi fetvasını verir. Yoksa, Padişaha sorar. Ondan aldığı buyrultuya uygun fetvayı çıkarır. Örnek:

Hukuk davasında zaman aşımı kaç yıl tutmalı? Kadı şüpheye düşer. Müftü de kitapta belirli süre bulamaz. Padişaha yazar:

"Müddei davasının makbul özürden (dolayı) bir miktar zaman geçirdikten sonra dinlenmek ve dinlenmemek hakkında büyük imamlardan (Eimmei kibar dan) belirli bir müddet naklolunmaz ki, andan berûsu dinlenip, ötesi dinlenmiye."

Padişah buyurur: "15 yıl makbul özürsüz tehır ve terk olunan dâvâ müstakil arz olunup o zarif olmayınca bundan böyle dinlenmiye deyu ferman olundu." (Kanunnamei Sultan Süleyman, Köprülü Mehmet Paşa Kütüphanesi, yazma, 99 s.1)

Yahut fıkıhta "Büyük İman"ların sözleri birbirini tutmaz. Hangisine uyulacak? :

"İman'ı Âzam kavliyle mütesarrıfların korumada kusurluklarına ve ihmallerine sebep olup, İmam'ı Ebâ Yusuf kavlile amel olunup diyet mütesarrıf olanlara yüklenmek anların koruma ve bakımlarında (Hıfız'u haresetlerinde) ziyade ihtamamlarına bâis olmakla fesadın define en uygun görülür."

Müftünün bu sorusuna Padişah karşılık verir:

"Bu husus bundan böyle Hazret'i İmam Ebâ Yusuf Kavlile amel oluna." (Keza,s. 2)

"Amel oluna" (işlem yapıla) buyruğu çıktı mı kanun olur. Böylece geçmişin kuralları ile günün politikası ayarlanır. Onun için kadılara Fıkıh kadar kanunları da etüt etmeleri öğütlenir:

"Şeriat meselelerinde Fıkıh kitapları tetebbü olunduğu gibi örfi işlerde dahi Sultan kanunları dergilerinin tetebbüü elzemdir." ("Kanunname", Üniversite Kütüphanesi, no 1807, 2701 den)

İMAM - SULTAN – KANUN

Toprak kişi mülkü ise, ona dair kanun olmaz. Kişi mülkü doğrudan doğruya Fıkıh hükümlerine girer. Mirî toprak, kişi mülkü değil, toplumun orta malıdır. Ona "Mâlüllah" (Tanrı mülkü), "Mal'i müslimiyn" (Müslümanların mülkü) denir. Sonraları geniş toprak mülkiyetinin toplum malı olduğunu gözden kaçırmak için, Tanrı veya daha açıkcası müslümanların orta malına "Beytülmâl" (Mal evi) gibi yuvarlak bir ad takıldı.

Ancak bütün Din, Şeriat, Fıkıh, Kanun ve ilh. incelikleri hep o "İmam" adlı kişinin durumuna bağlı kalır. Tarih öncesi İlkel Sosyalist Toplumun biricik örgütü KAN teşkilatıdır. Kan örgütünün elle tutulur temeli: üyeler arasında, hala kullanılan deyimi ile, Kan bağlarına yaslanır. Bu bağlar, ister istemez, KİŞİ bağlantıları olur. "İmam"da, o som kişi bağlarının somut heykelidir.

İmam'ın buyrultusu gerçi, en ilk ve kutsal kanun koyucunun geleneklerine uyar. Daha doğrusu uymuş görünür. Çünkü, ister gökcül, ister yercil karakterde olsun, Antika Kanun koyucularının hepsi: İlkel Sosyalist Toplumun, yalan dolan ve korku kayırı bilmez, gelenek ve göreneklerin en iyi temsil edebilmiş olan kişilerdir. O sıfatla, tarih sahnesine nereden çıkmış olursa olsun, her barbar şef gibi, onun bir süre dölünden gelenler de uymak zorunda kalırlar. Atina Archont'larının Solon kurallarına, İslam Sultanlarının Hz. Muhammet kanunlarına açıkça meydan okuyamayışları bundan ötürüdür.

Ancak. İmam; kişi, insan olarak toplumla birlikte değişir. Ona yakıştırılan otoriteler de "Seçim" gerçekliğine göre değerlenir. Solon da, Hz. Muhammed te: inananların seçimi ile otorite olmuş kişilerdir. Atina Kenti gibi İslamlık ta: bir Demokratik Cumhuriyet olarak doğdu. İslamlığın en seçkin Halife'leri "Biyat" denilen Seçimle iktidara getirildiler. Ama, Saltanat mütegallibeliği ile birlikte "İmam"lık ta irsî bir imtiyaz oldu. O zaman, seçimsiz iktidarı kaplıyan "imam"lar türedi. Böylelerinin çıkaracakları buyrultuların İslam Şeriatine uygunluk kertesi her zaman kuşku götürdü.

Çünkü bu İmam, artık Toplumun başına zorla musallat edilmiştir. "Musallat" oluşunu da "Sultan" adını almakla öğüntü yapmıştır. İslam dininin özüne bakılırsa: İmam, Sultan olduğu gün, imamlıktan çıkmıştır. Öylesi bir Sultan, "Halife" adını takınarak Hz. Muhammed'in yolunda yürüdüğünü iddia etse bile, tören şölenlerle "Biyat" (Seçim) taklitleri yapsa bile, ilk müslümanlığın dışına ve üstüne fırlamıştır. Buyrultuları, dince meşru kanun olamaz, veya olmamalıdır.

Nitekim Osmanlı Toplumunda Toprak ilişkilerinin kanunlarla sokuldukları biçimler, "İmam" kılıklı "Sultan"lara ne derece güvenilebileceğini göstermiştir. Sultanlar, her zaman, Kamu mülkiyetinde bulunan toprakları, çalanlara haydut yataklığı etmek durumu ile karşı karşıya bırakılmışlardır. Fetvalar, sık sık, Şeriate aykırı tasallutları "kitabına uydurup" sözle haklı çıkarma oyunlarından öteye geçememişlerdir.

TOPRAK KANUNLARININ ÖNEMİ

Hangi kalıba sokulursa sokulsun Mirî denilen toprak, Osmanlı topraklarının en büyük bölümüdür. Bu topraklar hiç kimsenin özel mülkü olamaz. İdaresi müslümanlar adına "seçilmiş" ve "güvenilmiş" başkan sayılan "İmam"a düşer.

Osmanlılıkta İmam, "Emiyrül mü'miniyn" (İnananların komutanı) padişahtır. Padişah, müslümanların orta malının mülkiyetine değil, tasarrufuna dahi el atamaz. Ancak, toplum mülkiyetini tanrı önünde sorumluca savunarak, toprağın veya gelirinin TASARRUFunu : Şeriat kurul ve kurulları gereğince hakkeden kimselere "TEVFİZ" (işi birine ısmarlama) biçiminde verebilir.

Meselenin kendisi böylece konur konmaz, Osmanlı Mirî toprak düzeninin nerede, ne zaman kurulduğunu öncileyinden sezmek elden gelir. Osmanlılık, ülkücü müslümanlık rönesansı olarak doğduğuna göre, ilk müslüman Araplığın sosyal yapısında bir toplum olarak işe giriştiğine göre, daha kurulduğu gün, Mirî toprak düzeni ile kurulmuştur. Daha doğrusu, Osmanlılık: Şeyh Üdebalı, Hacı Bektaş'ı Veli gibi büyük müslüman - türk idealistlerine dayanarak tutunabildiği için, ister istemez, çürümüş medeniyetlerdeki soysuz özel kişi mülkiyeti durumunda ezgi ve baskı tuzağı haline gelmiş toprakları toplum mülkiyetine çevirmek sayesinde yığınları kendi yanına çekmiş ve üstün gelebilmiştir.

Bunu ispatlıyan belgeler, bütünüyle osmanlı "Arazi Kanunnameleri"dir. Benzerleri Roma ve Bizans dökümanları arasında da bulunan bir çeşit toprak ekonomisinde İstatistik biçimli arazi "TAHRİR"leri, hep, yeni kanunların eski atalardan kalma olduklarını açıklarlar:

"Abâi izâm ve ecdad'ı kiramlarının sünnet'i seniyye ve âdeti behiyeleri nihacı üzere defâtir'i sedide'i sultaniyye ve ceraid'i hakaniye akdolunmak emr olunup, lâkin... defâtir'i kerimeî kadiymede arazi'i memâlikin tafsil'i ahvaline taarruz olunmayıp ve künh ve hakikati nedir, öşriye midir, haraciye midir ve tasarruf edenlerin mülkleri midir, değil midir; keşif ve beyan olunmadığı sebepten reaya ellerinde olan yerleri öşriye sanıp sekizde bir vermekte niza edip.. vs. Bu fakire Vilayet'i Rumelinde livâi Üsküp ve livâi Selânik tahriri tefviz buyuruldukta, mütevekkilen alellah'ü teâlâ tahrire mübaşeret ve tesaddi olunup." (Cülusu Hümayun üzerine Üsküp ve Selanik defterine konulan önsözden T. T. H. T. Tanzimat vs. den)

Bu satırlar şu gerçekleri belirtiyor:

1- Osmanlı toprak yazımı korkunç önem taşır. Yazarı, tanrıya "tevekkül" ile kaleme sarılır. Çünkü en ufak hile "zulüm" sayılır. Cezası: zimmet, rüşvet hapiscikleri ile değil, kelleyle ödenir.

2- Yazım (Tahrir) : sonradan akla gelme değil, "Ulu ataların ve cömert dedelerin peygamber işlemine uygun âdet"leridir..

3- Yalnız, eski defterlerin yazarları ve uygulayıcıları, ilk göçebe idealist türk-müslüman yiğitleri olduklarından ve dolaysıyla yalan bilmedikleri için teferruata kaçmamışlardır. Kendilerinden sonra gelecekleri de kendileri gibi doğru sanmışlardır: Topluma yalan yayılınca yeni defter gerekmiştir.

TOPRAK KANUNLARININ BAŞLANGICI

Osmanlı toprak düzeninin, toplum ölçüsünde ağır basan bölümü Mirî topraklardır. Mirî toprak müslümanların orta malıdır. Ona, soyut bir sistem gibi bakarsak şöyle kanılardan kurtulamayız:

"Miri topraklar rejiminin Türkiye'de ne zaman ve kimin tarafından tatbik veya hiç olmazsa tamim edilmiş bir sistem olduğu söylenemez. İmparatorluğun teşekkülüne hakim olan tarihi hadisat ve içtimai - iktisadi şartlar dolayısı ile Türkiyede adeta kendiliğinden teammüm etmiştir." (Ö. Barkan: "Türkiyede Toprak Meselesinin Tarihi Esasları" Ülkü, No: 61, Mart 1939, s. 233 Makale).

Oysa asıl mesele: hangi Tarihî - İçtimaî - İktisadî sebeplerle Mirî toprakların doğduğunu bulmaktır. Profesörümüz, orasını aramaktan ise, aramayı yasak etmeyi sever. İki ayrı "eser"inde şu aynı cümleyi tekrar tekrar öne sürer:

"Miri topraklar rejiminin Türkiye'de ne zamandan beri, kimin tarafından tatbik veya tamim edilmiş olduğunu tetkik ile meşgul olmak beyhude bir iştir." (Ö. B. "Türk Toprak Hukuku Tarihine Bir Bakış", CHP konferansı; 1940. s. 38; Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tenzimat ve 1275 ve 1885 tarihli Arazi Kanunnamesi, Maarif Mat. 1940. s. 16)

"Kavaniyn'i Kadiymei Osmaniyye" (İnkilap Müzesi, No 133) adlı, Minkarîzade'nin el yazması, yıpranmış kanun dergisini açalım. Orada Orhan Gaazi çağından Ebussuut ve Mehmet Behai yüzyıllarına dek uzanan Fetvalar, Dîvan'ı âli kararları, Fermanlar görünür. Çoğu toprak kanunlarıdır. Bunlar içinde Göç: 704 -Doğum: 1306, hatta Göç: 701 - Doğ: 1302 yıllarına çıkanlar vardır. Osman Gaazinin İstiklal ilanı ise, "İndel müverrihin karargir" (Nakdüttevarih) olduğuna göre G: 699 -D: 1300 yılıdır.

Demek Osmanlı toprak kanunları, Gaazan Han'ın Konyayı ele geçirmesi ile başlar. Demek, Osmanlılar, henüz basit İlb (Gaazi) iken; padişah sayılmadan, toprak düzenlerini ortaya atmışlardır. Bu düzenin temeli: mülkiyeti sosyal orta malı olan topraklar üzerindeki tasarruf ve gelir işlerini doğru memurlarla ("mansıp" sahiplerile) yöneltmektir.

Battal Gazinin torunu İsmail Zühdü şöyle der:

"Kanun'u âli Osmanda (Osman oğulları kanununda), iptida tevzii menâsıp eden Osman Gaazidir. 701 tarihinde (D: 1302) Sultanönü'ne, Karahisar sancağı der, Oğlu Orhan'a vermiştir. Ve Eskişehir: KNZ Albe ve İnönü: UYGD İlbe ve Yarhisarı: Hasan valbe ve İnegölü: Turgut valbe vermiştir. Kanun, n: 130" ("Kavanin'i Kadiymei Osmaniyye" Elyazması Cemaziyelahir 1176 (D: 1767), İnkilap Müzesi, No: 119)

(Bu pek eski elyazmasında noktalama yok. Cümleler bozuk, imla karışık. Kimi sözler hiç okunmuyor. KNZ diye arapça 3 harfle yazılmış kelime "konur" mudur, "Gündüz" müdür; kestirilemez. Gaazi anlamına gelen ELB (Elif + Lam + Be) sözü aynı sayfada üç türlü yazılır: "ELB veya ALB", "İLB", "VALB"... Hangisi doğru? UYGD (Eilif + Vav + Ye + Gayin + Vav + Dal) harfleri: Oygud mu, Uygud mu? Yoksa Uygur mu? 133 sayılı kanunda: "Uygur İlbe, Hasan İlbe, Turgut İlbe" yazılıdır... Mesele söz biçiminde değil. Ancak, ikinci metinde "Elb, Alb" değil açıkça hep "İLB" denildiğine göre, Gaazi'nin öz türkçesi İLB olsa gerektir.)

Görüyoruz, Osmanlılık doğarken, Osman İlb, ele geçen yerleri ne kendisinin, ne babasının malı sayamıyor. Öteki (kendisi gibi) İlblere ısmarlıyor. Mülk olarak mı? Hayır : "MANSIP" olarak. Yani, toprağın mülkiyeti değil, geliri ve idaresi İlblere düşüyor. Bu İlbler, hazıra konmuş, hazır yeyici kalem efendileri değildirler. Kelleyi koltuğa alıp toprakları gavur, müslüman eski zâlim özel kişi mülkiyetinden kurtarmışlardır. Bundan sonra da, o toprakta çalışıp yaşıyanların adalet ve şeriat içinde eşitçe, örselenmeksizin yaşamaları uğruna can verip kanlarını akıtmaya kendilerini adamışlardır. İlk Osmanlı Toprak düzeni budur.

Hammer de: "Osman, keşiş dağı civarındaki arazide istiklale kavuşunca, bu memleketin idaresini, Fetihte yardımı görülen savaşçılar arasında pay etmiştir." (Hammer: "Devleti Osmaniye Tarihi", c. 1. s. 108) der. Bütün Ortaçağlarda görüldüğü gibi, barbar gaazilerin başbuğu, ele geçen toprağın mülkiyetini topluma saklamak üzere, "İDARE"sini ilblere verir ve kimse buna karşı gelmez.

"Bilecik'in gelirleri derviş ve şeyhlere, özellikle, kızı Mal Hatun ve onun küçük oğlu Alâiddin ile birlikte bu kalede oturan Şeyh Üdebali'ye tahsis kılındı." (Keza, s.109)

TOPRAK ÇAPULUNU ÖNLİYEN PRENSİP

Ülkücü müslüman İlb, ne kendisine, ne oğluna, ne kaynatasına, ne savaşta İlb'lerden geri kalmıyan ülkücü derviş ve şeyhlere toprakların mülkiyetini bağışlıyamaz, yalnız gelirini "TAHSİS" kılar. İlb, içinden çıktığı ilkel Sosyalist doğruluğu ve temizliği ile başka türlüsünü düşünmüyor. Pek iyi biliyor: ele geçen yerler, ne kendi yiğitliği, ne falan veya filan İlbin tek başına cesareti veya dehası ile alınmamıştır. Savaş, önce bütün İlblerin ve onları çevreleyen Şeyh, derviş vs. müslümanların toptan ter, kan ve gözyaşı dökmeleriyle kazanılmıştır. Yaşadığı oymak düzeninde ve kafasında özel girişkinliğe Kişi mülkiyeti gibi dokunulmaz imtiyazlar vermek yoktur. Herkes vazifesini yapmıştır, görevine uygun geçim isteyebilir. Başta kendisi gelmek üzere hiç kimseye, toplum toprağını mal edemez. Olsa olsa, adaletli düzeni yürütmek için, savunmak için, güvenilir Şeriat fedailerine "Mansıp tahsis" edebilir.

Kaide bu idi. Sonradan bir avuç açık göz özel kişiyi milyonlarca çalışanlar zararına zengin etme, toprak beği yapma kaçamakları olmadı mı? Oldu. Zayıf padişahtan neler kopartılmadı. Ancak, Osmanlı kanunlarında onun da panzehiri vardı. Padişah, toplum topraklarını Şeriat düşmanlığı edip özel kişilere kaçamak mülk, hırsızlama vakıfyaptıracak kertede alçaldı mı, devrilemezse, ölümü beklerdi. Yeni tahta çıkan padişah, bir az din, iman, namus, taşıyorsa, o hırsızlıkları; "zaman aşımı" gibi vurguncu oldu bittisi ile çalanın yanında kar bırakmayabilirdi. Şeriat ve kanun ona bu yetkiyi tanıyordu. Osmanlıyı yüzyıllarca ayakta tutan da bu yetki oldu:

"Bir miktar yerlerde geçmişteki sultanlarca bu yere cami'i şerif bina eden kimesneye temlik idüp eline mülknamei hümâyun verdikten sonra ol dahi o yerlerin tasarrufun câmi'i şerifte hatip ve imam olanlara vakıf ve şart eylese imam imameti zamanında ol yerlerin tasarrufun başka kimseye sipariş eylese sonra ol imam gidüp yerine başkası imam oldıkta, ol yerleri almak mürad ettikte: "Eski imamdan mülkiyet üzere aldım" deyu mütasarrıf olanlar çekişemez. Her imam kendi zamanında vermiş olur. (altını biz çizdik). Ol iman ol yerleri alup dilerse kendüsi zaptider, isterse zamanında ol dahi başkasına verüp mütasarrif ettirmek istikrarlı ("Mukarrer") kanundur." (Kanunnamei Sultan Süleyman. s. 5, Yazma, Köprülü M. Pş. K., 99)

Bugün, bu tutumu taşa tutmak, Türkiyede "Sermaye birikimi"ni önlemiş saymak kolay bilginlik olur. Zamanında Mirî toprak düzeni, tek çıkar yol olmuştur. Bu düzendeki dirlikçiler, çalışan halkın asayiş ve adaletini sağlamıştır. Şeriatin halka mal edilen kutsallığı bundan ötürüdür. Pazarda güçlü ama haksız müslüman, haklı gavura karşı o adaletle cezalandırılmıştır. O kargaşalı zülum çağında, şeriat düzeni, toprağa yük değil, düzenli verim getirmiştir. İslamlık gibi; Osmanlılığın da göz kamaştıran çabuk yayılışı bu temele dayanır.

Bir sözle: mirî toprakların başlangıcı, Osmanlılığın başlangıcıdır.

FIKIH - KANUN İLİŞKİLERİ

Osmanlı miri toprak düzeni, genel olarak Barbar sosyalizminin, özel olarak İslâm Sosyalizminin sonucudur. İslam devletlerinde iki çeşit hukuk norması göze çarpar:

1.- Bütün müslümanlar için ortak genel hukuk prensipleri. Bunlara FIKIH denir.

2.- Her İslam Toplumunun kendi özel şartları içinde bulup koyduğu hukuk prensipleri. Bunlara KANUN denir.

Tarihe yakından bakılırsa, bu iki tip hukuk yalnız islamlığa has değildir. Hemen her Orijinal ana medeniyetle, o medeniyeti çökerken rönesansa uğratan göçebe barbarların kurdukları yeni düzen arasında tıpki Fıkıh ile kanun örneklerine uygun çift yanlı hukuk normaları vardır. Mesela, Bizans, Kadim Roma medeniyetinin rönesansıdır. Orijinal Roma hukuku, Bizans için bir çeşit fıkıh rolünü oynar.

Osmanlı "Kanun"ları ile Fıkıh birbirlerinin aynı midirler, gayrı midirler? Hem aynidirler, hem gayridirler.

1- Aynilik şundan gelir: kadim toplumlar, ister orijinal ana medeniyet olsunlar, ister onun rönesansını yapan bir İmparatorluk olsunlar, her iki durumda da Tarih öncesinden gelirler. Hatta konkret Tarihte, barbar akını, mesela Sümerlere karşı Agade kentinden çıktığı zaman dahi, peşinde muazzam göçebe barbar yığınlarını da sürükler. İslamlık, Mekke, Medine kentlerinden çıkmakla birlikte, bütün Arabistan "Bedevi"lerini (orta barbarlarını) çöken medeniyet yağmasına sürüklemiştir. Yukarı barbarla, orta barbarlık arasında bu bakımdan da bir işbirliği ve ortaklık vardır. En gelişkin Kent bile, çöken bir medeniyet üzerine Tarihsel devrim yapacak akına kalktığı ilk ülkücü çağlarında, ilkel sosyalizm geleneklerini az çok yaşamaktadır. Hiç değilse, eşit çiftçi ihtiyacını karşılıyandan fazla toprakların, şu veya bu kişiye ÖZEL MÜLK olarak verilmesini insan haklarına karşı yapılmış bir saldırganlık bilir. Fethedilen geniş yerleri, toplumun orta malına çevirmeyi daha namusluca tabiî bir düzen olarak karşılar. Kendi kent yurttaşları nasıl eşit (toprak ve hakça eşit) çiftçilerden başka birşey değillerse, Kentin Tarihsel Devrim hamlesine kalkması, nasıl kendi içinde eşit çiftçi düzenini bozan tefeci - bezirgan mütegallibeye karşı ayaklanma ve başarı kazanma sayesinde oluyorsa: tıpkı öyle, üzerine saldırdığı çökkün medeniyetin derebeğilerini temizler temizlemez, sahipsiz kalan toprakları (Kentin kutsallığına kontrol ettirdiği) eşit küçük üretmen çiftçilerin tasarrufuna (kullanımına, yararlanmasına) verir.

Eski medeniyeti az çok temizleyerek rönesansa uğratan barbarlar, henüz kent seviyesine ulaşmamış göçebelerse, onlar, toprak üzerinde Kişinin Özel mülkiyeti şöyle dursun, Özel tasarrufunu bile tanımazlar. Bir yeni toprak düzeni kurmak için, kendi toplumlarında hiç bir gelenek ve görenekleri olmadığından, benimsedikleri orijinal medeniyetin ilk kentinden gelme kurum ve kuralları aynen alırlar, uygularlar. Fıkıh ile Osmanlı kanunları, Roma hukuku ile Bizas hukuk kırkanbarı erüdisyon külliyatları, onun için, ana çizilerinde birbirlerinin aynıdırlar.

2- Gayrilik şundan ileri gelir: Orijinal medeniyeti kurmuş olan Kent barbarları, Yukarı barbarlık konağındaki bir toplumdurlar. İçinden çıkageldikleri Kentin kurum ve kurallarına mutlak surette bağlıdırlar. Eskimiş medeniyeti rönesansa uğratan barbarlar göçebe orta barbarlık konağındaki bir toplumdur. Hiç bir toprak özel kişi mülkiyeti ve tasarrufu ardından koşmazlar. Prensiplerini benimsedikleri ilk Kentin (diyelim ki: Roma veya Mekkenin) anlayışından çok daha geniş ölçüde toplum mülkiyeti bakımından liberal olurlar. Onun için, kanunlar, fıkıhın ana çizileri içinde daha keskin toplum mülkiyetçisi olabilirler. Daha kolaylıkla, topraklarda özel kişi mülkiyetine yan çizerler ve eşraf denilen halk sülüğü mütegallibenin sözde "şeref"ine (toplum toprakları üzerine oturma vurgunculuğuna) pek iyi gözle bakmazlar. O yüzden, Bay B. Ömer Barkan'ın nedense hayıflandığı gibi : (Osmanlılık), "Aaile şerefine ve Toprak Mülkiyetine dayanan bir Asâlet iddiasına karşı daima yabancı ve düşman kalabilmiştir." (Ö.B.: İslam Türk vs. s. 2)

AYRIM II

TARİH İÇİNDE : İSLÂM TOPRAK PROBLEMİ

Bu Ayrımda, İslam toprak propleminin tarihcil anlamına değeceğiz. O sıra, bir İslam Toplumu olan Osmanlılığın bir kaç karakteristiği önümüze çıkacaktır.

İSLAMCA ve TÜRKLERCE: "ÜLKE TOPRAKLARI"

Mirî topraklara "Arazî'i Memleket" (Ülke toprakları) yahut "Arazî'i Havz" (Kendi Bölge yerleri) dahi denir. Bu yerler hiç kimsenin Kişi Mülkü değildir. Bu yerlerin "Rakabe"(Rakabe: Araplarda kim daha önce ölürse, malının ötekine kalması, gibi çok ilginç bir anlam taşır.)si (Mülkiyeti) vardır. Bu "Rakabe" (yani mülkiyet) "BEYTÜLMÂL''indir. Beytülmâl, kişi olarak hiç kimsenin değil, bütünüyle müslümanların hep birden sahip oldukları ortak mülkiyetleri, orta malı, başka deyimle "Allahın mülkü" dür.

"Rumelindeki Reâyâ'nın ellerindeki erz (yer) ne öşriyedir, ne haraciyedir. Erz'ı memleket (ülke toprağı) dır, ve hiyn'i fetihte (ele geçtiği sırada) ne gaanimiyne kısmet (ganimet sahiplerine üleştirilmiş) olunup öşriye kılınmıştır, ve ne de eshabına temlik olunup (eski sahiplerine mülk edilip) haraciye'i sırfa (sırf haraçlı toprak) kılınmıştır. Belki Rakabesi beytülmâle ihraz olunup mutasarrıf olanlara (işletenlere) icâre (kiralama) tarıkıyla (yoluyla) verilmiştir." ("Kanunnamei Müteber'i derzamân'ı Sultan Süleyman" Ebussuud asrı, el yazması)

İlk Sümer Kent'inden beri toprakların mülkiyeti, Tapınakta Toplumu temsil eden Tanrınındır. Mekke - Medine Kentlerinden çıkan İslâm dini için de Toprak: "Ya! Mâlik'ül mülk." (Ey mülkün sahibi) dediği Tanrının, daha açıkçası herkesin mülküdür. Osmanlı Türkü daha açık konuşmayı sevdiği için Mirî Toprağa: Ülke Toprağı adını verir. Onda, isterse Padişah, Halife ve ilh olsun, hiçbir kişi kendi başına mülk iddiasına kalkışamaz. Ebussuuut'un Fetvası bunda en ufak işkil bırakmaz. Ülke Topraklarını: Öşriye veya sırf Haraciye denilen kişi mülkiyetindeki yerlerle hiç karıştırılmaya getirmez. Bu çeşit Ortamalı Toprak prensibi, Bezirgân ekonomi temeline dayanan kişi sermayesini mülk bilen müslümanlığa karşıt bir kural olmaz mı?

Olmaz. Müslümanlık, İsa doğumunun 622 inci yılındaki en gelişkin, en ülkücül biçimli Bezirgân - Ticaret dinidir. Kapitalizmi de içine alan Bezirgân ekonomi 1969 yılında olduğu gibi, 622 yılında da: Toprağın kişi mülkiyeti altında bulunmasında temelli yararlık görmez. Tersine, hiçbir değeri bulunmayan, yani insan emeği ile yaratılmayan toprağın, satın alınmak zorunda kalınması, boşuna sermaye israfı olur. Netekim bugün de, Tarımdaki geri kalmışlığı yaratan Toprak mülkiyeti, Kapitalizmin gereği gibi gelişimine en büyük engeldir.

Toprağın bir sürü kişiler elinde kapalı kalması, değeri olmaksızın, sırf işkal etmiş bulunma tekelinin baskısı ile "hava parası" gibi bir "Toprak fiyatı" ortaya çıkarmıştır. Bu tekelci durum, Sermaye'nin kendi kasasına indirilebileceği Artı-değerin bir bölümünü, kârından ayırıp, RANT (irat) biçiminde toprak sahiplerine geçirtir. "Namuslu" bir kapitalist için bu, açıktan bir yitiridir. Bezirgân için Taşınır (Menkul) değerlerin, hele para'nın mülkiyeti gereken sömürü için yeterlidir. Toprak beylerine haraç, baç, irat ödemenin gereği "mantıkçıl" ve "akılcıl" değildir.

Demek, sırf ekonomi ilişkileri bakımından; islâmlık, hiç değilse ülkücü, temiz gerçekçi kalabildiği sürece Mirî Toprak düzeninden yana çıkabilir. Toprağın ortak mülkiyeti, teorice islâmlığa aykırı olamaz. Netekim uzun çağlar boyu, hele Osmanlı Türklerinde en büyük toprak mülkiyeti, Tanrının, yani Toplumun (Memleketin, Ülkenin) Ortak mülkü olagelmiştir.

İSLAMLIK VE SOSYALİZM

İşin aslına, yani "Kur'an"casına (Allahın Kitabındaki buyuruğuna) bakılırsa, daha iyi anlaşılır. Müslümanlık, her gerçekten Devrimci sosyal doktrin gibi, Sosyalizme dek varır. Hz. Muhammed'in temsil ettiği ilk İslâmlık ve Şeriat, değil fethedilen toprakları, taşınır Ganimetleri bile, hatta fetihten sonra ortaya çıkan

"Fey"leri bile müslümanlar arasında ortaklaşa benimsemek prensibine dayandırır. Ganimeti olduğu gibi bütünüyle ve toptan Tanrıya adar, yani Ortak müslüman mülkü yapar. Kişiler arasında hemen paylaşmıya gitmez.

Müslümanlığın ilk sayılı kutsal savaşı Bedr Gazvesi'dir. Bir avuç insan arasında yapılmış küçük bir yolkesicilik gibi görünse de anlamca erişilemez yücelikte bir dönüm davranışıdır. O zamana dek sırf platonik (Eflatuni) sözlerle vaiz (konferans) ve nasihat (öğüt) vermekten öteye geçmiyen İslamlık, ilk kez Bedr Kuyusu başında, Mekke mütegallibesinin Şam'dan geri [dönen ve] zenginlikler getiren Kervanını vurmakla laftan işe geçmiştir. Ondan sonra İslamlığın bütün düşünce ve davranışları bu kesin momentle belirlendirilmiştir. Onun için, küçük Bedr Gazvesinin anlamı, Dünya ölçüsünde en büyük yüceliş, kutsallık kazanır.

Bedr Gazvesinde zafer müslümanlarda kalıp ta orada ele geçen değerlere sıra gelince, ilk ayrılık belirdi. Gençler "Cengi biz ettik!", yaşlılar: "Bozulsanız bize sığınacaktınız!" diyerek Ganimeti bir türlü paylaşamıyorlardı. Hz. Muhammed inandığı ve elçisi bulunduğu Allah önünde bu çıkar çekişmesine içerledi. Müslümanın Din uğruna ülkücül dövüşünü bekliyordu. "Müminler" (İnanmışlar) ise açıktan açığa Dünya malına kavuşma hırsıyla parlamışlardı. Bunun üzerine Kur'an'ı Kerim, Ganiymet tamahile çekişen taze müslümanlara şu keskin zılgıdı yaptı:

"Yes'elûne ke an'il Enfâl. Kûl: el Enfâl'ü lil Lâhi ver Resul Fe'ttekul Lahe ve Eslâhü zâte beyneküm ve etıy'ul Lahe ver Resulhû: in küntüm Müminiym!" (Senden Ganiymet soruyorlar. De ki: Ganimet TANRININ ve PEYGAMBERİNDİR. Eğer siz inanmış (mümin) iseniz Tanrıya Boyun eğiniz. İşi aranızda düzenleyiniz. Ve Allah ile Peygamberine itaat ediniz." (Enfâl Suresi. 1. inci Ayet)

Bugün hala -gözü kararmış vurguncu, derebeği ezgici olmıyan,- her Mümin ve Müslüman, o Ganimet Sûre'sinin en birinci Ayet'ini bir, bir daha namusluca okuyup anlamıya çalışabilir. Kur'an ortadadır. Gelmiş geçmiş hiçbir zalim onun kılına dokunamamıştır. Müslümanca Savaş, hiç kimseye kişi olarak bir imtiyaz tanımaz. "İnne me'l müslimûne ihve- Hiç kuşku olmasın ki Müslümanlar kardeştirler." Ama Emperyalist ajanlarının müslümanlar içinde casus örgütü olarak parayla kurduğu "Müslüman kardeşler" değildirler. Herkesin karınca kaderince elbirliği ile kazanılmış herhangi zaferin nimetinden kimse arslan payı alamaz. Doğrusu hakkı da yoktur.

ÇAPULCU KİŞİ VE TANRI KOMPROMİSİ

Ne var ki, ilk müslümanlığın o "Harbi Komünizm" adı verilen o savaşcıl Sosyalizmi, Tanrı'nın Kadim Kelamında yapılan ürkütücü emre tıpatıp uygunca uygulanabildi mi? İsa doğumunun 7. inci yüzyıl başlarında küçük ve dağınık üretim temeli, Kutsal İslam Sosyalizmine yeterlice dayanak olmaktan uzaktı. Sosyal olanak elvermiyordu.

