ELEKTRA

SOPHOKLES

ÇEVİREN:
CÜNEYT ÇETİNKAYA

DÜNYA KLASİKLERİ

TİYATRO

BORDO SİYAH YAYINLARI

ELEKTRA

SOPHOKLES

Editör: Veysel Atayman

Çeviren: Cüneyt Çetinkaya

Redaksiyon: Veysel Atayman

Türkçe Redaksiyon: Filiz Göver

Tashih: Esen Güray

Bordo Siyah Yayınları

DÜNYA KLASİKLERİ

ELEKTRA

SOPHOKLES (İÖ 496/494-İÖ 406): YUNAN TRAGEDYA ŞAİRİ. ATİNA YAKINLARINDAKİ KOLONOS’TA DOĞDU. BİR SİLAH YAPIMCISININ OĞLUYDU. İYİ BİR EĞİTİM GÖRDÜ. İÖ 468’E DOĞRU TİYATROYA BAŞLADI. UZUN YAŞAMININ SONUNA KADAR SAHNEYE BAĞLILIĞINI SÜRDÜRDÜ VE PARLAK BAŞARILAR KAZANDI. SAYILARI YÜZDEN FAZLA OLAN TRAGEDYALARINDAN GÜNÜMÜZE ULAŞAN BAZILARI ŞUNLARDIR: AIAS, ANTIGONE, ELEKTRA, OIDIPUS KOLONOS’TA.

EDİTÖR

VEYSEL ATAYMAN: 1941’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ’NDE ALMAN DİLİ VE EDEBİYATI VE FELSEFE ÖĞRENİMİ GÖRDÜ. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ MÜTERCİM TERCÜMANLIK BÖLÜMÜNDE UZUN YILLAR DERS VERDİ. HALEN AYNI BÖLÜMDE YÜKSEK LİSANS DERSLERİNE GİRMEYE DEVAM ETMEKTEDİR. FELSEFE, SİNEMA VE EDEBİYAT ALANINDA ÇOK SAYIDA MAKALE, DERLEME VE TELİF KİTABI YAYINLANDI. ÖZELLİKLE SİNEMA HAKKINDAKİ ÖNCÜ DEĞERLENDİRMELERİ NEDENİYLE HATIRI SAYILIR BİR HAYRAN KİTLESİNE SAHİP OLAN ATAYMAN, ÇEŞİTLİ YERLERDE VERDİĞİ SEMİNERLERLE OKURLARIYLA TEMASINI HEP SICAK TUTTU. BORDO SİYAH YAYINLARI’NIN DÜNYA KLASİKLERİ EDİTÖRLÜĞÜ GÖREVİNİ YÜRÜTTÜĞÜ SIRADA ÇOK SAYIDA DÜNYA KLASİĞİNE EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ ÇERÇEVESİNDE ÖNSÖZLER VE NOTLAR YAZDI. YÜZE YAKIN ÇEVİRİSİ YAYINLANDI. 2009 YILINDA DİL DERNEĞİ TARAFINDAN TÜRKİYE’NİN EN PRESTİJLİ ÇEVİRİ ÖDÜLLERİNDEN BİRİ OLAN ÖMER ASIM AKSOY ÖDÜLÜ’NE LAYIK GÖRÜLDÜ.

ÇEVİREN

CÜNEYT ÇETİNKAYA: 1972’DE DOĞDU. ANKARA’DA YUNAN DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRENİMİ GÖRDÜ. ESKİ YUNANCA ORİJİNALLERİNDEN ÇEVİRDİĞİ ANTİK KLASİKLER ARASINDA SOKRATES’İN SAVUNMASI VE ŞÖLEN (PLATON), KRAL OİDİPUS VE ELEKTRA (SOFOKLES) VE ANTİK YUNAN LİRİKLERİ-İKİ CİLT (KOSTAS TOPOUZIS) VARDIR.

REDAKSİYON

VEYSEL ATAYMAN: BAKINIZ EDİTÖR.

TÜRKÇE REDAKSİYON

FİLİZ GÖVER: 1947’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. REMZİ VE YENİ ALAN YAYINEVLERİ İÇİN UZUN YILLAR REDAKSİYON VE DÜZELTİ YAPTI.

TASHİH

ESEN GÜRAY: 1961’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ESKİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜNDEN MEZUN OLDU. 1978 YILINDAN BERİ YAYINCILIK SEKTÖRÜNDE DÜZELTMEN OLARAK ÇALIŞMAKTADIR. GELİŞİM YAYINLARI, SABAH KİTAPLARI VE TURGUT YAYINCILIK’TA UZUN YILLAR ÇALIŞTI. BORDO SİYAH DIŞINDA İŞ-KÜLTÜR YAYINLARI VE CUMHURİYET KİTAPLARINA DA DIŞARIDAN DÜZELTMENLİK YAPMAKTADIR.

SOPHOKLES

Yunan tragedya yazarı Sophokles İÖ 497/6-406/5 yılları arasında Atina’da yaşamış; eserleriyle, kendisinden 25 yaş daha büyük olan Aiskhylos (525/4-456/5) ile 12 yaş küçük olan Euripides (485/4 – 407/6) arasında, birleştirici ara halka olarak önemli bir yer tutmuştur. Sophokles antik tiyatronun içeriğinden çok, sahneye koyma uygulamasına yaptığı katkılarla yenilikçi adımlar atmıştır.

Sophokles’in antik çağdan günümüze ulaşan güvenilir bir yaşamöyküsü bulunduğunu söylemek güçtür; bugün eldeki tek kaynak, adı bilinmeyen bir yazarın başka yaşamöykülerinden derlediği, tarihi belirsiz bir metinden oluşmaktadır. Gerçi buradaki bilgiler antik çağa ilişkin başka kaynaklarca desteklense de, onlarda da Sophokles’in hayatıyla ilgili veriler zaten çok sınırlıdır. Attika’da, Atina yakınlarındaki Demos Kolonos’ta, Sophillos adlı varlıklı bir silah imalatçısının oğlu olarak dünyaya gelen Sophokles, hayatın nimetlerinden çok iyi yararlanmış, mükemmel bir eğitim alma imkânı bulmuştu.

Dönemin önde gelen müzikçilerinden Lampros’tan müzik dersleri aldığı, kendisinden yaşlı olan tragedya yazarı Aiskhylos’la beste ve koreografi çalışmaları yaptığı sanılmaktadır. İyi bir güreşçi olduğuna ilişkin bilgileri de bunlara ekleyebiliriz. Sophokles o dönemde, iyi bir eğitim ve yetişmenin ölçüleri olan bu ve benzeri donanımlarıyla Atina’nın entelektüel çevrelerine girmiş ve dönemin önde gelen kişileriyle tanışıp onlarla dostluklar kurabilmiştir.

Sokrates’in Savunması metninin önsözünde belirttiğimiz gibi, İÖ V. yy. başlarında Med savaşları Atina’yı büyük bir deniz gücü haline getirmişti. Büyük bir donanma oluşturan Atina, 480’de müttefikleriyle birlikte denizde Salamis zaferini kazanmış, bunu karada ve denizde başka başarılar izlemiş, gücünden ve saygınlığından yararlanan Atina büyük bir konfederasyon ya da birlik kurma yoluna gitmişti. İÖ 415 yılından 405 yılına kadar yenilgilerle dolu süre ise, Atina’nın, daha doğrusu Attika Birliği’nin ihtişam ve gücünün sarsıldığı; bir güvensizlik ve bunalım atmosferinin, politik belirsizliklerin yaygınlaştığı dönemdi. Bu güvensizlik ortamında, Atina’nın uzaklarında, Sicilya ve Ege’de oluşan sofistik düşünce, aydınlanmacı, rasyonel ve kuşkucu niteliğiyle merkezce tehdit olarak algılanacaktı. Sophokles’in hayatı, bu yönden bakıldığında, sadece biri kendisinden yaşlı öteki genç iki ünlü tragedya yazarı arasında birleştirici bir halka oluşturmakla kalmıyor, ilginç bir şekilde, Atina’nın doruktan çalkantılara ve belirsizliklere doğru evrildiği bir dönemi de birbirine bağlıyor. Onun ölümü, Sokrates’in neredeyse düzmece bir mahkemeyle ölüme mahkûm edilişinin (399) altı yıl öncesine rastlıyor.

Sophokles’in, yükselişin doruğu sayılan Salamis zaferinin kutlamaları sırasında erkek çocuklardan oluşan bir koroyu yönettiğini öğreniyoruz elimizdeki bilgilerden. Ancak etkinliği sanatsal düzlemle sınırlı kalmamış; bugünün diliyle söylersek, “resmi” görevler de yüklenmiştir.