O zaman Tanrı da, kullarına daha uygulanabilir buyrultular göndermeyi gerekli buldu. Yeni Müslüman olmuş Medine halkı, müslümanlık kendilerini Tefeci - Yahudi Evs ve Hazreç kabilelerinin ipoteklerinden kurtardığı için, Mekke Eşraf, Âyan ve Mütegallibesi Kureyş ağalarının işkencelerinden kaçıp gelmiş Muhammed Sahabe'lerini bağrına bastı. "Ensar" (Yardımcılar) adını alarak, herbiri, züğürt "Eshap" (Muhammed adamları) tan biri ile geçimini ve barınımını gerçek kardeşçe paylaştı.

Ancak, Muhammed'in Medinede eteği ile taş taşıyarak kurduğu kerpiçten alçacık Mesciti, adamlarından "Eshab'ı Saffa"ya bile yetmiyordu. Herkes o mescit duvarları dibinde barınarak, kök ve odun taşıyarak kıt kömür ortakça geçinen "Eshab'ı Saffa" gibi kollektif yaşama olanağından yoksuldu. Hele Muhammed'e "Ben Arabım, Arab benden değildir" dedirtecek kertede yaman olan: "Ed, Ârabü eşşeddü minen Nâs" (insanların en şiddetlisi Bedeviler), tam Roma üstüne saldıran Cermen Barbarları durumundaydılar.

Engels'in "Askercil Demokrasi" dediği çağın insanları olan Araplar, yalnız çapul, gene çapul istiyorlardı. Acem Kisrâ'larının süsleri, Bizans Kayser'lerinin sarayları onları bekliyordu. Allahın insancıl sosyalizmi, İlkel - Komunal arapların henüz içinden çıkmak istedikleri bir kabuktu. Evren Ticaretinin tıkanmış Orta yolu (Bağdat - Basra şahdamarı) yerine Güney Yolu (Umman - Hicaz) işliyordu. Bu yolun kervancıları olan haris Kureyş'liler, Sadece, çöken komşu Antika Medeniyetlerin zenginliklerini takım takım, kişi kişi talan etmek amacıyla müslümanlığa katılıyorlardı.

Bu ağır basıcı eğilim, Kur'an Ayetlerinin içine bile "Müellifet'ül Kulûp" (Gönülleri uzlaştırılanlar) biçiminde yankılanmıştı. O "Gönülleri yapılmış" sürüyle adam: sırf çil akça ödenerek müslümanlığa "Satın alınmışlar" idi. Nezaket olsun diye (şimdi: "Amerikaya satılmış" yerine "Amerikan yardımı görmüş" sözü kullanıldığı gibi) o çeşit paracanlı sözde müslümanlara "Satın alınmış" yerine "Müellife'tül Kulûp" adı verilmişti.

TARİHCİL DEVRİMLER İBRETİ

Allah ve "elçisi" Muhammed, o alıp yürümüş eğilimleri görmezlikten gelemezdi. Başka da yolu yoktu. Kur'an, her mülkiyetin biricik sahibi olan Tanrı'nın Sosyalizmine bir Kompromi aradı. O kaçınılmazlıkla, Allahın payı küçüle küçüle, Ganimetin beşte birine inmek zorunda kaldı. Kur'an kompromiyi şöyle belirtti:

"Va'lemû! innemâ ganemtüm ve min şey'in fe'innel Lâhi hamsehû" (Hele şunu bilesiniz: her ne ki ganimet elde ettiyseniz o şey'in hiç kuşkusuz beşte biri Allahındır.) (Kur'an Sure'i Enfal, Ayet 43)

Bu Tarihcil gerçekliklere göre, büyük bir çelişki önündeyiz. İslamlık, bir yandan Araplığı Barbarlıktan Medeniyete geçirdiği için: Arap Toplumunun Tarihöncesindeki İlkel Komuna, yani Sosyalizm ilişkilerini, sınıflı bir toplumun kişicil ilişkilerine çeviriyor. Öte yandan, gelmiş geçmiş Medeniyetlerin korkunç yıkılışları ortadadır. Kur'anın hemen her sayfası, Muhammed'in Kervan yolları üzerinde rasladığı ve besbelli ibretle seyrettiği bin bir medenileşme yıkıntılarının izlenimleriyle yüklüdür. Yıkılışlar hep "kitaplı" (Yazılı= Medenileşmiş) Kent'lerde olur. Kur'an bunu yazar:

"Biz hiçbir Kent'i yok etmedik ki onun bilinen bir kitabı olmasın" (Kur'an, Sure'i Hicr, Âyet 5)

Neden yıkılırlar? Kur'an onu da Âd ve Semûd uluslarında olanları tanık tutarak açıklar:

"Biz o Kent'leri ehalisi zulüm edince yokettik. Yokedilişleri için belli bir süre belirlendirdik." (Kur'an, s. Kehf A. 59)

Neden yıkılırmış? Allahın sözüne uyulmadığından. Allahın Toplum için en büyük sözü (Kelam'ı Kadim) ne diyor? Mülk gibi Ganimet te Tanrınındır. Tanrı, ilk Sümer Kent'inden beri Toprağın da, Ganimetin de Toplumda Kollektif mülkiyetçe, sosyalistçe yürümesini istemiştir. Kullar Sosyal sınıflaşma yolu ile Kişi Mülkiyeti denilen bencilliğe düşmekle Zulüm'e gitmişler, Allaha isyan etmişlerdir. Tanrısal Toplum kanunları da o büyük suçları affetmemiş, sınıflı, kişi mülkiyetli Toplumları, taş üstünde taş bırakmamacasına yıkıp "günahları" içinde boğmuştur:

"O gün dağları yürütürüz de yeri dümdüz görürsün. Onları da toplarız. Onlardan hiçbirini bırakmayız." "Biz onların arasına bir ateş deresi koyacağız. (sınıf savaşı H.K.) Günahkâr ateşi görünce içine düşeceklerini anlıyacaklar ve ondan geri dönecek bir yer bulamıyacaklar." (Kur'an, S. Kehf, A. 52-53)

İslam dini bunu görmüştür. Ve o görgüsüne dayanarak İslamlığı aynı yıkıntıya uğratmamak için, ilkel de olsa, İlk Komuna'nın Sosyalist gelenek ve göreneklerini, yeni doğacak İslam Medeniyetinde yaşatma çabalarına son derece önem vermiştir. Medeniyet "Tefeci - Bezirgân Sermaye"nin "veledi zinası" iken, Kur'andaki en yalın kılınç "Mekkî" surelerin hepsinde boyuna "Rıbâ"nın (Tefeciliğin )en ağır Günah sayılması bundandır. Bu ekonomi temeli üzerinde Zekat gibi, Sadaka gibi, Fitre gibi, beşte bir "Müslümanların Malevine pay" gibi; Dula, Yetime, Yolcuya resmen yardım gibi, hatta Hacılık gibi ve daha yüzlerce başka Üstyapı Farzları, Vâcipleri, Sünnetleri, Helâlleri, Haramları (Tabuları) hep o yitirileceği sezilen ilkel Sosyalizmin yaşatılması için konulmuş tedbirlerdir.

İSLAMLIK VE DEVRİMCİ KOMPROMİ

Demek İslamlık: İlkel Sosyalizmi hem kaldırmak, hem sürdürmek gibi çelişkili bir sistem kurma doktrinidir. Daha doğrusu Objektif olarak İlkel Sosyalizmi kaldırırken, Subjektif olarak İlkel Sosyalizmin yazılı olmıyan Anayasasını bir kerteye dek yazılı biçime sokmıya çalışır. Kur'an'daki aynı Enfal suresinin bir Ayetinde ilan edilen hükmü, başka bir ayetinde rötuş etmesi de bu çelişkili gerçekliğin kutsal metinlerde yankı bulmasıdır.

"Lâ yükellifül Lâhe nefsen illâ vüs'aha" (Tanrı kişiyi yetişebildiğinden aşırı yükümlülüğe uğratmaz) Hükmü, o çelişkili durumun esnekliğini formüle eder. Zamanın şartları gözönünde tutulursa, yapılan kompromi devrimci sonuç vermiştir. Birkaç "Müellifetül Kulûb"a rüşvet verilmiş, "Hudeybiyye Barışlaşması" ile görünüşte Kureyşlilere yüz verilmiştir. Ama sonunda, İslam Orijinal Medeniyeti doğmuştur. O Medeniyetin kurduğu dünya köprüsü, Ortadoğu ile Uzakdoğu Antika medeniyetlerini üzerinden geçirerek, "Batı" denilen Avrupa bölgesinde Modern medeniyete atlamanın rönesansını sağlamıştır.

Osmanlılık İslamlığın Rönesansıdır. Bu ruhla Osmanlılar, Toprak ekonomisinde Allahı daha iyi anlamış gibidirler. Hiç değilse derebeğileşmeden önceki Osmanlı çağları, hep daha çok ilk Kur'an emrine uymayı beceri ile yorumlamışlardır. Çünkü, Türklerin sosyal yapıları, Allaha, öteki derebeğileşmiş İslam Saltanatlarından daha yakındır. Yani Toprağın çoğunluğunu kişi mülkü etmek, ilk türklerin göçebe ruhlarına bir türlü elveremez. Toprağı Tanrı mülkü gibi görmek daha kolaylarına gelir.

Belki toprak ekonomisine Özel Kişi mülkiyetinin getirdiği bin bir tehlikeyi daha çok örnekleriyle öğrenebilmişlerdir. Ne de olsa Arap ulusları daha çok Yakındoğu denebilecek olan: Önasya (Sümerlerden - Sasanilere dek) ve Akdeniz (Grek -Romen) medeniyetlerini tanımakla kaldılar. Türkler, Orta Asyanın ipek yollarından gider gelirken hem Yakın, hem Uzak Doğuların benzer örnek medeniyetlerini çiğnedikçe gördüler. İnsanlık, Arap İslamlığının doğuş çağlarına oranla, Türk - Moğol "Uluslar Göçü" çağlarında daha zengin denemeler biriktirdi.

"MİRİ TOPRAK IN NEDENİ VE NASILI

Bu kanı soyut bir mantık ürünü değildir. Osmanlı Türkleri, en somut Fetva, Tahrir, Kanun yazılarında, Düşünce ve davranışlarının nedenlerini birkaç sözcükle özetlemekten geri kalmadılar. Mirî Toprak düzenine neden öylesine tutkun bulunduklarını yer yer açıklarlar. Ta 15 inci Yüzyıl sonlarına doğru Rumeli Vilayetini yazan "Trabzon Sancağı Beği Ömer", Kadim üretim yordamı içinde Toprağı Özel Kişi Mülkü yapmanın nasıl bir ekonomik intihara varacağını şöyle anlatır:

"Bir kısım dahi var ki: ne Öşriye ve ne de berveçh'i meşruh (yorumlandığı) üzere Haraciyedir. Ana Erz'ı Memleket (Ülke Toprağı) dirler. Aslı Haraciyedir. Lâkin, sahiplerine temlik olduğu taktirde (kişi mülkü edilse): fevt olup (sahibi ölünce) dört kişi mâbeyinlerinde taksim olunup, her birine bir cüz'i kıt'a değüp, her birinin hissesine göre harçları tevzi ve tayin olunmağla, kemâl'i suubet ve işkâl olup, belki âdeta muhalif olmağın, rakaba'ı arazi Beytülmâl'i müslimin için alı konulup, reâyâye, icare'i fâside tarıkıyle verilüp, ziraat ve harasetin bağ ve bahçe ve bostan edüp, hasıl olandan Harac'ı Mukasemesin ve Hârac'ı Muvazzafın vermek emrolunmuştur."

Osmanlı Kuran'ı okumuştur. Orada, "Allah"'ın yıkılmış Antika Medeniyetler üzerine yaptığı felsefeyi yorumlamıyor Sırf dirlik ve düzenlikle görevli bir vergi toplayıcı gibi pratik düşünür, taşınır. Dirlikçinin işini yoluna koymuya bakar. İlişkileri basitleştirmiye çalışırken İslam kurallarını kendi meşrebine uydurmaya başlar.

Onun derdi Devlet gelirini, ne yapıp yapıp aksatmamaktır. Toprağı (Feth-edilen özellikle müslüman olmamış ülkelerin yerlerini) Haraç karşılığı, işliyene mülk (temlik) etse, yarın adam ölecek. Bu yol 4 mirasçısı varsa, eski yeterli çiftlik en az 4 parçaya bölünüp paylaşılacak... Verimi şöyle dursun, Osmanlı 4 kişiden ayrı ayrı haraç toplamak zorunda kalacak. Uzun iş. Sıkıcı iş... Ne toprağı alana, ne Haraçı alana bu "Cüz'i kıt'a"nın hayırı yok. "Alabildiğine çetrefillik ve güçlükler".

Osmanlı Türk çobanlıktan gelmiş. Otlaktan otlağa geçerken "Özel kişi mülkü" kimin ola diye düşünmüş mü? Hayır. Orta Barbar, toprak üzerinde önceden benimseyip dokunulmazlaştırdığı bir Özel Kişi Mülkiyeti Kutsal mutsallığı gibi kuruntulara da metelik vermiyor. Ne Fatih Türkün kafasında, ne ele geçirdiği derebeği topraklarının köle üretmenlerinin kafalarında yerleşik bir Kişi Mülkiyeti taassubu yok. Şu yıkılan medeniyeti rezil rüsvay eden Kişi çıkarcılığı ve özel mülkiyetçiliği de nesi?

İyisi mi, toprağı osmanlı dönümü ile "ÇİFT"lere bölersin. O boyutları değişmez çiftleri sırf kullanılmak, işletilmek (yani mülkiyet değil, TASARRUF) hakkıyla ev başına üleştirirsin. Bu sistem, bir çeşit "İCARE'İ FASİDE" (Bozuk kiralama) olur. Toprağı işliyenden iki şey alırsın kira gibi:

1- "Öşür": ona "Haraç'ı mukaaseme" (bölüşmeli haraç) dersin. Üründen alınan pay olur.

2- "Çift akçası": ona "Haraç'ı Muvazzafa" (görevli haraç) dersin. Çift'in kalitesine ve dönümüne göre "Yılda bir mikdar akçe" alınır.

Aşırıca kılı kırka yarmıya yer kalmaz. İşler tıkırında yürür. Toprak meselesi kördüğüm olup Toplumun başına çorap örmez. Hiç değilse derebeğileşinceye dek bir süre öremez...

ANADOLUNUN TOPRAK TRAJEDİSİ

Osmanlı, düşünüp davranırken öylesine kolaya ve basite gitmiştir. İyi dileklerle ve pratik sağduyu ile kurulan bu Toprak düzeninin, sonra, kendi iç gelişim kanunları ile ta nerelere dek dayandığını ileride göreceğiz. Burada yalnız, ufak gibi gelen, ama bir millet ölçüsünde muazzam yıkıntılara kapı açan bir olaya değmeden geçemeyiz.

Türkiye'de Zeamet 1834 yılı kaldırıldı. Bu, ilk Dirlik düzeni kalıntılarına indirilmiş bir "caup da grace" idi. Mirî toprak düzeninin Kamu mülkiyeti o son vuruşla Tarihe karışalı yüzyıl (şimdi 136 yıl) oldu. Öyle iken ne görüyoruz? Anadolu köylerinden en ücralarına bir göz atmak yeter. Öteki Kapitalist ilişkilerin, değiştokuş (tefeci - bezirgan) ekonomisinin alıp yürüdüğü köyleri bir yana bırakalım.

Azçok kapalı Tabiî Ekonomiye yakın, toplu aile toprak mülkiyetini yaşayan İç Anadolu bölgelerinde bile: Tarlalar korkunç bir ufalanmaya uğramıştır. Kimin nerede, kaç dönüm toprağı bulunduğu hiçbir belgeyle bilinmez. Anadoluda kararlamasına, gelişi güzel bir toprak sahipliği egemendir. O yüzden, kolayca kapanın elinde kalır. "Kapan" da hem "tuzak", hem "açıkgöz" olmak bakımından her zaman, çoğu Kasaba istihkamına çekilip pusu kurmuş yatan "Eşraf - Âyan - Hanedan" ve ilh. etiketli Tefeci - Bezirgan Hacıağa olur.

Bu durum niçin yürekler acısı bir "trajedi" (Facia) dır? Çünkü, toprağın hergün boyuna ufalanıp dağılışı, tam bir "Millî Felâket" denilecek sinsi ve bozuk ekonomik, sosyal, politik, hukukcul, ahlakçıl sürüyle acıklılıklara kapı açar. "Batı"dan Efendilerimizin ısmarlayıp getirttikleri "Uzman"lar, temeli sırf "Sosyal" olan bu faciaya ucuz bir ad taktılar: "Erezyon". Yani topraklarımız: yel, yağmur, sel ve benzeri tabiat etkenleri ile aşındırılıyormuş... Adı ne olursa olsun, bu trajedinin en çok bilinen ve göze batan sonuçları şöyle özetlenebilir:

EKONOMİ AÇMAZI: İFLAS

EKONOMİCE.- Sırf tarlaların parçalılığı yüzünden bugün (1940 yılı) Anadolu topraklarının belki yarısı bomboş kalmaya mahkûmdur. (1950 den sonra, Finans -Kapital'in köye el atması: yalnız kır otlaklarını traktörlü Hacıağaların tekeline geçirmekle kaldı. Toprakların eski verimsiz dağınıklığı olduğu gibi kaldı. "Sakrosent" Özel Kişi mülkiyeti, tarlacıkları, Ağa tırnağına kaptırıncaya dek, parçalayıp dondurdu, bıraktı.)

Gene İkinci Emperyalist Evren Savaşından önce, resmen her şey saklandığı sıralar bir bakışta görülüyordu. Şimdi Çok partili istatistikler acı gerçekliği gizleyemez oldu. Fiilen, ekili toprakların da verimi, mini mini üretim araçları ve şartları yüzünden yarının çok altına düşüktür.

Demek, Batıcı aktarma kanunlarla yüzyıldan beri zor kötek uygulanan Toprak Özel Kişi Mülkiyeti, Anadolu'nun üretici güçlerine yeni birşey katmadı. Tersine, Milli emeğin en yaygın bölümünü yele sele verirce israf etti. Nüfusun dörtte üçünü bulan köylülüğün alın yazısını ileriye götürmek şöyle dursun, uzak geçmiş gerilere dönük duruma soktu. Makine ve bilim, Avrupa kapitalizmindeki kadar olsun Türkiye Tarımına hayırla giremedi.

Canlı makinalar : Toprağımızın insanları ile hayvanları gitgide kurudular. Bir gün Anadolunun eşekleri: Kedi kadar, sığır ve atları: köpek kadar küçülürlerse şaşmamalı. Yok olacaklarına, yeni şartlara uydukları için sevinmeli. Çünkü, ülkemizin ağaçsız, susuz; hümüssüz bir bozkır, nankör çöl haline gelmesi bu toprağın canlılarını, Afrika Ulu Sahra'sından kaçırtır gibi sınırlarımız ötesine göçürtebilir.

Bu yozlaşma, tabiat kanunlarından ileri gelmiyor. Tabiatı da küstüren soysuz sosyal ve politik düzenlerin birlerce yıl taş yağdırdıkları toprağımızda karşı-tepkilerle bomboş ettikleri ekonomik çöküntüden ileri geliyor.

POLİTİKA ÇIKMAZI: ÖLMEDEN ÖLMEK

POLİTİKACA.- Ekonomi temelinin dramı, Sosyal üstyapıda öyle kargaşalı binbir Babil Kulesi kurdurur ki, onu, burada değil, özel ciltler içinde bile sayıp dökmekle tüketemeyiz. Bir kaçına işaret etmek yeter.

Anadolu köyü, bitmez tükenmez toprak ve sınır kavgalarının kanlı İç Savaş alanıdır. Köyler birbirine, her köylü ötekisine karşı can düşmanı kesilmiştir. Ana, babayı baltalar, Evlat anayı boğar. Akraba akrabanın kuyusunu kazar. Komşu komşuyu arkadan vurur. "Akrabanın akrabaya akrep etmez ettiğini!" sözü yeğnik gelir, Türkiye köylülerinin ilişkilerine.

Yurttaşlık sevgisi, insan bağlılığı kırılıp geçirilir. Zincirleme toprak davaları mahkemelerin ve cezaevlerinin yüzde doksandokuzunu tıka basa doldurup taşırır. Mütegallibenin kanunlar önünde köylü topraklarını haydutça talan etmesi kolaylaşır. Kan davaları altında yatan canavar toprak davasıdır. O kördövüşe kardıkça, ağalığın, rüşvetin, irtikabın dişleri kazmalaşır,

Bu şartlar altında, teker teker her köylünün, en yomsuz anlamıyla, "İşi Allaha kalmıştır." Çalışan kır insanının her hangi türlü teşkilat kurma, göz açma ve hele direnme gücü sıfırın altına düşer. Dünyanın her yerinde dağbaşında yalnız kalan köylü, Türkiye'de kartal pençesinden kaçan çil yavrusuna döner. Tek başına her köylü, Tefeciliğin et lokması olur. Toprak cehennemi andırır. Köylü onun katran kazanına düşmüş büyük günahkardır. Kalan yanar. Kaçan kurtulamaz. Çıkışı yoktur.

Tek çıkmaz sokak kalır: ÖLÜM !.. Ancak bu, bildiğimiz, yani halkın güzel deyimi ile "Kalıbı dinlendirmek" dediği yaşamaktan kurtulmak olsa "Ne mutlu Türküm diyene!" olurdu. Hayır. Yağma yok. Türkiye köylüsüne düpedüz ölmek bile "cana minnet" bir "sıra savmak" olur. Türkiye köylüsü maddece ölememenin işkencesi altında kıvranır. Bütün çökkün Antika Medeniyet soysuzlaşmalarında mayalandırılmış "Ölmeden ölmek": Türkiye köylüsünün ölümler içinden beğeneceği, seçeceği tek ölüm biçimi olur.

Ve dün, bugün bütün "akılcıl"larımızı şaşkına çeviren halkımızdaki vazgeçilmez "İNTİHAR" felsefesi: Kendi kendisini ölmeden öldürme düşünce ve davranışı, yığınlarımızı kasırga ve kabus gibi sarar. Millet olarak yığınların ölmeden ölüşünün en açık örnekleri, Türkiye politikasında birbirini üreten başlıca iki hortlayışla sahneyi kaplar:

KÖYLÜNÜN YAŞAMAKTAN KAÇIŞI

1- GEÇMİŞE SIĞINIŞ.- Evet, Türkiye halkı Cumhuriyeti değil Saltanatı özlüyor.

Niçin şaşıyoruz?

Atatürk'ün heykelini kıranlar, beş vakit namazlarında Ulu Hakan Abdülhamit'in ruhuna dua ediyorlar. Hangi Anadolu insanıyla konuşursanız, yürekler sızlatan bir iç çekişle size "Milletin sahipsiz" olduğundan yanar yakınır.

Kimdir o "Sahip"?

Mülkiyeti hiç kimsenin özel kişi malı olmayan Mirî Topraklar çağında, Dirlik düzeninin gerçekten ülkücü ve "Allahtan korkar Peygamberden utanır": "Sahib'ül arz!"larıdır. Onları unutamıyor köylülerimiz. Ve o gelenek, göreneklerin altbilinç karanlığinda, kendisine "Sahip: Koruyucu" arıyor.

2- AHİRETE SIĞINIŞ.- Evet, Türkiye halkı Bu dünyayı değil, Ahireti (öbür dünyayı) özlüyor.

Niçin kanıksıyoruz?

Yaşama çabası dururken, beş vakit namazlarında, Cennete kavuşmanın hasretini tesbih gibi çekiyor. Hangi Anadolu insanıyla konuşsanız, yürekler sızlatan bir iç çekişle size "Ahiret"ten başkasının yalan olduğunu ballandıra ballandıra anlatır.

Neresidir o "Ahiret"?

Zengin, fakir, Sultan, dilenci, Ağa, Köylü herkesin anadan doğduğu gibi eşit olduğu bir ülkücül yaşantı evrenidir. Bu evrenin düzeni, İslam toprak ekonomisindeki Dirlik Düzeni'ne Anayasa veren ŞERİAT'ca kurulmuştur. Bunu aklından çıkaramıyor köylümüz. Şu dünyada bulamadığı "Mahşer" Devrimini ve "Mizân" Sosyal Adaletini başka dünyada olsun aramak zorunda kalıyor.

Bir zaman (bu satırlar yazılırken) Nazi bilimi: Türkiye'de 18 milyon nüfus yaşadığını, Türkiye'den o zaman bile küçük bulunan Almanya'da ise 80 milyon kişinin "sıkıştığını" öne sürerek, Anadoluya doğru "yıldırım savaşı" mızrağını sivriltmiş "Doğuya Bas!" diyordu.

Alman Finans - Kapitali, o demagojisi ile bir gerçekliği göze çarptırıyordu. Anadolumuz da 100 milyon nüfusu besliyecek genişlikte ve zenginliktedir. Ne çareki, Babil çağının artığı soysuz Derebeği kalıntılarımız, millî emeğin dörtte üçünü yok ediyor. Sosyal ve politik facialar, Anadoluyu en derin yoksulluğun salhanesine çeviriyor. Ve insanlarımız yabancı Emperyalist itlerinin "Aşağı ırk" görüp köleliğe çevirmek istediği bir sürü yerine konuluyor.

Şimdi kontenjanlar değişti. Finans - Kapital "Şartsız Kayıtsız" egemen oldu. "İçimizdeki Şeytan" oldu. Finans - Kapital Demogojisi, Nazi ırkçılığından bin kat yaygın zehirlidir. Çünkü, Türkiye Halkının, iç ve dış sömürü yüzünden Geçmişe ve Ahirete sığınışını, Finans - Kapital soygununa dayanak yapıyor: "Demokrasi" oyuncuğunda iki tezi var :

1- Türkiye Halkı İLERİCİLİĞE DÜŞMAN dır. Onun için halkın Geçmişe ve Ahirete sığınışı kutsal oy kaynağımızdır.

2- Türkiye halkı SOSYALİZME Düşmandır. Onun için biz, Özel Kişi Mülkiyeti reklamıyla, yığınları emperyalizme yedek güç yaparız.

Türkiye'nin İlk Osmanlı Dirlik Düzenine geri dönemiyeceğini her konuşan bebecik te bilir. Bilinmek istenmiyen şey Dirlik Düzeni kurallarının, İlkel de olsa bir SOSYALİZM gelenek ve göreneği olduğudur. Bilinç, Tarihte şimdiye dek ikinci mesele olmuştur. Olaycası, Osmanlı "Mirî Arazi" prensibi, Türkiye Toprakları üzerinde kutsal Özel Kişi Mülkiyetini hiçe saymıştır. Tanrı emrine uyarak toprağı elden geldiğince sosyalleştirmiş, "Memleket", millet malı etmiştir. "Beytülmal'i müslimin" mülkiyeti demek: Kollektivizm demektir.

Bu düzen, "Barbarca" olsa bile, zamanı için değme Medeni tedbirlerden daha elverişli sayılabilir. "Zamanı" için başka çıkar yol bilinmiyordu. Osmanlılığın en ömürlü islam devletlerinden biri olmasındaki baş nedenler arasında, hiç kuşku yok: Özel Kişi Mülkiyetine mangır vermiyen ilkel Sosyalizm geleneğiyle Mirî topraklar üzerine kurulmuş o egemen üretim yordamı vardır.

"Mirî Toprak"ların incelenimi, yalnız Türkiye için değil, bütün Antika Tefeci -Bezirgan Medeniyetlerin Kapitalizm önünde kıyıma uğrayan "Az gelişmiş ülke"leri için de ilginç olduğu denli aktüeldir de. Yeter ki, Tarihsel Maddeciliğin Maddeci Diyalektiğini ağız kalabalığı sanmıyalım.

Mirî-Toprak düzeni, her ekonomik ve sosyal düzen gibi, bir yol doğunca, bir daha hiç değişmemecesine hep ayni kalmadı. Tam tersine, hiç durmaksızın değişti. Bu değişikliklere toptan göz atınca, başlıca iki büyük Kalite (Nitelik) ayırdı önünde bulunduğumuzu görürüz:

1. Dirlik Düzeni (Timar-Zeamet-Has)

2. Kesim Düzeni (Mukaataalar).

DİRLİK DÜZENİ

DİRLİK DÜZENİ: İlk, temiz, ülkücü Mirî Topraklar düzenidir. Bir yanda Dirlikçiler yani ülkeyi fethederken yararlık gösterenler vardır. Bunlar, kurtardıkları toprakların "Dirliğini" (asayiş içinde işleyişini) sağlamak için, tuttukları katlara göre: Tımar, Zeamet, Has adlı dirliklerin güdümünü ve savunmasını üzerlerine alırlar. Bunlara "Sepahi" adı da verilir.

Öte yanda, mirî toprak üzerinde yalnız Tasarruf(kullanım, işletim, yararlanım) hakkına sahip doğrudan doğruya toprak üretmeni Çiftçiler vardır. Çok az değişen büyüklükte "çift" adlı topraklarını, küçük bir kira karşılığı (İcare'i Faside ile) işleyip değerlendirirler.

Klasik ekonomi açısından Dirlik düzeninin Üretim yordamı, Marx'ın Ürün İradı dediği ekonomi biçimine çok yakındır. Dirlikçilere ve Beytülmale geçen İradın bir bölüğü ("Öşür" veya "Harac'ı Mukaaseme") doğrudan doğruya ÜRÜN olarak aynî vergi'dir. Ama öbür bölüğü, "Harac'ı Muvazzafa": akça olarak alınır. Yani, açıkça "Para İradı" sayılabilir.

Dirlik Düzeninde yaşıyan Osmanlı toprak ekonomisi çağında Tefeci - Bezirgân sermaye yok mudur? Kıyıda köşede vardır. Ama, Mirî Toprakların Dirlik Düzeni içinde görünür rolü yoktur. Hele Dirlik Düzenine egemen olmaktan çok uzaktır. Tefeci -Bezirgan Sermaye, Marx'ın Polonya Toplumu içindeki yahudiler için söylediği gibi, henüz Osmanlı Toplumunun "MESÂMELERİ İÇİNDE" barınan kir gibidir. Vücudun teriyle, yağıyla geçinse bile, vücudun özel canlı üretim hücreleri, ekonomi dokuları, sosyal cihazları içine işleyip onları dolaysızca sömüremez.

Bu açıdan, Dirlik Düzenini, Marx'ın "Ürün İradı" adını verdiği sosyal üretim aşamasında saymak yerinde olur.

KESİM DÜZENİ

KESİM DÜZENİ: Birdenbire Dirliklerin "Mukataa" adı verilen "Malikane"ler kılığına atlamalarıdır. Bu müthiş altüstlüğün hangi gerçeklerle, nasıl ve ne zaman yapıldığını yeri gelince izleyeceğiz. Şimdilik yalnız şunu unutmayalım: Kesim Düzeni, Mirî Topraklar üzerinde yapılan yaman bir ekonomik ve sosyal İHTİLÂL'dir.

Bu ihtilali doğrudan doğruya yapan değilse bile yaptıran sosyal sınıf, artık iyice dişlenmiş tırnaklanmış olan Tefeci - Bezirgân sınıfıdır. Modern Toplumda işveren: Kapitalist sınıfı nasıl dört beş yüz yıl gelişerek birikimini yaptıktan sonra, Burjuva Sosyal devrimleri ile iktidara ansızın çıkageldiyse, tıpkı öyle, Antika Osmanlı Toplumunun Tefeci - Bezirgân sınıfı da, birkaç yüzyıl gelişerek yaptığı birikimden sonra bir gün ansızın Kamunun (Beytülmal'in) Mirî toprakları üzerindeki Dirliklere el atacak altüstlüğe atladı.

O zaman Osmanlı Toplumunun bütün ekonomik, sosyal, politik, ideolojik, dincil, ahlakçıl varlığı da aynı altüstlüğe zorla uyduruldu. Bu zor önünde en keskin Celâlî isyanları dahi tutunamadı. Sahneyi o zamanadek görülmedik Sosyal Sınıflar kapladı. Ve şaşılacak bir determinizmle, sosyal sınıfların sayıları ile durumları, Kapitalizmin iktidara geldikten sonraki sosyal sınıflar sayısına ve durumuna paralel düştü.

Kapitalizmde alt sınıf bir tek çalışan İŞÇİ SINIFI iken, üstte iki egemen sınıf doğdu. Tefeci - Bezirgan Kesimci Toplumda da böyle oldu. Alt sınıf bir tek çalışan ÇİFTÇİ SINIFI oldu; üstte egemen iki sosyal sınıf doğdu. Kapitalizmde üst egemen sosyal sınıflardan birincisi İŞVEREN SINIFI, ikincisi BÜYÜK EMLÂK SAHİPLERİ SINIFI idi. Osmanlı Kesim Düzeninde de üst egemen sosyal sınıflardan birincisi TEFECİ-BEZİRGÂN SINIFI, ikincisi KESİMCİLER (MUKAATAACILAR) SINIFI idi.

KARMA EKONOMİ: ÜRÜN İRADI - PARA İRADI

Yeryüzünde Kapitalizm egemen olur olmaz, nasıl, bütün ondan önceki sosyal biçimlenişler bir sihirbaz değneği ile ortadan kalkmadı ise, tıpkı öyle: Kesim Düzeni egemen olur olmaz, bütün ondan önceki sosyal biçimlenişler ve bu arada Dirlik Düzeni de, bir sihirbaz değneği ile ortadan kaldırılamadı. Ne var ki olan olmuştu. Dirlik Düzeni ihtilâle verilmişti; egemen Sosyal Düzen olarak Kesim Düzeni, Tefeci -Bezirgan üstünlüğünü iktidara getirmişti.

Kesim düzeninde de gene hala "Öşür", "Haraç" gibi gelir biçimlerinin kullanımları ve adları sürüp gitti. Ama bu gelirler, Kapitalist Devletin Vergi -Resimlerinden farksız kaldılar. Asıl Toprak İradının irisi, artık Sarrafın FAİZ'i ve Mültezimin KÂR'ı kılığına girdi.

Onun için, Kesim Düzeninin Klasik ekonomi bilimindeki karşılığı, Marx'ın PARA İRADI adını verdiği sosyal üretim yordamı aşamasına uygun gelir.

İKİNCİ BÖLÜM

HRİSTİYAN DÜNYASINDA TOPRAK PROBLEMİ

Osmanlı Tarihinin Maddesine ışık tutacak Hristiyan Dünyası, metafizik mantıkla sırf bir Din veya "Ruh meselesi" olarak ele alınmıyor. Çünkü, aslında öyle soyut bir "Ruh" gibi Din, Tarihte ne olmuştur, ne de olacağı vardır. Tekrarlamaktan yılmıyalım: Hristiyanlık denilen Din, çökmüş Roma Uygarlığının alttan, üstten korunan Ruhu'dur.

Roma'nın Ruhunu, yani Hristiyanlığı anlamak için, Roma'nın Bedenini unutmak, köksüz çiçeğin kokusundan söz etmiye benzer. Hristiyanlık, ilkin Roma'nın Köle yığınlarına, sonra Hün ve Cermen Barbar yığınlarına koklatılmış bir uygarlık Ruhu ve kokusudur. Bu Ruh-kokuyu: köklü, dallı, yapraklı, çiçekli Roma maddesi yaşayıp yaratmıştır. Onun için, Hristiyanlık Dünyası deyince, onun ta İlkel Komuna biçimli Toplumca kurulan Roma Kentinden kimi izlenimlerine değilecektir.

Asıl Roma, İtalyadaki Roma Kenti fiilen battıktan sonra: Roma'nın Dünya egemenliğindeki yerini Bizans almıştır; -söz yerindeyse- Ahiret egemenliğindeki yerini Hristiyanlık almıştır. Bizans: Doğuda boğulurca dövüşürken, Hristiyanlık: Batıda barbarları -gene söz yerinde ise- sıkboğaz etmiştir.

Batmış Antika Uygarlığın Ruhu ile Romayı hortlatan Cermen barbarları içinde Hristiyan ağına en sağlam tutulanlar Franklar olmuştur.

Bu ardarda süren Tarih gidişi içinde, Osmanlı Tarihinin Maddesini açıklamada yararlı olabilecek elemanları sıra ile dört ayrımda özetliyeceğiz :

1- İlk Roma'da İlkel Komunadan Tefeci - Bezirgân ilişkilerine

2- Roma'dan Kilisiye - Barbarlıktan Saltanata

3- Bizans Kilisesinden Osmanlı İmparatorluğuna

4- Franklarda Toprak ilişkileri: Osmanlı - İslam Çizisi

AYRIM I

Roma'da İIkel Komünizmden Tefeci – Bezirgânlığa

Roma hukuku denilen ilişkilerde saklanmıyan ilkel Komünizm ilişkilerinin, nasıl Tefeci - Bezirgan özel kişi mülkiyetine doğru geçtiğine bu ayırımda değilecektir.

İLK "ROMA HUKUKU" - İLK SINIFLAR SAVAŞI

Roma onbir buçuk yüzyıl (1149 yıl) yaşadı. Ondan önceki 5 bin yıllık Ortadoğu Bitkisel Uygarlıklarının bütün Tefeci - Bezirgân ilişkilerini Klasik Grek Kentlerinden aktarılmış biçimi ile benimsedi. Bu nedenle, Roma hukuku denilen şey, kıyasıya Tefeci - Bezirgan ilişkileri ile yüklüdür. Hukukunda, İlkel Komuna izlerini ve Kamu Toprağı normlarını açık seçik bulmak olanaksızdır.

Roma Hukuku denen kurulların kaynağını hep "12 Taplo" denilen en ilk kanun belgesine bağlamak alışkanlık olmuştur. Bu belge ne zamanın ürünüdür? Roma Kenti kurulduktan tam 303 yıl sonra (İ.Ö. 451) ların. On Romalı majistra (decimuis legibus scribendis) oturup o "Duadecim tabular"ı düzmüşler. Bu "12 taplo": "comices centuriates" (100 kandaş topluluğu) tarafından onaylanmış. "Loges duodecim tabularum" (12 taplo kanunu) ortaya çıkmış...

Ne zaman? Eşit topraklı, eşit haklı Kandaşların kurduğu Kent, tam 303 yıl Yukarı Barbar konağından, sınıflı Toplum biçimli Uygarlığa geçtikten sonraları... Roma kişi mülk ve zenginliklerindeki farklar, tefeci - bezirgân ve sosyal sınıf ilişki -çelişkileri ile çatlıyacak duruma geldiği zaman. Çatlıyacak duruma geldiğini nereden anlıyoruz? Daha 12 Taplonun yazılışı üzerinden 88 Roma yılı (60 İsa yılı) geçmedi. Roma Kenti Golva barbarlarınca yakılıp yıkıldı.

Antika Uygarlıkta çok az değişen bir kural var: Bir Toplum Barbar akınınında yenildi demek, o Toplumda sınıf çelişkileri keskinleşti, Antika Uygarlık çıbanlaştı, delinecek demektir. Netekim uzun süre çelik bir kale gibi dokunulmaz duran Roma, kuruluşunun 391 inci yılı, kendisine saldıran Golva'lar tarafından yıkıldı ve bu arada o ilk "l2 Taplo" da yandı. Böylece, "12 Taplo", Roma Kentinde Eşit Kandaşlar Toplumu olan Yukarı Barbarlık konağının sona erdiğine sınıflı Uygarlığın artık egemen rejim olduğuna belgedir. Sınıf Çelişkilerinin (66-88) yıl ortalığı kasıp kavurması, Roma'yı Golva akınına yem etmiştir.

"Bu ünlü Kanun'un (12 Tabletin) kaleme alınması, Latin tarihçilerince Patrici'lerle Plepler arasındaki Sınıf Savaşlarının epizotlarından biri olarak, tanıtılır." (Gaston May: El de Droit Romain 3-24)

12 Tablet Kanunu, Kur'anın Mekkedeki Kureyş kodamanlarının keyfi egemenliğine karşı koyduğu kurallara benzer. Mekke'nin "asil"leri (ilk toprak sahipleri) Kureyşliler, Roma'nın "asil"leri (ilk Toprak sahipleri) olan patricilerin ta kendileridir. Netekim, Roma'nın topraksız yanaşma ve sırf alışverişle geçinen "Plep"leri de, Mekkenin "Müslüm"lerinden başkaları değildir. Kur'an nasıl Kureyş'lilerle Müslim'ler arasındaki Sosyal sınıflar savaşından doğacaksa, tıpkı öyle,

12 Tablet kanunu'da Roma'nın Patrici'leriyle Plep'leri arasındaki Sosyal sınıflar Savaşından doğmuştur.

"12 Tablet.. Patrici majistra'larının (yüksek kent yöneticilerinin) keyfi idaresine, yazılı bir kanun yokluğunun kolaylaştırdığı haksızlıklara iki düzen (takım) Kenttaşlar (Citoyen) arasındaki eşitsizliğe bir had koyuyordu." (Gaston May: Element de Droit Romain, s. 27-27, Paris 1935)

UYDURUK 12 TABLET

Tek sözle 12 Tablo, Roma için başlangıç değil bir sondur; İlkel Komünizm geleneklerine kendince son veriş belgesidir. O son veriş belgesinin bile aslında elimizde bulunsa belki daha ilginç sosyal karakteristikler görecektik. Ancak 12 Tablo, "Tavşanın kendisi" değil, "suyu"dur. Çünkü aslı yanmış kül olmuştur. "l2 Tablo" diye dillere destan edilen şey, Kanun'un Tablo'ya geçirilişinden tam 140 yıl sonra, kafalarda kalmış izlerden derlenmedir.

Kur'an'ın dağınık ta olsa tabletleri ve mutlak inançlı "Hâfız"ları vardı. Ve Muhammet'ten çeyrek yüzyılı geçmiyen çok kısa süre sonra hemen yazılı biçimde saklanmıştır. 12 Tablo veya Tablet, ilk yazıldığından 140 yıl sonra "uydurulmuştur" denilebilir. Bu çeşit kuralların -yahudi Tabut'u Sekiyne'si gibi- kutsallığı ne olursa olsun: 3 yüzyıllık sınıflaşma soysuzluğunun ondan sonra hemen 1,5 yüzyıl daha sürüp gitmesi, ilk 12 Tablet metnine "kafadan" daha nelerin sokulmuş olabileceğini kendiliğinden gösterir.

Üstelik Kuran'ın dilinde bir harf bile değiştirilmediği halde, 12 Tablet'in eski dili yerine yeni dil geçirilmiştir:

"Erkenden yokedilmiş görünen orijinal metin (12 Tablet teksti), artık daha az arkaik (eskinin eskisi) olan bir dilde hâfızadan yeniden inşa edildi ve juristconsulte'ler (hukukbilirler), gramerciler, filozoflar, millî antikalık mütecesisleri gibi, 12 Tablet'i başlangıçlardaki Roma'nın en saygıdeğer anıtlarından biri, "eski Romalı ruhunun en sâdık tasviri" (Pichon) olarak gören yazarlarca anılıp incelenen şey bu yenileştirilmiş 12 Tablo'dur." (Gaston May: "Element de Droit Romain", 18. baskı s. 25-26, Paris 1935)

12 Tablet'in kaynağı Roma'daki sınıflar savaşı olduğu kadar, Roma kentinden önce Grek Kentlerindeki sınıflar savaşıdır da. G. May, nedense bu gerçeği küçümsüyor. Bir yandan, kendisi 12 Tablo'nun Grek taklidi olmadığını söylerken: "Cenaze törenleri için yazılanları istisnâ etmelidir. Burada Grek Kentlerinden yapılmış iktibaslar kuşku götürmez." der. (Not, 25) Ötede şunu yazar:

"Onuzlar (decimuix) kanunu ile ilân edilen prensipler, kimi kadim Tarihçilerin öne sürdükleri gibi, Grek nüfuslu ülkelerin kanun koyumlarından iktibas edilmemişlerdir" Sonra, hemen ardından ilave eder:

"Ne de olsa, kodlaştırma (Kanunlaştırma) fikri Greklerden gelmedir." (G. M.,a.y. 25)

Böylece, 12 Tablet'in Roma'dan önceki Grek kentlerinde kitaba geçmiş Sınıflar Savaşından izlenimler taşıdığı su götürmez. O haliyle de, 12 Tablet'in uyduruk biçimi bile tümüyle ortada yoktur:

"O gençleştirilmiş (12 Tablet) metninden ise, bize kalan şey, ancak modern'lerce toplaştırılıp koordine edilerek kanun'un karakteri üzerine sarih bir fikir edinmeye elverişli kılınmış parçalardan (Fragment) başkası değildir." (A.y., 26)

ÖRF: EŞİT KANDAŞLIK KURALI

Roma Kent'inde bunca yüzyılların değişiklikleri bile İlkel Komünizm'in izlerini silemedi. Bir yol "12 Tablet":

"Kamu hukuku ile kutsal Hukuk üzerine yapılmış az sayıda kayıtlar bir yana bırakılırsa, XII Tablo kanunlarında ancak özel hukukla ilgili kurallar vardı." (A.y. 26)

Özel Hukuk ötesinde herşey, "coutume" denilen örf ve görenek kurallarıyla çözümlenir :

"Örf, "mos" mores majorum,consuctude,ve ondan kaynak olan hukuk: jus maribus constitutum, bir kurallar ve prensipler tomaradır ki, hiç bir zaman yasama iktidarınca ne resmen tanınmış, ne ilân edilmiştir ve bunlarla birlikte herkesçe sosyal ilişkilerin kuralı olarak kabul edilmiştir. Böylece, örf yurttaşların genel ama zımnî (içinde saklı) rizâlarından yetkisini, otoritesini çekip alır. Örfün kanundan daha avantajlı oluşu, hukuk fikrinin kendiliğinden görünüşü olması, o andaki ihtiyaçlara elifi elifine karşılık vermesi ve o ihtiyaçların kendileriyle birlikte değişir bulunması yüzündendir." (G. May: A.y., 22)

Yukarıki tanımlamaya göre: örf insanlara kanun gibi dıştan, yukarıdan, yabancı bir baskı ile dayatılmaz. Böyle herkesin gönlü ile benimsediği kural, ancak sınıfsız ve eşit kankardeşleri arasında doğabilir. Roma'da Örf'ün hayli ağır basması, İlkel Komünizmin armağanıdır. Modern Burjuva Hukukçusu örf'e dudak büker. Neden? Kendi deyimince: "Örf hukuku için aşırı değişkenlik bir altlık nedeni" imiş. Çünkü: "O hal örf'te her türlü değişmezliği kaldırır ve herkesin hakkının belgesini yargıçların belleğine ve keyfine bırakır"mış. (A.y.)

Bu gerekçenin yapmalığı ortadadır. Kanun'lar çok mu "değişmez" şeylerdir? Örf kuşaklar boyu sürebilir. Kanun egemen sınıfın kaprisleriyle her saat başı değiştirilen oyuncaktır. "Yargıçlar"'a gelince, burjuva bilgini kendisi üstüne basıyor: İlkel Komuna'da "yargıç", Toplumun bütün kandaşlarıdır. Toplumun dışında, ona yabancı imişçe tepeden bakan sözde "bağımsız" yargıç: ancak sınıflı toplumun yaratığıdır. İlkel Komuna'da öyle bir yargıç yoktur ki, onun "belleği ve keyfi" konu edilsin.

O bakımdan, elbet örf : kanundan üstün, az değişken ve az kaprisli olur. Eşit insanların içlerinden gelme benimseyişlerine dayanır.

KANUN: SINIFLI TOPLUM KURALI

Kanun'a gelince, Roma'da kanun bile, sonradan sınıfayrılığı ölçüsünde soyutlaştığı denli bir ayrıcalığın zorlaması değildir. "bir tek ve aynı civitas'a mensup ayni siyasi grubun" ortak iradesidir.

"Hukuk, hattâ özel hukuk dahi, kenttaşın birey olarak hakkı değildir; bireyin, kenttaş olarak hakkıdır. Dolayısı ile prensip olarak, ancak özel kişilerin birleşmeleriyle Kenti biçimlendiren gente'ler ve aile gibi topluluklardan bir parça oldukları için, özel kişilerin hakları vardır. Gente'ler denilen siyasi toplaşmaların üyelerine sağlanan avantajlar toplamı olan özel hukukun tekelci: (münhasır; exelasif) karakteri oradan gelir." (A.y. 17)

Yani, kapitalizmin "insan hakları" diye evrenselleşmiş göstermiye uğraştığı ve herkes için sözde eşit saydığı Hukuk kavramı, Roma'da yoktur. Orada Hak sahibi olmak, yalnız ve ancak Kent üyesi olmakla sağlanır. Bu nereden gelir? İlk Kenttaşların, zengin - züğürt parçalanışına uğramadan önce yaşadıkları Kandaş eşitliklerinden gelir. Eksklüvizm (tekelde tutuluş), Romalı için bir kanun imtiyazı değildir :

"O eksklüvizm karakteri, ilkel Roma Hukukuna has değildir. Antika Çağın bütün uygarlıklarında özel Hukuk, her zaman sıkısıkıya beledî (municipal) dir. Yalnız Kent üyeleri için yapılmış bulunan o özel Hukuk, başka insanlara, yabancılara uygulanamaz. O, yalnız Kenttaşa has bir Hukuktur. jus civiledir. jus proprium civium nomarorumdur." (A. y.)

Böylece ilk "Roma Hukuku"nda "İlkel" sayılan şey, "İlkel Komünizm" gelenek ve göreneğinin kanunlara vurduğu damgasıdır. İlkel Komuna biçimli Toplum ise, değil Kapitalizm kadar üç beş yüzyıl, tüm sınıflı Uygarlıkların altı yedi bin yılının on, yüz, bin katı daha uzun yıllar yeryüzünde var olmuştur. Burjuva kabarığı bilgin, gördüklerinden şu yampiri sonucu çıkarır:

"Hukuksuz, düzen (nizam) olamazdı, sürekli siyasî topluluklar olamazdı, insanlar arasında olağan Toplum bulunamazdı." (G. May: A.y. 15)

Bu kanı, insanları: Kapitalist "Sosyal Düzen gereklilikleri önünde gönüllüce ve akıllıca feragat ve istifâ" ettirmek için uydurulmuş çocuk kandırmacalarıdır.

BAŞKA İLKEL KOMUNA İZLERİ

Roma Kent'inin İlkel Komuna'dan kaynak aldığı, Roma Hukuku'nun mesameleri içine işlemiştir. Biraz olayları atlıyamıyan her burjuva bilgini dahi, o elemanları, kendisi pek anlamaksızın da olsa, kaleminin ucundan pek ötelere atamıyor.

Her Yukarı Barbar Kent gibi Roma da, sonradan Tefeci - Bezirgan sınıfı ile Devleti doğduğu zaman Kanun adlı kurallar düzdü. Ondan önce Kent düzeni, Kabile içinde Kan örgütlenmesi üzerine kurulmuştu. Devlet ve Kanun, Hukuk düzenleri çıktıktan sonra da Roma Kan örgütünü kolay kolay silemedi. Bu gerçekliği hukukçu gözü şöyle görüyor:

"Aile ve onun örgütüne gelince, kanunda bunların adı çok az geçer, ne Devletten bağımsız kendine has bir hayat yaşıyan özel gente'ler ve aileler, domus'ler gibi o denli dayanıklı aile gruplarının teşekkülü derince düşünülürse o az anılışa şaşılamaz. Daha uzun zaman, kanun koyucu, aile ilişkilerine dokunmakta çekimser kalacaktır." (G.M:, A.y., 27)

İlkel Komünizmde kurallar, kararlar, yargılar bütün toplum üyelerinin ortak toplantılarında eşit üyelerce tartışılarak alınır. 12 Tablet, "Özel Hukuk" içindir. Kamu hukuku, hala, Kamu toplantısının görevi idi:

"Bu dönem içinde Kanun her zaman halk toplantılarının eseridir." (G.M., A.y.,23)

"Halk Meclisi, kamu suçlarını yargılama hakkını elinde tutuyordu. Kimi kişilere, özel kanunlar: privi legiae teklif etmek yasaktı." (A.y., not, 7/12).

12 Tablet, sırf Tefeci - Bezirgan ilişkilerin özel kişi ilişkileri için çıkarılmıştı. Ona rağmen, soyut prensipten çok, yargılama yordamı üzerineydi.

"Bu 12 Tablet prosedürü (yargılama yordamı), birçok bakımlardan henüz, Roma Kentinin içinde kurulduğu arkaik toplumun son kerteye dek şiddetli, maddeci, formaliteci karakterini yankılıyordu; ve kanun bir çok noktalarda özel kişilerin haklarını değerlendirmek için zor kullanmasını resmen haklı çıkarmaktan başka bir şey yapmıyordu."

Barbar geleneğinde Musa usulü "göze göz, dişe diş" kanunu denilen "Tabin" (cezayı suçun türünden veriş) kuralı egemendir. 12 Tablet'te de: o nokta eksik değildir.

"Orada kanun, henüz şahısa veya mallara karşı kimi tecavüz hallerinde tabin'a yetki veriyor; başka daha az ağır suçlar için, kurbanı, kanun'un târifelediği ve ondan böyle yasaklanan özel öcalma yerine geçmiş bir para cezası (compositum peuniaire) ile yetinmeye mecbur ediyordu." ( A.y., 26).

BEZİRGANLIĞIN İLKEL KOMUNAYI PARÇALAYIŞI

İlk Roma, Yukarı Barbarlak Konağı'nda eşit toprak üleşimi ile tarıma oturmuş bir Kent'ti:

"Başlangıçtaki Romalı da, herşeyden önce bir köylü; ürkek, bönyargılı (bâtıl itikatlı), ansızın gelmiş korkularla akıl almaz panikler vermiye hazır bir kır adamıdır." (G.M., A.y., 16)

Bu eşit ekinci kankardeşleri, işbölümü arttıkça gelişen Tefeci - Bezirgan ilişkileri ile kemirildi. Gene de 12 Tablet içinde bile toprak ilişkileri ağır bastı.

"Hele kır mülkiyeti, kılı kırka yararca ve bol bol bir düzenleme konusu oldu. İlkel Romalı Toplumun karakteri verili olunca buna şaşılmaz." (A.y., 27)

Onun için,12 Tablet'te "Mecburiyetler Hukuku" (Le Droit des Obligations) pek az yer tutar.

"O hukuk, özellikle tarım çalışmalarına kendini vermiş sosyal topluluklarda pek silik bir rol oynar. Mecburiyetler hukuku, ancak daha ileri Toplumlarda gelişiminin bütün dolğunluğu ile var olur: o gibi Toplumlarda, her bir kişinin ihtiyaçları çoğalmış bulunduğundan, ancak başkasının ticaret ve sanayi faaliyetlerini kendisine tabi kılarak tatmin edilebilir." (A.y.).

Bilgincil söz : "Başkasının ticari ve sınai faaliyetini kendine tabi kılmak." gerçekte türkçe, Tefeci - Bezirgân sınıfının türemesidir. Roma'da bu türeyiş, İsa doğmadan 4-5 yüz yıl önce kendini dayatmıştır.

"12 Tablet'le kabul edilmiş görülen tek şey, ödünç alan için özellikle pek çetin etkileri ile birlikte ödünç mukavelesi, nerumdur. Mancipatio ile ola gelen satım'a gelince başlangıçlarda bu bir mukavele sayılamaz." (Not 7/17)

Bu durum, Roma'da Bezirgânlıktan (alım-satımdan) çok Tefeciliğin ağır basarak başladığını gösterir. Bu nedenle:

"Roma özel hukuku, inatlıca tutulak olduğundan uzun süre kurumlarca züğürt kaldı. Bu fukaralık, İlkel Roma Devletinin tarımcıl karakteri ile tam ahenkli düştü. Tarımcıl Toplumların orantıca az ihtiyaçları olur; orada alışverişler yer ürünlerinin değiş tokuşuyla sınırlıdır. Demek Hukuk ta, ister istemez, kombinozonlar bakımından, yeni yaratışlar bakımından az zengindir. Ama, Roma daha yaygın, daha kudretli, daha tüccar, daha kapitalist oldukça, esası tarımcıl bir Toplum olmaktan çıktı. O zamana dek kendisinde bulunmıyan merkantil (bezirgân) ruh gelişti ve geçmiştekinden daha çok sayıda, daha karmaşalı (kompleks) Hukuk ilişkilerini doğurdu." (A.y.,18-19).

ROMA'NIN BATIYA İKİ ARMAĞANI

12 Tablet'ten bin yıl sonraki Romanın yapısı ve hukuku artık kolayca gözönüne getirilebilir. Hün ve Cermen Barbarları Roma denilen Uygar Toplumu, öyle buldu. Yakın Doğunun Bitkicil Uygarlıkları için, kimse kimsenin dilini anlamaz kulesi ile ünlü Bâbil de bütün çelişki ve çatışkılarını dağlar gibi yığmıştı. Akdeniz Hayvancıl Uygarlıklarının (o bitmez tükenmez Bitkicil Uygarlık çelişkilerini de son kerteye dek geliştirip azdırmış bulunan) batı Babil Kulesi: Roma oldu.

Yıkılmış Romayı, çarpan bilinçsiz muazzam Barbar Aşısı ile diriltmek istiyen Jüstinien I (527-565 Doğu Roma: Bizans İmparatoru), bir yanda Antika Uygar Pers'lerle, öte yandan Barbar Vandallarla savaştı. İtalyayı ve Afrikayı sözde kurtardı. İşde: Antika Romayı kesinlikle gömdü. Gömdüğü ölünün iki mirası vardı: 1 -Kanunları, 2 - Ruhu (Hristiyanlık.)

Jüstinyen I, o iki alanda sürekli yapıtlar verdi.

1- Ölmüş Romanın ne kadar Tefeci - Bezirgan kuralı ve koşulu varsa hepsini derleyip toplattı. Digeste (en Ünlü Roma Jüris konsüllerinin kararları), İnstitutes (Hukuk prensiplerini içeren başlıca eserler), Noveller (Doğu Roma İmparatorlarının Anayasaları), Codes (Kimi konulardaki yaşamaların bütünlemesine sistemi, Kodeksi, Mecellesi).. O derlemeler sırasında sayılır.

2- Roma öldü: ruhu bedeninden ayrılarak Hristiyanlık biçiminde hortladı. Barbarlar Romanın maddesini fethettiler. Roma Hristiyanlık ruhu ile Barbarı fethedecekti. Bu karşılıklı alış verişin o zamanki egemen Uygarlık dünyasına dikilen en yaman anıtı: bizim İstanbul'un Boğaz'a ve Marmaraya bakan ünlü Ayasofya Tapınağı oldu. Onu da Jüstinien I yaptırdı.

Roma'nın ikisi de ele avuca sığmaz olan mirasları: Tefeci - Bezirgân ilişki -çelişkilerinin en son kerteye dek gelişimi olan Kanunları ile o Kanunlara göksel bir şal örterek Meryem Ana kılığında Barbar gönlünü çelecek olan Hristiyanlık, Romayı yıkan Barbarları, Bizansı yıkacak Osmanlı'ya karşı derliyecektir.

Osmanlılar, ne Jüstinien Kanunlarını ve Mecellelerini, ne Hristiyan Dinini ciddiye almadılar.. Tam tersine, her ikisine karşı kıyasıya savaştılar. Çünkü, onlar daha önce, Horasanda, İslam Dinine ve Fıkıhına gönüllerini yüzdeyüz kaptırmışlardı. Ama, Roma kilisesinin ruhuna nedenli kılıç attılarsa, Bizanstaki Roma Klisesinin maddesini en az o denli benimsediler. Hayli Kliseleri Cami yaptılar. İstanbul'a girer girmez koca Ayasofya da o benimseyiş içine sığdı.

Bu bakımdan, Osmanlılar da Antika Akdeniz Uygarlığının mirasına pek yabancı kalmadılar.

AYRIM II

ROMA'DAN KİLİSEYE - BARBARLIKTAN SALTANATA

Roma öldü. Yerini Kilise aldı. İmparatorluğun Tefeci - Bezirgan ilişkilerini Barbarlar arasına sokan Ahiret peçeli Kilise, İlkel Komünist Barbar Toplumu Dünya Saltanatına kardırdı.

ROMA - BİZANS – KİLİSE

Osmanlı dedik mi, Bizans akla gelir. Türkler İstanbul'u (Konstantin Kentini) ele geçirmeseydiler, İslam Uygarlığının çöküntüleri üzerinde yüzlercesi gelip geçmiş "Tavâifül mülûk" (Müslüman Feodalite) devletçiklerinden biri olarak söner giderdi. Osmanlılığı İmparatorluk yapan şey: Bizans mirasıdır. Onun için, Birinci Kitapta, Osmanlı - Bizans kurumları arasındaki politik ilişkilere kısaca değmiştik. Burada da, kimi ilginç Bizans karakteristiklerine değmeden asıl Toprak konusuna, yani Osmanlı Tarihinin Maddesine girmemeyi doğru bulduk.

Bizans dedik mi ise: Roma'dan başka birşey gözönüne gelmez. Bizans, Roma'nın bir parçasıdır. Parçalanma olunca: asıl ana Roma'ya Batı Roma, Bizansa Doğu Roma denildi. Bizans denince, Roma'dan sonra ikinci akla gelen şey, Ayasofyalarla dolu bir Hristiyan evrenidir. Hatta son günlerinde Bizans muazzam bir Kilise'den ibaretmiş gibi somutlaşır. Öyleyse, Bizansı anlamak için onu Kiliseleştiren olayların anılmaması bir eksiklik olur.

Bu açıklama, Bizans Tarihinin olduğu kadar Osmanlı Tarihinin de pek çok özellikleri üzerine epey çağrışımlar yapabilir.

HRİSTİYANLIK: ANTİKA UYGARLIK RUHU

Hristiyanlığın "Peche orijinal" (anadan doğma günah) dediği biçimde, kendisinin de bir "anadan doğma günahı" oldu. Batı Barbarları, daha Tarihe doğarlarken, o "Roma'nın Habis Ruhu"ndan gelme "Ulu günah"la göbeklerini kestirmişlerdi: devirdikleri Roma'nın "Ruh"unu iki yönde hortlatmışlardı.

1- Roma Kanunları: ölen Uygarlığın soyut normları (Kural - koşulları),

2- Hristiyan Kilisesi: ölen Uygarlığın somut örgütleri

Ancak, bu tutum, yalnız Cermen Barbarlarının davranışı olmadı. Bata-çıka ilerliyen Tarihin kaçınılmaz bir kanunu idi. Avrupa Barbarları, ölü Romanın, can çekişen Bizans dirilişini hortlatmışlardı.

Ama Bizans normları ve örgütleri neyin hortlatılışı oldu?

Perslerin.

Persler kimi hortlatmışlardı?

Medleri.

Medler?

Asurları.. ve ilh., ve ilh...

İş ta en eski Firavunlara ve Nemrutlara dek böylece uzanıyordu.

Tarihte insanlık zincirinin kopmaması için, hayatın her örneğinde olduğu gibi bir yıkıcı - vurucu güç, bir de tutucu - bağlayıcı güç rol oynuyordu. Vurucu - yıkıcı güç, barbarlıktı. Barbar, iktidara gelip sınıflı toplumu kurar kurmaz: yıktığı uygarlığın tutucu - bağlayıcı gücüne dört elle sarılıyordu. İslamlık: Bizansı, Bizans: Pers İmparatorluğunu taklit ederek sosyal sınıflar dövüşünü egemen sınıflar çıkarına gemliye ve dengeliyebilmişti. Cermen Barbarlığı için tutulacak başka yol yoktu.

Kısaca Bizans denilen "Doğu Roma İmparatorluğu" Naissus (Niş) adlı Barbar Balkan Kentinde doğmuş olan Konstantin'in 330 yılı İmparatorluğu Bizans'a taşımasıyla yerleşti. Yerleşir yerleşmez, İmparator "Basileus" (Büyük Kral) sıfatını takındı. Bu sıfat Antika Pers Kırallarına takılan etiketti "Sonra Diocletien (245-313) ve Constantin onları (Pers Krallarını) model aldılar." (H.G.P.) "Doğu Roma", çarçabuk "Grek İmparatorluğu" sayıldı. "Jüstinien Kod'u (Mecellesi) lâtince kaleme alındı. Çünkü, resmi dil henüz lâtince idi. Ama, çarçabuk yunancadan başka dille konuşulmıyacaktır." (H.G.d.P.).

Çökkün Grek ve Pers Uygarlığının Ruhu, Bizansı yakalamıştı. Konstantin I. Barbar Büyük Beritanyalı lejyonlarca İmparator ilan edildi. Babası Constance Chlor (Soluk) un işkence yaptığı Hristiyanların bayrağıyla (labarum) Afrika ve İtalyayı ele geçirerek İmparator Maxence'i Roma surları önünde yendi. Kendisi 323 ten önce vaftiz olmadı. Ama 312 den beri Hristiyanlığı resmi din olarak ilan etti.

Hristiyanlık ne idi? Görünüşte Roma valisinin "ellerini yıkaması" ile "pharisien"lerin çarmıha gerdikleri, kızoğlankız Meryem'den doğma, doğramacı Yusuf'un oğulluğu, İncilin "Tanrı oğlu", İsrail peygamberinin "Mesih" saydıkları Yesus (İsa) nın yahut Yesus - Christ (Kurtarıcı) nın kurduğu din idi.

Ne var ki, Çarmıhta öldürüldükten üç gün sonra dirilen ve 40 gün sonra göğe göçen İsa, çocukluğunda Mısır'a gitmişti. Mısır: Irak'ın Ur Kentinden göçmüş İbrahim'in de, İsrail oğullarını kölelikten kaçırmış Mûsa'nın da uğrak yeri, Antika medeniyetlerin harman olduğu yerdi. Böylece, Hristiyanlık, bütün Yakındoğuda ölmüş gitmiş Antika Uygarlıkların, ikide bir Semit Barbarları dilince diriltilen Ruhu'na ad oluyordu.

ROMA KANUNLARININ İÇE İŞLEYİŞİ

Kendileri kaç kez ölürlerse ölsünler, hayaletleri ölmezlik kazanmış Antika uygarlıkların bu ruhu, Avrupa Barbarlarını elbet kolluyacak, onların kanlarıyla bir daha dirilmeye çalışacaktı. Romayı yıkan Barbarlar, onun Hukuk Normlarını da, Evrensel Ruhu olan Hristiyanlığı da (kendileri sosyal sınıflaştıkça: İlkel Sosyalizmden dışarıya fırladıkça) hortlatacaklardı.

Bu Tarihcil gerekliği en Skolastik Batı Tarih kitapları, açık belgelerle belirtirler.

ROMA KANUNLARI: Asıl Roma; "Batı Roma", ölürken, ardına Barbar aşılı bir mirasçı, geleneklerini yürütücü de bırakmıştı: Bizans! Avrupalı olan Barbarlar nereden kalkarlar, neriye otururlar ise kalksın - otursunlar, madde zenginlik birikimlerini yağma ettikleri Roma'nın anlamcıl normlarını benimsemekte gecikmediler.