İÖ 443-442 yılları arasında az önce değindiğimiz konfederasyonda, Delos Birliği’ndeki müttefiklerinden vergi toplayan Atina’nın hazine görevlilerinin başkanlığını (hellenotamias) üstlenmişti; 440’ta ayaklanan Samilere karşı girişilen savaşta Perikles’in emrindeki on komutandan biriydi. Byzantion’lu Aristophanes’e ait olduğu sanılan “Antigone”un önüne eklenmiş “Tartışma” bölümünde, bu oyunun etkisinin Sophokles’in komutan seçilmesinde payı bulunduğu ileri sürülür. Plutarkhos da Sophokles’in ikinci bir kez komutan (strategos) seçildiğine işaret eder. Sophokles ayrıca Danışma Meclisi üyeliği yapmış, Atina’nın resmî kültlerinde rahip olarak da görev üstlenmiştir. Olgunluk çağı başında S. Nikostrate ile evlenmiş, oğlu Iophon da büyüdüğünde yine tragedyacı olarak ünlenmiştir; ama asıl tanınmış olan, Sophokles’in Theoris’ten olan ve onun ölümünden sonra, “Odipus Kolonos’ta” oyununu sahneye koyan (401) gayrimeşru oğludur.

Sophokles’in ilişkiler kurduğu entelektüel ve politik hayatın önemli kişileri arasında ünlü politikacı Perikles, övgüyle kendisinden söz ettiği tragedyacı arkadaşları Aiskhylos ve Euripides’in yanı sıra Herodot, Kos’lu İon, Phidias, sofistlerden Anaxagoras ve muhtemelen Sokrates de bulunmaktaydı.

Sophokles’in döneminin, Atina devletinin en çalkantılı yıllarına rastladığını söylemiştik. Antik çağdan kalma yaşamöyküsünde yabancı ülkelerde elçilik görevinde bulunduğuna ilişkin bilgi de bulunmaktadır. Yaşadığı dönem Attika Deniz Federasyonu’nun kuruluş ve çöküş aşamalarını, Pers savaşlarını, Atina’nın Perikles yönetimi altında yaşadığı yükselme dönemini, Sparta ile yaşanan buhranları, Peloponez savaşlarını kapsadığına göre, hayatı ile eserleri arasında yakın bir ilişki bulunduğu ölçüde, Sophokles’in eserlerinde dönemin tarihsel olaylarının izlerini aramaya hakkımız vardır; ama bu izleri bulmak, bu eserlerin çok azı günümüze ulaşabildiği için oldukça zordur. Bu eserlerde, dönemin olaylarının yoğunlaştırılmış, özümsenmiş izdüşümlerinden söz etmek mümkündür belki. Dönemin eğilimleri, politikaları, entelektüel akımları, mitosla harmanlanarak sunulurken, tek tek olaylar bu mitik örgünün içinden ayrıca tarihsel gerçeklikler olarak öne çıkartılmazlar.

Yukarıda verdiğimiz kaynak “Vita”da sözü edilen 123 oyunundan 114’ü bilinmektedir; bu, oldukça iyi bir oran oluşturur. Antik çağda Plutarkhos, Sophokles’in bütün oyunlarını toplamıştır. Bu 114 oyunun 30’u, Attika’nın Diyonizos bayramları ve bu bayramlarda oynanan komedi ve tragedyalardan, tragedyalar arasındaki bir tür yarışma festivali (lenaen) için hazırlanan “tetraloji”lerden, yani içeriksel bir bütünün üzerine kurulu, dört parçadan oluşur. Eusebios, Sophokles’in bize ulaşamamış olan bir üçlü ile (triptolemas), henüz 25 yaşındayken 468 yılında yarışma oyunlarının oynandığı Diyonizos Tiyatrosu’nda ilk büyük başarısını elde ettiğini yazar. Antigone (442), Philoket (409) ve ölümünden sonra sahnelenen Odipus (401) tragedyalarının sahneye ilk konuluşu, bugünün deyişiyle tam birer sansasyon olmuştur. Sophokles’in dört bölümlük 30 oyunuyla, öteki deyişle “tetraloji”leriyle, tam 20 kez yarışma birincisi olduğu sanılmaktadır. Günümüze ulaşmış 7 tragedyası, 7 adet farklı tetralojiden oluşmaktadır ve bu oyunların hepsi birden, Sophokles’in eserlerinin ne yazık ki yüzde 10’unu bile temsil etmemektedir. Sophokles tragedyalarının yanı sıra fragmanlar halinde satiristik oyunları da bütünün devede kulak bir mirasıdır. Bu çok sınırlı zeminden hareketle Sophokles ve oyunları hakkında bir yargıya varmanın zorluğu ortadadır; bu bağlamda Sophokles araştırmalarında el yazmaları, papirüsler aracılığıyla bize ulaşmış belgeler de dikkate alınmaktadır. (Bkz.: S. Radt, yayına hazırlayan, TGF, IV, 1977) Bunların yanı sıra Sophokles’in elejiler (ağıtlar), paeon’lar (övgüler) ve koro için düzyazılar yazdığı da ileri sürülmektedir.

Sophokles’in eserleri 60 yıllık bir zaman düzlemine yayılır, dolayısıyla karşımızda müthiş üretken bir yazarın bulunduğunu söylemek mümkündür; Sophokles hakiki savaş da dahil olmak üzere birçok alanda başarılı olmuş, çok sevilmiş ve etkisi uzun yıllara yayılmıştır. Anlaşılan Sophokles, döneminin ve çağdaşlarının ‘sanat zevkine’, eğilim ve anlayışlarına denk düşen ifade araçlarını bulma başarısını göstermiş, böylelikle site-toplumunun, oyunlarına özel bir anlam ve önem vermelerini sağlamıştır. Ölümünden kısa bir süre sonra Diyonizos Tiyatrosu’nun içine bir heykelinin dikilmesini belki de site-toplumu üzerindeki bu etkisine bağlamak yanlış olmayacaktır.

Sophokles birçok yönden Attika Tiyatrosu’nun yenilikçi tragedya yazarlarının başında yer alır. Kendisine örnek olarak Aiskhylos’u almış, buradan hareketle gerek sahneleme gerekse oyunun içeriği düzleminde ‘dönemin tarzına’ ve beğenisine uygun eserler ortaya koymuştur. Bu yenilikçi adımların başında, yukarıda değindiğimiz içerik bakımından bir bütün oluşturan, birbirini izleyen dört parçadan oluşmuş ‘tetralojileri’, öteki deyişle antik tiyatronun ‘klasik’ tiyatro oyunu geleneğinin içerik çatısını terk ederek, bütünlüklü tek parçalara yönelmesi yer alır. Aiskhylos tragedyaya ikinci oyuncuyu sokmuştu; Sophokles bir adım daha atarak üçüncü oyuncuyu da sahneye sürer; böylelikle tragedyaya bir üçüncü ‘rol’ girer. Bu gelişme, dikkatlerin oyunun içeriği ve bütünüyle birlikte artık ‘oyuncuya’, role kayması demektir. Dolayısıyla da oyunculuk önem kazandıkça, rol ile oyuncu arasındaki uygunluk arayışı da öne çıkmış, bizzat Sophokles kendi oyunlarında rol almaktan geri kalmamıştır. Ayrıca koro şarkıcılarının sayısını da 12’den 15’e yükseltmek yine Sophokles’in yenilikleri arasında yer alır. Gerek oyuncu sayısının gerekse de koro şarkıcılarının sayısının artması, oyuna tartışılmaz bir canlılık getirmiş olmalı; eylemin akışı hızlanmış, gerilimin dozu yükselmiş, sonuçta dramatik yapı gevşeklikten kurtulup iyice gerilmiştir. Ağırlık oyunculara, oyunun tek tek figürlerine kayınca, daha önce oldukça tekdüze bir etki yapan koro bütünün önemli bir parçasına dönüşerek yepyeni bir işlev edinmiş, bütün içinde apayrı, yalıtılmış bir bölüm gibi durmaktan kurtulmuştur. Fona görüntü yerleştirme geleneğinin başlangıcı da yine Sophokles tiyatrosunun bir özelliği olarak karşımıza çıkıyor. Skenografi, yani sahne resimlemesi yönünde atılan ilk adımlarla birlikte dramatik efekti artırıp gösterici etkiyi yoğunlaştırmak, mekânı daha iyi tanımlamak ve atmosfer oluşturmak da mümkün olmuştur. Sophokles oyunlarının seyircisi, Yunan sanat tanrıçalarını, Diyonizos ayin düzeneğine bağlı tarikat üyelerini (thiasos), eğik bastonu, beyaz ayakkabıları sahnede görünce epey şaşırmış olmalı.