Afrika'ya dek Vandal'ler, Büyük Bertanya'ya Angle - sakson'lar, Akitanya ve İspanya'ya Vizigotlar, İtalya'ya Ostrogotlar ve Herule'ler, Galya'ya Franklar ve Burgonde'lar yerleşmişlerdi. Bunlar, gittikleri yerde önce kendi İlkel Sosyalizm kalıntısı kanunlarıyla, hallaç pamuğuna dönmüş ve yozlaşmış topraklara bir yeni düzen verdiler. Fransa'da toprağa yerleşenlerin "Burgonde'lar Kanunu", yerleşmiyenlerin "Salien'ler Kanunu" ve ilh.. gibi.

Fakat o Barbarcıklar, göçebe geleneklerini yıpratır yıpratmaz, içine girdikleri Roma Uygarlığı yığınlarını kendi tavsamış Kan örgütleriyle idare edemiyeceklerini anlamakta gecikmediler. Bu gerçeği, onlara, Batı Roma'nın Dirilişi olan Bizans ta, çarçabuk ele geçirdiği fırsatlarla, kan dökerek hatırlattı. 6'ıncı yüzyıl boyu, Doğu İmparatoru I. Justinien (526-565), bir yanda kendisine benzeyen Pers'le, öte yandan Germen Barbarlarıyla savaştı. İtalya'yı, Afrika'yı, bir bölüm İspanya'yı yeniden ele geçirdi.

Gerçi bu fütuhat artık normal Barbar akınlarının diriltici "kan nakli" olmadı, olamazdı. Çünkü, en sonunda bir hortlaktı. Ama, uğradığı ve çabucak tavsıyacağı yerlerde, Roma hayaletini dünkü Barbarlara tattırdı. Bizans istilâları, sanki Barbarlara "Uygar Devlet" prensipleri ve örgütleri üzerine bir şiddetli "Eşya dersleri" verdi. Roma kanunlarını yaydı.

Jüstinien Roma Uygarlığının yükte hafif, pahada ağır ne denli hukukcıl tası tarağı varsa hepsini: Diyeste'leri (en ünlü Roma Fıkıhçılarının karar dergilerini), Code (Mecelle)leri, Nouvelle adlı hukuk normlarını kırkanbar eserlere derleyip toparlamıştı. Bu giderayak hazırlık, ilkin ve en çok Romanın başına üşüşmüş Barbarların içlerinden zıpçıktılık edecek Krallarını etkiledi.

"(Jüstinien'in) yasacıl (lejislâtiv: mevzuat) eseri, Batı da yalnız hukukcul bir içiişleyicilik (nüfuz) kazanmakla kalmadı. Belki birinci kertede önemli bir politika nüfuzu da yarattı. Çünkü Derebegi Hükümdarlar, hukukçuları (lejistleri) tarafından bilgilendirilince, Roma Absolütizmini (mutlak istibdat egemenliğini) kendileri için ister oldular." (H. G. d. P. c. I)

HRİSTİYAN KİLİSESİNİN İÇE İŞLEYİŞİ

Bizans, küflenmiş paslı kılıcı ile Barbarları yola getiremez olunca, Hristiyanlık dini ile "kafadan silahsızlandırma" yolunu tuttu. Barbarları, birbirine düşüremedikçe, Ortodokslaştırmıya girişti. Bu tutum, herkesten önce, sivrilmiş "Uygar Kral" (omalı Absolutizmci) olmak istiyen Barbar şeflerinin de işlerine pek geldi. Çünkü:

"Barbar Kralların (hep İmparatorluktan dem vurdukları halde) Devlet kavramları yoktu. O kavramı hiç bilmiyen arkadaşları ise, sadakat yemini ihtiyatı altında, ellerinde tuttukları topraklara efendi oluyorlardı." (H. G. d. P., c. I)

Bu açıkgözlerin Derebeğileşme kançıbanlarını en iyi okşayıp, kutsallık lâpası ile topluyan tek hava, Kilisenin Barbarları kafadan silâhsızlandırdığı afyonlu miyasmasından gelebilirdi. Herhangi Barbar şef azıcık başarı göstermiye görsün: Kendisi öldükten sonra bile başarısını geniş topraklar üzerinde sürdürecek kişi mülkiyeti zehirini ona macun tadıyla yutturan bir "Havari" veya Papas hemen yanına yaklaşıyordu.

Bu sokuluşa en çok çanak açanlar, temiz Barbarları serüvenden serüvene sürüklemiş İlkel Komuna Kralları oldu. Yeni alıştıkları sosyal sınıflı uygarlık ayrıcalıklarını kıyamete dek sürdürmenin yolu, Antika Uygarlık Hayaleti olan Dine: Hristiyanlığa, çevresindekileri de kandırıp sürükliyerek, baştankara girmekti.

"Piskoposların Vizigot Kralları üzerinde uçsuz bucaksız bir otoritesi oldu. En önemli işler concile'lerde (Kilise toplantıları: Piskopos ve din doktorlarının önemli doktrin ve disiplin kararları aldıkları meclislerde) kararlaştırılırdı. Bugünkü Engizisyon'un (zorlu Kilise Mahkemelerinin) bütün maksimlerini (hikemiyatlarını), bütün prensiplerini, bütün görüşlerini Vizigotların Kod'una (Mecellesine) borçluyuz. Ve keşişler, vaktiyle piskoposların yaptıkları kanunları yahudilere karşı kopya etmekten başka birşey yapmadılar." (Montesquieu: De l'Esprit des Lois, c. II, s. 142)

Kilisenin tutmadığı Barbar Kral, Tanrı kadar göze görünmez ve "heryerde hâzır nâzır" olan bir gizli kuvvetle kolayca alaşacağı ediliyordu. Piskoposun yaldızlı dırıltılarla gotik kubbeler altında başına taç giydirdiği Barbar, "Hikmet'i hudâ!" o saat "meşru" hükümdar kesiliyordu. Ondan sonra, papasların desteklediği kralın sırtını yere getirebilene aşk olsun.

SALTANAT = KİLİSE

"Vizigotlar, eğer en sonunda İspanya'yı ellerinde tutabilseydiler, bunu "arianisme" (Hristiyanlığı tepen Barbar Tarikâti) inancından caymak (yani Kiliseye uymak H.K.) sayesinde başardılar. Ve bütün Barbarlar içinde en güzel talihli çıkanların Frank'lar oluşu, doğrudan doğruya katolik ortodoksluğuna din değiştirerek girip Papa'nın müttefiği olmaları. Kilise'yi kendilerinden yana bulmaları yüzündendir.

İmparatorluğun batışında kılına dokunulmamış kalan tek büyük kudret Kiliseydi. Geri kalan herşey, -Siyasi örgüt, İdare, Adalet, zekâcıl Kültür- yalnız yıkıntıların yüzeyinde yüzüyordu." (H.G.d.P., a.y.)

Ve Kilise, bu sınıflandırma -uygarlaştırma- gidişinde sömürücü üst sınıflara yararlığını, sömürülen alt sınıflara bir hizmet, bir şefkât, bir insanlık şalı ile örtmeği pek iyi bellemişti. Bir zaman inançlarına sığındığı köleleri birleşmekten ve ayaklanmaktan alıkoyacak "Sosyal Adalet" kırıntılarını, eski gizli çalışmasının "suret'i haktan görünme" alışkanlığı ile sadaka'laştırmayı ustaca beceriyordu.

"Lâtin Uygarlığının deposunu saklıyan, cılızın ve züğürdün doğal korucusu olan Kilise, Monarşi (Hükümdarlık) otoritesinin yeniden kuruluşunu beklerken, gepgeniş bir moral içe işleyiciliği bulunan Kilise, Zoru (Gücü: Kuvveti) örgütlemiye kendini verdi. Aynı zamanda Roma'vâri Birliği, Düzeni, Adaleti ve Barışı yeniden kurma azminde ayak diredi. 10 uncu Yüzyıl sonlarında "Saint - Empire Romain Germennique" (Romen - Cermen Mübarek İmparatorluğu) nun yaratılışı, öylesine derinden derine hristiyan olan bir çağın en aziz dileğini yerine getirdi. Papaya: gökcil (espirituel: ruhani) üzerinde egemen (hükümran) iktidar, İmparatora: Yercil (temporel: maddecil, zamancıl) üzerinde egemen sultanlık iktidarı düştü." (H.G.d.P., I/133).

Kilisenin öz görevi ise, sömürü düzenini ayakta tutmaktı: "Büyük istilâ çalkantıları ortasında yalnız Kilise: Devlet fikrini, Birlik ve Düzen duygusunu ve ihtiyacını korumuştu." (H.G.d.P.: a.y.)

En büyük fitne kendisi olan Kilise, kargaşılığı önliyebildi mi? Ne gezer. 13. Yüzyılda, yaman Almanya - İtalya hırlaşması bitti; en better "Derebeği anarşisi", gücü gücü yetene "yumruğuna güven" çağı açıldı. Züğürtlüğe Haçlı Seferleri de ilâç olamadı. Gene de Kilise, haklı çıkmanın makyavelizmini yürüttü. Ürtiversiteler, anıt Katedraller, Kilise Saltanatının manevî ve maddî kaleleri oldu. Batılı Burjuva Tarihine sorarsan, o hâlâ Kilisesine sâdık tapınçlıdır.

"İtalya ve Almanya'da sükûnet dönemleri gelince, Kilise kişicil savaşları sınırlandırmak yahut yasaklamak, Beylerin hoyratlığı ile savaşmak, Efendilere bir ülkünün gerekliliğini ispatlamak için araya girdi." (H.G.d.P., a.y.)

ROMA VE TOPRAK

Osmanlılık, İslâm Uygarlığının bir Rönesansı (Dirilişi) idi. Ama, genellikle Roma İmparatorluğu, özellikle Bizans İmparatorluğu üzerinde doğarak onların yerine geçti. Bizans İmparatorluğu da, Roma Uygarlığının bir Rönesansı idi. Théodose'un ölüm yılı olan 395 den, Türklerin İstanbulu fethedişleri yılı olan 1453 e dek (1068 yıl) yaşadı.

Bu halef - selef ilişkileri, ister istemez, Antika Tarih zincirinin o yakın halkaları arasında büyük alışverişlere ve benzerliklere yol açtı. Bütün Kadim Tefeci- Bezirgân İmparatorluklar gibi Antika Roma Uygarlığını da, Tarihin en ünlü Barbarlar Akını yendi, temizledi. Bu yaman olayı Modern Avrupa kültüründe ilk defa sosyal gözle inceliyen Montesquieu, Barbarların Avrupa'da o zamana dek bulunanlardan bambaşka kanunlar koyduklarını söyler:

"O kanunlarla sonsuz kötülükler ve iyilikler yapmışlardır" der. "Mâlikâne (domaine) yüzüstü bırakılınca, hukukları da yüzüstü bırakmışlardır. Birçok kişilere aynı şey ve aynı kişiler üzerinde çeşitli tür Beylikler verince: tümüyle Beyliğin ağırlığını azaltmışlardır. Anarşi eğilimli kural, düzen ve ahenk eğilimli anarşi üretmişlerdir." (Montesquieu: De l'Esprit des Lois, c. II, s. 233).

Çökkün uygarlıkla, İlkel Sosyalizmden yeni çıkmış gürbüz Barbarlığın diyalektik niteliği daha ayıkça belirtilemezdi. Ancak, Montesquieu'den daha fazlası beklenmezdi. Tarih öncesi, her ciddi bilginin, neredeyse ayağına takılıyordu. Ama, Tarih öncesinin gerçekten keşfedilmesi, ikiyüz yıl daha beklenecekti. Onun için, Montesquieu, Tarihin Antika Diyalektiğini uyanık çocuk gözleriyle yalnız hayran hayran seyretmek ve bir türlü yorumlayamamakla yetinecekti.

"Şu Barbar kanunları güzel bir manzaradır: Antika bir meşe yükseliyor: göz onun yapraklarını görüyor; yaklaşıyor, gövdesini görüyor, ama köklerini hiç seçemiyor. Köklerini bulmak için yeri delmek gerekiyor." (Montesquieu. A.y., s. 232)

Yeri 19. uncu Yüzyıl sonu Morgan delebilecekti. Ne var ki, Montesquieu, yaptığı benzetişle, farkına varmadan, Antika Tarihin en önemli kördüğümüne dokunuyordu. Delinecek "Yer", Antika Toplumda Toprak: bütün ekonomik, sosyal, politik, kültürel ve ilh. proplemlerin ve sırların köklerini içinde saklıyordu.

ROMA VE BARBARLIK

Antika Topluluğun Toprak İlişkileri kördüğümünü çözen güç idiyse, o bin bir incelikte bilim, sanat, kültür anıtlarını yükselten Uygarlık morali miydi? Tam tersine, okuma yazması dahi rüyasına girse uykusunu kaçıracak olan, kara cahil, kaba, kültürsüz, ham halat, bilinçsiz, hoyrat Barbar yığını idi.

Azçok objektif davranabilen en skolâstik Tarih bilimi bile, Barbarlıkla Uygarlığın ateşle barut gibi yanyana gelir gelmez patladıklarını görmekten kendisini alıkoyamaz. Uygarlık, birikmiş ton ton eski, kuru baruttu. Barbarlık, çoğu bir kıvılcımdan küçücük ateşti. Uygarlığın içine düşer düşmez, onu herşeyi ile havaya uçuruveriyordu.

Yalnız, suç kimdeydi? Daha doğrusu, patlangıca neden Barbarlık mıydı, Uygarlık mıydı? Böyle bir soru ancak Metafizik donmuşluğun beyninde açılabilirdi. Elbet bir elin sesi çıkmazdı. Uygarlık kendi başına çorap örmek isterce Barbarlığı içine çekiyordu. Barbarlık ta kapıdan girer girmez (Osmanlı'nın Birecik Tekfuruna yaptıği gibi) kaleyi içinden fethediyordu.

Klâsik Tarih, o gerçekliği hiç derinleştirme gereğini duymaksızın açıkça anlatır:

"Bu saldırılar (Barbar Akınları), Cermen dünyasında egemen olan kargaşalığın sunumundan başka bir şey değildi. Kalabalık ve züğürt (fakir) olan Cermenler, tepişe tepişe ve iç savaşlarla kendi kendilerini kendi topraklarından koğarak, Roma Barışı'ndan yararlanan güney semtlerinin tatlı zenginliğine çekilerekten, orıya barışçıl yolla kabul edilmekten başka birşey istemiyorlardı. Olaycası, çeşitli ünvanlarla İmparatorluğa sokulup, onun uyruklusu oldular. August Marc-aurele, Probus ve daha başkaları, onlara yer gösterdiler ve kendilerinden sadakatla hizmet gördüler. Öte yandan, savaş esirleri, Emlâk sahiplerince kolon (Yarıcı - Maraba - Yanaşma tipi çiftçi) olarak büyük sayıda üleşiliyordu.

"Böylece hemen her yerde, ve hele sınır başlarında barbarlar türedi. Ama, bu içe işlemenin en tehlikelisi, Barbarların orduya sokulmaları oldu. Daha Sezar'ın lejyonları yanında Cermenler bulunuyordu, ve Cermen süvarileri bulunmasaydı, belki talih Vercingétarix'e (Âsi Frenk Şefi) yâr olabilirdi. Cermen askerleri MAJİSTRİ MİLİTUM'a (resmi Roma Komutanlığına) bağlı olmakla birlikte kendi şeflerince kumanda ediliyorlardı. Bu şefler, çoğu kez, Roma eğitimi görmüşlerdi, ve İmparatorluğa karşı dövüşmeksizin, orada mevki sahibi olurlardı. En sonunda o mevkiler, Barbarları İmparatorluğun Efendisi yaptı." (Histoire Générale des Peuple, Larousse, c. II, s. 136)

Bu anlatılan gidiş, Tarihte ilk örnek değildir. İlk Sümer Uygarlığını yıkan "Tufan"dan beri, bir burgu gibi Toplumu dele dele derinleşen "Tekerrür"le sürüp gelmiştir. Roma'nın başına gelenler, sonra Bizans'ın ve daha sonra İslâmlığın başına geleceklerin önbiçimi (proformu) dur. Roma Orijinal Uygarlığına Hün ve Cermenlerin yaptıklarını, Roma'nın Rönesansı olacak Bizansın ve İslâm orijinal uygarlığının başına Moğollar ve Türkler getirecektir.

AYRIM III

BİZANS KİLİSESİNDEN OSMANLI İMPARATORLUĞUNA

Roma'nın ölüsünden kopup hortlıyan Kilise, bin yıl, hiç usanmaksızın Doğu'da Bizans'ı, Batı'da Barbarları kendi Tefeci - Bezirgan prensiplerine göre işledi. Bu işleyiş, Batıda, Barbarlığı Kapitalizme doğru biçimlendirdi. Doğuda Tefeci - Bezirgan ekonomi kompleksi, çözülemez bir Gordios'un kördüğümü olmuştu. Ona Bizans deniyordu.

Bizans'ın Gerek Dünya, gerekse Din Derebeğiliklerinin kördüğümü, ancak Osmanlı denilen "İskender Kılıncı" ile kesilebilirdi.

BİZANS - BARBARLIK – TANRI

19. uncu yüzyıl ortasında, yeryüzünü 13. üncü yüzyılın haçlıları gibi görebilen Batılı tarihçiler, Roma'nın yıkılışında Barbarlığın oynadığı rolü "Tanrının öngörüsü; Providence du dieu" sayarlar:

"Tanrının öngörüsü, hristiyanlığı düşman bir medeniyetin bütün kalıntılarından kurtaracak olan ulusları vahşi dinlerde birleştiriyordu." (Beng: Not, c.I, s. 352)

Yani Roma'da, Barbarlar da "Pagan: Müşrik" idiler. Roma'nın "Medeni paganizmi"ni, barbarlığın "Vahşi paganizm"i yıktı. Roma'nın siyasi kurulları medeni paganizme çok bağlı kaldığı için, Roma'nın Barbarlarca yıkılışı, Paganizmin (müşrikliğin) de yıkılışını getirdi ve hristiyanlığın kolayca bir saray ihtilali yaparak tahta geçişini sağladı.

"Bu hal, Doğu İmparatorluğunda aynı yaygınlıkta ve aynı kudrette etki yapamıyordu. Bizans başkentinin hemen hemen saldırılamaz durumu sayesinde Bizans İmparatorluğu, Barbar akınlarında Roma'dan az zedelendi. Paganizm, orada, siyasi kurullarla daha az samimice birleşikti. Paganizmdeki yıkılışın karşı vuruşunu Bizans daha az şiddetle hissetti. Ama, gene de bir dereceye kadar ve hatta Barbarlar İmparatorluk sınırını aşmazdan önce bunu hissetti." (Etienne Chastel: "Historie de la Destruction du Paganisme dans l'Empire d'Orient," Paris, 1850)

Demek, Bizans'ta da "Medeni müşriklik" ile birlikte siyasi müesseseler sarsıldı. Sarsıcı vurucu güç barbarlıktı. Barbarlık, sınırlara yığılır yığılmaz, Bizansa ağır bastı.

"Siyasi müesseseleri paganizmden ayırma hedefini güden harpler sırasında, ve bu harplerin yoldaş oldukları bir çok âfetlerin etkisi altında, şehirlerle taşralar, kadim ahalilerinin nüfusunu yitirdiklerinden (Not: Prokop, Akdenizi çevreliyen ülkelerde harp, veba ve kıtlıkla, Jüstinyen zamanı birçok milyonlarca insan yokoldu; der.) onların yerine geçirmek için ancak katışık bir nüfus bulabiliyorlardı. Bu nüfusun boyuna içe sızması (infiltration) ister istemez eski millî ve dinî ruhu bozuyordu. İmparatorluk, sinirsiz, bitkindi. Hemen hiç asker yetiştirmiyordu. Hükümdarlar, büyük masraflarla komşu bölgelerden asker toplama zorunda kalıyorlardı. Her yanlarından saldırıcı barbarlara karşı, hiçbir vakit barbarlardan başkasını karşı çıkarmıyordu. Konstantin zamanından beri, İmparatorluk orduları yalnız gotlardan veya Sklavonlardan derleşikti. Bunlar, az çok uzun bir askerlik hizmetinden sonra imparatorluk teb'alığına giriyorlar, orada kesince yerleşiyorlar, kimi en yüce mevkilere yükseliyorlardı." (Keza, s. 368)

Demek, barbarlık, Roma'yı dışından, Bizansı içinden fethediyordu. İkinci Bizans demek olan Persler bir yana, Gotlar, Avarlar, Bulgarlar, Sklavonlar hatta haçlı "Latinler" Bizansa çullanmış barbar akınlarıydı. "Bu istilâlar ortasında herşey hemen aynı zamanda yıkılıyordu. Tanrı tapınakları yağma ediliyor, tahrip ediliyor, yahut şehir yangınlarında yok oluyordu." (Keza. s. 369)

Barbar akını yalnız yıkmakla kalmıyordu. Bizansa sık sık barbar aşısı da yapıyordu. "Tanrı uygun gördüğü her önemli ilerleyişte o geniş heyetlerden birini, ilerleyişi başarmak için biçimlendiriyor, sonra, tarihcil görevleri (misyonları) biter bitmez onları da dağıtıyor." (Keza., s. 371) idi.

OSMANLININ BAŞINI YEMİYE ÇAĞRILI BİZANS

Klasik Tarihe bakılınca, "Bizans" adı altında l000 yıl yaşamış bir toplum uzanır. Ancak, bu adın kabuğu altında yatan öze bakınca, orada en ufak bir monolitlik: kaya gibi teklik görülemez.

Bunun nedenleri önce iç yapı niteliğinden gelir. Bizans bildiğimiz Atina, İsparta, Teb gibi İlkel bir Kent olarak değil, "Doğu Roma" olarak Tarihe girdi. Adını verdiği gelişimler çağına "Roma" uygarlığının damgasını vurdu. Öyle ün yaptı.

O ünü ve özü boşuna değildi. Bizans: İster İstemez "Roma"dan bir parça idi. Ama hangi Roma'dan? Ne ilkel Komuna artığı mitolojik Roma'dan, ne ondan sonra Patricilerle (toprak sahibi asillerle) Plepleri (Para sahibi ayak takımını) uzlaştırmaya çalışan Cumhuriyetçi Roma'dan bir parça değildi. Hatta Sezar'ların, hatta Aetius'lerin Fatih Roma'sından bile değildi.

Roma'da İmparatorluğun en korkunç soysuzlaşmalarla çöktüğü yıkılış toplumundan bir parça Roma idi. Asıl Roma bir volkan ağzı gibi patlayıp dünyayı boğduğu çağda, Hristiyanlık yangınından mal kaçırır gibi, bir parça Roma, Bizans toprağına aktarıp ekildi. İşte, "Bizans" denilen asıl ünlü şey o Antika Roma'dan kopmuş parça idi.

Öyle bir artık, taklit, kopmuş parça olarak Bizans! sonsuz olumlu ve sonsuz olumsuz Antika Roma Mahşerinden bir örnek olarak tarihe doğdu. Ve daha doğarken, bütün o şark maskaralıklarını; basamak basamak rütbeli memur kapıkulu Babil Kulesini, poz poz tumturaklı olkaap kofluklarını, her insancıl ilişkiyi köpekleştiren hem yaltakcı, hem dalayıcı küflü canavarlıkları benimsemekle övündü.

Osmanlı'nın da başını yemiye çağrılı olan Bizans bu idi. Ve bu Bizans, daha doğarken Antika Batı Roma'yı bitirip tüketen bütün öldürücü soysuzlaşma tohumunu yılan zehiri gibi içinde taşıyordu.

BARBARLIK VE BİZANTİZM

İbn'i Haldun: Antika orijinal uygarlıklarda ve Rönesanslarında ortalama 100 yıl ömür buluyordu. O zehir zenberek çökkün Batı Roma psikozunun fırlaması Bizans, kurduğu surlar kabuğu içinde belki bir tek insan ömürü kadar bile yaşıyamazdı. Bin yıl ayakta kalmış göründü. O görüntüyü, köle uygarlığı Hristiyanlığın ilk 1000 yılını dolduran Barbar akınları sağladı.

Dünyasından habersiz, gelene: "Paşam", gidene: "Beyim" diyen epey sapa bir Sarayburnuna sıkışmış "Vizantiyum" Kentçiğini, unutulmuşluktan Roma Başkentliğine, Doğu Roma İmparatorluğu Payitahtlığına çıkartan, "Konstantiniye" yapan kimdi? Bugünkü Balkanların Niş kasabacığında doğmuş Konstantin adlı bir barbardı.

Konstantin'den yarım yüzyıl sonra: Bizans, iç kavgalarının uçurumu içinde çırpınıyordu bile. Uygarlık dünyası bir Mahşerdi. Barbarlık dünyasında Hünler Vizigotları kovalamıştı. Vizigotlar kaçarak Tunayı geçmişler, Uygarlığın içine dalmışlardı. Bizans, o davetsiz zorlu misafirleri kapıdışarı edemiyeceği için kendilerine Tuna'nın güneyinde yer vermek zorunda kalmıştı.

Dağdan gelen Barbar, çarçabuk bağdaki Uygarı koğar duruma girdi. Vizigotlara kucak açan Bizans İmparatoru Valens idi. Vizigotlar, güçleri ona yettiği için Valens'i öldürdüler, İmparatorluk, Barbar usulü ile, 2 oğul arasında paylaşıldı:

1- Arcedius: Batı Roma İmparatoru oldu.

2- Honerius: Doğu Roma İmparatoru oldu.

Honerius'un ilk işi, Valens'in başını yiyen Vizigotları başından savmak olacaktı. Başlarında Alaric bulunan Vizigotları Bizans'tan uzaklaştırmak üzere, kardeşi

Arcedius'ün üzerine saldırttı. Tarihin ünlü Bizantizm oyunu artık başlamıştı. Ortada oturaklı ve sürekli bir devlet yok, "kıldan ince kılıçtan keskin" politika sırat köprüsü üstünde canbazlık eden bir İmparatorluk vardı.

Bizans İmparatoru Théodose II. (408-450), ilkin Hün'leri satın almaya çalıştı. Bu olmayınca, kendi hayatını, Hünlere haraç ödeyerek satın aldı. Bu yol Vizigotlar yeniden Bizans'ın karşısına dikildiler. Eski oyun bir daha denendi. Vizigotların başına Teodoric geçirilmişti. İmparator Zeon (474-491), Teodoric'i gene Bizans yerine Batı Roma üzerine saldırttı.

O çöküntüler ortamında, en parlak Bizans Rönesansını Jüstinien (527-565) yaptı. "Roma Kanunlarının Büyük Derleyicisi" ününü yapan Jüstinien, Doğu imparatorluğunun kurucusu olan Konstantin gibi: Barbarlığın ürünü idi. Bizantizm oyunu, Barbarların sahneye girişleriyle sürüp gidecekti.

"Makedonya Sülâlesi", "Lâtin İmparatorluğu" adlarını alan kuruluşlar, o adların özü olan Barbar Antraktlarının ürünü idiler. "Bizans Uygarlığı" sayılan çerçeve hep o Antraktların temsil ettiği "Barbar aşısı"nı yiyerek, boyuna yıkılıp, yeniden yapıldı. "Bizans" diye özü biçimini tutan bir bütün düzen ortada yoktu. Barbar akınını "Tanrının öngörüsü" sayan Hristiyan Kilisesince kışkırtılıp sahneye çıkarılmış her Barbarın "İmparatorlukçuluk" oynadığı bir sembol korkuluk yaşatılıyordu.

Belki Uygar akıllı Bizans: "Barbarlıkla oynuyorum" sandı. Gerçekte Tarih, güçsüzlüğün kurnazlığı ile değil, gücün dayatışı ile yürür. Burada da asıl güçlü olan Barbarlığın içgüdüsü, muhteşem oyuncak Bizans Uygarlığını eltopu, yahut ayaktopu yapmıştı.

İlk (İsa Doğumu) bin yıl Barbarlık, Barbarlık öncesi Vahşet çağında Neandertal insanın seçtiği Kuzey Yolunu (Çin'den Orta Avrupaya uzanan Karadeniz, Hazer, Baykal kuzeyi geçitlerini) seçmişti. O yoldan gelen Barbar dalgaları Tunayı aşa aşa Balkanlara inmeseydi, Bizans'ın tünediği hisarlık yer, Mısır Ehram'ları gibi yerle yuf olabilirdi.

KLİSE RUHU - BARBARLIK MADDESİ

Bununla birlikte, Engels'in Modern Tarih için sık sık sözünü ettiği "Tarihin muzipliği" asıl Antika Tarihte görülecek şeydi. Asıl orada kimin ne ile oynadığı, en tersine paradokslarla karışıyordu. Roma Uygarlığı çoktan Barbarlığa yenik düşmüştü: Ama, ölen Roma İmparatorluğunun "Sinsi Ruhu": Klise örgütü, ikide bir Barbarlığı, kendi özel güreş oyunu ile kündeye getiriyordu.

Toplumun ekonomi yapısında paradoks, o üstyapı oyunundakinden daha şaşırtıcı idi. Görünüşte Klise sırf Ruh, Barbar sırf Madde idi. Hrıstiyanlık, Meryemin doğurduğu İsa'yı bile çarmıhta göğe çıkartmıştı. Dinin tümü yalnız Gökcillikti. Barbar ise, Tanrısını, taştan, topraktan, ağaçtan, hayvandan "kendi yapıp kendi taparak" yeryüzünde dolaştırıyordu.

Gelin görün ki, Toplum uygulanışına geçildi mi, roller ansızın tersine dönüyordu. Barbar, eline geçen toprakta değildi. Barbarın ayakları yerden kesikti. O "ruhcıl"lığına, o "gökcil"liğine toz kondurmuyan dindar Hristiyan Klisesi ise, toprağa dört elle ve dört ayakla sımsıkı sarılmıştı. Gökten ne düşerse hepsini kendi taştan, madenden yaptırdığı Katedraline, Manastırına yağdırıyordu.

20. nci yüzyılın ikinci yarımı Türkiyesinde Sosyalistlerle Din spekülatörleri arasındaki ilişki ve gelişkilerin tıpkısı ilk 15 yüzyıl'ın Barbarlığı ile Hristiyan Klisesi arasında ön örneğini yaratmıştı. Sözde: Barbar, "pagan" (müşrik) materyalist idi; özde: çağın temel Maddesi olan Toprağın alınyazısını Kliseye bırakıveriyordu. Sözde: Klise, idealist ruhül kudüsçü idi; özde: hiç ahireti beklemeksizin, dünyanın varına, toprağına pençesini atıveriyordu.

Barbarlık, sözde: Kör sınıflar Toplumu olmuş Uygar insanlığı köle sürüleri gibi tartaklayıp talan etmiye geliyordu; özde: başarı kazandı mı, uygar kölelere daha yeğnik bir yaşantı nefes alışını sağlıyordu. Hristiyan Klisesi, sözde: "Mühselige"

(Ruhu bitkin), "acılı" köle yığınlarının kurtarıcı Havarisi olarak, hem de kelleyi koltuğa alıp sahneye çıkıyordu, özde: papas-çoban "Asa"sı altında insanları bir yol uslu kuzulara çevirdi miydi, artık, bu dünya mal mülkünden eletek çekip, koyunların -sütleri ve etleri gibi- yayıldıkları toprakları da "ölü ellere" (Kliseye) bırakmalarından büyük erdem tanıtmıyordu.

Gerçekte, ister Uygarlıkla Barbarlık döğüşsün, ister Uygarlarla Uygarlar veya Barbarlarla Barbarlar kendi aralarında birbirleriyle dövüşsünler, sonunda, fıkranın "Papas Efendi"si gibi, parsayı hep ve yalnız Klise topluyordu. Ortaçağ Toplumu bir muazzam kanlı kumar alanına dönmüştü. Klise bütün kutsal dokunulmazlığı ile cezaevi patronuna sırtını dayamış manacı gibi, en sonunda herkesi iflas ettirerek tek kazançlı çıkıyordu.

Fransa ve İngiltere'de toprakların 5'te biri, Almanya'da 3'te biri Hrıstiyan Klisesinin malikanesi idi. Roma İmparatorluğunu tanrıcıllaştıran Klise, Bizans topraklarının hemen tümünü yutmuştu. XI inci yüzyıldanberi Bizansta:

"Toprakların tümü ile Kliselere ve Manastırlara geçmesi, hazinenin gelirini azaltıyordu. Rahiplerin imtiyazı Orduyu güçsüz duruma sokuyordu." (Ch. Dihl: "Byzanel, Grandeur et Decandence"; St. Runcimaon: "La Civilisation Byzantin." Özet, Şevki Berkes, Ülkü 79, Tem. 1939, s. 410)

ORTODOKS - KATOLİK ÇEKİŞMESİ

Alpaslan'a Malazgirt Zaferini kazandıran durum, Bizans'ın Toprak temellerine işlemiş bulunan o Klise kanseri idi. Selçuk Türklerini Orta Anadoluda, Osmanlı Türklerini Batı Anadoluda tutunduran durum aynı oldu. Toprak temelini Kliseye kaptıran:

"İmparatorlar, ehalinin vergisini arttırmaya başladılar. Klise ile kimi imtiyazlı sınıflar vergiden bağdaşık oldukları için, bütün yük köylü ile esnafa yükletildi."(Keza)

Ekonomi temelindeki soygun, üstyapıda çarçabuk "Bizans kokmuşluğu" denilen çürüyüşü arttırdı. "Ahlâk büyük bir soysuzlaşmıya uğradı. Rüşvet, irtikap, Bizans Bakanları'nın birkaç elma ile kavuna tenezzül etmelerine dek ilerledi." (Keza)

Saf Çevre barbarları yetmedi. Avrupada Klisenin oynattığı hrıstiyan gaazileri (şövalyeler), Haçlılar seferine geçtiler. Bütün bu yarım eksik barbar aşıları, Toprak ekonomisindeki korkunç derebeğileşmeyi temizliyemezdi. Bizans Topraklarını yutan da, Barbarları yenen de aynı Klise idi. Klise, Kliseyi ısırır mıydı? O üstyapıda: Katolik - Ortodoks didişmelerine kapı açabilirdi. Toprakta din derebeğiliği, mezhep ve tarikat çekişmelerinden üstün ve güçlüydü.

Daha beteri de oldu. Haçlılar: Venedik, Ceneviz gibi İtalyan kentlerini, doğu ticaretine açmakla Bizansa karşı rakipleştirdi, yıldızlaştırdı. Sonra, Bizans topraklarında bile yerleştirip imtiyazlandırdı. O zaman, Bizans ortamında Konstantin çağından beri Latinler ile Rumlar arasına girmiş olan Tefeci - Bezirgan rekabeti, ister istemez, din katında Katolik (Latin) ile Ortodoks (Rum) Kliseleri arasındaki rekabete döndü.

Yaklaşan, kapıyı kırarca zorlayan Müslüman Osmanlı'ya karşı durumun inceldiğini gören tepedeki büyük idareciler çıkar yol aradılar. VIII. Loannes Paleolegos (1425-1448) zamanı idi. "İmparatorluk Mahkemesi Hâkimi" olan G. Skolaries 1439 yılı iki düşman Kliseyi birleştirmek üzere toplanan Floransa Konsiline gitti. Orada:

"Ortodoks'larla Katolik'leri birbirine yaklaştırmak için büyük çaba gösterdi. Fakat memleketine dönüşünde Bizans halkı ile Papaslarının "Mel'ün Latinler"e karşı yaman aleyhtarlıklarını görünce, davranışını değiştirerek, Batılıların muhalifi kesildi." (Dr. A. Decei. s. 101)

"Lâtin düşmanlığı, onun, müslümanlara karşı halâ Batının yardımını uman VIII. Loannis'in halefi IX. Constantines (1448-1453) den uzaklaştırdı. Ve dolayısıyla

Pantokratos'a (Zeyrek camiine) çekildi." (Keza. 101)

Orada, kendisini ziyarete gelen Sizmatikleri (Rafızî'leri) "Franklarla olan dostlukları yüzünden payladı." (Keza, 108)

SERMAYECİNİN EZELİ İHANETİ

Gerçekte, Ortodoks - Katolik kavgası, Tefeci - Bezirgan Antika sermayenin rekabet kavgasıydı. Hele derebeğileşme çağında büsbütün azıtmış olan bu kavga, azıttıkça ayakları yerden kesilerek yücelmiş, tanrıcılaşmış aşırı kazanç ve rekabet savaşı olmuştu. Modern Sermayenin Ölüm çağı olan Tekelci biçimi, bugün, Vatan ve Millet aşkı yerine, hangi din ve ulustan olursa olsun karını sağlıyacak kuvvete köle olmayı Uygarlık, Kozmopolitlik, yardım, ittifak gereği saymıştır. Modern sermayenin candüşmanı Tefeci - Bezirgan Antika Sermaye de, o çağda "Vatan", "Millet" henüz icat edilmediği için, onların yerine kullanılan "Din" "İman"ı domuzuna rekabet yüzünden bir yana atmıştı.

Kadim toprak ekonomisine el atan Tefeci - Bezirğan sermaye için, Hristiyan -Latin - Katolik - Frank Barbarlarındansa, Müslüman Türk göçebesi daha karlı idi. Göçebenin, hiç değilse, alış verişle hiç ilgisi ve rekabet yapma eğilimi yoktu. Bizansı Türklere karşı eli kolu bağlı duruma sokan o halk düşmanı Tefeci - Bezirganlıktı. Bunu, İstanbul'un Fethi Olayını yazan Latin Katoliklerin satırları arasında bulmamak elden gelmez.

Türklerin Ayasofya'ya girişlerini anlatan Latin şöyle haykırıyor :

"Dünyanın hiçbir yerinde bulunmıyan miktarda eski ve yeni hazinelere el atıyorlardı. Gizlenmiş ne varsa hep türklerin eline geçiyordu.

"Sizi gidi zavallı yunanlılar sizi! Bir de kendinizi fakir göstermek istiyordunuz. İşte zenginlikleriniz artık ortaya çıkmıştır. Oysa siz, onların üstüne oturmuş, şehrin savunması uğruna vermekten kaçınmıştınız!" (Assedio, ve ilh. s.100)

Bu, Sermaye gafleti ve ihaneti idi. Fakir Bizans halkının gelen ayrı dinden fatihlere karşı çıkmayışları da, aynı Tefeci - Bezirgan sınıfın insafsız soygunundan ileri geliyordu. Katolik yazar onu da şöyle açıklıyor:

"Hey Tanrım, günâhkar kullarından nasıl da acımaksızın yüz çevirdin! O görülmedik gurur, inançlı davranma eksikleri, Tanrıyı ve Eizzeyi küçümsemeler, zalimce işlenen günahlar, FAHİŞ FAİZLE ÖDENEN PARA VERMELER, FAKİRLERİN KANINI EMMELER... işte bunlar şehri böyle bir cezaya müstahak kıldı!" (Assedio,s.101).

Besbelli, İstanbul'un Fethinde Hristiyan Parababaları başrolü oynamışlardı: "Vatanlarının soyguna uğratılmasından, pinti yunan asilzadelerinin şirretliği büyük oldu. Bu adamlardan, zavallı İmparator kaç kez gözyaşları dökerek, ücretli asker tutmak için para istedi. Ama onlar, mahvolduklarını, fakir düştüklerini yeminle iddia ediyorlardı. Oysa, Türk Hükümdarının eline düşünce, hepsinin son derece zengin olduğu ortaya çıktı." (Assedio, s. 58).

DEREBEĞİNİN EZELİ İHANETİ

Tefeci - Bezîrgan aşırı zenginliğinin sonu: Antika Toplumun temeli olan Toprak düzenine el atması olur. Aşırı gelişkin Tefeci - Bezirgan sermayenin büyük Toprak beyliklerine kapı açması, Kadim Bizansın da, bir daha geri dönülemezce ve onulamazca Derebeğileşip taş kesilmesine yol açtı.

Bizans Devlet Başkanları, (tıpkı sonraki Osmanlı Padişahları gibi) öleceğini bilen insan gibi, çöküş nedenlerini azçok anlıyorlardı. İmparatorlar, merkezcil güçlerini korumak ve halkı kendilerine bağlamak için: o maddece ve ruhca derebeğileşmiş her tipten kimselerle çok uğraştılar. Batı'dan gelen sık barbar akınları gibi, hrıstiyan gaazileri olan şövalyelerin yaptıkları bir tür "Gençlik aşıları" da, ölümü az geciktirmekten öteye geçemedi.

İmparatorlarla Klişeler, Din ve Dünya Derebeğileri arasındaki bitmez tükenmez iç savaşlar havayı yaşanılmaz kertede zehirledi.

"Osmanlı İmparatorluğu kurulurken, bu mücadele son safasına varmış, Beyler lehine neticelenerek, bir kısım geniş toprakların mülküyeti ile birlikte Devlete ait nüfuz ve selahiyetlerin de malikâne sahiplerinin ve Klisenin eline geçmesini mucip olmuştu." (Zahariae ve Boissenade'den aktaran Ö. Barkan, Ülkü, 61, Mart 1938)

Yorgan - Toprak gitti, kavga bitmedi. Asıl ondan sonra ölesiye öldüresiye kızıştı. Bugün Osmanlı Tarihinin izahı güç sayılan oluşları, ancak o kavgadan kaynak aldı. Osmanlı fetihlerinin -bütün benzerlerinde görülen- bilen dünyayı harman yangını gibi çarçabuk ve kolayca sarıvermesinde: alt yığınların "İstemeyiz" demeleri kadar, üst sınıfların bu "Yapamayız" diyen kendi çekişme ve çatlakları çok önemli rol oynadı.

Örneğin, Hristiyan - Bizans derebeğileri olan "Tekfur"lar olayı üst sınıf çelişkilerinin en inanılmaz gerçekliğini verdi. Nice "Tekfur"lar, Göçebe Türkün Toprakta gözü olmadığını sezer sezmez, müslüman gaazilerle el altından veya açık seçik işbirliği yaptılar. Bunlar içinde, dinini değiştirip Osmanlı akınlarında öncülük eden Kösemihal gibileri sayıca az çıkmadılar.

Onun için, önyargı tanımıyan Osmanlı realizmi, ayrı dinden ve ayrı dilden yabancı çocuklarını rahatça devşirip "Yeniçeri" adıyla kendisine en elverişli merkezcil vurucu güç yapmaktan çekinmedi. Modern aklın almıyacağı bütün hadiseler, Bizans Beyleriyle İmparatorları arasındaki açık gizli boğuşmalara dek dayanır.

Ebussuut Efendinin fetvası, İstanbulun "Anveten" (zorla) değil, "Sulhen" (Barışla) ele geçirildiğini ispatlar. Bunun pek yanlış olmayacağını: Bizans Tefeci -Bezirgân'larının İmparatora para vermeyişleri; Kilisede toplanan halka Papasların: "Bırakın, türk şehrin iç alanınadek gelsin. Orada gökten inecek melâyikeler, onu yere serecek" yollu vaizleri (tıpkı Amerikan Altıncı Filosu önünde namaz kıldıranların rahatlığıyla) verebilmiş olmaları gibi çok alametler doğrulamaktadır.

İstanbul kalesinin içeriden fethedildiğine bir kanıt da, giriş kapısının Rumlarca açılmış olduğu rivayetinden çıkıyor. Lâtin yazarı, bu olayı epey anlamcıl somutluğu ile anlatır. Bizansı en kritik kapıda savunan Zuane Zustignan adlı kaptan var. Bu kumandan sol koltuğundan yaralanıyor. O çok nâzik mevzileri tutması gereken:

"Karakoldakiler de, ölmesin diye kaptanlarının ardına takıldılar. "Kaptanımız, kapının anahtarını odacınıza veriniz" diyorlardı. (Assedio, 96) "Kapı açılınca, geçmiye uğraşıyorlar. Kaptan da Para'ya (Beyoğluna) kaçıyor."

İşte, Osmanlı, bu açılan kapıdan içeriye girdiği vakit karşısında kendisiyle çarpışanların yalnız: "Asîlzade Lâtinler" olduğunu görecektir. Son günlerde kuşkudan morali sarsılan Padişah genç Fatih Mehmet, Hocası Akşemsettin'e yazı ile sık sık yalvarır. En sonra, gece yarısı buluşmayı kabul eden Hoca Akşemsettin kerametini gösterir. Min tarafillah, hangi sur kapısından İstanbul'a girileceği haber verilmiştir. Elifi elifine doğru çıktığı ısrarla belirtilen bu haberin bir "Kehanet" mi, yoksa ince bir "İstihbarat" mucizesi mi olduğu düşündürücüdür.

AYRIM IV

FRANKLARDA TOPRAK İLİŞKİLERİ : OSMANLI İSLÂM ÇİZİSİ

Hiçbir ,önyargı ile yola çıkmayan en eski gözlemler, Barbar Franklar'ın İlkel Komünizmden ilk kopuşlarını oldukça tarafsızlıkla veriyor. Anlatılan olaylar, Avrupa'nın Batı ucundaki Fransa yarım adası ile Asyanın Batı ucundaki Anadolu yarım adası arasında sosyal gelişim paralellikleri gösteriyor.

FRANKLARDA TOPRAK DÜZENİ

Osmanlı Toprak Düzenini daha elle tutulurca kavramak için Fransa'nın Franklarındaki Toprak Düzenini kısaca gözden geçirmek aydınlatıcı olur. Tarih Gerçekliği içinde:

Osmanlı'nın: "Dirlik" adını verdiği Toprak Düzeni, Frankların "Benefice" adını verdikleri Toprak Düzenidir.

Osmanlı'nın: "Kesim" (yahut Mukaataa) adını verdiği Toprak Düzeni, Frank'ların "Fief" adını verdikleri Toprak Düzenidir.

Bu iki tip önemli Toprak düzeni biçiminin ne denli evrensel bir Toplum determinizmi taşıdığını anlamak için, Osmanlılığa girerken Fransa'ya bakmak gerekir.

Fransa'da "Benefice"in doğuşu ile, sonra nasıl olup "Fief" kurumuna geçtiğini kısaca gözden geçirelim.

Roma yıkılırken gelen Barbarların (Hün ve Cermenlerin) yarattıkları Rönesans, -İslam yıkılırken gelen Moğol ve Türklerin yarattıkları Rönesans- gibi Toprak düzeni ile kuruldu. Bu düzenin ilk biçimi Benefice oldu. Benefice: Osmanlının "Dirlik" (Timar - Zeamet - Has) dediği Mirî Toprak biçimi idi.

Klasik Batı Burjuva bilimi, "Benefice" için hala:

"Kökeni (Menşei) henüz açık seçik belirlendirilmedi." (Larousse 1374) der. Oysa kök, Cermen Barbar Toplumundaki iki insan tipinden gelir:

1- Ahrimanlar "Hür adamlar"dır. Bunlar adsız savaşçılardır.

2- Leude'ler (Kul adamlar). Elebaşı'nın sadık adamı, arkadaşı olan savaşçılardır. Bu Cermen insanlar savaşla Fütühat yapınca, iki türlü toprak ilişkisi ortaya çıktı:

I- Alleu (Alledium) toprak: Ahriman'lara verilen yerlerdir.

II- Benefie olan toprak: Leud'lere tahsis edilen yerlerdir.

AHRİMAN'LARIN ALLEU'LERİ (MEMLÜKE TOPRAKLAR)

I- ALLEU: yahut "Franc alleu" toprak: "Fatihlerin zaptettikleri yerleri kur'a ile paylaşmaları" (M.N. Bouillet : "Distionnaire Üniversel de L' Histoire et de Geographie") üzerine doğar. Bu yerler, "Benefice"'lerden: her türlü obligation (askerlik hizmeti gibi teahhüt mecburiyeti) ve redevance (toprak vergisi) olmayışıyla ayrılır. "Alledium" sözcüğü Saksonca "alod" (kura') sözcüğünden, yahut "all" (tüm) ve "od" (Mülkiyet) sözcüklerinden gelir.

Franc-alleu: "Her türlü Bey (Senyör) den, bütün Beylik hukukundan ve görevlerinden kurtulmuş, yalnız jurisprudence (Sivil adliye, Osmanlıca'da Şeriat, Fıkıh, H.K.) konusu olan bir toprak, bir senyörlük (Beyyeri), bir mirastır." (M.N. Bouillet: A.y.)

"Allodial (Kur'acıl) toprak: Toprağa tüm mülkiyet biçimi ile sahip olunurdu. Bunda (Benefice'de görülen) obligation'lar yoktur" (Larousse). Alleu yerin sahibi hür insandır. Zamanla İlkel Sosyalist Barbar Toplumun hür insanları gibi, bu hür topraklar da, derebeğiliğin kurulup azıtmasıyla ortadan silinir.

"11. nci yüzyılla birlikte, artık ne Fransa'da, ne Almanya'da Alleu'ler bulunmaz: bir yanda gasp (usurpation)lar, ötede korunma ihtiyacı yüzünden, Alleu'lerin çoğu zorla veya gönüllüce benefice yahut fief biçimine döner " (M.N. Boullet: A.Y.)

Böylece, Alloidial (Kur'acıl) toprak, Osmanlı - İslam hukukundaki "Memlüke" adını alan toprakların aynıdır. Kapitalizm öncesi Toplumda görülen Üretmencikler Cenneti sayılabilecek düzendir. Toprak ekonomisi yozlaşıncaya, derebeğileşinceye dek bu düzen yaşar. Sonra, Beğleşen Barbar, ilkin toprağın mülkiyetini kendi üzerine alır.

Köylü, Osmanlı Mirî toprak düzenindeki gibi, yalnız "Usurfruit" (İşleyip meyvalanma), tasarruf hakkına sahip kalır. Osmanlı'dan farkı şudur: Mirî Topraklar halâ Kamu mülkiyetinde kalır. Frank Alleu’lerin mülkiyeti kişi-bey’lerin eline geçer. Roma Uygarlığı’nın Ruhu olan Kilise: Özel mülkiyet eğilimini hortlatır.

LEUD'LERİN BENEFİCE'LERİ: (DİRLİK TOPRAKLARI)

"Benefice"lerin başına gelenler de, aşağı yukarı Alleu'lerin uğradıkları gidiş olur.

Benefis: bir ayrıcalık niteliği taşır. Kaynağı, Larousse'un sandığı gibi "belirsiz" değil, sosyal bir determinizmden gelir. Germence "Askercil Demokrasi" çağında, savaşı güden her elebaşı'nın ardında, kendisine sâdık kalmıya yeminli adamları vardır. Bu adamlara "Leud" denir. Leud: Germence "Leute" (kişi, süje, gens) sözcüğünden gelir. Tam, tatarcada "Nöker"in karşılığıdır. Onu Montesquieu şöyle anlatır :

"Şu gönüllerden söz edi/orum; bunlar Cermenler de Prenslerin girişimlerinde ardlarından gidiyorlardı: a/nı kullanım (Usage: âdet) fetihten sonra da saklandı. O gönüllülere Tacitus, compagnon (Arkadaş - Ekmektaş) adını verir, Salik kanunu, kralın insanca bağı (foi: sadakât) altında bulunan kimseler di/e adlandırır; Marculfe'un formülünde onlara "antrustion" (Kralın trustis'i: inanç bağı altında olan savaş arkadaşı ve gözdesi H.K) denir. (Trust: Güvenç anlamına gelir. H.K.) Bizim ilk Tarihçilerimiz onlara "leude"ler, fidél (Sâdık) lar dediler: sonrakilerse Vasal (Kul) ve Sen/ör (Bey) dediler." (Mont. II/255-256)

Montesquieu'nün burada "Prens" dediğinin Barbar Savaş Başı olduğu bellidir.

II- LEUDE: cermenlerde, "savaş çetesi şefinin compagnonları (Türkçe Arkadaş sözcüğünün tam deyimi H.K.) sâdık (adam) larıdır. Çetebaşının kişiliğine silâh, at vb. sunularla bağlanmış, şefin sofrasına oturma a/rıcalığını kazanmış" kimsedir. Barbar Elebaşı, /erleşince "Kral" olur. Adamlarına "Fief veya Benefice sunumu (present)" yapar. O zaman Leude'ler de, "feudataire" (derebeğicil) yahut "Vasal" (Kul) adam kesilin (Boullet: A.Y.)

İşte, ilk Benefice'ler, bu Nöker'lere hizmetlerine ödül olarak, kimi yerine getirecekleri görevlere karşılık verilmiş konsesyon'lar (İmtiyazlar) dır.

"İlkin ömür boyu (kayd'ı hayatla: yaşadığı sürece) verilen bu imtiyaz Şarlman'ın ölümünden sonra irsîleşir: Benefis sahipleri, Domain (alan) larının irsiyetini elde ettikleri zamandan beri, Krallık iktidarının kendilerine tevfiz (revêtu) ettiği görevleri, seleflerine (kendilerinden sonra gelenlere) aktarmak (intikal) ettirmek hakkını da edindiler. Bu mal (bien) ve yüküm (charge) lerin irsîliği, bırakan (cédant) ile kendisine bırakılan (cessionnaire) arasında bir bağlılık sürdürdü. Beneficiaire (Benefice sahibi), Senyörüne (Beyine) karşı kimi mükellefiyetleri ve mecburiyetleri (obligation) üzerine almakta devam etti." (Larousse)

Benefis: Lâtince bir sözcüğün Barbar bir öze kılıf edilmesidir. "Beneficium, Gothe ve Lombard Krallarınca, Roma İmparatorluğu içine barbarların yerleşmesinden sonra kullanıma sokulmuştur, O Prenslerin, savaşta iyi hizmet (bon office = Benefice) etmiş ve seçkinleşmiş bulunan Leud'lerine (adamlarına) ödül olarak verdikleri topraklara bu deyim uygulanır. Benefice'in tasarrufuna sahip olanlar, ona karşılık askerlik hizmeti yapmak ve aynî (malla) yahut nakdî (parayla) bir rödövans (yer geliri) ödemek zorundadırlar.

"İlkin azlolunabilir (başkasına aktarılabilir: amavible) olan Benefice'ler, sonraları ömürboyunca, ve en sonunda, 877 yılındanberi irsî oldular.

"9. uncu Yüzyılda Benefice adı yerine fief adı geçti. Askercil Benefice'ler var olmaktan çıktıkları vakit, Benefice adı gene, kimi Klise görevlilerine veya makamlılarına tefviz edilen (affecté) toprak fonlarına yahut gelirlerine uygulandı. Ve bu çeşit Benefice'ler, Fransa'da 1789 Devrimine dek saklandı." (Bouillet: a.y.)

Zamanla, Toplum derebeğileştikçe, Alleu'ler gibi, Benefice'ler de derebeğileşti. Tıpkı Osmanlılıkta görüldüğü gibi, Fransa'da da önce Dirlik Düzeni, sonra bir çeşit Kesim Düzeni gelerek Derebeğilik biçimine kardı.

İKİ ÇEŞİT TOPRAK: İKİ ÇEŞİT HUKUK

Alleu ve Benefice topraklarının toptan ve parekende nasıl derebeği Fief'lerine doğru soyulup yozlaştırıldıklarını bilmek istemiyen Klasik (Skolastik) bilim, ikide bir Fief ile Benefice'i (bizde Dirlik ile Kesim'i yaptıkları gibi) hep birbirine karıştırarak açıklama yapmak zorunda kaldı. Biz onun söyledikleri içinde, boyuna akla karayı seçersek, olayı kavramakta güçlük azalır.

Montesquieu, o karışıklıktan kurtulamamakla birlikte, gerçekçiliği sayesinde, birşeyler sezmekten geri kalmaz. Alleu ile Benefice'in gitgide değişen gelişimini şöyle aydınlatmaya çalışır:

"Salik ve Ripuer kanunlarda Frank'lar için sonsuz sa/ıda düzenlemeler (Tutumlar: disposion) bulunur. Astrustion'lar için ise, ancak birkaç tane tutum vardır." (A.y. 256)

Onun "Frank" dediği şey: Alleu topraklarıdır; "Astrustion" dediği şey: "Benefice" topraklardır. Besbelli ilk Franklar toplumunda, hemen bütün yerler, hür savaşçı Kandaşlar arasında eşitçe paylaşılmıştır. Elebaşıların avane'leri, arkadaş'ları henüz öyle kalabalık ve çokça yer tutan bir imtiyazlılar sınıfı olamamışlardır. Ama, bilgin o gözleminden başka bir sonuç çıkarır:

"Bu astrustion'lar üzerine olan disposis/onlar, öteki frank'lar üzerine /apılmış olanlardan başkadır: her bir /anında Frank'ların malları düzenleni/or ve astrustion'larınkiler üzerine hiçbir şe/ sö/lenmi/or. Bu neden bö/le? Astrustion malları sivil kanundan ise, politik kanunla düzenleni/or da ondan. Ve Astrustion'lar bir ordu'nun kaderidir, bir ailenin ortak ana-ata varı (patrimoine) değildir." (M.a.y.)

Bu tanımlama: Osmanlı Dirlik Düzeni ile Benefice'lerin bir paralelliğini daha belirtiyor. Fransa'da: Alleu'ler, sivil kanunla (Roma kurallarınca); Osmanlılıkta: Memlûke topraklar, Fıkıh'la (İslâm Şeriat kuralları ile) düzenlenir. Benefice'ler: bir ordu alınyazısı ve savaş uğruna verili olarak Barbarın Politik Kanunu ile; Dirlikler de tıpkı öyle, Fıkıh dışı, İmam - Padişah bu/rultusu olan Kanun ile düzenleniyor.

"Leude'ler için saklanan mülklere başka başka /azarlarda ve başka başka zamanlarda: fiskal malmülk (biens fiscau: Malî mülkler), Benefice'ler, Honneur'ler, Fiefleradı verilir." (Mont)

Osmanlı Dirlikçilerinin "sahip" gördükleri Timar, Zeamet ve Has topraklarına: "Mirî Arazi", Dirlik'ler, Mukaataa'lar denildiği gibi... Fransa'da da, Türkiye'de de sistem, İlkel Komünanın Askercil Demokrasisinden kalma: bir, toprakları savaşlar uğruna düzenlemek metodudur.

KAMU MÜLKİYETİ TOPRAK

Montesquieu, gene Fief'le Benefice'i karıştırarak der ki:

"Fief'lerin ilkin geri alınabilir (Amavible) olduğundan şüphe edilemez. Grégoire de Tours'da: (Piskopos'un Merovenjiyenler çağı için yazdığı) "Fransa Tarihi" değerlidìr. (538-539-591 Hk.) Sunegisile ile Galloman'ın Fisk'ten (Malîmülkten) neleri varsa hepsinin geri alındığı görülür: kendilerine yalnız mülkiyet varları bırakılır. Yeğeni Childebest'i tahtından indiren Contran, onunla gizli bir konferans yaparak, kendisine fief'leri kimlere vereceğini ve kimlerden geri alması gerektiğini gösterdi. Marculfe'ün bir formülünde kral, yalnız kendi fisk'inde bulunan Benefice'leri değil, fakat bir başkasında bulunanları da karşılık olarak verir. Lombard kanunu, benefice'i mülkiyete karşıt çıkarır. Tarihciler, formüller, başka başka barbar ulusların kod'ları, bize kalmış bütün anıtlar sözbirliği ederler. En sonra, fiéf'lerin defterlerini yazmış olanlar bize şunu öğretiyorlar: ilkin Beyler fief'leri istedikleri gibi geri alabiliyorlar ondan sonra bir yıl için garanti ediyorlar, daha sonra ise ömür boyu (kaydıhayatla) veriyorlar."

Görüyoruz. Barbar için en yakın adamına da kamu toprağı üzerinde kişi mülkiyeti yoktur. İlk Barbar Toprak düzeni, Osmanlı Mirî topraklarının statüsü içindedir.

DOĞU - BATI GELİŞİM AYIRDLARI

Montesquieu, (çağı için haklı olarak) Mirî toprakları, Türkiye'den başka yeryüzünün hiçbir yerinde görülmemiş bir tip ilişki sayarca şöyle der :

"Eğer" "Fief"lerin (Derebeği Malikâne'lerinin) azlolunabilir (amavible Sahibinin yerine başkası geçirilebilir) bulundukları bir dönemde bütün krallığın toprakları fief yahut fief uydusu olsaydı, bütün krallığın insanları krallığa bağlı Kul (Vasal) veya serf (Toprak esiri) olsaydılar -malmülke sahip olan kimse her zaman güce kuvvete de sahip çıkacağından- boyuna fief'leri, yâni biricik mülkiyeti emrinde tutacak bir kralın, Türkiye'deki Sultan kadar keyfî bir iktidara sahip kesilmesi gerekirdi; bu ise bütünüyle Tarihin altını üstüne getirirdi." (Montesquieu: De l'Esprit des Lois, c. II, s. 237)

Batı'da Cermen Orta Barbarları, Arap Yukarı Barbarlığının İslâmlıkla Uygarlığa geçişinden 2 yüzyıl önce Roma Uygarlığıyla içiçe girdiler. İslâmlık doğarken, Frank'ların I. Race (Irk) denilen Merovejiyenler sülâlesi, kendi masal (mitoloji) dünyalarında artık çökmek üzeredir. O dünyada henüz "fief" (Kişi mülkü olmuş Derebeği toprakları, Mâlikâne) yoktur. "Benefice": (Türklerdeki Dirlik, Timar) biçimi vardır.

Ancak, Batı Orta Barbarları, Roma gibi Kişi mülkiyetini bin yıldanberi pekiştirmiş bir Antika Uygarlığın etkisi altındadır. Orta Barbar Cermenin durumu başkaydı. Cermen Barbar, Yukarı Barbar olan Arap gibi kendi Kenti'nin (Mekke'sinin, Medine'sinin) gelenek görenekleriyle Roma Uygarlığını hiçe sayabilecek durumda değildir. Roma'nın "Ruh'u Habis"i olan Klise, barbara, toprak üzerinde de, ilk Benefice (Dirlik) biçiminden hemen sonra kişi mülkü (Fief - Malikâne) sistemini dayatmıştı. O yüzden, Benefice'ler Batı'da çarçabuk Fief'lere dönmüştür. Toprak "Azlolunabilir" olmaktan çıkmıştır.

FRANSA'DA: İLK DİRLİK VE KAMU MÜLKİYETİ

Fransa'da Barbarca düzenlenen ilk Toprak rejimi, Osmanlı Dirlik Düzeninin tıpkısı idi. Bunu, yüzeyde kalsa bile en iyi sezen Montesquieu oldu. İlk Kont'lar, Osmanlının "Sâhibül arz"leri gibi, bir semtin geçici memuru idiler.

"İlkin conte' (Kont) lar kendi distrikt'lerine ancak bir yıl için gönderilirlerdi. Çarçabuk Ofis'lerinin sürekliliğini satın aldılar." (M.: De l'Esp. des Lois, 31. k., "Fief Ofislerinde Değişiklikler" II/287)

Yalnız, Tarihte Osmanlılığın geliştiği Türkiye ortamı: 6 bin yıllık, Tefeci -Bezirgân Uygarlığının bataklığı idi. Fransa, 1 bin yıllık Roma'nın pek rahat yerleşemediği Galia topraklarıydı. Gal'ler, bugünkü Fransa'ya Franklar gelinceye dek, bakır kılıçla ve kazıkla dövüşürlerdi. Onun için, ilk Franklar, toprak üzerinde İlkel sosyalist kurumlarıyla Dirlikçiliği yaşattılar:

"Krallığın Kanunu ile, Fief'ler, her ne kadar azledilebilir (amavible; yerine başkası geçirilir memur) oldular ise de, kaprisli vs keyfî bir tarzda alınıp verilmiyorlardı. Olayca, Milletin Meclislerinde belli başlı birşey işlemi görüyordu." (M. :a. y.)

Montesquéu, henüz her dirliği "fief" adıyla anıyordu. Ama, alınıp verilir olan şeyin: derebeği mülkü olan "fief" (mâlikâne) değil, "benefice" (Dirlik) olduğu kendiliğinden anlaşılıyor.

Montesquiéu, hiç önemsizmişçe, daha aşağıda şu notu atar: "Doğrudan doğruya ebediyen verilen, yahut önce benefice, sonra ebedî olarak verilen fiskal malmülklere de uygulanan Kitap I'in XIV. formülüne bakıla" (A.y., 300). Yani o da, fief dediğinin "benefice" olduğunu bilir. Ama kullanırken termlere pek aldırmaz. Netekim, Milletin Meclisi denilen şey: hiç de Burjuva Parlementosu olmıyan, Komuna tipi bir halk Topluluğudur.

Burada en çok dikkate değer olan yan: Toprakların Dirlikçilere, Osmanlıda ve ilk İslâm dünyasında olduğu gibi Hükümdar- kişi tarafından değil, Ulus-Kollektivitesince verilip alınmasıdır. Doğu ile Batı toplumlarının candamarı burada ayrılır. Bu sosyal ortam ayırdı yüzünden, Doğu batacak, Batı kapitalizme aşacaktır.

İkinci ilginç yan: İslâmda "Beytül mal'i müslimin" (İslâmların Malevi) denilen şeyle, sosyal kaynak bakımından Franklardaki Kamu Toprağı durumundaki yerlerin yasa benzerliğidir. Her iki topluluk için de toprak, Kamunun emrindedir. Yalnız, İslâmda Kamu (Ulus) kontrolü "Beytülmâl" domuzuna soyutlaştırılmış, gittikçe boş lâf anlamına getirilmiştir. Franklarda ise, Kamu: henüz açık toplantısı ile, Ulus'un bütün alınyazısı gibi Toprak mülkiyetini de doğrudan doğruya elinde tutmaktadır.

GÖÇEBE BARBAR: TOPRAĞI NETSİN ?

İlk Cermen Benefis'i gibi Türk Dirlik'i de, aynı Göçebe - Çoban- ekonomisine dayanan Orta Barbar sosyal yapısından çıktı. César diyor ki:

"Cermenler hiç te tarıma bağlanmıyorlardı. Çoğu sütle, peynirle ve etle geçiniyorlardı. Hiç kimsenin ne toprağı, ne kendine has sınırı yoktu. Her milletin prensleri ve majistraları, özel kişilere istedikleri yerde, istedikleri toprak parçasını veriyorlardı, ve ertesi yıl onları başka yerlere geçmiye mecbur bırakıyorlardı." (Céesar: De Bello Gallico)

Toprağa bağlanıp kalmıyan, süt ve etle geçinen Toplumun ekonomisi: Çobanlık, Yapısı: Orta Barbarlık konağıdır. Bu toplumda Derebeği veya Kapitalist "Prensler" yoktur. Sivil ve Asker Kan şefleri vardır. Ama, biz bu özelliği anlamasını ne César, ne Montesquié'u gibi Antika Uygar kişilerden bekliyemeyiz. Yalnız, gözlem doğrudur:

"Cermenlerde fief'ler yok, vasal'lar (Kul) vardı. Fiefler yoktu, çünkü prenslerin verecek hiçbir toprağı yoktu. Daha doğrusu, fief'ler: savaş atları, silâhlar, yemeklerdi. Vasal'lar (Kul'lar) vardı. Çünkü, sözle bağlı savaş için kendini vermiş (angaje etmiş) ve o zamandan beri fief'ler için yapılan aynı hizmetleri yapan sadık adamlar vardı." (Montesquiéu De l'Esp. des Lois, II/235, 236)

Böyle insanlar, çöken uygarlığın geniş topraklarını ele geçirince, elbet sınıflı bir toplum insanının düşüncesi ve davranışı ile yürümeyeceklerdi.