Sophokles oyunların içeriği bakımından da geleneksel, klasik antik tiyatro karşısında eleştirel, yenilikçi bir yol izler demek yanlış olmaz. Her ne kadar kendine örnek aldığı Aiskhylos gibi o da ağırlıklı olarak Troya ve Thebai efsane alanı içinde yer alan Odipus, Elektra, Aias, Philoktetes ve benzeri mitolojik figürlere oyunlarında yer vermiş ve bu figürleri, gözüpek, ödünsüz kahramanlar gibi anlatmışsa da, onları artık birer ‘titan’, yani tanrısal güçlere sahip devler soyunun temsilcileri gibi sunmamıştır. Ayrıca bu kahramanlar, Sophokles oyununda o geleneksel patetik, süslü, yapay dillerini kaybeder, doğal, konuşulan dile daha yaklaşırlar. Bu müdahale kendisini özellikle koronun dilinde iyice belirginleştirir; koro daha az, daha öz cümleler ve sözlerle, taşı gediğine oturtur.

Sophokles’in, figürlerini ve onların derin acılarını trajik bir biçimde anlatmakla birlikte, kendisinin dengeli, ruhsal çalkantılardan uzak, neşeli, en önemlisi inançlı bir kişi olduğunu kaynaklardan öğreniyoruz. Çağdaşlarınca “tanrılara inanan” biri olarak anılan Sophokles’in dindar kimliği oyunlarına da yansımış, tragedyalarında tanrılar ile insan arasındaki çatışmayı ya da ilişkiyi öne çıkarmıştır. Ne var ki, Sophokles bu düzlemde de ileri yönde bir adım atmış, o zamana kadar tanrıların son sözü söyledikleri tanrılar-insan ilişkisinin kalıp anlayışından uzaklaşarak, insanı, dolayısıyla insan ile tanrılar arasındaki ilişkiyi olabildiğince öne çıkarmıştır. Tanrılarla insan birbirine kesinlikle zıt, bir tür antitez ilişkisi oluşturmazlar onun oyunlarında ve tanrılar, öyle insana tamamen yabancı, bambaşka bir dünyadan insana hükmeden güçler olma özelliğini kaybederler. Yunan mitolojisindeki tanrıları kabul etmekle birlikte Elektra, Antigone gibi kadın karakterlerin çatışması ön plana çıkar. Sophokles’ten daha genç olan Euripides ise tanrılarla insan arasındaki karşıtlık ilişkisine tamamen son verecek, insanı öne çıkartacak, örneğin öç alan bir kadın, bunu tamamen insani duygularla yapacaktır. Sophokles’te de insansal, ağırlık kazanıp öne çıktıkça, daha bir bireyselleşecek, yapıp ettiklerinde, çektiği acılarda, her şeye yön veren kader kadar kendisinin de payı ve sorumluluğu bulunacaktır. Gerçi kader, tanrılara inancı belirleyici olan Sophokles için reddedilmemesi gereken bir etmendir, tanrının yazdığı bir şey olarak kabul edilmesi gerekir, ayrıca tanrısal planlar insanın eylem ve varoluşunu belirleme özelliğini yitirmezler; ama artık, keyfî işleyen, rastlantısal bir kaderin yerine, hedefi olan, rasyonel bir gerekçesi bulunan, bu yönüyle de insan eylemiyle ilintili bir kader vardır karşımızda. Az önce belirttiğimiz gibi, Euripides’te ise, artık insan eylemi ile tanrının girişimleri arasında hiçbir bağlantı kalmayacaktır.

İnsan, dünyanın düzenini anlayıp kavrayabilecek durumda değildir; ancak erdemli, dürüst davranıp, kibri, küstahlığı, haddini bilmezliği bir yana bırakabilirse, bu dünyanın düzeni hakkında sınırlı bir kavrayışa ulaşabilir Sophokles’e göre. Kaldı ki örnek davranış ve eylemler, tanrılarca ille de ödüllendirilme anlamına gelmezler; ama yanlış adımlar, kibir ve gurur, anında cezalandırılır; çünkü hayatın en yüce ilkesi toplumun normlarına ve yasalarına boyun eğmektir. Hayat insafsız, korkunç olabilir; hesaba kitaba uymayabilir; insanın başına nelerin gelebileceğini önceden bilmek imkânsızdır; ama bütün olup bitenin, hayata yüklenen acıların arkasında yüksek bir düzenin bulunduğunu kabul etmek gerekir. Dolayısıyla Sophokles için acı, insana büyüklük ve güç kazandıran ve aynı zamanda onu tanrılardan ayırt eden, iyileştirici, sonu hayırlı bir sınavdan başka bir şey değildir. Zaafları olan, güçsüz bir hiçtir insan; buna rağmen yetenekler geliştirebilir, güç elde edebilir; ama bunlar anında, kolayca olumsuz düzleme kayabilir; aşırı kibir, küstahlık, haddini bilmezlik şeklinde ortaya çıkıp insana acılar, dertler getirebilir.

Sophokles figürleri oyunlarda merkezi konumdadırlar ve sarsılmaz ilke ve düşüncelerin ısrarlı temsilcisidirler. Kişiler çok başarılı karakterize edilmişlerdir; ona, trajik ironinin, düşünce derinliğinin ve ifade gücünün ustası denmesi herhalde boşuna değildir. Tragedyaların başlangıcında, gizli, örtük bir alay gitgide sonda ortaya çıkar; parçalar ilk oyunlarında birbirinden net ayrılmış iki bölüm oluştururlar; bu iki bölümün karşılaştırılması sonucunda eylemin anlamına doğru sokulmamız mümkün olur. Koronun rolünün değişmesi ve üçe çıkartılan oyuncu sayısı Sophokles tragedyalarının kendi içinde tutarlı, kapalı bir bütün oluşturmalarını sağlamıştır. Salt koroya dayalı bir temsil biçimi onun aracılığıyla gelişip ‘dramatik oyunda’ yetkin biçimini bulmuştur.

Kaynaklar

Sophokles hakkında elimizde sınırlı da olsa birincil kaynakların bulunması sevindiricidir. İÖ 2.-1. yüzyıldan kalma anonim bir Sophokles’in hayatı metni (=Vita), Plutarkhos’un De profectibus in virtute’si, vb. metinlerin yanı sıra, Sophokles oyunları, başka birçok tragedya gibi, İÖ 3. yüzyılda İskenderiye’de Bizanslı Aristophanes tarafından elden geçirilip biraraya toplanmışlardır. Aristophanes’in önünde, İÖ 340/30 yılları arasında retorikçi Lykurgos’un, yine bugünün diliyle, ‘korsanlığı’ engellemek ve yanlış, eksik, kusurlu kopyaları önlemek için, üç büyük tragedya yazarının devlet arşivine hazırladığı, sahiciliği nispeten su götürmez örnekler bulunuyordu. Ptolemaios Philadelphos, bu örnekleri İskenderiye Kitaplığı için satın almıştı. Elimizdeki en iyi örnek, milattan 950 yıl sonra el yazısıyla yapılmış bir Bizans kopyasıdır. Bu örnek, 1423 yılında Aiskhylos’un eserleriyle birlikte Giovanni Aurispa tarafından Bizans’tan Floransa’ya getirilmiştir. Örnekler günümüzde ‘Florentinus (Mediceus) Laurentianus’ adı altında Medici Kitaplığı’nda korunmaktadır. Manuel Moschupulos versiyonu diye bilinen örneklerse (13./14. yüzyıl), güvenilirliği oldukça su götürür durumdadırlar.

Sophokles’in tragedyaları 16. yy’dan itibaren sahneye konmaya başlanmış, bir yüzyıl sonra da ilk çeviriler ortaya çıkmıştır. Ama bu konuda söylenecek son söz, Sophokles’in asıl elyazmalarının hâlâ gerektiğince incelenmemiş olduğu ve araştırmacısını beklediğidir.

Oyunları

Sophokles’in külliyatını incelerken, göz önünde tutulması gereken çeşitli faktörler ve güçlükler bulunmaktadır. İçeriğe ve biçime yönelik incelemeler, oyunların ayrı ayrı yorumlanmaları, öteki tragedya yazarı çağdaşları ile karşılaştırmalar ve nihayet ölümünden sonraki etkisi, bu güçlüklerle sarmaşıp gelen inceleme alanlarını oluşturmaktadır. Başka sorunlar arasında asıl çözümü tartışmalara açık ama pek de o kadar önemli olmayan bir sorun da, oyunların kronolojik sırasıdır. Araştırmacılar üslup ölçütlerini göz önüne alıp bunları, başka tragedya yazarlarının tarihi belli, aynı konulu oyunları ile karşılaştırma yoluna gitmişlerdir; ancak günümüzde hâlâ tek tek parçaların hangi tarihe ait olduklarını ve birbirlerine göre nasıl bir sıra oluşturduklarını kesin olarak belirlemek mümkün olmamıştır.

Tarihi kesinlikle belli iki oyun bulunmaktadır: Philoktetes ve Odipus. Geri kalanlar ancak aşağı yukarı bir tarih çekmecesine yerleştirilebilirler. Aias’ın en eski oyun olduğu, Philoktetes’in ise geç dönemi temsil ettiği, Odipus Tyrannos’un orta döneme denk düştüğü konusunda araştırmacılar nispeten hemfikirdirler.