"Frank'lar da, tıpkı Burginyon'lar gibi aynı ılımlılığı gösterdiler: Romalıları, yaptıkları bütün fütühatları boyunca mülklerinden etmediler (soyup soğana çevirmediler). Bunca toprağı onlar ne yapsınlardı? Kendilerince uygun gördüklerini aldılar, ve geri kalanını bıraktılar." (Mont. II/239)

ANLAŞMALI TOPRAK PAYLAŞIMI: (SULHEN FETH)

Barbarlığın, içine girdiği Uygarlık ilişkilerine göre toprakla ilgi kurduğu besbelliydi. İlk Barbarlara toprak değil, buğday verilmekle yetinildi:

"Got'lar ve Burginyon'lar çeşitli bahanelerle İmparatorluğun içine işledikçe, Romalılar, onların yakıp yıkmalarını durdurmak için, geçimlerini sağlamak zorunda kaldılar. İlkin onlara buğday verdiler, sonraları toprak vermeyi daha uygun buldular." (Mont.: a. y. 238)

Toprakların Barbarlarca benimsenilişi de zamana ve mekâna göre başka başka oldu. Başlıca iki türlü topraklanış görüldü:

1 - Anlaşarak paylaşmalı yerler,

2 - Zorla alınan yerler.

ROMALI İLE UZLAŞARAK TOPRAKLARI PAYLAŞMA

"İmparatorlar veya onlar adına Romalı majistra'lar, Vizigot ve Burginyon'ların kroniklerinde ve Kod'larında görüldüğü gibi, barbarlarla ülkeyi paylaşma anlaşmaları yaptılar." (Mont.: II/238).

"Vizigot'larla Burginyon'ların kanunlarında bu iki ulusun üçte iki toprakları elde ettikleri görülünce, Roma topraklarının Barbarlarca büyük ölçüde gaspedildiği fikrine varılır. Ama, bu üçte iki toprak, yalnız barbarlara tahsis edilen mahallerde ele geçirildi." (Mont., II/239).

Bu tip yer paylaşımı: İspanya Vizigot'ları ile İtalya'daki Augustule ve Odoacre'ın yardımcı askerleri için de böyle oldu:

"Eskidenberi oturanlarla anlaşma yaptılar, dolayısı ile de onlarla toprakları paylaştılar." (Mont.: II/238).

Anlaşmalı toprak paylaşımı, iki toplumun ekonomik yapısına ve sosyal gelenek göreneklerine göre oldu.

"Burginyon kanunları gereğince, her Burginyon, bir Roma'lının yanına misafir ediliyordu... Toprakların üçte ikisine, serflerin üçte birine sahip oluyordu... ,Sürüleri otlatan Burginyon'lar, çok toprak, az serf ihtiyacı duyuyordu. Ve büyük toprak ekimi işi ise, Romalıların daha az tarlası ve daha büyük sayıda serfleri bulunmasını gerektiriyordu. Ormanlar yarı yarıya paylaşılmıştı, çünkü o bakımdan ihtiyaçlar aynı idi."

"Romalı olasılığınca az zedelendi. Savaşcı, avcı ve çoban olan Burginyon, nadas çayırları küçümsemiyordu. Romalı, ekime en elverişli yerleri muhafaza ediyardu. Burginyon'un sürüleri, Roma'lının tarlasını besliyordu." (Mont., II/240)

Bu yerler, Osmanlı-İslâm toplumunda "Sulhen" (Barış yolu ile) ele geçirilmiş toprakların rejimini andırıyor.

ZORLA TOPRAK PAYLAŞIMI: (ANVETEN FETH)

Zorla ele geçirilen toprakların rejimi; Osmanlı-İslâm kanunlarında "Anveten" (Savaşla) fethedilmiş yerlerin düzenidir. Bunun kadim Roma Toprakları üzerindeki örnekleri Gol'ü (Galyayı) zapteden Franklarla Afrikayı alan Vandallardır. Frankların rejimi, Vizigot ve Burginyon'larınkinden bambaşka oldu.

"Frank'lar aynı plânı (Vizigot paylaşımını) izlemediler. Salik ve Ripüer kanunlarında öyle bir toprak paylaşımı bulunmuyor. Onlar istediklerini aldılar ve yalnız kendi aralarında bir düzenleyiş yaptılar." (Mont., II/238).

Frank'lar, Fransa'ya silâh gücü ile en son giren Barbarlardı. Onlar için herhangi bir toprak meselesi yoktu. Thenderic, Franklara şöyle demişti:

"Arkamdan gelin: Sizi öyle bir ülkeye götüreceğim ki, orada bol bol altın, gümüş, esirler, giysiler, sürüler elinize geçecek ve oradaki bütün insanları kendi ülkelerinize aktaracaksınız." (Gregoire de Tours'dan, M.: II/243).

Bağımsız Barbar için bütün amaç bu idi. İlk İslâm Gâzilerinin "Ganimet" anlayışı, toprak ötesinde işliyordu:

"Franklar, Burginyon'lar ve Goth'lar, istilâlarını yaptıkları zaman, altını, gümüşü, möbleleri, giysileri, erkekleri, kadınları, çocukları alıyor alıyorlar, ordu bunları yüklenebiliyordu: hepsi ortakça gelir sayılıyor ve ordu hepsini üleştiriyordu. Tarihin tüm varlığı ispat ediyor ki, ilk yerleşimden sonra, barbarlar orada oturanları ortak duruma (composition) kabul ediyorlar ve kendilerine her türlü politik ve sivil hakları bırakıyorlardı. O zamanın insan hakları böyleydi: Savaşta herşey ellerinden alınıyordu, barışta herşey kendilerine bağışlanıyordu." (Mont.: II/142143).

Barbarlar toprağa el atarken bile kurtarıcı oluyorlardı.

"Romenleri kendi Devletlerinden kurtarmış oldukları için, Barbar Cermenler, Romenlerin üçte iki topraklarını aldılar ve aralarında paylaştılar. Her Kan içinde eşit

parçalara ayrılan tarlalar ve çayırlar, bütün ailelerce kur'a ile üleşiliyordu." (F. Engels: "Ailenin, Mülkiyetin, Devletin kökeni" s. 194) Sonraki gelişme de bu kökten çıktı:

"Salvien'e göre günahkâr eylem şu idi: Süzeren Senyör (Üst Bey) köylünün toprağını kendi başına geçirtiyordu ve bir daha ancak ömür boyu yararlanma (usurfriut) kabilinden toprağı köylüye geri veriyordu." (F. Engels, a. y. 198)

Barbarın Uygardan daha insancıl olduğu şundan da anlaşılır: Vizigot ve Burginyonlar, "beden cezalarını kabul ettiler." Çünkü, Roma uygarlığına bulaşmışlar, Medeniyetle uzlaşmışlardı. "Ripüer ve Salik kanunları beden cezalarını kabul etmediler." Çünkü, henüz medeniyet pisliğine batmamışlardı. (Mont., II/141, 142).

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TÜRKİYE'DE TOPRAK PROBLEMİ

Türkiye Osmanlılığın ürünüdür. Osmanlılık ise Toprak üretim temeline dayanmıştır. Dolayısıyle; Toprak meselesi, milletimizi doğrudan doğruya canevinden vurur. Öyleyken Toprak meselesi üzerinde hemen hemen hiç durulmamıştır. Duranlar da, sırf eski "Kanunlarla "Arazi Kanunlarını ele alırken, tesadüfmüş gibi konu değip geçmişlerdir.

Onlardan en önemlisi üzerinde az fazlaca duracağız.

OSMANLI TOPRAK DÜZENİ ÜZERİNE BİR TEZ

Türkiye yukardan buyrultular ülkesidir. Yukarıdan bir "Tarih İnkilâbı" buyruldu. Kongereler toplandı. Kurumlar kuruldu. Bilim ancak tercüme olabilirdi. Osmanlılık, Balkanlar ve Bizans Toprak Ekonomi politikası üzerine bir sıra yabancı yazarlardan çeviriler yapıldı. Hepsi metafizik metotla Bizans ve İslâm uygarlıklarından kesilmiş parçalar, monografilerdi. Osmanlı toprak düzenine dolayısiyle değiliyordu.

Türkiyenin "Darülfünun"dan tercüme anlamında "çevrilmiş" Üniversitesi de artık bu kervana katılabilirdi. Katılanlar içinde, Osmanlı arşivlerine girip, olaylara objektif ışık tutmaya çalışan tek bilgin B. Ömer Lütfü Barkan oldu. Araştırmalarını 1938 başlarında Ülkü dergisine birkaç makale ile verdi. Metot gene metafizikti. O yüzden, Osmanlılığı insanlık tarihinin tümü içindeki karakteristiği ile değil, tek başına bir zat olarak aldı.

Tarih görüşü olarak, Mart 1938 gün ve 61 sayılı Ülküde iki kanıdan yola çıktı:

1) "Tarihte Devletlerin inhitat ve inhilâlleri (çöküş ve çözülüşleri), daima kendilerine has ziraî bünyenin çöküş ve dağılışıyla beraber ve onun neticesi gibi husule gelmiştir" (Ö. L. B.: "Türkiye Toprak Meselesinin Tarihi Esasları".)

Bu formül, Batı dünyasında yüzyıldanberi bulunmuştur. Yalnız: hangi "Tarihte", hangi "Devlet" konu ediliyor? Antika tarihteki Devlet olmalı. Modern Tarih, 500 yıldanberi "ziraî bünye" ile belirlenmekten çıkmıştır: Marx, Roma tarihinin temelini toprak probleminde bulmuştur. Öyle ise, hayale kapılmamalıdır. Bütün Antika Devletler gibi Osmanlılık ta "Tabiî ömrü" ile ölemezdi. Oysa, B. Ö. L. B. şöyle der:

2) "İmparatorluk, kendi kazası içinde mukadder olan istihalesini normal şekilde tamamlayamadan ve bünyesini tamamen değiştirmeden harici muhitin zoruyla parçalanmıştır." (A. Y.)

"Sen ölmedin, kadın, seni öldürdüler!".. Oysa, bütün Antika benzerleri de Osmanlılık gibi "Haricî.. zor"la parçalanıp ölmüştür. Osmanlı hangi "İstihalesini tamam"lıyacaktı? Söylenmez. Osmanlı bir "İstihalesini" (Kalıp değiştirmesini): Dirlik Düzeninden (Ürün İradı biçiminden) Kesim Düzenine (Para İradı biçimine) geçişini tamamlamıştır. Bilgin onu göremez.

Yoksa Osmanlı Tefeci-Bezirgânlığının Modern Kapitalizme "İstihalesi" mi isteniyor? O, dünyada olmamıştır. Bilginimiz, "Sanayi kapitalizminin doğurduğu neticeler" ve "miras vs. yollarla toprağın dağılmasına mâni" (A. y.) olmak ister. Bu isteğe göre, Osmanlılığı kapitalizme de "İstihale" ettirmiyecek. Ne demek istiyor ya?

Orası Tarihinde, olayların da ötesi bir dilek: "Devlet otoritesini artık hadisata, kendi nizam ve kanunlarını empoze" etmeliymiş. "Filhakika toprak meselesinin, kendi hallerine bırakılınca, mütemadiyen soysuzlaşmıya nâmzet olan hususi mahiyetleri".. "Çoğalan nüfusun.. daima aynı kalan toprak üzerinde huzursuz bir kesafet halinde birikmesinin önüne geçmek" (A. Y.) gerekmiş. Hep o, "Devletçiliğimiz yapar" felsefesi! Bir yaratık olan Devleti Yaratıcı saymak...

Araştırmanın ayrıntıları ne olursa olsun, böylesine başıbozuk bir Devletcilik Ütopyasından yola çıkış, gerçekliği yeterince aydınlatabilir mi?... Ne var ki, Osmanlı Toprak Düzeni üzerine B.Ö.L.B. dan başka ciddiye alınacak çaba yoktur. Onun için, Osmanlı Tarihinin Maddesine girerken, Türkiyedeki "Teori"lere bir göz atmak gerekirse, B.Ö.L.B. nın tezlerine azcık değmeden edilemez.

BİZANSTA TOPRAK İLİŞKİLERİ

B. Ö. L. B, adı geçen Ülkü'nün 61 inci sayısında, gerek Batılı, gerek Doğulu yazarların genellikle Bizans ve İslâm Toprak ilişkileri için daha önce yazdıklarından yola çıkar. Bütün o yazılanların özetlerini iki alanda da yapar:

1 - Bizans,

2 -İslamlık.

BİZANS alanında Topraklar: "Malikâne sahiplerinin ve Kilisenin eline geçmiştir." Boissonade ve Zahariae bunu yazar. Sırp Kralı Etien Düşen (1332-55) zamanı çıkmış ünlü bir Kanunname var. Onun çeşitli Maddelerinden Karl Kaldec ve C. Siroek şu sonuçları çıkarırlar:

Kanunname, "Köylünün ekseriyetinden: başkalarına aid bir toprak üzerinde çalışan, İmparatora öşür, toprak sahiplerine 1/3 veya 1/2 veren yarıcılar ile angarya suretiyle beğlik topraklarını işletmiye mecbur toprak kölelerinden ve bunlara tadbik edilecek cezalardan bahs ediyor."

Bu gözlem de, Bizans alanında derebeğileşmenin son kertesini gösteriyor. Ancak bu arada bir ayrıntı belirtiliyor:

"Gerek Bizans'ta, gerek Balkanlarda mutlak aile mülkiyeti (Baştina) şekli ile, askerî vazifelere bağlı dirlik (Pronia) şeklinde Timar'lar mevcuttu. Üzerinde Kolonların ve yarıcıların çalıştırıldığı mülkler, gittikçe küçük arazi mülkiyeti ve serbest köylü işletmesi aleyhine büyüyerek, memleket topraklarının büyük bir kısmının Klisenin ve Malikâne sahiplerinin ellerinde toplanmasını mucip olmuştu."

Bu ne demektir? Bizans'ta iki tip toprak işletmesi vardı.

a) Baştina: Küçük üretmenin aile ekonomisi idi. Bu işletme kişi mülkü ise, tıpkı Osmanlılığın Memlûke topraklarıdır; kişi tasarrufu ise, gene tıpkı Osmanlılığın Mirî topraklarındaki Çiftçi(Reâya) ekonomisidir.

b) Pronia: elifi elifine Osmanlı Dirlik Düzenindeki Sepahi Timar'ları biçimidir.

Bu açıdan, Osmanlı toprak ekonomisi ile Bizans toprak ekonomisinin ilk biçimleri, aşağı yukarı birbirinin aynıdirler. Yalnız, Osmanlı işe başlarken, Bizans derebeğileşerek bitmek üzeredir. Batılılar, bu ekonomik sosyal tarih prosesini yorumlayamamakla birlikte, olduğu gibi görmüşler ve göstermişlerdir. Osmanlılık gibi Bizansta da iki tip toprak ilişkileri bulunmuştur:

a) Grundherren (Yerbeği) : tıpkı bizim dirlik düzenimizde Dirlikçiye verilen "Sahibülârz" deyiminin tam karşılığıdır. Dirlikçi, gelirci memur tipi olan Sepahi'yi yaratmıştır, Osmanlı, o biçime dayanarak: "Toprak malikânelerinin memleket içinde işgal ettikleri mevki ve nisbetle birlikte toprak münabesetlerini değiştirmeye çalışmıştır." (A. Y.)

b) Gutsherrschaft (Mülk egemenliği): "toprak zenginliği beğliği"dir. Başka deyimle, küçük üretimlerin büyük malikane biçiminde Derebeğileşmesidir. Osmanlılık Uç Beği olarak sınıra dayandığı gün, Bizans toprakları, bu Mülk Egemenliği biçiminde büyük Beğlerin ve Kilise ağalarının ellerinde toplanmıştır.

Türkler gelince: "Vaktiyle Beylere ait topraklar üzerinde kiracı ve yarıcı olarak çalışan köylü, bu defa aynı toprakları yeni Devletten veya bu Devletin mümessili olan Sepahi'den kiralamaya devam etmiştir." (A. Y.)

Problem bu denli basittir. Osmanlı görülmedik bir şey yapmıştır. Bizans'ın ilk günlerinde yaşamış olan Dirlikçiliği diriltmiştir. Hiç değilse, Batılı yazarların gözlemlerinden başka türlü bir sonuç çıkarılamaz.

İSLAMLIKTA TOPRAK İLİŞKİLERİ

İslâmlık alanınıda işler başka türlü yürümemiştir.

Osmanlılık nasıl yıkılan İslâmlık ve Bizans önünde işe baştan başlamışsa, tıpkı öyle, İslâmlık ta, çöken İran ve Bizans önünde derebeğileşmiş toprakları, daha önceki durumlarına sokmakla işe başlamıştır. B. Ö. L. B. problemin o tarihcil gelişimini kavramamakla birlikte, İslâm yazarlarından pasajlar aktarırken o kavrayışı uyaracak belgeleri birer birer sayar.

"İslâmî denilen prensiplerin mahiyeti ve mirî arazinin teşekkülünde oynadıkları rol" (A.y.) üzerinde durulunca, ilk göze çarpan şey, "Ganimet kanunu"dur. Buna göre, Garimet'in 5'te 1'i Peygamberin şahsına düşer. Bu yerler: "feth değil, muahede ile ilhak edilip müslüman Cemaati namına peygamberce idare olunan" topraklardır.

Bugün hâlâ, bilim kariyeri seçen kimseler, Kamu topraklarını Devlet mülkü sayanlar ne yapıyorlar? Nemrut çağının artığı Devletçiliğimize göz kırparlarken, alfabetik gerçeklere kökten "yabancılaştıklarını" olsun kavramadıklarını ilân ediyorlar: Kamu ile Devlet'i aynı şey sayıyorlar. Oysa Kamu: topluluğun tümüdür; Devlet: topluluğun dışına ve üstüne fırlamış bir egemen sınıf avadanlığıdır. Müslüman Kamu toprakları, ne idüğü ve ne olacağı belirsiz bir baskı aygıdının değil, bütün müslümanların ortak malıdır. Peygamberinki, "Topluluk adına İdare"cilikten başka birşey değildir.

Padişahı kolayca peygamberle karıştırmakta çıkar bulan antika Tefeci -Bezirgânlık, bu noktayı domuzuna karıştırmıştır. Oysa, utanmaksızın: "Zillül lahi fil Erz: Tanrının yeryüzündeki gölgesi" geçinerek, kendilerini müşriklikten çok gerilere atmış Şahlar, zorba Padişah cüceleri ile Hz. Muhammet arasında: geceyle gündüz arasındaki fark vardır. Peygamber Muhammed, hakiki ganimetlerden ayrılan bu mülkleri şöyle deyimlendirmiştir:

"Bu mülkler Allah tarafından hayatımda bana verildi. Öldüğümde müslümanların olacaktır." ("Hulefâyi Raşidiyn"in birincisi olan Ebubekir, Peygamberin sözüne dayanarak: Zekât, Öşür ve Sadaka'lardan başka Ganimetleri de "Fey" yapmıştır. "Müslümanların Malevi" (Beytül Mâli Müslimiyn) böyle sürekli gelirlerle doğdu.

"Hülefayi Raşidiyn"in (Cennetle müjdelenmiş Halifelerin) ikincisi Ömer İbn'ılhattâb (Oduncuoğlu Ömer), o güçlü peygamber geleneğini sonuna dek savundu. Suriye ve Irak (Bizans - İran sömürgeleri) sapır sapır dökülünce: "Memleketleri Fatihler arasında taksim edecek yerde, halkı kendi toprakları üzerinde serbest bırakarak islâm Cemaati nâmına haraca bağladı." (A. y.)

Bunun üzerine, Mekke'nin Tefeci - Bezirgân mütegallibesi, o zamana dek zorla veya parayla takındığı müslümanlık maskesini düşürdü. Onlar, Allah için değil, çapul için sahneye çıkmışlardı. Ebu Yusuf, Harunerreşid'e verdiği "Kitab'el Havac"ında, vurguncular sınıfı "Muhalefet"inin Halife'ye karşı şöyle haykırdığını yazar:

"Sen bizim kılıçlarımızla fethettiğimiz toprakları ne hakla harbe iştirak etmiyenlerin ve bizden sonra geleceklerin istifadesiyçin Haraca bağlı bir hâle sokmak istedin?"

Ömer gibi bir halk adamı (Oduncuoğlu) bile, artık iktidara açıkça el atmak isteyen Tefeci - Bezirgân soygunculardan ellerini havaya kaldırıp: "Allahım, sen beni Bilâl ve arkadaşlarından kurtar" demek zorunda kaldı. Sonra Kur'andaki Ganimet, Muhaciriyn (Göçmenler) Ensar (Yardımcılar), müslümanlar üzerine olan Âyeti okudu.

OSMANLILIK GÖRÜLMEDİK MİDİR, DEĞİL MİDİR?

Bütün o Bizans ve İslâm Toprak meselesini Batı ve Doğu yazarlarından aktaran B.Ö.L.B. 61 sayılı dergide ister istemez şu sonuçları çıkarır:

"Hakikatte ne Osmanlılar, ne de İslâm fütuhatı numunesi olmayan yeni toprak tasarrufu şekilleri ve toprak münasebetleri ihdas ve icat etmiye mecbur olmadıkları gibi, tesis ettikleri nizam da muayyen şartlar dahilinde bâzı toprak tasarrufu şekillerinin ancak daha büyük mikyaslarda taksim ve teşmil edilmesine yardım suretiyle husule gelmiştir." (A.y.237)

"Köylünün haraç veren topraklar üzerine Roma Kolon'una çok benzer bir şekilde bağlanması büyük bir yenilik teşkil etmedi."

"Bu toprakların sahipleri vaktiyle İran Hükümdarlarına veya Roma vâlilerine ve Yunanlılara ödemekte bulundukları Cizye (Capitation) ile Harac'ı bu defa İslâm Cemaati menfaatine ödemiye devam ettiler. Ve ancak bu haraçlar sayesindedir ki, büyük şehirler halinde yerleşmiş ordugâhlar beslenebildi." (A.y.)

Osmanlı toprak düzeni için başka sonuca varılamazdı:

"Köylünün başkalarına veya Devlete ait arazi üzerinde ebedi ve irsi bir kiracı vaziyetinde çalışması şeklindeki bir toprak rejimi toprak münasebetlerinin tarihi kadar eski zamandan beri her yerde mevcuttu." Osmanlılıktan önceki köylü: "Osmanlı Devrinde olduğu gibi ebedi ve irsi bir kiracı vaziyetinde işlemekte idi." (A.y.59)

Ne var ki, bu doğrular, bir makalenin şurasına burasına atılmakla kalmamalıdır. İslâm ve Osmanlı Çiftçi'lerinin Roma Kolonlarına benzemesi hangi Tarihcil Prosedir? Bilgin, oralı olmaz. Metafizik "gözlem" ve skolastik "kıyas"la yetinir. Oysa, Roma'da Kolon sistemi, başta Cermen barbar akınlarının ürünüdür. İslâm Beytülmâl topraklarında "Ebedî ve İrsîkiracı" köy işletmesi düzeni: Arabistan yukarı ve orta barbar akınlarının ürünüdür. Osmanlı Mirî topraklarında Çiftçi düzeni, göçebe türk oymak akınlarının ürünüdür.

Antika Tarihte hiç durmaksızın saat gibi işliyen bu ardarda gelişimler yerli yerinde bir yorumlamaya uğratılmadıkça; ister bir forma, ister on cilt tutsun, tüm monografiler: hangi parçasının hangi parçasına uyduğu bilinmez birer puzl (biçimcikler bulmacası) olarak kalır. O bulmaca karşısında burada doğru, ötede yanlış sürüyle yakıştırmalara düşülür.

B.Ö.L.B. nın başına gelenler de bu olur. 1938 Mart ayı Ülkü'sünde Osmanlı düzenine: "Büyük bir yenilik teşkil etmedi" der. Aynı Ülkü'nün 10 ay sonraki Aralık makalesinde aynı Osmanlılar için: "İmparatorluk nev'i Şahsına münhasır garip bir mevcudiyeti temsil etmekte" kanısına varır! Ve ondan sonra, artık herşey, "bilim" adına biraz daha esrarlı kargaşalığa bürünür.

Osmanlı Tarihinin Madde yapısına ve gelişimine girmeden önce ve girmek için, o kavram kargaşalıklarından birkaçına değmeden geçilemez.

ZENGİNLİK VE BAŞLICA ÜRETİM

Her tarih gibi Osmanlı Tarihi de, bütün akışı ile ele alınmalıdır. Yoksa, soyutlaştırılmış yahut genel bütünlüğün akışından koparılmış birkaç örnek, gerçek gidişi dondurur, hatta içinden çıkılmaz bilmeceye çevirir.

Metafizik Tarih incelenimine örnek, Pr. B. Ömer Barkan'dır. Onun, Osmanlı toprak ilişkileri üzerine çıkmış bulunan birkaç makalesi sonradan broşürcükleşmiştir: Orada, B.Ö.B. Osmanlılığı: "Bütün zenginliği topraktan çıkan bir devir" sayar.

Önce, "zenginlik" ile "üretim" ayırdı yapılmak gerekir. Çünkü, "zenginlik topraktan çıksa": her köylü "zengin" olurdu. İlk Osmanlı "Dirlik Düzeni"inde eşit çiftçiler, kendilerinin ve az çok eşit Dirlikçiler"in geçimlerini sağlamakla yetinirler. Onlar ne "zengin", ne "züğürt"türler. Ancak sonra gelişen Tefeci - Bezirgân ilişkilerle birlikte, üretmenler, hatta dirlikçiler zararına "zenginlik" yığılmaya başlar.

Ayrıca: "zenginlik" sözcüğü yerine "üretim"i geçirmekte yetmez. Ne "bütün zenginlik", ne "bütün üretim"; Sadece "Tarım üretimi" topraktan çıkar. Oysa Osmanlı üretiminde, özellikle büyük şehir merkezlerini dolduran küçüksanatlar da vardır: Onun için: "Başlıca üretim topraktan çıkar" demek daha yerinde olur. O zaman, bütün Antika Uygarlıklar ve İmparatorluklar gibi Osmanlılığın da alınyazısını çizmekte toprak ilişkilerinin ağır bastığı belirtilmiş olur.

TARİH GİDİŞİNİN TERSİNE KONULUŞU

Osmanlılığı deyimlendirmek gibi, Tarihteki gidişiyle ele almakta, aynı kertede önemlidir. Pr. Ö.B.: "Osmanlı nizamı içinde daha fazla halk yığınlarının hayat şartları ile ilgili olmak isteyen ve ekonomik bir tarih işçiliği için" ele aldığı, "Kuruluş devirlerine hâkim olan iki büyük vak'a" öne sürer :

1- "Tavaifülmülûk anarşisi içinde soy ve toprak asaleti sınıflarına karşı uzun.. kat'i mücadele"

2- "Malikâne sisteminden Sipahi Timarına doğru", "Mevcudiyetini ileri sürdüğümüz bir inkişaf" (Ö.B. "Osmanlı İmparatorluğunda Kuruluş Devrinin Toprak Meseleleri", s. 1, 2, Devlet Basımevi,1938.)

Burada da ilk bakışta çok basit ve doğru gibi görünen anlatım üzerinde duruldukça tam tersi sonuçlara varır. Önce: "iki" tane "büyük vak'a" gerçekte bir tek ve aynı olaydır. Ve Osmanlılığa has değildir. Bütün Antika Tarih kuruluşlarında görülür. "Toprak asaleti sınıfı": ancak "Malikâne sistemi" temeline dayanır. "Tavaifülmülûk" te, o Malikâne ekonomisine dayanan "Toprak Asâleti" adlı sosyal sınıfın, politikada beliren biçimidir.

Sonra: Osmanlılıkta ilkin Malikâne'li Toprak Asaleti vardı da, o sınıfa karşı "uzun ve kat'i mücadeleler" sonunda mı Sepahi Timarları sistemi doğdu? Osmanlı Toprak düzeninin Tarihcil gelişimi, o görüşün taban tabana tersini yaşar. Osmanlılık, ilkin "Dirlik Düzeni" ile doğmuştur. Dirlik Düzeninden önce, değil Osmanlının "malikanesi" ve "toprak asaleti" kendisi (maddesi: Toprak üretimi) dahi yoktur. Dirlik düzeninin ta kendisi olarak Tarihe doğan Osmanlılık, Sonraları "boyuna Sepahi Timarına (yani gene dirlik düzenine) doğru inkişaf" etmek şöyle dursun, çok geçmeden "malikane sistemine" doğru soysuzlaşmıştır.

Meselenin bu ters konuluşu, B.Ö.B. nin hemen bütün özlü birer formalık broşür ve makalelerinde ortak bir söz pelesengi olur:

"Tavaifülmülûk anarşisi yerine yeni bir Devlet telakki ve nizamının zaferini temsil eden İmparatorluk devri soy ve toprak asaleti sınıflarına karşı amansız bir mücadele devridir." (Ö.B.: "İslâm Türk Mülkiyeti Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğunda Aldığı Şekiler." s. 3) Bu tutum: "Eski soy ve toprak asaleti sınıflarının mevkilerini sarsmış ve yeni toprak mülk sahiplerinin serbestçe yerleşip siyasi bir kuvvet halinde gelişmesine mani olmuştur." (A.y.s.2)

Olaylar bu tezi tutuyor mu?

KISACA: OLAYLARIN GERÇEK GİDİŞİ

Osmanlılıkta soysuzlaşma, yâni derebeğileşme daha Yıldırım Beyazıt zamanı başladı. Timur'un göçebe barbar akını, henüz yeterince kökleşememiş bulunan Osmanlı derebeğileşmesini temelinden sarstı. Fatih Mehmet, "Fatih" olabilmek için bir çeşit Osmanlı rönesansı yaptı: İlk gaaziler çağının Dirlik Düzenini yeniden azçok yürürlüğe geçirdi. Ardından Tefeci - Bezirgân Ağalarla Beylerin "Veli" (Kutsal ulu) adını taktıkları II. Beyazıt zamanında, (B.Ö.B. nın arşivlerde bulduğu örneklere göre) yeniden, Sepahi Timarları şuna buna Malikâne yapılmaya başlandı.

Bu gidiş, en sonunda "Kanuni" denilen Süleyman çağında en geniş ve kesin biçimine getirildi: "Malikâne" adını almakta gecikmiyecek olan "Mukataa"lar (Kesim'ler), ekonomik sistem ve sosyal düzen egemenliğine çıkarıldı. Yıldırım Beyazıt ve Beyazıt Veli zamanlarında Kanuna karşı, hiç değilse İslâm Şeriatine karşı yapılan Kamu toprağı hırsızlığı, Kanuni Süleyman zamanı Kanun çerçevesi içinde yapıldı: mızrak çuvalına sokuldu. Gerçek genel Tarih gidişi budur.

Yalnız, Osmanlılık, arşivlere girmeden önce, somut bir Tarih ve Toplum ortamı içinde yaşadı: Ortamın ağır etkileri altında, önce iki adım ileri bir adım geri, sonra bir adım ileri iki adım geri giderek yol aldı.

Osmanlı daha ilk "400 arslan"lık bir oymakcağız iken iki orjinal Antika Medeniyetin: İslâmlığın ve Bizansın çöküş bataklığı içine düştü. Her iki uygarlık ta, Tefeci - Bezirgân ağları ile sımsıkı sarılmış bir derebeğilik soysuzlaşmasına batmıştı. O soysuzlaşma, Ekonominin temelini belirlendiren Tarihcil ve Coğrafyacıl üretici güçleri baltalamış, özellikle Toprağı ve İnsanı bütün varlıkları ve ilişkileri içinde çürütmüştü.

Bizans "Tekfurları" da, Müslüman "Tavaifülmülûk"leri de, aynı sosyal tipte derebeğiliklerdi. O yüzden Tarih, düz bir çizgi üzerinde dosdoğru yürüyemedi. Çevre şartlarına tutunarak, düşe kalka ilerledi. Ancak gidiş, bir yılın bir defterinden yapılmış kesitlerle aydınlanamaz. Osmanlı gelişimi bütünü ile göz önüne getirilirse, gidiş doğru kavranılabilir. İşaret edilen şema belirir.

Genel Osmanlı gidişinin B.Ö.B. nin tezine uymadığını, B.Ö.B. nın "Arazi tahriri ve istatik defterlerindeki kayıtlar"dan yaptığı monograficikler de ispatlar. Bu kayıtları bir Ekonomi, bir de Üstyapı açısından izliyebiliriz.

EKONOMİDE DİRLİKTEN MALİKANEYE GİDİŞ

Fatih Mehmet'in bir Toprak ve Toplum reformu var. Osmanlılığın ilk göçebe gelenek ve göreneklerinin Rönesansı gibidir. O Rönesans yapılmasa, İstanbul belki de fethedilemezdi. Olay şöyle açıklanıyor:

"Yalnız İstanbul'u fetheden Mehmed'in, hemen hemen umumi denilecek sistematik bir tensikat emretmek kuvvet ve iradesini kendisinde bulmuş olduğu" belirtiliyor (Ö. Barkan: "Osmanlı İmparatorluğu Kuruluş Devrinin Toprak Meseleleri" s. 3). "Fatihin yapmaya muvaffak olduğu derin ve mânâlı islahatin şümûl ve vüs'ati hakkında kat'i malûmata tesadüf edilmemekle beraber, bu hareketin bir reaksiyonunu temsil eden Veli Beyazıt zamanında yazılmış birkaç defter de sahiplerine iade edilmiş mülk vakıfların kayıtları üzerindeki tashihlerden istidlâl olunur." (a.y.s.4)

"Birçok malikâne hâssalarının tenzil veya ilga edildiği, sahiplerine terk edilenlerin de muharebe vukuunda asker göndermek mecburiyeti tahmil ve bu mecburiyetin adedinin arttırıldığı veya bizzat kendisinin eşmek veya iyice bir Cebelü göndermek gibi kayıtlarla ağırlaştırdığı görülmektedir." (A.y.s. 5,6)

Bu olaylar bize neyi gösteriyor? Fatih'in Kamu mülkünden çıkmış toprakları, geri aldığını. Ama o ölünce, Beyazıt Veli'nin yeniden o kamu topraklarını kişilere mülk diye geri verdiğini. Tek sözle: Sepahi sisteminden Malikâne sistemine geçildiğini... B.Ö.B. ise, bunun tersini kurallaştırıyor. Fatih, Malikâneleşmeyi bozmuş, ama, zaman çarçabuk Timar (Kamu) sistemini aşındırmış!.. Olaylarsa, o bilgincil iddianın tersini söylüyor.