Şimdi, Sophokles’in Elektra dışındaki oyunlarına kısaca bir göz atalım:

Aias Mastigophoras

Oyun, Troya Savaşı’nda haddini bilmezliği ve kibri yüzünden ihanet edip sonunda kendisini öldüren kahraman Aias’ı konu alır. Bu Troya mitosu, sözünü ettiğimiz karakteristik ikili bölüm halinde yazılmıştır. Birinci bölüm Aias’ın intiharına kadar olan gelişmeleri anlatır, ikinci bölüm onun toprağa verilmesiyle ilgilidir. Anlaşılacağı gibi oyun, tek tek olayları anlatmak yerine, bu olayların sonuçları üzerinde durur. Çıldıran Aias, kendisini kılıçla öldürür, ikinci bölümde çevresinin bu ölüme tepkisi ve gömülme sorunu öne çıkar. Aias’ın intiharı, Sophokles’in yorumunda, onurunun kırılmasına bir tepki olarak değil de, utancının bir sonucu olarak sunulur. Aias, kahramanlık ödülünün kendisine değil de Odysseus’a verilmesine tepki gösterip onu ödüle layık gören komutanlar Agamemnon ve Menelaos’la birlikte Odysseus’u da öldürmeye yeltenir. Tanrıça Athena araya girer. Aias bunun üzerine utançla kendi canına kıyar. Öyleyse ölümü aşırı gururun ve ölçüsüz bir bencilliğin sonucudur, dersek yanlış bir yorum yapmış olmayız. Sophokles bu yorumuyla Troyalı kahramanın uzlaşmaz tavrını, inatçılığını teşhir ederken, boyun eğmez, ödünsüz karakteriyle kahramanına ölümden başka seçenek bırakmaz. Sophokles aynı oyunda Odysseus’u kendi dünya görüşünün temsilcisi olarak Aias’ın karşısına yerleştirir. Uzlaşmalara açık, uyumlu, ideal insan olan Odysseus, Aias gibi ısrarlı, ödünsüz ve geri dönülmez bir noktadan hayatı karşısına almak yerine, gerçekliğe ve şartlara uyum sağlamayı bilmektedir.

Antigone

İÖ 442 yılında Diyonizos Tiyatrosu’nda sahneye konan Antigone, dünya edebiyatının ilk ‘direnme’ parçasıdır. Alman tiyatro yazarı ve teorisyeni B. Brecht’in yorumunda, oyunun bu yanı iyice öne çıkartılır; ancak direnme öğesinin tek yanlı abartılması, parçanın karmaşık ifade gücünü, etkisini açıklamayı da engellemiştir denebilir. Bu oyunun konusu da Thebai mitoloji alanından alınmıştır ve tragedya, ilkece iki bölümlük bir oyun olarak kurulmuştur. Aias’ın birinci bölümünde, kahraman oyunun merkezindedir; Antigone’da, Antigone, ikinci bölümde oyunun ağırlık merkezini oluşturur; ancak bu oyunda, birinci ve ikinci bölüm, Aias’a göre çok daha bütünleşmiş, az çok uyumlu bir birlik oluşturur. Antigone’da karşımıza tanrısal hakikat ve insanın gözünün körlüğü ya da hakikat yanılsaması teması çıkar. Antigone ile Kreon birbirine zıt karakterleri ve farklı hayat anlayışlarını temsil ederler. Uzlaşma tanımayan, kendisinden emin, bencil Kreon, kibir ve gururuna kapılıp tiran olur ve makul, aklı başında, ölçülü bir karakter olan Antigone’u karşısına alır. Yine de Sophokles’in bir siyah-beyaz, iyi-kötü zıtlığı içinde bu iki farklı insanı karşı karşıya koyduğunu söyleyemeyiz. Eski Yunan tragedyasının en tanınmış oyunlarından biri olan Antigone’da, aile bağları ile devlet, krala bağlılık ile erkek kardeşine bağlılık arasında sıkışıp kalan ve bir seçim yapmaya mecbur olan eski Thebai kralı Odipus’un kızı Antigone, tanrısal yasalar ile insanların koyduğu norm ve yasalar arasında da ikincilere karşı çıkarak suçlu duruma düşer.

Antigone, Thebai’ye karşı savaştığı için Kral Kreon tarafından hain ilan edilen kardeşi Polyneikes’in ölüsünü, Kral Kreon’un buyruğuna, başka bir deyişle devletin ve insanların koyduğu yasalara aykırı davranarak, dinsel yasalara uygun bir şekilde gömünce ölüme mahkûm edilir. Çünkü Kreon, cesedin gömülmeden öylece bırakılmasını emretmiştir. Antigone yasağı dinlemeyip kardeşinin bedenini toprakla örter. İkinci bölümde oyunun ağırlık merkezini oluşturan Antigone, kapatıldığı zindanda canına kıyar, bu arada kâhin Tiresias, Kral Kreon’u kararından dönmesi konusunda uyarmış, ama Kreon ona kulak asmamıştır. Bu inadının sonucunda, Antigone’un nişanlısı, oğlu Haimon ve karısı Euridike’in canlarına kıydıklarını öğrenen Kreon da dünyada yapayalnız kalır. Kreon site-devletinin yasalarını ödünsüz bir biçimde mutlaklaştırdığı için suçludur; bu anlamda Kreon, aslında devlet yararını temsil etmekten çok inadı, haddini bilmemesi ve ölçüsüzlüğü yüzünden bu yasa ve normlara zarar vermekte, dolayısıyla bütünün çıkarlarını korumaktan aciz bir zorba düzeyine düşmektedir. Antigone ise, yasaları kendi ölçüsüzlüğüne alet eden Kreon’un karşısında, insan ürünü olsa da devletin ve düzenin yasalarını hiçe saydığı için suçlu duruma düşmekten kurtulamaz.

İnsanın duygularının, kibrinin, inadının, onun zekâsını devreye sokmasına engel olmaması gerektiğini, kendisine ve topluma karşı yerine getirmesi gereken görevleri bulunduğunu, onu bu görevlere yönelten yazılmamış genel geçer yasalara, normlara uymanın zorunlu olduğunu mu anlatır Sophokles bize? En azından yaşlılık döneminin üç oyunu, Elektra, Kolonoslu Odipus ve Philoktetes, bu yasa ve normları zekâsıyla kavramış, onlara boyun eğmeye hazır insanları öne çıkardığına göre, bu değişmez yasalara akıl yoluyla uyum sağlamanın, Sophokles’e göre ölçülü, huzurlu bir hayatın şartı olduğunu söyleyebiliriz.

Fransız yazarı Jean Anouilh, Antigone’u yepyeni bir yorumla sunar (1944). Sophokles’teki Kreon ile Antigone arasındaki uzlaşmaz çatışmanın yerini, bu oyunda, varoluşçu bir dramatik gerilim almıştır.

Trakhiniai

Bu tragedyanın, Euripides’in Alkestis tragedyası ile ilintisine bakılarak İÖ otuzlu yıllarda yazılmış olma olasılığı üzerinde durulur (438-41). Sophokles’in en zayıf ve önemsiz oyunlarından biri olarak kabul edilmesi, yazara büyük bir haksızlık sayılabilir; çünkü teması bakımından günümüzde bile güncelliğini koruyan evlilik sorunu üzerine bir oyundur bu. Karşımızda antik bir evlilik dramı bulunduğunu söylemek doğru olacaktır. Olaylar Yunan mitoloji kahramanı Herakles ile onun sevgisini yeniden kazanmaya çalışan karısı Deianeira ve ikinci kadın İona çevresinde gelişir. Evlilik burada kadınların erkeğe sahip olma kaygılarının üstünde bir kurum olarak belirir.

Gerçi Herakles ile Deianeira’yı birbirine bağlayan güç aşktır, ama onları ölüme götüren etmen de, yine olumsuz bir ilişkiye dönüşen aşktır. Kadının eşine olan aşırı düşkünlüğünün sonuçlarını tartışan oyun, kadının erkeğe sahip olma çabası ile erkeğin sürekli dışarıya yönelme eğilimi arasındaki gerilimi ve karşıtlığı ele alıp, bu çatışmanın aileyi çöküntüye götürüşünü gösterir. Tragedyanın 1. bölümünde merkezdeki figür olan kocasını bekleyen Deianeira, kocası Herakles’in (2. önemli figür) bir sevgilisi (İona) olduğunu öğrenince ona, Nessos’un sihirli iksirine batırılmış bir elbise yollar, sonra hatasını geç de olsa kavrayıp kendini öldürür; zehirin etkisini atlatan Herakles ise kehanet doğrultusunda odun yığınları üzerinde kendisini yakar.

Odipus Tyrannus

Tragedyanın baş kahramanı, kaderinden kaçmaya çalıştıkça ona daha çok yaklaşan Thebai kralı Odipus’tur. 430 tarihinde yazıldığı tahmin edilen bu tragedyada Korinthos kralı Polybos’u babası, onun karısını da annesi sanan Odipus, babasını öldürüp annesiyle evleneceği yolundaki Delphoi kehanetinin gerçekleşmesini önlemek için Korinthos’u terk eder. Thebai’ye giderken, yolda çıkan bir kavga sırasında bilmeden asıl babası Laios’u öldürür; kenti Sfenks’ten kurtardığı için de Thebai kralı olur, bilmeden dul kraliçe İokaste ile yani öz annesiyle evlenir ve ondan çocukları olur. Ne var ki, kehanetten haberi olan öz babası, oğlunun kendisini öldürüp öz annesiyle evleneceği yolundaki kehaneti boşa çıkartmak için yıllar önce Odipus’u ölüme terk etmiştir. Babasının Polybos değil de öldürdüğü Laios, annesinin de evli bulunduğu, çocuklarının annesi İokaste olduğunu öğrenen Odipus, Delphoi kehanetini kendi elleriyle gerçekleştirdiğini fark edecektir. Öz annesi ve eşi İokaste utancından kendisini asar; gözlerini kör eden Odipus’u, oğulları Thebai’den kovar; Odipus kendi hayatıyla ilgili korkunç gerçekle, gözleri dış dünyaya kapalı durumda dolaşıp durur. Kızı Antigone’nin rehberliğinde Attike’nin içlerine kadar gider ve sonra Kolonos’ta esrarengiz bir biçimde ortadan kaybolur. Thebai efsaneleri arasından alınmış bu konu, Sophokles eserleri arasında en popüler olanıdır.

Sophokles’in daha önceki tragedyalarından farklı olarak Odipus figürü, oyunun bütünü içinde hep merkezi konumdadır ve tragedyanın bütünlüğünü sağlar. İnsan yeteneklerinin, insanın kendi aklına duyduğu güvenin boşluğunu gösteren bu tragedya, bir yanıyla, bütün genel geçer normlara, yasalara kuşkuyla yaklaşan ve bireyin aklını bir ölçü olarak alıp bütün değerleri ve inançları göreceleştiren sofistik düşünceye karşı bir tepki olarak da anlaşılabilir. Bilgi’nin, rasyonel düşüncenin en büyük güç ve kudret olma iddiasına karşı, kendi aklına güvenip kehaneti boşa çıkartmaya çalışan Odipus’un yenilgisini anlatan Sophokles, insanın kibrinin, her şeyi bilebileceği kuruntusunun boş olduğunu göstermek istemiştir. Doksan yaşına merdiven dayamış Sophokles, ikinci bir Odipus oyununu, Kolonoslu Odipus’u yazar. Oyunun, ölümünden 5 yıl sonra (İÖ 401), oğlu tarafından sahneye konduğunu daha önce belirtmiştik.

Odipus, kızı Antigone’nin yol göstericiliğinde Attike’ye gelip kendisine barınacak bir yer arar. Kolonoslular tarafından iyi karşılanan Odipus, yakınlardaki koruluğun Eumenides’lere ait olduğunu öğrenir. Kral Thesesus onu sarayına davet eder. Bu arada iki tarafın birbiriyle çekiştikleri Thebai’de, kâhin, Odipus’a ya da onun mezarına sahip olacak tarafın iktidarı ele geçireceğini söylemiştir. Kreon ve Polyneikes sırayla kehanetin gereğini yerine getirmeye çalışırlar; ancak sürgün Odipus’a sahip olma önerileri geri çevrilir. Öfkelenen Kreon, Antigone ile İsmene’yi kaçırırsa da Theseus onları geri getirir. Odipus, sonunda, kâhinin kendisine, hayatının son bulacağını söylediği yer olan kutsal korulukta şimşekler ve gökgürültüleri arasında ortadan kaybolur.

Bu kez Odipus kahramanlaştırılmıştır. Babasını öldürmüş, annesiyle yatmış lanetli bir hükümdar değil, kendisine kucak açmış sitenin koruyucusu, başından geçenlere aklıyla anlam verebilmiş bir tanrı elçisi, Atina’nın koruyucu tanrısıdır. İnsan zekâsının bir tür yeniden doğuşundan söz edebiliriz bu tragedyanın yorumunda. Kolonoslu Odipus zekâsının, aklının sınırlarının bilincine vardıktan sonra, kahramanlar çevresine alınır. İhtiyar Sophokles, zekâyı, genel geçer, her şeyin üstündeki değerlerin ve normların var olduğunu kanıtlayan bir araç olarak göstermekte, değişmez yasaları kavrayan insanın huzuru bulacağını söylemektedir. Kör Odipus, Kolonos’a dönüp orada huzur içinde ölümünü bekler.

Elektra (MÖ 417), Philoktetes (MÖ 409) ve Kolonoslu Odipus daha önceki oyunlar karşısında üslup ortaklığı bakımından uyumlu bir birliği temsil ederler; bölümler önceki oyunlardaki gibi, ayrı ayrı ağırlıklar taşımazlar; tek bir merkezi karakter ya da figür, baştan sonra bütün eylem akışını çekip götürürken, olaylar sona doğru gelişmeye başlar ve eylem dorukta son bulur.

Philoktetes

Yunan mitolojisinde Oiti dağında oturan Malialıların efsanevi kralı Philoktetes okçuluğuyla ünlüdür. Troya Savaşı’na katılan Philoktetes bir yılan tarafından sokulur; yarasının çıkardığı dayanılmaz koku nedeniyle Odysseus’un önerisiyle terk edilir ve on yıl sonra Makhaon tarafından iyileştirilir. Philoktetes, efsanede, Troya önündeki son savaşlara katılıp Paris’i öldüren kişidir.

Sophokles’in ölümünden az önce yazdığı (İÖ 409) oyunda hastalanan Philoktetes ıssız bir adaya bırakılır. Gelgelelim bir kâhin, Yunanlılara, Troya’nın ancak Akhilleus’un (Aşil’in) oğlu Neoptolemos ve Herakles’in hedefini şaşırmayan yayına sahip olan yaşlı savaşçı Philoktetes’in okçuluk desteğiyle ele geçirilebileceğini söyler. Genç savaşçı Neoptolemos, Odysseus’la birlikte kurnazlığa başvurarak yaşlı kahramanın Troya Savaşı’na katılmasını sağlamak üzere adaya gider ve orada onmaz hastalığıyla pençeleşen kahraman Philoktetes’in güvenini kazanır. Troya’da zafer kazanmayı akıllarına koymuş Yunanlılar, çıkarları için gerekeni yapmakta, adaya gidip kahramanın güvenini kazanmaya, bu amaç doğrultusunda oku şaşmaz kahraman Philoktetes’i kandırmaya çalışırlar. Politik çıkarlar ve yasalar ile ahlaksal yasalar arasındaki bu çatışmada, kendisine güvenmiş olan Philoktetes’i aldattığı için utanç duyan Neoptolemos’un vicdanı ile giriştiği hesaplaşma da öne çıkar. Bir kez daha kişilerin duyguları, iç hesaplaşmaları tragedyanın eylem motorunu oluşturur. Sonuçta Herakles araya girer ve Philoktetes’e Yunanlıların istekleri doğrultusunda davranmasını söyleyip sorunu çözer.

Sophokles, girişte de belirttiğimiz ve “Elektra”da açıkça gördüğümüz gibi, antik Yunan tiyatrosuna sadece önemli biçimsel yenilikler getirmekle kalmamış, tanrıları olduğu gibi kabul etmekle, onların insanların hayatına yaptıkları müdahaleleri reddetmemekle ve Yunan mitolojisine saygı göstermekle birlikte, kahraman ile mitolojik güçler arasındaki çatışmayı, hırslarına, öfkelerine ve de dürtülerine yenilen insanların birbirleriyle giriştikleri mücadelelerle tamamlamış, biçim ve içerik olarak az çok ikiye bölünmüş tragedyayı, kahramanını bir mekik gibi kullanarak, uyumlu dokunmuş bir bütün içinde toplamıştır. Aristoteles’in Poetika’da, onun Odipus’unu sıkça örnek olarak vermesi, bu oyunu yetkin bir tragedya örneği olarak gördüğünün kanıtıdır.

METNİN TÜRÜ VE ÇEVİRİSİ
KONUSUNDA SINIRLI BİR AÇIKLAMA

Antik Yunanistan’da doğduğu kabul edilen tragedya, diyonizos kültünden ve yarı dini-yarı edebi bir tür olan dithyrambos’tan türemiştir. Yunancası tragodia, Latincesi tragoedia’dır. Yunanca tragos (keçi); ode ezgi, şarkı, anlamlarının birleşmesinden oluşan sözcük, kökeni bakımından “kurban olarak seçilen keçiye söylenen şarkı” anlamına gelmektedir. Tragedya, komedya’nın (güldürünün) yanı sıra drama’nın, yani tiyatronun başlıca türlerinden birini oluşturur.