FATİH'İN YAPTIĞI REFORM NEDİR?

"Fatih Devri icraâtinin şümulü" (A.y.) üzerine açık fikir veren kayıtlar şunlardır:

"Merhum Sultan Mehmet zamanında Emlâk ve Evkafa nesih târzi (silinti bulaşmış!) olunca dahi elinden gitmiş" yahut "Timara verilmiş" ve "bu defa Padişahın inayet ve merhameti ile iade edilmiştir." (Yani, Fatih: toprağı kamuya Beyazıt: kişiye geri vermiş)

"Vakf'ı Evlât... sonra alınup Timar'a virilicek, Vakviyesiyle Mukarrernameleri bile alınup zayi olmuş." (Yâni, Fatih Vakfı "Timar" yapıp Kamuya geri verince; "Vakfiye": Vakıf belgesi ve "Mukarrername": Toprağın kişi elinde kalması için verilmiş yeni belge, yokedilmiş. Kalem efendisi, onu, "Nesih Târzi olmuş", "Yitirmiş" gibi "çelebice" lâflarla örtbas ediyor. Vurguncu "nezaketi"!)

"Mezkûr'ün mülkü imiş, alınup Merhum Sultan Mehmed Hân zamanında Timar'a verilmiş imiş. Hâliyâ Pâdişahımız mülkiyetini Mukarrer tutup." (gene Fatih'in aslına: Kamuya aldığı toprağı, Beyazit Kişiye aşırtmıştır.)

Kamu mülkiyeti (Beytülmâli Müslimiyn) çapulu, zaman zaman Fatih gibi realist, atılgan Ülkücülerce durdurulmak, hatta geri çevrilmek istenmiştir. Ama, yeri gelince açıklanacak ekonomik, sosyal nedenlerle, akacak kan bir türlü damarda durmaz. Kişiler, "Sebâ Sedlerinin fâreleri gibi": Kamu topraklarını aşındırıp dururlar.

O yüzden, Dirliklerin sonraları malikâneleşmesi, Tarih içinde, kimi olur, malikânelerin sonradan dirlikleşmesi biçiminde görünür. Tarihin diyalektiğinde bu "ters" görünüş, genel kural değildir. Deli akan selin kimi geri tepmesine, girdapların ırmağı tersine akıyor gibi göstermesine benzer.

Bir Devlet biçiminden ötekine atlayış sıraları, girdaplar daha da göz karartıcı olur. Yeni gelen tâze barbar güç, ister istemez eski derebeğileşmiş "Malikâne" sistemini kazımak zorunda kalır. Sonra, zamanla kendisi de derebeğileştikçe, tükürdüğünü yalamaya başlar. Ancak bu, Osmanlının dış toplumlara karşı ilk davranışlarıdır. Kendi iç düzeni değildir. İç düzende, ilk günlerin geri tepmesi, Malikâneye gidişi yok edememiştir.

TARİH BOYUNCA: KAMU - KİŞİ MÜLKİYETLERİNİN SAVAŞI

Osmanlı Toprak Düzeninde Bizans kalıntıları, çoğu müslüman olmuş eski hrıstiyan Beyleri: besbelli, ilk türklere, Şeriatin Kamucu İlkel Sosyalist geleneğini atlatmak için gerekli "Kitabına uydurma" oyununda öncülük etmişlerdir. "Selanikte, İrvaniye Kazasında Gaazi Evrenus'un Evkafı içinde, babası İsa beyin Pırnâki beyin şehit olduğu yerde inşa olunan türbesine mahsus bir vakıf kaydı var." (Ö.L.B. Keza,s. 4)

Orda şöyle denir: "Vakfı saidel himat şehidel memat merhum gaazi Evrenos Bey mezkûrün atası Pırnâki İsa Bey, mahalli mezkûrde şehit olup türbesi türbe'i mezbüredir. Karya'i mezküri Atası ruhi için Vakf idüp mahsulü âyende (gelen) ve revendeye (gidene) mekülâtına (yiysilerine) sarf olunur. Tevliyeti ve zaptı ve azli ve nasbı Yenice Vardar ve sâir amâyirine mütevelli olanlara meşrudur.

"Pırankı, namı diğer Sarhak Karyei:

Hane : 84

Mücerred : 10

Hasıl: 3389

(İstanbul Devlet Arşivi Defter No: 282)

"Halk arasında Pırnaki (Prens) ünvânıyla anılmakta olması, Meriç üzerinde bir geçide ve birkaç köye bu ismi vermiş bulunması.. Osmanlılardan evelki seferlere ait bulunması ihtimali vardır." (Keza) deniyor. Ne olursa olsun, böylece, Bizans Derebeği gelenekli yiğit, ölürken bile Kamu Topraklarından bir bölükceğizini, "rûhi içün" olsun mezarına çeker gibi yaparak, Kişi çıkarı uğruna aşırmış bulunur. Adam (Pırnâki İsa) şehit düşmüş. Artık bir "Türbesi" olsun yapılmamalı mı? Ama, aynı savaşta daha nice "İsa"lar, "Mûsâ"lar, "Ahmet'ler, "Mehmed"ler ölmüşler. E, hepsine de türbe yapılıp, vakıf düzülse, dünyada toprak yetmez. Ama, beriki Şehit Ata, "Bey" dir. Ona Türbe yakışır. Türbeye bakmak için Vakıf gerekir!..

Bu gelenek görenek, tâ Cengiz çağındanberi "tekerrür" etmiş gibi gösterilerek Kamu toprağı çapuluna meşrûluk sağlanır :

"Karyei Arpur Ata. Vakf'ı Arpuz Ata. Cengiz Hân zamanındanberü vakıfmış. Vakfı evlâtlık üzere tasarruf olunurken Timar'a verilmiş imiş. Şimdiki halde Padişahımız Sultan Beyazıt Hân halledallahu Sultanühû giru mülkiyetini ve vakfiyetini mukarrer tutup Tevkiyi Şerif irzâni kılmış haliyü Hatun Pulad ve Sitti Şahı nâm Hâtunlar giru nesli olmagin, vakfı evlâtlık olmak üzere tasarruf ederler." (İstanbul Devlet Arşivi, Defter No: 812, Ö.L.B.13 dan) B.Ö.L.B., Defterdeki bu not üzerine yazıyor:

"Mevzuubahis Vakıf köy sahibi Arpuz Ata'nın Cengiz Han zamanı ile alâkası olmamakla beraber Osmanlılardan evvel Rumelide yerleşmiş bir "Bey" olması.. Toprak mülklerini Bizans Devrinde muhafaza etmiş olması.. bu mülkiyet hakkının Osmanlılarca tanınmış olması kendilerinden (Haber)... hatta aralarında bir teşriki mesâi ihtimali göstermek itibariyle de mühim olsa gerektir." (Keza. s. 4)

Fatih, gerçekten "Fatih" olabilmek için, bütün o Kamu topraklarını kişi çapuluna uğratma oyunlarını bozmıya girişmiş görünüyor. Tokat yöresinde:

"Bir çok malikâne hisselerinin tenzil veya ilga edildiği (azaltıldığı yahut ortadan kaldırıldığı) sahiplerine terk edilenlerin de muharebe vukuunda asker göndermek mecburiyeti tahmil ve bu mecburiyetin adedinin arttırıldığı veya bizzal (Kendisi Eşmek) veya (İyice bir Cebelü göndermek) gibi kayıtlarla ağırlaştırıldığı görülmektedir." (Ö.L.B. Keza. 3,5,6)

Fatih (1451-1481), Kamu'dan aşırılmış toprağı kişilerden geri alışını canıyla ödüyor: zehirlenip öldürülüyor. Yerine geçen Beyazıt II Sarhoşu (1481-1512), punduna getirilip, aynı toprakları tekrar Kamu'dan geri alıp kişilere aşırtıyor. Onun için, kayıtlarda "Tanrı Saltanatını ebedileştire" denilmeksizin adı anılmıyor. Ve bu hırsızlığa parmağını basarak meşruluk kazandırdığı için, ünü "Beyazid'i Velî" yapılıyor. Evliyalığa (Peygamberden hemen sonra gelen Ulu'luğa) çıkartılıyor.

Müslüman Ortak Mallarının çalınışı bu hava içinde geliştiriliyor. Müslümanların ortak malı Toprağı savunan kişi: Fatih de olsa, Klise usulü yahudi zehiriyle bağırta çağırta öldürtülüyor. Kamu mülkünü çaldırtan kodaman, hamam safasında sarhoşluktan boynunu kıran da olsa: "Evliya" sayılıyor!

TARİH DELİ SELİNİN ZİKZAK AKIŞI

Bu gelişim, Osmanlı Toplumu denilen çerçeve içinde, Önce Dirlik düzeninin başladığını gösterir. Bu düzen, alttan üstten Tefeci - Bezirgân kemiriş ve dişleyişleri ile yıpratılır. Sonra, mukataların Malikâne Sistemine dönüşleri ile biter. Dirlik düzeninin içinden geldiği İlkel sosyalist Tarihöncesi toplum biçimi ile tarihcil sıkı bağlılığı gözden kaçırılmazsa, öncelik daha kolay anlaşılır.

Somut Tarih, hiçbir zaman onun üzerine yapılmış didaktik genellemeler, soyutlamalar ve şemalar kadar düzçizi üzerinde yürümez. Osmanlı Tarihi de böyle olmuştur. Zaman zaman zikzaklar, gerilemeler yapmıştır. Bu sarsak gidiş yordamı, ne denli şaşırtıcı olursa olsun, ana gidişi gözden kaçırtmamalıdır.

Zikzak gidişin en belirli örneği Timur çarpışından sonraki gelişimde bulunur. Dirlikleri sepetlemeye başlayan Yıldırım Beyazıt döneminin yıkılışla sonuçlanması, "kahır yüzünden lütuf" olmuştur. Bir Osmanlı Dirilişi (Rönesansı), yeni bir barbar aşısı yerine geçmiştir. Bilginliğimizi şaşırtan, bu "sil baştan yaz" dönemeçli ve girdaplı akışlardır.

İstanbul Devlet Arşivine girebilme imtiyazına sahip olan B.Ö. Barkan, bol bol eline geçen "Arazi Tahrir ve İstatistik Defterlerindeki kayıtlar"ı hiç bir Tarih Felsefesi metoduna dayanmaksızın perakendece işler. İnduktif araştırma metodu ile: "Muhtelif toprak malikâneleri monografilerinden müşterek olan temayülleri" (Ö.B. "Osmanlı İmparatorluğunda Kuruluş Devrinin Toprak Meseleleri", 1937, Dev. Matbaası, s. 3, 2) derlemiye çalışır. Orada "Malikâne"yi, nedense, "Kaalü Belâ"danberi var olan mutlak hakikat gibi koyar. Bu "Malikâne"nin Şeriat Prensibince "Taaruzdan masun" olması gerektiğini düşünür.

Şeriatin hangi Tarihcil Toplumda nasıl doğduğunu ve geliştiğini göz önünde tutmaksızın, kutsal "malikâne"nin "iki büyük düşmanı" bulunduğuna şu satırlarla üzülmüş ve çok şaşırmış görünür:

"Anadoluda bulduğu ve ekseriya aynen kabul ettiği, Rumelide, hristiyan toprak asaletini kökünden koparıp attığı halde, Fütuhat devirlerinin henüz hâkim olan Feodal prensibi yüzünden, hudut boylarının teşkilatlandırılması gibi zaruretlerle, yeniden kendi eliyle tesis ettiği HUSUSİ MÜLK ve VAKIFLARIN SAHİPLERİNE karşı âdeta insiyaki bir düşmanlık beslemekte ve fırsat düştükçe, bunların topraklarından bir kısmını veya tamamını Devlete ait topraklara ilhak etmektedir." (Ö.B.a.y.s 3)

Anadolu, müslüman-türk beylikleri idi. "Sulhen" ele geçtikçe, kişi mülkiyetine dokunulmayabilirdi. Hem hrıstiyan olan, hem "Anveten" (zorla) ele geçen Rumelide: "kökünden koparılan toprak asaleti" (Derebeği soysuzlaşması) yerine Mirî Toprak Düzeni konuldu. Bu düzende, elbet her Padişah değiştikçe, "Berat yenilenecek"ti, yahut "Mukarrername almak" denilen yolla: Kamu Toprağının Kamu Toprağı olduğu belirtilecekti. Hele "Sıkı Teftiş", Dirlik düzeninin en birinci şartı idi. "Büyük tensikat" denilen şey, her yıl yapılması gereken ilk Kent kuralının "Yazu: Tahrir" (İstatistik) görevi idi.

B. Barkan bu olayları hangi Şeriate karşı bulabilir? Anadoludaki "Menfi Beylerin mülk köyleri alınıp Rumeline sürülmüş" olmaları, neden Dirlik Düzenine sığmasın? "Her devirde Timar'a ilhak edilmiş şahsi mülk ve vakıfların mevcut bulunduğu" (Ö.B.A.y.3) aynı kuralın uygulanması değil midir? Bütün bu olaylar, zaman zaman, Malikâne Sistemine kayılırken, bir dümen vuruşla yeniden ilk önceliği bulunan Timar aslına nasıl dönülmek istendiğini gösterir. Miri Toprak Okyanus iken, Kişi mülkü selceğizleri, nereden kalksalar o denize dökülmek zorundadırlar.

"Malikâne düşmanlığı" sayılan tutum, önce gelen asıl Dirlik Düzeninin savunulması ve dirlikleştirmesidir. Bu gereklilik, Fatih, daha doğrusu Fetih olayı ile ayrıca ispatlanır. B. Barkan, çok doğru olarak: "Yalnız İstanbulu fetheden Mehmet'in, hemen hemen umumi denilecek sistematik bir tensikat emretmek fütüvvet ve iradesini kendisinde bulmuş olduğu" (Ö.B.Os. İmp. İlh. s.3) gerçeğini belirtir. Bu "fütüvvet ve irade" neye karşıdır? Dirlik düzenini kemiren Malikâne sistemine karşıdır. Demek, ortada "Malikâne düşmanlığı" değil, "Dirlik Düşmanlığı" ağır basmaktadır.

ÜSTYAPIDA DİRLİKTEN MALİKANEYE GEÇİŞ

Kamu Topraklarının (Dirliklerin) Kişi malikânelerine dönüşü nasıl sağlanır? Timar'ların dondurulması ile... Sipahi oğlu olmayana Timar vermemek, toprakları önce bir kast, sonra bir sınıfelinde bırakıp kişi mülküne çevirmenin siyasetidir.

İlk Osmanlı askeri, doğrudan doğruya bütün halktır. Sonra Çiftçi'lerin askerlik yapmaları yasaklanır. "Reâyâ ata binip kılıç kuşanmak yoktur" (Ayn Ali Risalesi. s.72). Bununla birlikte, ilk zamanlar gene de askerlik kapısı halka aralıkça bırakılır :

"Derununda secaat olan garip yiğitler asker tâifesinden Sancak Beylerine ve Beylerbeğilerine hizmetkâr olup ve serhatlerde kalup serhad Dirliğine geçer. Ol serhad'de hizmeti müşahade olundukta serhad Beylerbeyileri ve Sancak Beyleri yoldaşlığın arz'ı defter edüp hizmeti mukabelesinde serhad alufesinden Kanun üzre Timara çıkar. Ve illâ eben anceddin (Babadan dededen) Sepahizâde olmıyan bir tarik ile Timara dühûl etmek kanuna muhaliftir." (A.y)

Böylece, zamanla halk çocukları yiğitliklerini tanıtsalar bile güç Dirlikçi olabilirler. Hatta olduğu zaman da Dirliği garantilenmemiştir. Çünkü, öylelerine: "Sepahi ama, Raiyyetzâde (Çiftçi oğlu), atası köhne Defterde Raiyyet kayıtlı" (A.y.) denir. Ve padişah değiştikçe, ellerinden Timarları geri alınır durur.

Fatih'in kişiye aşırılmış toprakları Kamuya geri vermesi gibi, zaman zaman çeşitli gerekçelerle, bu "Raiyet kayıtlı" olanlara hor bakılması önlenmek istenmiştir. Ama, kural, eski Sepahizâdelerin git gide "Sonradan görme"leri kendilerine yabancı saymaları biçimine girmiştir. Bu genel gidişi, B.Ö.B.ın gelişigüzel koyduğu notlar arasından tarih sırasıyla seçebiliriz :

937 Göç (1530 İ. Doğumu) yılı: atadan Sepahi olmayanlara "Ecnebi" (Yabancı) adı takılmış. Bundan şikayet gelmiş olacak ki, "ecnebi" sözüne Padişah şöyle çatıyor:

"Reâyadan Sepahi olana bu isimle (Ecnebi denerek H.K) teaddi (baskı) edilirmiş. İmdi, benim memâlik'i mahrusam da vaaki olan eğer Sepahilerdir ve eğer reâyadır cümlesi kullarımdır. Kendu memleketim ve velâyetim halkı nice ecnebi olur." (Topkapı Sarayı Köşkü kitaplarından, No: 1936, yaprak 190)

Bundan 13 yıl sonra iş bunun tersine döner. Bir başka buyrultu;

950 Göç (1543) "İmdi, Reâya taifesine ve hisar erenlerüne ve kimsenin âzadlu kuluna ve Kadı ve Müderris oğullarına Timar verilmeğe aslâ emrim yoktur." "Beğlerbeğiler cânibinden virülmekle Reâya taifesin ve sair ECNEBİ'ler her biri birer bahane ile Sepahiler silkine münselik olup" ve İlh..

Bu yol Reâya vs. ecnebi sayılır.

984 G (1576 İ. D.) yılı (33-46 yıl sonra) Beğlerbeğilerin bile "Mahalli himmet"den Dirlik vermeleri büsbütün ortadan kaldırılır. "Erzurum harâbe iken şenlenmek tariki ile herbiri cedd'ü cehdidüp mamur ve abâdan (uygar ve bayındır) idüp yurdları ve ocakları olup hizmet iderlerken", bir sıra Dirlikçi "ecnebi" sayılarak, ellerinden dirlikleri geri alınmış. Bunların şikayeti üzerine Erzurum Beylerbeyine emir veriliyor:

"Bilfiil Timarları üzerinde olan kimseler kılıca ve darp ve harbe kaadir olalar ol asılları tezkerelerin gönderesin ki ellerinde südde'i seâdetimden Berât'ı şerifim virüle ve min baid emr'i sâbık mucibince mahal'li himmet'ten kimesneye Timar tevcih etmiyesin."

Gerçi Buyrultu, Beylerbeyilerin mahalli himmetten dirlik verme yetkilerinin kötüye kullanılmasını önlemek içindir. Ancak, kötüye kullanma bile, Dirliklerin derebeğileşmiye başladıklarını gösterir. Her ne bahaneyle olursa olsun, yapılan: halkın girişini kısıtlamak ve Dirlikçiliği kastlaştırmaktır. Ve bu hâl, zaman geçtikte azalmamakta, artmaktadır. Sonuçları görüleceği gibi en sonra Dirliğin Kamu topraklarını Malikâne denecek özel kişi imtiyazlarına aşırtmak olacaktır.

DEREBEĞİLİK ANLAYIŞI

Osmanlı Tarihi için bir söylenenin ötekisi ile çelişmesi, Tarih biliminin henüz Klassifikasyon (sınıflayış) bilimi olamayışından ve kırkanbar bir Birikiş bilimi olarak kalışından ileri geliyor. Bu metot, yanlış kavramları olayların yerine geçirip tanınmaz hale getiriyor. O zaman en iyi dilekle, en basit olaylar kolayca birbirinden ayırt edilemiyor.

En çok karıştırılan olayların başında Derebeğilik kavramı gelir. Derebeğiliğin ne olduğu anlaşılmadan onu bir anarşi saymakla yetinilir. En yakından bildiğimiz (Çin ve Hind uzak sayılıyor kültürümüze): Roma ve İslâm uygarlıklarından sonra Batı'da ve Ortadoğu'da biner yıllarca sürmüş Derebeğilik düzenlerini Anarşi saymak ne anlama gelir?

Anarşi (grekçe Arkhos: buyuru, ana: yok): hükümetsizlik anlamına gelir. Sınıflı bir toplumda Devlet, Hükümet, buyuru olmamazlık edemez: yoksa, sınıflar yaşıyamaz. Derebeğilik sınıfsız bir toplum; Devletsiz, Hükümetsiz, Buyurusuz bir idare midir? Hayır. Klasik derebeğilik: ister Batıdaki Feodalizm adını alsın, ister Yakındoğudaki Tavaifülmülûk adını alsın, bilindiği gibi, Beyler - Toprak - bentler sınıfları ile her Derebeğin kurduğu Devlet ve hükümetlerin buyurultusu altında yaşar. O bakımdan derebeğilik anarşi değildir.

Öyleyse neden, hiç değilse egemen bilimlerde Derebeğiliğe Anarşi gözü ile bakılır? Başlıca iki sebepten:

1- ANTİKA SEBEP: Derebeğilik azçok orjinal bir Antika (Tefeci - Bezirgân) ve Evrensel uygarlığın Barbar akını ile yıkıldıktan sonraki hâlidir. Yıkılan uygarlık dünyada "biricik" geniş sistem iken, barbarlar akını ile ufalanmış devletçiklere bölünür. O yüzden, eski uygarlıkların gözünde yeni kurulan derebeğilik, eski sistemi yok etmiş bir dağınıklık olduğu için anarşi gibi görülür.

2- MODERN SEBEP: Modern Kapitalizm, kendisine Vatan seçtiği bölge içindeki irili ufaklı derebeğilikleri eriterek bir Millet ortaya çıkarmıştır. O yüzden, burjuva bilginleri için yeryüzünde biricik akılcıl gerçek "Düzen" ve Devlet yalnız ve ancak Burjuva Düzeni ve Devleti olabilir; sayılmıştır. O zaman "Modern" egemen sınıflara ve bilimlere, Kapitalist Vatan ve Milleti içinde derebeğilik, kapitalizmi engelliyen bir dağınıklık olarak anarşi'den başka şey değildir.

İMPARATORLUKLARIN DAĞILIŞI ANARŞİ MİDİR?

Gerek Antika Tefeci - Bezirgânlığın, gerekse Modern Kapitalizmin kültürüyle ve maaşıyla beslenen bizim bilginlerimiz için de, Derebeğilik sırf düzensizlik ve Anarşi'den başka ne olabilirdi? Ne var ki, özellikle Modern Emperyalizmin yarattığı Kıyamet ortasında Antika Osmanlı İmparatorluğunun yıkılışı sayesinde dünyaya gelmiş bulunan Türkiye'nin bilginlerine çok sorular sorulabilir.

Büyük bir İmparatorluğun çöküp dağılmasından fışkırmış küçük Devletçikler birer Anarşi iseler, gerek Batı'da ve Doğu'da kendince Evrensel İmparatorluklar (Tefeci - Bezirgân sömürü ve yayılma sistemleri), gerekse Modern Emperyalizmler (Kapitalist Sömürge Sistemleri) yıkılırken ortaya çıkmış bulunan sürü sürü (eskisine bakarak) küçücük Devletçikler nedirler? Örneğin Osmanlı İmparatorluğu yıkılırken: Fas'tan Azerbeycan'a, Macaristan'dan Güney Yemen'e dek fışkıran Devletçikler birer devlet midirler, yoksa Anarşi midirler, değil midirler? Gene Modern Emperyalizmin Klasik İngiliz, Fransız, Alman ve İlh. sömürgeleri, ayaklanıp ayrı bağımsız Devletçikler kuruyorlar. Bunlar birer Devlet midirler, yoksa Anarşi midir, değil midirler?

Bugün yeryüzünde sayıları yüzü aşkın, hepsi ayrı zagonlu sürüyle "Uydu" yahut "Bağımsız" ama, hepsi ayrı telden çalan Devletler kalabalığı kaynaşıyor. Bu Anarşi midir, değil midir? Bu Devletler, Sosyalizm bayrağı altında kümeleşirlerse, Batı bilimi ona: "Kızıl Emperyalizm" adını takıyor. Aynı Devletler Kapitalist sektörde yaşarlarsa, bu: "Anarşi" sayılmıyor. Neden? Çünkü, bu sonuncular, sakrosent Sermaye "düzeni" içinde bulunurlar.

Oysa, tek Roma yıkılınca Avrupa'da beliren Derebeğilikler veya İslâmlık yıkılırken Yakındoğuda türeyen "Tavaifülmülûk" Devletçikleri ne idiyseler, 1970 yılı Modern Dünyamızın yüzünü kaplamış irili ufaklı Devletçikler de (biraz daha büyük, biraz daha küçük ölçülerle) aşağı yukarı odur. Birincilere "Anarşi" deyip te, sonunculara "Düzen" adını vermek niye benzer? Tıpkı bizim Paşalarımızın yahut Beyefendilerimizin, beğenmedikleri her düşünceye "Aşırı", her akıma "Anarşi" damgasını uluorta vurmalarına!

Bu örnekle anlatmak istediğimiz şudur: İnsanlık Tarihi ölçüsünde sosyal olaylar ele alınırken, üstünkörü benzerliklerden kolay genelleştirmelere kaymak olağandır: Tarihin bütünü üzerinde bir sosyal kavrayış disiplini ve kriteryomu elde bulunmadıkça, şu veya bu yönde verilecek her yargı, acele ve yanıltıcı olabilir. Bizim bilginlerimizin Anarşi ve Düzen yanıltısı oradan gelir. Ne var ki, o yanıltıdan tek başına kalmış sayılamaz. Hemen hemen bütün dünyanın metafizik Tarihçiliği aynı yanıltıyı, tartışılamaz bir doğru gibi sürdürüp duruyor.

FRANSA'DA VE TÜRKİYE'DE DİRLİKCİLİK

Genel yanıltı yanında ortaya çıkan ikinci özel yanıltı, Asaletle mücadelenin Türkiye'yi Sepahi Timarlarına götürmüş olduğu tezidir. Tarihi bizimkine çok paraleller düşüren Fransa'yı gözönüne getirelim. Denebilir ki, bizim ilk Selçuk'un tıpkısı olan Merove'nın torunu Clavis: bizdeki tıpkısı (Selçuk torunu) Tuğrul (1040) dan 560 yıl önce (481 yılı) Merovenjiyen sülalesini kurdu.

Denilebilir ki, o günden XIV. Louis'nin Mutlak Monarşi kurduğu güne dek, ard arda gelen: gerek Merovenjiyen, gerek Karolenjiyen, gerek Capetien sülâleleri, hemen hemen 1000 yıl, hep Merkezcil Devlet (Krallık) uğruna Derebeğilik "Anarşisine" karşı bizimkinden çok "uzun ve kesin bir mücadele" gütmüşlerdi. Ol görüp Fransa Sepahi Timarı biçiminde bir Dirlik düzenine varmadı. Tam tersine, Merovenjiyenler çağında, bizim "Di'rli'k"lerin tam karşılığı olan "Benefice"ler, bir daha geri gelmemek üzere sahneden silindiler.

BENEFİCE - FİEF PROBLEMİ

O denli ki; bugün, bütün kıvranmalarına rağmen, en ileri Batı kültürünün en seçkin Burjuva Tarih bilimi, ne o "Benefice"in ne olduğunu, ne niçin ve nasıl ortadan kalktığını bir türlü kavrayamamıştır: O zaman, Tektanrıcı Klise Babalarının İlkel Ulus putlarını kırıp yasak ettikleri gibi, Tarihin o en ilginç geçit aşamalarını hasıraltı etmişlerdir; unutmuş, unutturmuş görünmüşlerdir. Tabiî, bizdeki "Bilginlerden" başka türlü bir düşünce ve davranış beklemek "Bilime" çatmak veya hiç değilse (kimi ünlü profesörlerimizin deyimi ile) "Saçmalamak" gibi gelirdi.

Bu oldu bitti açısından bakınca ne görüyoruz? Pek benzerimiz Fransa, Tarihinde "Mutlak Monarşi" (14. Louis Krallığı) ile şartsız kayıtsız Kapitalizme vardığı hâlde; Türkiye Tarihinde "Mutlak Monarşi", B.Ö. Barkan'ın "Mevcudiyetini ileri sürdüğü bir inkişaf ile Dirlikçiliğe mi ulaşmış? Hayır. Biz söylemiyoruz. B. Barkan yazıyor. Hem o kadarla kalınsa ne iyi. Daha öteye bile geçiliyor.

"Maikâne sisteminden Sepahi Tımarına" geçildiği yazılıyor. Fransadakinin tam tersine olduğu kavranmaksızın, dünyadaki gidişlerden bambaşka olduğu sanılan bu Osmanlı gelişimi, politika canbazlarının "Biz bize benzeriz" palavralarına yem olacak Türkiye'nin bir "Orjinalliği" gibi keşfedilmiş duruma sokuluyor. Bu sanı, bir gerçeklik değil, bir yakıştırma kuruntudur.

SOSYAL TOPRAK DÜZENİ İLE SİYASET

Hemen belirtelim. Konuyu Polemik biçiminde açışımız, alışkanlıklara sığmıyan gerçekliği, daha açıkça göze batırmak içindir. Sayın Prof. B. Barkan'ı örnek verişimiz de, onun suyunun suyu bile olmıyan kimi genç bilginlerin (Tarih konusu Türkçede, yazılı ve basılıca, yasakçı zılgıttan yakasını kurtardığı hâlde), halâ kültür yasakçılığı yapışları ile boşuna vakit yitirmemek dileğinden ileri geliyor.

Osmanlı Dirlik Düzeni "Malikâne sisteminden" sonra mı geldi? Böyle bir iddia neye benzer? Fransada "Benefice" deyimi çok sonraları Papas arpalıklarına verilen ad oldu. O gelenekcil Papas adına bakıp: "Benefice" kurumuna, "Fief kurumundan sonra geldi diyemeyiz. Çünkü, iş bunun tersidir. Osmanlılık, Selçuk Şahlığı yıkıldığı anda Anadoluya yaygın birçok Oğuz Oymak ve Beyleri çevresinde beliren kimi "Tavaifülmülûk"leşme eğilimlerini eriterek büyümüştür. Ama, bu prose başka, "Malikâne sistemi" yerine "Sepahi Timarını" geçirmek başka şeydir.

Fransa'nın Merovenjiyenler çağında 4 krallıklar: ilkin (Paris - Metz - Saisson -Orlean), sonra (Austrazi - Neustrazi - Burgond - Aquitaine) bölünüşleri oldu. Selçukluların da: ilkin Erzurum (Saltuk) - Erzincan (Mengüç) - Sivas (Danişmend), sonra (İran Selçukluları - Anadolu Selçukluları - Suriye Selçukluları) gibi bölünmeleri görüldü. Bunlar, birbirlerine karşılık düşerler.

Osmanlılığın doğuş (yahut B. Barkan'ın deyimi ile "Kuruluş") çağı, Selçukluluğun birbirini kovalıyan yeni Moğol - Türkmen akınları ile yıkılış çağına düşer. Bunun, Fransada, Charles Martel (732) ile Charlemagne (768-814) arası gelişmelerden sonra, "Yeni Batı İmparatorluğu" batınca sahneye çıkmış (Fransa -İtalya - Cermanya) krallıkları çağı ile paralelliği vardır.

O çağların Fransa'sı nasıl Feodalite'lere ve "feudataire"lerin en büyükleri olan "Eudes"lere bölünmüşse, tıpkı öyle, Anadolu da, "en küçüğü kan kırmızı" Osmanlı (Eskişehir) olmak üzere: Karasi (Balıkesir)- Saruhan (Mağnisa) - Aydın - Menteşe (Muğla) - Hamid (Antalya) - Germiyan (Uşak,Afyon) - Karaman (Konya, Silifke, Gülşehir) - İsfendiyar (Kastamonu, Sinop) - Ertena (Erzurum, Sivas, Kayseri, Ankara, Aksaray, Tokat) gibi Beyliklere bölünmüştü. Osmanlının Bizansa karşı Uç Beyi olarak ün ve güç kazandıkça o beylikleri eritmesi başka şeydir, Malikânelerin Dirliklere dönmesi başka şeydir.

Nitekim, Fransada da Derebeğiliklerin ve Eudes'lerin temizlenmesi başka şeydir; Benefice'lerin Fief'lere dönmesi başkadır. Birincisi politik, ikincisi sosyo -ekonomik olaylardandır.

Konu böyle konulursa ne görürüz? Fransa'da önce "Benefice" düzeni gelmiş sonra "Fief" kurumu doğmuştur. Türkiye'de de tıpkı öyle: önce Dirlik (Sepahi Timarı) gelmiştir; sonra, hem de büyük bir "sessiz ihtilâlle", (Dirliklerin "sepetlenmesini" önlemek perdesi altında) Malikâneler doğmuştur. Buna Kesim (Mukataalar) düzeni denmiştir.

Soysuzlaşmış Selçuk döküntüleri, Derebeğileşmiş "Tavaifülmülûk anarşisi" kalıntıları ne kerte ortada bulunurlarsa bulunsunlar, Osmanlılık, ana gelişim çizisi içinde Dirlik Düzeni ile başlamıştır. Osmanlılığın boyuna "Sepahi Timarına doğru inkişaf" etmiş olması şöyle dursun, "Kuruluş" çağında dahi, "Dirliklerin sepetlenmesi" denilen yoldan, Sepahi Timarlar (malikâne olmadıkları zaman), soysuzlaşmışlar, neredeyse Timar'lıktan çıkmışlardır. Bunu yerinde ayrıntıları ile izliyeceğiz.