Atinalı Thespis’in, ilk oyunlarında bir şarkıcı olan khoryphos’un yerine bir oyuncuyu geçirdiği, bu oyuncunun karşısına da koroyu yerleştirdikten sonra, oyuncuya bir ya da daha çok rol vererek tragedyanın temelini attığı kabul edilmektedir. Atina sitesi bu yeni oyun türünü beğenip mali sorunlarını çözünce, türün de önü açılmış olmalı. Sophokles’e ayırdığımız bölümde sözünü ettiğimiz yazarlar ve ozanlar arasındaki yarışmalar, tragedya türünün gelişmesine büyük katkıda bulunmuştur.

Aiskhylos, Sophokles ve Euripides’in eserleri sayesinde tragedya’nın klasik biçimini İÖ 4. yy’ın ortasında kazandığını biliyoruz.

Çatışmanın Kaynağı

Tragedya, nesnel-toplumsal itici güçlerin yönlendirdiği hayat ile birey arasındaki ilişkinin nasıl olduğu ya da olması gerektiğine ilişkin görüş ve anlayışa bağlı olarak, içerik yönünden değişip durmuştur. Örneğin, Antik Yunanistan’ın mitolojik dünyasında, dünyaya, hayata yön verdikleri düşünülen tanrılar, tanrısal güçler, yarı tanrılar, daimonia’lar[*] ve bunların benzerleri, elle tutulur, gözle görülür varlıklar gibi algılanmış ve tasarlanmışlardır. İnsanları cezalandıran, bağışlayan, kendi aralarında da çekişmekten geri kalmayan, bireyin dışında kurumlaşmış olan bu tanrısal güçler âlemi ile kahramanın çatışması, trajik eylemin dinamiğini oluşturur.

Üretim ilişkilerinin çok az karmaşık olduğu, hiyerarşik Yunan “Polis” toplumunda kahraman, inatçı, haddini bilmez, hırslı, ölçüsüz biri olarak tanrıların öğüt ve uyarılarına kulak asmadığı, ya küstah, haddini bilmeyen (hybris) ya da bilgisiz (ate: körleşmiş, aklını tanrılarınkinden üstün gören) biri olduğu için kendi sonunu hazırlar.

Rönesans’a gelindiğinde, laikleşen dünya tablosunda, dinsel-mitolojik antik dünya görüşü yerini artık tektanrılı dinlere bırakmış, toplumsal yapı karmaşıklaşmaya doğru evrilmiş, bireyi etkileyen güçler de nesnel ve zorunlu toplumsal, doğal yasalar olarak kendilerini belli etmeye başlamışlardır. Modern devletlerin ortaya çıkmaya başladığı bu süreçte, mitolojik güçlerle soylu kahramanlar arasındaki çatışma da, kişisel-ahlaki bir sorumluluğun temsilcisi olarak anlaşılmaya başlanan birey ile mevcut toplumun nesnel yapısı arasındaki gerilimin alanına taşınmıştır.

Biçim ve Çeviriye Yansıması

Yunan tragedyası, biçimsel özellikleri bakımından, iç içe geçmiş iki tür metin parçasından oluşur: Dramatik bölümleri oluşturan parçalar ile koro’yu oluşturan parçalar. Dramatik bölümler jambik trimeter denen ritmik, uyaksız bölümlerdir. Bunlar da prologos (giriş), epeisodion (tek tek sahneler) ve exodos, yani son episodu izleyen bitiriş şarkısından oluşur. Koro ise parodos (giriş şarkıları) ve stasimon (koro sahnede yerini aldıktan sonra müzik, dans ve hareketler eşliğinde söylenen şarkılar) diye adlandırılan iki biçim sunar.

Dramatik bölümlerle koronun bölümleri metin olarak büyük üslup farkı gösterir. Bu farklılık, karşımıza çeviri bakımından belirtilmesi gereken önemli bir sorun çıkarmaktadır.

Çeviri özellikle manzum metinlere, şiire oldum olası yenilegelmiştir. Bu tür metinlerin çevirmeni, içerik, anlam, imge, mecaz, ses, uyak, vezin vb. düzlemlerde dolaşırken, tercihine göre, bu düzlemlerden birine ya da bir ikisine ağırlık vermeye karar verince, öteki kimi düzlemler mecburen “ihmal” edilmektedir. İyi bir manzum metin ya da şiir çevirisi, herhalde az çok her düzlemin hakkını verebilen “ideal” bir çeviridir.

Biz, dramatik bölümlerin çevirisi ile koro bölümlerinin çevirisi arasında biçimsel bakımdan bir ayrım gözetmenin, çeviriyi tam bir deneme çevirisine dönüştürebileceğini düşündük. Tragedyanın bütününü, Avrupa dillerine yapılmış çevirilerde izlenen yöntem doğrultusunda, elden geldiğince mısralara göre ayırıp, metni çevirmeye çalıştık. Ancak sözdizimsel yapılar farklı dillerde birbirini tutmadığı için de, mısra uzunluğunu, zorunlu olarak, Türkçe sözdiziminin bozulmaması kaygısını duyarak düzenledik. Dolayısıyla sözdizimsel yapıyı fazla hırpalamadan, “mısrayı olabildiğince kollama” kaygısıyla devrik cümleli, içeriklerin duygusal vurgularına, tragedya türünün patetik atmosferine uygun bir yol aradık.

Elbette bu çeviri, yöntemi bakımından, en başta “anlamı” kaygı olarak öne çıkartan bir “öneriden”, bir arayıştan fazla bir şey olma hakkı talep edemez.

Yayınevimiz, Sophokles tragedyalarından ünlü Antigone ve Odipus’u hazırlarken, çeviri ve metne yaklaşımımız konusunda gelecek uyarılar için şimdiden teşekkür eder.

“ELEKTRA” TRAGEDYASININ
MİTOLOJİK TEMELİ

“Elektra”nın konusu, önce Aiskhylos’un “Agamemnon”, “Khoephoroi” ve “Eumenides” adlı üçlemesinde, Sophokles’ten sonra ise, tahminen 413’te Euripides’in “Elektra” tragedyasında karşımıza çıkar.

Bu tragedyanın arkasındaki Pelops oğulları efsanesini burada kısaca özetlemek istiyoruz:

Tantalos’un iki oğlu vardır; Atreus ve Thyestes. Her ikisi de Argos’ta hüküm sürmektedir. Bir tartışma sonucunda, Thyestes Argos’tan kaçmak zorunda kalır; kaçarken de kardeşinden günün birinde intikamını alabilmek için yeğeni Pleisthenes’i de beraberinde götürür. Pleisthenes büyüyünce de Atreus’u, yani çocuğun kendi öz babasını öldürmesini sağlamak için, yeğenini Argos’a gönderir. Atreus oyunu bozar, ancak idam ettiği gencin kendi öz oğlu olduğunu anlayınca, bu kez kardeşi Thyestes’in iki oğlunu öldürtür; Mykenia kalesinde kardeşiyle barışması onuruna verdiği sözde yemekte oğullarının etini babalarına yedirir.

Oğullarını kaybeden Thyestes’in Aigisthos adında bir üçüncü oğlu daha vardır. Atreus’un, yani amcasının soyundan intikam almak ona düşer. Bu arada amcası Atreus’un da iki oğlu olmuştur: Agamemnon ve Menelaos. Agamemnon, Mykenia ve Argos’ta hüküm sürmektedir ve Klytaimnestra ile evlidir; kardeşi Menelaos ise Sparta kralıdır ve güzelliğiyle ünlü Helena ile evlenmiştir. Paris, Helena’yı Troya’ya (Truva’ya) kaçırınca, Agememnon Akhalıların ordusunu kendi kumandası altında toplar.

Gelgelelim rüzgar bir türlü esmek bilmez ve gemiler limanda hapis kalırlar. Agamemnon da kızı Iphigenia’yı Tanrıça Artemis’e kurban edip rüzgarın esmesini sağlar.

Kızının, kocası tarafından kurban edilmesine öfkelenen kraliçe Klymtaimnestra, genç âşığı Aigisthos’un yardımıyla kocası Agememnon’u baltayla öldürür. Agememnon’un büyük kızı, okuyacağımız tragedyanın kahramanı Elektra, kardeşi Orestes’i kurtarıp saraydaki güvenilir, bilge bir eğitmene teslim eder ve onların kaçıp babasının dostu Krisa kralı Strophios’a sığınmalarını sağlar.

Agememnon’un, ölümünün ardından Aigisthos ve Klytaimnestra evlenir, Mykenai’de hüküm sürmeye başlarlar.

Klytaimnestra yeni kocası Kral Aigisthos ile birlikte Elektra’ya sarayda hizmetçi muamelesi yapmaya başlar. Bu arada yetişkin bir erkek olacak kadar büyüyen Orestes, Delphoi (Delfi) kâhinine danışıp babasının katillerinden nasıl intikam alması gerektiğini öğrenir. Mykenai’ya gelen Orestes, hileyle saraya girip annesini ve Kral Aigisthos’u öldürür.

Sophokles tragedyası, efsanenin buraya kadar olan bölümüne oldukça sadık kalmış; bu intikamı ise, adaletin sağlanması için şart, oyundan çıkartılması gereken bir ders gibi sunmuştur.

Efsaneye göre, insan öldürenlerin peşine takılan intikam perileri Erinye’ler Orestes’in sonunda çıldırmasına neden olurlar. Ancak ona acıyan Tanrı Apollon, Orestes’i Hermes’in yönetiminde Atina’ya yollar. Atina’nın Tanrıçası Athene de onun Erinye’lerden kurtulmasını sağlar.

ELEKTRA

KİŞİLER

EĞİTMEN

ORESTES

ELEKTRA

KORO, Mykenai kadınları

KHRYSOTHEMİS

KLYTAİMESTRA

AİGİSTHOS

KADINLARDAN BİRİ

BİR KADIN

(Argolis ovasındaki Mykenia kalesi üstünde yer alan Pelops oğullarının sarayı.[1] Sarayın önünde tanrı heykelleri, solda Hera tapınağı. Eğitmen,[2] Orestes ve Pydales ile birlikte sahneye çıkar.)

PROLOG

Eğitmen:

Troya’da bir zamanlar orduyu yöneten sen,

Agamemnon’un oğlu, bak işte,

her zaman görmeye can attığın yerler.

İşte eski göz ağrın Argos.

Bak, atsineğinin ısırdığı İnakhos’un kızının[3]

kutsal korusu.

Bak Orestes! İşte sürülerin koruyucusu

tanrının

kurtları öldürdüğü Lykeios[4] meydanı ve

işte solda, Hera’nın ünlü tapınağı;

yaklaşıyoruz,

karşında altınla dolup taşan Mykenai’yı

görüyorsun,

işte Pelops[5] oğullarının kanlı sarayı.

Seni bir zamanlar, baban öldürülürken

senin kanından olan kız kardeşinin elinden

alıp

buradan kaçırmıştım.

Koruyup hayatını kurtardığıma ve bu yaşa

getirdiğime göre,

diyebilirsin ki, hazırım babamın intikamını

almaya.

İşte Orestes ve bizi konuk eden aziz Pylades,

hadi çabucak düşünelim, ne yapmamız

gerektiğini.

Çünkü güneşin parlak ışığı, çoktan

başlattı kuşların sabah şarkılarını ve

kaybolup gitti o yıldızlı, kara gece.

Bu nedenle, uyanmadan evde biri

ve çıkmadan dışarı, danışın birbirinize.

Durduk yerde zaman yitirmeye gelmez,

olgunlaşmıştır artık eylemin vakti;

geciktirilemez.

Orestes:

Sen, en sevgilisi erkeklerin ve benim

hizmetkârım!

Açıkça gösteriyorsun bana, ne duygular

beslediğini, ne kadar erdemli olduğunu.

İyi cins bir at, yaşlansa da

yitirmez cesaretini hiçbir tehlike karşısında!

Ve nasıl hâlâ dimdik tutarsa kulaklarını,

sen de öyle

cesaret vererek bize, peşinden yürüyorsun

önden gidenin.

Öyleyse dinle ve kulak ver, kararlaştırdığımız

şeye,

açarak kulaklarını ve tart laflarımı,

yanlış bir şey çıkarsa ağzımdan, düzelt o

zaman söylediklerimi.

Pythia’ya, kâhinler[6] yerine gittiğimde,

öğrenmek için, cezalarını nasıl çekmeleri

gerektiğini katillerinin babamın

o canice eylemlerinden ötürü;

Apollon, güneş tanrısı Phoibos[7] verdi bana,

şimdi duyacağın şu cevabı:

Silahsız, donanımsız ve tek başıma, kalkansız

ve de ordusuz

ama kurnazca, gizlilikle, almalıymışım

kendi ellerimle öcümü.

Öyleyse, artık duyduğumuza göre tanrının

buyruğunu,

önce sen git, bulur bulmaz bir yolunu

bu saraya ve dikkat et olup bitene, söylenene ki,

bize de anlatabilesin tamı tamına bildiğin

her şeyi.

Endişelenme, bu yaşında

onca zamandan sonra tanıyacaklar diye seni.

Hiçbir şey anlamayacaklardır; korkma,

çünkü, o uzun yıllar içinde

soylu bir ak düşmüş saçlarına! De ki onlara:

Bir yabancısın, Phokis’ten buraya

yolladı seni Phanotheus,[8]

onların en büyük silah arkadaşı.

Yeminler edip inandır onları Orestes’in feci

şekilde,

tekerlekler altında kalıp öldüğüne; savrularak

uçarcasına giden arabadan, Pytho’daki[9]

savaş oyunlarında.

Aynen böyle de onlara; ama biz

buyurduğu gibi tanrının, babamın mezarını

donatalım önce armağanlarla, sonra da

başımızdan kestiğimiz saçlarla;

geri dönelim taşıyarak ellerimizle, tunçtan

kül kabını,

hani şu, bildiğin gibi, yakındaki ormana

sakladığımız.

Sözlerle aldatarak getireceğiz onlara

sevindirici haberi,

bedenimin çoktan alevler içinde kül olup

gittiğini.

Çünkü umurumda değil, sözde ölmüş olmam,

ölümsüzleşeceğim eylemimle, ünleneceğim!

Öyleyse,

işe yaradıktan sonra, kötü görünmüyor

hiçbir sözcük bana.

Kaç öldü deneni gördüm geri döndü; üstelik

öncekinden daha da fazla değer verildi onlara.

Nasıl seviniyorum, o sözümona mezarımdan

parlak bir yıldız gibi ışıldayacağıma

düşmanlarıma.

Ey baba toprağı ve sizler, tanrıları bu yerlerin

karşılayın beni, şans dileyin yollarımda bana!

Ve sen de öyle, ey baba evi;

çünkü senin için geldim buraya,

hak ettiğin gibi arındırmaya seni, tanrılar

tarafından yollanarak;

onursuzca döndürme beni geri!

Hayır, bırak gelecekteki esenliğinin temelini

atayım

ve gururlu yapını onarayım!

Bitiyor burada sözlerim; git artık

yaşlı dostum benim. Ve sinsice dön aralarına.

Kalk şimdi biz ikimiz de çıkalım!

Büyük işimizi yapmanın tam zamanıdır

unutma!

Elektra: (Evden; uzun, yankılanan iniltiler, feryatlar duyulmaktadır.)

Ah, Ah, zavallı, çaresiz ben!

Eğitmen:

Dikkat et! Bir hizmetçinin yanıp yakındığını

duydum sanki!

Orestes:

Sakın bu bahtsız Elektra olmasın? İster misin

bekleyip burada iniltilerine kulak

kabartalım?

Eğitmen:

Hayır, yapmayalım hiçbir şey,

gizli Apollon buyruğunu yerine getirene

kadar.

Önce babana sunularımızı verelim,

sonra güç ve zaferin yeşermesini bekleyelim.

(Çıkarlar, Elektra girer)

Elektra:

Ey kutsal ışık

ve dünyayı saran hava; kaç kez

duydunuz ağıtımı,

bağırmalarımı ve çaresizce dövdüğümü

kanlı göğsümü,

karanlık gece biter bitmez.

Bu melun evdeki acılı odalar!

Bilirsiniz geceler boyunca çektiğim acıları.

Babama yanıyorum, Ares’in[10]

uzak düşman ülkesinde öldürmediği,

ama annem, benim annem ve onun

oda arkadaşı Aigisthos

oduncuların kesmesi gibi meşeyi

bedenini ikiye böldüler onun

kanlı baltayla!

Ve yanan yakılan yok sana

benden başka, baba,

menfurca öldürülüşüne, utançlarla.

Fakat hayır, asla

susmasın ağıdım,

ve mezar başındaki acı şarkım,

gördüğüm sürece parıldayan ışıklarını

yıldızların,

ve her yeni gün

çocuğunu öldürmüş o bülbül[11] gibi, feryadımı

yayacağım,

yankılansın dışarıya babamın evinin

kapılarından.

Ey Hades[12] ve Persephone’nin[13] evi,

ey yeraltındaki Hermes[14] ve sen egemen Ara,[15]

laneti buyuran tanrıça!

Ve sizler tanrı kızları, yüce Erinyeler

gizlice yukarıdan bakan, yatağı çalınanlara;

ve kadınları ellerinden alınanlara,

gelin, yardım edin, kurtarın beni!