Soysuzlaşma: Timarların "İnkişafı" değil, derebeğileşmesidir. Derebeğileşme, Osmanlılık henüz "Gaaziler" (İlbler) geleneğini yitirmemişken bile, Yıldırım Beyazıt zamanı baş göstermiştir. Fransa'ya saldıran Normand akınları gibi, Türkiye'ye çarpan Timur akını: henüz yeterince yerleşememiş bulunan Osmanlı Derebeğileşmesini köklerinden sarsmıştır. Hele Yıldırım oğullarının birbirlerine girdikleri "Fetret -Anarşi" çağı karşılıklı olarak Derebeğilerin kırımı biçimine girmiştir.

Birinci Osmanlı Devletinin sonunda olduğu gibi, Osmanlı'ya öntip (Prototip) olan Selçuk Saltanatı sonunda da: İlk "Timar" biçimli Dirlikler zamanla "Malikâne" durumuna girmiştir. Osmanlılık gibi Selçukluluğun da "başına suyunu döken" gene aynı prose Dirliklerin sonradan gitgide malikâne oluşlarıdır.

"l3. yüzyılda (Selçuklu) Anadoluda Mirî Toprak sistemi çözülme durumundadır." (M. Sencer: "Osmanlı Toplum Yapısı", And. 1969, s. 226) (Selçuk Saltanatının sonuna doğru) "Devlet ricâlince geniş malikâneler haline geldikten sonra, İkta'lı Sipahi önemini yitirmiş, bunun sonucunda da Devletin askeri gücü zayıflamıştır." (M. S. keza, s. 227)

AGNOSTİK (BİLMEMCİL) TARİH VE HUKUKÇULUK

Osmanlılığın kuruluş, yükseliş ve batışında ağır basan mekanizma Toprak ekonomisi ise, Toprak ekonomisine ağır basan mekanizma: Mirî Toprak ekonomisidir. O bakımdan Osmanlı Tarihinin alınyazısı, Mirî Toprak düzeninin alınyazısına sıkıca bağlıdır.

Mirî Toprak, nasılsa öylece gelmiş ve kalmış bir sistem değildir. Tarih içinde önü, başlangıcı, sonu olan bir sosyo - ekonomik prosedir. Onu akışı içinde doğru kavramak için hangi kaynaktan nasıl geldiğini iyi bilmek ve belirtmek gerekir. Yuvarlak söze en az dayanır olan Mirî Toprakların gelişimidir.

Ancak, Osmanlı Toprak ekonomisini ters biçimde koyunca, Mirî Toprak ister istemez bulmacalaşır. O zaman Mirî Toprağın nereden çıktığı, şöyle itiraflara kapı açan mistisizm karanlığına gömülür:

"Mirî Topraklar rejiminin Türkiye'de ne zaman ve kimin tarafından tatbik veya hiç değilse tâmim edilmiş bir sistem olduğu söylenemez. İmparatorluğun teşekkülüne hâkim olan Tarihi hadisat ve İctimâî - İktisadî şartlar dolayısı ile Türkiye'de âdeta kendiliğinden teammüm etmiştir." (Ö.L.B.: "Türkiye'de Toprak Meselesinin Tarihî Esasları." Makale Ülkü No. 61, s. 233, Mart 1939).

Bu konu iki açıdan kalptır:

1- Bilginlerimiz sonradan görme Türkiye Burjuvazisinin gözlüğü ile dünyaya bakıyorlar. Herşeyi Avrupa,dan ithâl ediyor ve ülkede parekende satıyorlar ya: Sosyal düzenler de (teknik, kültür, bilim, güzelsanat vb. gibi) niçin ithâl ve "tâmim" edilmesin?

Osmanlı Mirî Toprak düzeni elbet öyle bir nesne değildir.

2- Bilginlerimiz, tipik endividüalist (bireycil) Batı Burjuva bilimini ciddiye almışlar. Onu Şark müstebitliğinin masalı ile katkılamışlar. Batı burjuva bilimince: "Tarihi kahramanlar yapar". Şark; Firavunların tanrılaştırılış martavalıyla afyonlanır. Bir Padişah veya Paşa niçin bir "rejim" kurmasın?

Bilgin, Mirî toprak için öyle bir Padişah veya Paşa bulamıyor.

Onun için, o makalelerini bir konferans veya bir formalık kitap haline sokunca da gene hep aynı ümitsizliği "tâmim" eder:

"Mirî topraklar rejiminin Türkiye'de ne zamandanberi kimin tarafından tatbik veya tâmim edilmiş olduğunu tetkik ile meşgul olmak beyhudedir." (Ö.L.B.: "Türk Toprak Hukuku Tarihine Bir Bakış" CHP konferansı, s. 38, 1940; tekrar: "Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1275 (1858) Tarihli Arazi Kanunnâmesi"" Maarif Matbaası, s. 40, 1940)

Görüyoruz, tekrarlamanın bir şeyi ispatlamaya yeterli olduğu sanılıyor. Tutmayınca başka yola sapılıyor:

1- Ya "Meşgul olmak beyhudedir" santansı ile, içtihat kapıları kapanıyor! O zaman Mirî toprağın aslı, dinlerde Tanrının aslını arama yasağına dönüyor. Bilim sınırından dışarıya çıkarılıyor.

2- Yahut, illâ ki bir "bilim" gösterisi gerekiyor. O zaman da Mirî Toprak: "Tarihî Hadisat ve ictimaî - İktisadî şarttar dolayısı ile" doğmuş gösteriliyor.

Buna da şükür. Bilgin sıkışınca, Batılı Ünlüler gibi, işi Tabiata, yahut Fizik ötesine, yahut Allaha da havale edebilirdi!.. Ne yazık ki, o "İnsaflılık" ta "beyhude" oluyor. Ekonomik, Sosyal, Tarihcil gibi yuvarlak sözcükler, kimseye birşey öğretmiyor. Çünkü henüz, Mirî Toprak düzeninin bir Coğrafya yahut yıldızlararası problem olduğunu kimse öne sürmedi, sanırız.

Bütün mesele, som Tarih, Ekonomi, Toplum şartlarının Mirî Toprak düzenini yarattığını bilmek ve belirtmektir. Onu agnostik (bilmemci) bir bilgin metodundan beklemek ise, cidden "beyhude"dir.

ŞARTLAR BEYLERİ DEĞIL, BEYLER ŞARTLARI YARATIYOR

Mirî Toprakları hangi Tarihcil - Sosyal - Ekonomik şartlar yarattı? Problem böyle konulsa, elbet, Batı ve Doğu yazarlarından aktarılmış açıklamalar anlaşılırdı.

Yukarda geçenlere, bir başka bilgin Ömer'imizin başka aktarmasını katalım. B. Profesör Ömer Celâl Saraç bir kitap çıkartıyor. Adı "Ziraî Siyaset, Siyasî Siyaset" (s. 63-133) Bu kitabın aslı, B. Philippovich'in 1904 yılı yayınlanmış eserindeki: "La Politique Agraire: Tarımcıl Siyaset" adlı Birinci Ayrımdır. Orada anlatıldığına göre: "İrsi ve Daimî İcar" (Almancası: Erbpach, Fransızcası: "Bail héréditaire") denilen şey, Türkiye'nin "nev'i şahsına münhasır" bir düzen değildir. Avrupada da vardır. 99 - 110 yıl sürer. "Müaccel" (ivedili: peşin) ve sürekli "Müeccel" (Gecikmeli: sonraları ödenecek) kira bedelleriyle toprağın tutulmasıdır.

B.Ö.C. Saraç'a doğrusu Philippoviç'e göre:

"Bu usul bâzı farklarla Roma İmparatorluğunda, Ortaçağda Avrupa'da Senyörsüz (Beysiz) toprağın bulunmadığı" zamanlarda görülmüştür. O köylülerin durumunu, bizim Mirî Topraklar rejimimize birçok noktalarda yaklaştırmak mümkün görülüyor.

B.Ö.L.B.'a göre: B.Ö.C.S., bizdeki Mirî topraklar rejimi ile "İcareteynli (İcare'i Vâhide'i Kadiyme'li) vakıfları bu meyanda mütalea ve tetkik etmiştir",

Böylece Ömer'lerimiz gibi "Ömür"lerimiz de benzetmekle kıyasla, skolastikle geçiyor. Oysa, Mirî toprak başka, ondan aşarılmış "İcâreteynli" (Çifte kiralı) vakıf başkadır. Mirî Toprak da, Osmanlı Tarihinde görüldüğü gibi, yüzyıllar boyu değişmeksizin kalmaz. İlkin yüzdeyüz Kamu mülkü olan Dirlik ve Çiftçi üretimleri biçimindedir. Sonra kişi mülkü olmıya doğru kaydırılan Kesim (Mukataa) ve Malikâne (Lâtifundia) üretimleri biçimine geçer.

Prosenin bu diyalektik gelişimi bilginlerimiz için yoktur. Yalnız, zamanla bir değişiklik görürler: Kamu mülkiyeti olan Topraklar, sanki el çabukluğu ile Kişi mülkiyetine dönüvermişlerdir. Onun nedenini de hemen şöyle yapıverirler: Devletsizlikten yararlanan Senyör (Bey) ve "Sâhibülârz" (Dirlikçi)ler, Kamu Toprağını "Tam mânâsıyla mülkiyetlerine ithâl" etmişlerdir.

Hangi Devletsizlikten? Hadi Avrupa'yı bilmiyoruz diyelim. Türkiye'de Devlet ne zaman, kimin başından bir saniye -Allah etmesin- eksik olmuştur? Bilginlerimiz bunu bir ân için olsun kendi kendilerine sormazlar bile. Buluşlarını biraz daha akıl ve mantıkları ile salçalıyarak sunarlar:

"Netekim bizde de son zamanlarda Merkezî Devlet Otoritesinin gevşemesi ve memleketin hastalıklar ve harplerle harap olması neticesi Sepâhiler birçok Mirî Toprakları ele geçirmiye başladılar. Aynı şekilde Rusyada da, bidayette bir Devlet memuru ve asker sıfatı ile Dirlikleri içinden Devlet nâmına vergi toplıyan Beylerin, bilâhere bu Dirlikler üzerinde mülkiyet iddia ederek arzın hakiki sahipleri vaziyetlerine girdikleri görüldü." (ÖLB.: "Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve İlh." s. 7 de, not)

Koca bir İmparatorluğun altını üstüne getirmiş böyle korkunç bir trajedi, Bilgin serinkanlığının bir sahifesi altına atılıveren silik bir notla geçiştirilmiştir. Olabilir. Ama, yorum yeterli mi? Gene suç kişilere (Kazaklara, Senyörlere, Beylere) atılmakla kalınıyor. Gene Tarihi "iyi" veya "Kötü", "Açıkgöz" yahut "Enayi" kahramanlar yapıyor. Hani "Tarihî ve İctimaî - İktisadî şartlar"?

Allah müstehakını versin şu Senyörlerle Beylerin. Bir zaman gül gibi "Yaptakları" Tarihi ve Toplumu, sonra, nedense "berbâd ve rüsvay" ediyorlar, "bozuyorlar"... Neden?

ŞARTLARI KAHRAMANLAR YAPABİLİR Mİ?

B.Ö.L.B. belki, kullandığı Metot açısından "haklı"dır. Mirî Toprak problemini sırf arşiv birikimi yüzeyinden ele aldıkça, doğru tasvirler de yapıyor. Ancak, yaptığı gözlemlerin tasvirini bırakıp yorumuna girince, nedenleri hayır - şer felsefesine bağlamakla kalıyor. Niçin Kamu Mülkü Mirî topraklar, Kişi Mülkü Malikâne topraklara döndü? Soruya en inandırıcı görünen karşılığı şu oluyor:

"Fakat, nazariye itibariyle Devlete ait olması lâzım gelen bir toprak üzerinde yerleşen bir müslümanın veya nüfuzlu bir şahsiyetin babadan oğula geçen bu kiracılık müddeti esnasında ve zamanla, bu toprağı hakiki bir mülk sahibi gibi benimsemesine kim mâni olabiliırdi? Bilhassa aynı islâmî esaslara istinâden, Devlet reislerinin şuna, buna toprağa mülk olarak vermek ve Devlete ait vergilerden afetmek hakka tanınmış olması lâzımgelen toprakların şahsi mülk haline girdiği ve memleketlerin arazi bünyesinin değiştiği görülecektir. Ve Şüphesiz bu memleketlerin sâha olduğu siyasî tehavvülleri, esas itibariyle, toprak meselelerinin kendi kanuniyetleri dahilinde inkişaf ederek kendilerine mukadder neticeleri doğurmaları şeklinde izah edebiliriz." (ÖLB: Türkiye Toprak Meselesinin Tarihi Esasları, Makale)

Bu "izah" mıdır? Hayır. Bu tasvirdir. "İzah" gibi görünen yüzeyde ne vardır? "Kim mâni olabilir?" Kimse. Ama, Osmanlılık kurulurken "Kim mâni" oluyordu? Ona karşılık yok. Padişahlar ve Paşalar daha mı "namuslu" idiler? Daha mı "Allahtan Korkar" idiler? Evet diyelim. Ancak, Genç Osman ve Selim III te hem çok "namuslu", hem çok "Allahtan korkar" ülkücü kişiydiler. Ne oldular? Öldürüldüler. Demek, bir "Kimse" engel olmaya da kalksa, onun ne namusu, ne allah korkusu, ve ne de kendi gücünün verdiği korku, Kamu mülkü toprakların Kişi mülküne doğru aşırılmasını önliyemezdi.

Daha başka örnekler ortada. Niçin Birinci Osmanlı Devleti: Osman Gazii'den Yıldırım Beyazit'e dek Dirlikleri saat gibi Kamu mülkü Mirî olarak işletti de, Yıldırımla birlikte Osmanlı idaresinde Ekonomi ve Toplum Temelleri ve toprak ilişkileri derebeğileşme kertesinde soysuzlaştı?... Derken, Timur gelip Yıldırım'ı yıktıktan ve Fetret (Anarşi) devrinde kan gövdeyi götürdükten sonra, nasıl oldu da; bir tüysüz türkmen çocuğu Keloğlanı andıran Mehmet sahneye çıktı? Büyük bir toprak reformu yapmak sayesinde Fâtih olabildi? (İstanbulu ele geçirip Dünya Tarihinde yeni bir çağ açtı? )

Mehmed'in Fatih olacağı herkese malûm oldu da herkes kendisinden korktuğu için mi? Fatih'ten sonra Dünya ölçüsünde "Muhteşem" adını alacak güce ermiş ve Türkiye Tarihine "Kanuni" sıfatıyla geçecek olan Süleyman kadar yaman kudretli ikinci bir Osmanlı Padişahı gösterilemez. Ne oldu? Asıl o Süleyman zamanında, Türkiye Mirî Topraklarının hatırı sayılır bölümü, "Malikâne" adını alacak Kesim (Mukataalar) düzeni biçimine toptan çevrildi. Kim metelik verirmiş Padişahına, Paşasına? İstediği denli Muhteşem ve "Kanunî" olsun: Adamı kukla gibi oynatırlar.

Kim oynatır? İster fil kadar kodaman, ister pire kadar önemsiz olsun kişi olarak hiç kimse değil. Ya ne oynatır? Bilginlerimiz gibi konuşalım: "Tarihi, İctimaî -ve İktisadi hadiseler ve şartlar!".. Anlaşıldı mı bir şey bu genelleme sözden? Anlaşıldı ise arap olunsun!

"ZAMAN" VE "KADER" İZAH OLUR MU?

Araştıralım. İlk Kamu toprakları üzerine "yerleşen bir müslüman veya nüfuzlu şahsiyet" mi yoktu? Vardı. Hem de sonra olduklarından çok daha aşırıca müslüman ve nüfuzlu insanlar, ilk Osmanlılarda daha kalabalıktılar. "Devlet reisi şuna buna mülk" mü vermezdi? Verirdi. Vergilerden de af ederdi. Niçin, ilk çağlarda Mirî topraklar öylesine çalınıp Kişi mülkü edilemezdi?

"Zamanla" diyor sayın bilgin! İnsan armut mudur ki, "zamanla" çürüyüp bozulsun? Hayır. Yalnız, "zamanla" insanlara birşeyler olduğu da besbelli. İslâmlık, Hz. Muhammed zamanı, Ganimet'in bütünü bile Kamu mülkü, yâni "Beytülmâl'i Müslimiyn"in (Tüm müslümanların ortak malı) etmek istemişti. Kur'ancası: "Mülk Tanrınındı". İnsanlar çapul üleşme huylarında direnince, hiç değilse ganimet'in 5 te biri Kamu'ya ayrıldı. Geniş topraklar fethedilince, artık hepsi istenemedi: Kamu mülküne çevrildi.

Hülefâyi Raşidiyn'den Osman bir yana bırakılırsa, ötekiler baştan başa Kamu Toprak mülkünü esas bildiler. Sonra, "zamanla" o Muhammed, Ebubekir, Ömer, Ali gelenekleri gittikçe gevşedi. Osmanlılık için de aynı şey oldu: O ilk fedai, Ülkücü gaazi Padişahlar, Mirî Toprakları bütün ülkede Dirlikin temeli yaptılar. Ne kendilerine, ne beylerine ve paşalarına Mirî topraktan kişi mülkü yapmıya canatmadılar. "Zamanla" onun tam tersi gidiş belirdi ve gitgide yaygınlaştı.

"Zaman" kendi başına soyut bir tanrı değildir. Tüm İnsanlık ta, Tüm canlılık gibi, zaman içinde genel olarak: Vahşet geriliğinden Modern Sosyalizm'e dek yükselmiştir. Arada yıkılıp çürüyüşler geçici kalmıştır. Demek mutlak zaman kötüleyici olamıyor. Aradaki insanların ve toplumların ikide bir bozulmaları nedendir? Zaman, ne şeytan, ne Allah değil ki, insanlığı kimi iyi, kimi kötü yapsın. Zaman hiçbir şey yapmadığına göre, İnsanlığın kendi oluşumu ortada kalıyor.

Osmanlılık neden ilkin Kamu Toprak düzenine bağlı iken sonra Kişi Malikânelerine kaymıştır? Onu toplumun kendi içinden başka yerde ve başka nedenlerde aramak, kendini aldatmak olur. Bilginimiz de onun farkında olduğu için: "Bünye değişikliği"ne dikkati çekiyor. Ancak, bu deyiş te "Lâpalisin hakikatidir": Kamu Toprağının Kişi Malikânesi oluşu, elbet "bünye değişikliği"dir. Mesele, o değişikliğin herkesçe bilinen varlığını öne sürmek değil, nedenini bulmaktır.

Buraya dek yaptığı bütün açıklamaların tasvir olduğunu gören bilgin, en sonra şu "izah"la yetiniyor:

"Siyasi tehavüller, esas itibariyle, toprak meselelerinin kendi kanuniyetleriyle mukadder neticeleri doğurmaları" imiş. En sonunda gene "Tarihi, İctimaî - İktisadî şartlar" gibi yuvarlamaca lâf tekerlenir. Bu bizim Marksizm softalarının içinden çıkamadıkları her problemi "İktisadîdir" demekle çözümlediklerini sanmalarına benzer. Asıl iş ise, böyle sözlerle bitmek şöyle dursun, başlamış bile olamaz.

Elbet: "Toprak meselelerinin kendi kanuniyetleri" vardır. Kimse, Bakunin hezeyaniyle "Kanun yok. Herşey Anarşi" demiyor. Problem, o "Kanuniyetler"in ne olduğunu göstermektir. Bilgin o yana hiç yanaşmaz. Bir "Mukadder" sözcüğüne dört elle yapışır; onu çeker durur; "İmparatorluğun MUKADDER olan istihalesi", "MUKADDER neticeleri" der, bidaha demez.

O zaman 20. yüzyıl bilgini, en büyük Mukadderatçı Osmanlı çağının Tarihçilerinden de gerilere düşer. İbni Haldun sikl'ine inanan Kâtip Çelebi bile, Osmanlılığın 150 yıldan çok fazla yaşadığını görünce; İnsan akıl ve tedbirinin de sosyal kaderi etkileyebileceğini sezer. Bizimkiler Toynbee'nin Tarih şarlatanlığına mum tutan bir "kader kısmet" vâizliği yaparlar. İmam - Hatipler ne güne duruyorlar?

MİRİ TOPRAK VE MALİKANELERİN EVRENSELLİĞİ

Biz, Türkiye'nin en olumlu bilginini küçük düşürmek için vakit harcamıyoruz. Dünya'da Tarih biliminin halâ ne kerte ilksellik içinde boğuntuya getirildiğine en yakın bir örnek vermek istedik. Tarih biliminin sefaletini en iyi göze batıran örnek, Osmanlı Tarihidir. O Tarihi neresinden olursa olsun azıcık derinleştirdik mi, Cihan Antika Tarihindeki karanlık izahsızlık uçurumu, bütün korkunçluğu ile ve açıkça ortaya çıkıyor.

Yukarıki tartışmalardan kaçınılmazca çıkan sonuçları sırayla özetliyelim:

1- Mirî toprak: "nev'i şahsına münhasır" bir osmanlı olayı değildir. Bütün Antika toplumların başlangıç çağlarında görülen Kamu Toprağı kurumunun evrenselliği içinde ayrı ve en sondan bir önceki bölümüdür. Avrupa'da karşılığı "Benefice"dir.

2- Malikânenin doğuşu da en az Mirî Toprak kadar evrensel bir Toplum gelişimidir. Her belirli somut Toplum için başlangıç: Mirî toprak (Kamu mülkiyeti); son: Malikâne (Özelkişi mülkiyeti) dir. Avrupa'da karşılığı "Fief'tir.

Bu evrensel olay, küçükburjuva hayır-şer felsefesiyle ne değerlenebilir, ne aydınlanabilir. Doğa olayları gibi ele alınıp işlenebilirse, gerçek bilime girer. İşleyiş metodu Diyalektik Maddecilik olursa, sapıtma ve yakıştırmalardan korunulabilir:

Malikâne: olmalı mıydı, olmamalı mıydı? denemez. Olmuş. Nasıl, neden? O aranmalıdır. Malikâne mutlak anlamıyla bir soysuzlaşma mı, değil mi? Mirî Toprak düzenine bakarak: bir soysuzlaşmadır. Tüm Tarih içindeki yerine bakarak bir kaçınılmaz gelişim aşamasıdır.

Modern Kapitalizme gelinirken, Mirî Toprağın Ürün iradı: Malikânelerin Para iradı biçimine bakarak daha geri bir aşamadır. Ama, Para İradı, Kapitalist üretim yordamına kapı açamadı mı: Toplumun tümden soysuzlaşıp yok olmasına vardığı için, insanlığa bir adım geri attırmıştır.

Bu diyalektik kavranılınca, Antika Tarihte en iyi bildiğimiz (belgeleri elimizde canlı duran) Osmanlı Tarihinin belirli momentlerini yorumlamıya sıra gelir.

MİRİ TOPRAK BARBAR TOPLUMUN ÜRÜNÜ

İLK OSMANLILAR: yüce karakterli yiğit ilb'ler (arapça Gaaziler, frenkçe Şövalyeler) idiler. İlk Gazi Padişahlar, Muhammed değilseler bile Ebubekir, Ömer, Ali kadar ülkücü ilblerdiler. Neden?

Çünkü, göçebe denilen sürü ekonomisine bağlı, Orta Barbarlık adı verilen ilkel Sosyalist bir toplumdan çıkagelmişlerdi. Sosyalizmin ilkelinde bile insanlar: eşit oldukları için hem kardeş (Kankardeşi), hem doğru (yalan bilmez) hem yiğit (korku bilmez), hem fedai (Kişi çıkarı bilmez) birer şövalye olarak yetişmişlerdi. İlk bir avuç Osmanlının, bugün aklımıza sığmıyan büyük işleri başarmaları ondandı.

İlk Osmanlılar toprakta Kamu Mülkiyetini kurdular. Neden? Çünkü, içinden geldikleri toplum İlkel de olsa Sosyalistti. Sosyalizmde Toprak, Tabiatın yahut Allahın varı idi. Göçebe Osmanlı topluluğu için Toprak: bütün Osmanlıların ortakça hayvan otlattıkları yerdi. Senin hayvan şu otu yiyecek, benimki bu çayırı deyip, Toprak üzerinde her kişinin ayrı Özel Mülkiyeti seçilemezdi.

İşte: Mirî Topraklar ile onlar üzerinde koruyucu kanat gibi açılan Dirlikçi kişiler bu sosyal durumdan kaynak aldı. Şu veya bu kişinin icadı, yahut genelleştirmesi (tâmimi) bir düzen değildi. İnsanlığın gelişim Tarihi içinde üzerinden atlanamaz bir basamaktı.

Sonra, "zamanla" o yiğit, eşit ilb'ler gibi, o eşit dengeli Mirî toprakla Dirlik düzeni de "bozuldu" mu? Bozuldu. Mirî topraklar Vakıf'tı, Mukataa (Kesim) idi diye Kamu mülkü olmaktan çıktıkça, o babayiğit kankardeşleri de zıvanadan çıktılar. İlk ilb'ler eşit kankardeşliğin yerine kalleş kişi çıkarcılığını geçirdikçe, Mirî toprakların Malikânelere doğru tırtıklanıp aşırılması aldı yürüdü.

GÖÇEBE OSMANLILIĞIN UYGARLIK ÖNÜNDE TUTUMU

Kim yaptı bu işi o korkusuz Şövalyelere ve o özel çıkarsız Mirî topraklara? İlk bakışta gözümüze çarpan Şeytan: Medeniyet (Uygarlık) oluyor. Gerçekten de, Göçebe türk oğuz oymakları tâ Horasan ve İran'dan "Rum" dedikleri Anadolu topraklarına dek boylu boylarınca İslâm medeniyeti içine dostça girdiler; Bizans Medeniyeti içine düşmanca saldırdılar. Ve ne olduysa ondan sonra oldu.

İlk Osmanlı Toprak Kanunlarına ve İnsan ilişkilerine bakınca ne görüyoruz? Onlar, benimsedikleri İslâmlığın da içinden Hülefâyi Râşidîyn çağının gidişini seçip aldılar. Neden? İlk ve son İslâm Toplumunu ve Kültürünü baştanbaşa inceleyip araştırdıktan sonra, en doğrusu ilk müslümanlıktır diyen bir dâhi bilgin Padişah çıktı da ondan mı? İlb'ler okuma yazma bile bilmiyorlardı. Göçebe ilkel sosyalizmi ile ilk Kent (Mekke - Medine) yukarı barbarlık ilkel sosyalizmi birbirine daha yakın olduğu için, İlk müslümanlık kurallarını uygun buldular. Sonraki İslâm soysuzlaşmalarına da pek "elham okumadılar".

Bizans Uygarlığı ise, açıkça yıkılarak talan edilmesi gereken bir kokuşmuş düzendi, İlk Osmanlı için. Bizansın derebeğileşmiş Kişi mülkü Malikâne Toprak ve ikiyüzlü ödlek insan düzenlerini büsbütün rahatlıkla, kıyasıya tepelediler. Bunu Tarihe çığır açmak, çürümüş Uygarlık molozlarını temizlemek gibi idealistçe düşüncelerle yapmadılar. İçlerinden (Göçebeliklerinden) öyle geldiği için yaptılar.

"Ya Müslümanlık" mı? Evet, iliklerine dek müslüman inançlı olmıya kararlıydılar. Hocaya danışmadan adım atmıyorlardı. Ama, Hrıstiyan Bizans Tekfuru biçimine girmiş Müslüman Tavaifülmülûkleri ile karşılaştıkları vakit onlarıda "Allah yaratmış" demediler. Temizlediler. Nerede buldularsa Malikâneleri Dirliklere çevirdiler. Öyle istedikleri için, bu yaptıklarının Şeriat'teki yerlerini de Ülemâ'lara buldurttular. Çok şey bildiklerinden değil, gene içlerinden (Göçebeliklerinden) öyle geldiği için...

UYGARLIK ŞEYTANI: SOSYAL ŞARTLAR

Ne çare ki, bir yanda tuz buz ettikleri Medeniyet'in göbeğine dalmışlardı. Uygarlık, göçebelikten çok bol nimetli idi. Hele üstün gelmiş güçlü insanlara sunmadık imtiyazlar ve tanrılaştırmalar bırakmıyordu. Osmanlılar, yerleştikçe rahata alıştılar. Yan bakanın kellesini uçurdukları Mirî toprakların üzerine yatmak için, aynı ülemâlara payeler verdiler. Bu, Medenileşmek oldu. Demek, Cennette Havvâ'yı kandırıp, Ademi "yasak meyva" yedirterek dünyaya tepesi taklak attırıp kovduran yılan kılıklı Şeytan Uygarlıktı.

Bu, masalı andıran gerçek olay üzerinde, hele yoksul geri Türkiye'de ne denli dursak azdır. Çünkü, geri kalmışlığımızın yarattığı Batı Uygarlığı önünde yamyassı olmak aşağılık duygusundan kurtulmak istedik; yağmurdan kaçarken doluya tutulduk: sömürgeli altlığından sıyrılmak sevdâsıyla, başka aşağılık kompleksine yuvarlandık. Nazilerin, kaybolmuş bir kıt'adan Üst İnsan Cermen çıkartışlarına heveslendik. Buzullar çağından önce kurumuş Ortaasya göllerinden göç ettirdiğimiz Atalarımıza bütün dünya Uygarlıklarını kurdurttuk.

Tarih Felsefemizce, Oğuz Oymakları tâ Ortaasya steplerinden Anadoluya Uygarlığı (Medeniyeti) getirdiler miydi, Bizans ve İslâm uygarlıkları içinde niçin kendilerini ve düzelttikleri (Kamulaştırdıkları) Toprağı sonradan bozdukları (Malikâneleştirdikleri) ortada kalır. Kaç kuşağımız bu ütopya yolunda kelleyi yitirmedi? O yüzden, hiçbir Tarih konusu olduğu gibi ne ele alınabildi, ne anlatılabildi. Gözgöre Osmanlı gerçeği, tersine yorumlara boğuldu.

Uygarlık, barbarlığa bakarak ileri ve yüksek bir aşama. Uygarlığı bırakıp Barbarlığa mı dönelim? İstesek te bu olamaz. Yoksa, uygarlığı efemine Rousseau gibi kötülemek mi akla geliyor? O da boş afakon. Ancak, Barbarlık ile uygarlık arasındaki karşılıklı ilişki - çelişkileri nasılsalar öylece koymadıkça: ne Antika İnsanlık Tarihini, ne Osmanlı Tarihini yorumlıyamayız.

Söylenenlerin bir tek sonucu vardır. Mirî Toprak düzenini Malikâne sistemine sokan "Sosyal Şartlar": Göçebe Osmanlı Toplumunun Uygar İslâm ve Bizans Toplumları içine girişinden kaynak alır. Göçebe Osmanlı Uygarlaştıkça, hem kendi Peygamber - İnsan üstü karakterini yitirir; hem Kamu mülkü Mirî Toprakları, kişi özel mülküne tapan uygar düzene doğru Malikâneleştirir.

TEFECİ - BEZİRGAN İBLİSİ: EKONOMİK ŞARTLAR

Biliyoruz, Barbarlığın ve Göçebeliğin de, Uygarlığın ve Bezirganlığın da Sosyal Şartları gökten inmez. Neden Tarihte çığırlar ve çağlar açan insanoğlu, kendi yarattığı olayların gelişimi altına düşüyor? Neden Osmanlı, iki bin yıllık İslâm ve Bizans medeniyetlerini Göçebe Tarih gelenek ve görenekleri ve İnsan Kollektif vurucu gücü ile yeniyor da, sonra o yendiği Uygarlıklarca içten içe fethedilip yenilgiye uğratılıyor?

Mirî Topraklar üzerinde Dirlik Düzeni göçebe İlkel Sosyalist Toplumun sosyal eseridir. Bu eseri, Mirî toprakta Dirlik düzenini yavaş yavaş eriten gizli güç nedir? Sahnede Padişahlar ve Paşalar oynuyorlar. Onların iplerini çeken, kendilerini kamu mülkiyetinin kurucusu ülkücü İlb'likten çıkarıp Saray Entrikalarının zalim ve kahpe çıkarcı Müstebitliğine sokan iblis hangisidir?

Sosyal Şartları belirlendiren Ekonomik şartlardır. Antika Uygarlık: Tarım'ın değil, küçük üretim temeli üzerinde Tarım ve Endüstri iş bölümleri geliştikçe ortaya çıkan Tefeci - Bezirgân sermaye ekonomisinin ürünüdür.

Tefeci - Bezirgân Sermaye, hangi yoldan, Uygarlık Tarihinde en yaman Tarihcil Devrimlerin kahramanı olan Barbar adı verilmiş İlkel Sosyalist insanları kısa zamanda elsiz ayaksız bırakmıştır; Dirlik Düzeni kadar güçlü bir düzenin Kamu mülkiyetli Mirî Topraklarını Özel mülk haline sokabilmiştir?

Osmanlı Toprak ekonomisinde bu nokta araştırılırsa, yorum havada kalmaz. Tefeci - Bezirgân ekonomi Pazar ilişkilerini üretim ve insan ilişkilerine egemen kıldı mı, ona karşı gelen her eğilim inmelenir (felce uğrar). "Mal fetişizmi"; insanı da, toprağı da Tefeci - Bezirgân gelişimi yönünde işletir. Mirî Toprakların Ürün iradı yerine Malikânelerin Para İradını geçirir. Artık ortada ne Kahraman kalır, ne Ülke (Memleket). Hepsi alınıp, satılarak paraya çevrilir.

Bu gelişim izlenirse, Osmanlı Tarihi ve Toprak ekonomisi anlaşılır. Bu pusula ele alınmadı mı, hiçbir şey izah edilemeden yalpa vurulur, durulur.