Alın öcünü babamın

ve yollayın kardeşimi bana;

çünkü ben tek başıma artık,

tutamayacağım terazisini ağırlaşan acıların.

(Mykenai kadınlarının korosu sahneye gelir)

SARADOS
(Koronun giriş şarkıları)

Koro:

Ah en hayırsız ananın çocuğu

Elektra, niçin yiyip bitirir,

dindirilmez yakınmaların seni,

o alçak, melun

annenin sinsice kandırdığı

bir caninin ihanetine uğramış Agamemnon’a?

Kim düşündüyse bunu, başına gelsin aynısı

böyle ilendiğimiz için ona, bağışlasın tanrılar

bizi!

Elektra:

Ah siz, soyluların çocukları

yatıştırmaya mı geldiniz buraya acılarımı?

Biliyorum, hiç yanıltmadınız beni

ve gözümden kaçırmıyorum olup biteni.

Ama istemiyorum hiçbir zaman vazgeçmeyi,

yanıp yakılmaktan babama, yitip gitmiş

olana.

Sizler sevgiyle katılıyorsunuz bana.

Çok görmeyin bu çaresizliğimi,

yalvarırım sizlere!

Koro:

Fakat hiçbir zaman

ne ağıtlarla ne de dualarla,

dirilip çıkmasını sağlayamayacaksın

Hades’ten, o her şeyi yutan denizden,

babanın.

Ölçülü olabilecekken, kaptırıp kendini

üstesinden gelinemez acılara,

kendi kendini mahvediyorsun yanıp

yakılarak!

Katlanılmaz olana ahmakça katlandıkça

bu felaketten kurtulamazsın!

Elektra:

Ahmak, alçak,

kendinden çalınan anne ve babasını

unutandır!

Bana kalırsa, yanıp yakılmak

durmadan Itys’e,[16] hep Itys’e hıçkırarak

ağlayana,

kuş kadına, şu korku içindeki,

Zeus’un elçisi, kırlangıca yakışır.

Seni, her şeye sabırla katlanan Niobe,[17]

sayarım tanrıça olarak ben,

sen ki kaskatı kaya mezarında

sonsuza kadar acı gözyaşları dökersin.

Koro:

Bir tek senin çocuğunun,

payına düşmemişti ki keder, bütün ölümlüler

arasında,

yanıp yakılarak kahredesin kendini,

seninle aynı kandan ve soydan olan

evinin öteki insanları dururken.

Nasıl yaşıyor örneğin Khrysothemis

ve de o, gizlenmiş gençliğinin içinde yas

tutan,

şanlı Mykenai’nin günün birinde,

serinkanlı adımlarla bu ülkeye, bize geri

döndüğünde,

soylu ataların mirası diye

krallar gibi karşılayacağı Orestes.

Elektra:

Evet, ben de hep onu bekliyorum. Sabırla,

çoluksuz çocuksuz ve evlenmeden, dolanıp

duruyorum, gözyaşlarıyla sırılsıklam,

dopdolu bitmek bilmez acılarla!

O ise,

unuttu kendisine yapılanları,

başına gelenleri; inandıramadı beni

gelmek için yanıp tutuştuğu haberlerinin

hiçbiri,

sürüklemiyor işte özlem onu buralara!

Koro:

Cesur ol kızım, unutma,

her şeyi gören ve tek hâkim olarak yöneten

Zeus göklerde, hâlâ tahtta.

Ona aittir her şeyi yutan öfke!

Bu yüzden işte, nefret etme, ettiklerinden

gereğinden fazla ve de unutma:

Bütün acıları dindirdiğini zaman tanrısının!

Ne o, varlıklı Krisa’nın,[18]

boğaların otladığı çayırında oturan

Agamemnon’un oğlu,

ne de hükümdarı Akheron’un,[19] kayıtsızdırlar

olanlara.

Elektra:

İyi de, iyice azaldı suyu,

hayat ırmağımın ve çoktan tükendi umutlarım.

Anasız babasız, yok olup gidiyorum,

ve de yanımda duran bir kocam olmadan.

Değersiz bir yabancı gibi aynen,

hizmet ediyorum köle misali kendi babamın

ocağında

böylesine onursuz giysiler içinde

ve duruyorum boş masaların başında!

Koro:

Yürek yakarcasına yankılanmıştı eve

döndüğünde bağırtısı,

döşeği üzerinde babanın; yürek yakarcasına,

ağır tunç balta inip de bedenine,

haince onu yere serdiğinde.

Sinsice azmettirmişti akılları ve şehvetten

azmış

hazdı onu öldüren; birleşerek

dehşet verici, ürpertici bir görüntü

oluşturmuşlardı.

İster tanrı olsun, ister bir insan, fark etmezdi

bunu yapan.

Elektra:

Ey gün, her günden daha iğrenç olan,

beni ağır bir yenilgiye uğratan!

Ey gece, anlatılmaz yükü şölenin!

Ah babacığım, sen ki seyrediyorsun

çift elin öldürüşünü hunharca seni.

Haince benim de hayatımı mahveden cinayeti.

Derslerini ver onların, yüce tanrısı Olimpos’un[20]

azap, ıstırap veren acılar çektirerek!

Hiçbir zaman sevinç getirmesin size,

değil mi ki giriştiniz böyle melun bir işe!

Koro:

Dinle, sözlerine devam etmeden!

Görmüyor musun, kendini

nasıl mahva sürüklediğini?

Acılarının büyük bir bölümünün

öfke dolu yüreğinden geldiğini,

savaşları besleyip duran. Oysa kudretlilerin

yanına

yanaşamazsın kavgalarda!

Elektra:

Korkunç felaketler sürükledi; korkunç

felaketler beni,

sanmayın bilmediğimi.

Ve sürüklediği için bitmek bilmeksizin;

hiç dinmez

yaşadığım sürece yanıp yakılmalarım bitmez.

Kimden sevgili dostlar, aklı başında olan

işittim ki iç açıcı bir söz bugüne kadar?

Yeter, bırakın avutmayı bir yana.

Çünkü hiçbir zaman aydınlatmayacak içimi

seller gibi akan üzüntü.

Koro:

İyi niyetle konuşuyor ağzım,

Sadık bir anne şefkatiyle.

Kederine keder ekleme!

Elektra:

Ölçüsünü bu dertlerin, söyleyin bana!

Kime yakışır hakaret etmek ölülere?

Kimin aklına bir kez olsun gelmiştir bu

düşünce!

Ne öyleleri itibar etsinler bana

Ne de içimde varsa iyi bir yan

keskin yakarışlarımın engellenmişse

kanat vuruşları,

utandırarak ailemi,

böylelerin yanında sus pus yaşayayım!

Toprağın altında gömülmüş

yatarken ölü, bir hiç olarak, unutulmuş

ve olmayanlar onun kanından

ödemezlerse kanlarıyla günahlarını

ölür utanma denen şey

ve bütün insanların onuru!

EPEİSODİON: 1

Kadınlardan biri:

Geldim kızım, senin iyiliğin için

aynen kaygılanırcasına kendi iyiliğim için.

Ama sözlerim

haksızlık oluyorsa sana, dediğin olsun, biz

gelelim peşinden!

Elektra:

Sizlerden utanıyorum ey kadınlar

yakınıp durdukça, taşkınlıkla.

Oysa sadece zorbalık zorluyor beni buna!

Bağışlayın, ama nasıl olabilir ki, başka türlü

görmüşse soylu bir kadın babasının

felaketini,

her gün ve her gece, kederinin arttığını

gittikçe ve asla azalmadığını;

önce kendini doğuran anneden,

en gaddar düşmanlığın geldiğini ve kendi

evinde babasının katilleriyle uşak yerine

konarak

yaşamak zorunda kalmışsa? Çünkü açlıktan

sürünmem

ya da karnımı doyurmam, onların kararına

kalmış.

Üstelik: Babamın koltuğunda Aigisthos’u

otururken

onun elbiselerini giymiş ve onu öldürdüğü

ocağın başında

şaraplar dökerken gördükçe,

günlerimin nasıl geçtiğini sanıyorsun!

Hele rezilliğin ötesi değil mi: babamın yatağında

bu kan içici caniyi anneme sımsıkı sarılmış

görmek

hani anne denirse ona, onunla birlikte yatana?

Hele o Erinyeler’den korkmayarak, hatta

gülerek yaptıklarına,

caniyle birlikte yaşayacak kadar küstahın biri;

babamızı sinsice öldürdüğü gün gelir gelmez,

şölenler düzenleyip koyunlar kestirir.

Kurtarıcı tanrılara aylık kurbanlar verir.

Zavallı ben, bunları görünce

ağlayarak kendimi yiyip bitiririm, yanıp

yakınırım yürekten

Babamın adına verilen lanet yemeğe,

Agamemnon’un dönüşü şerefine!

Kimsesiz, hep yapayalnız,

çünkü izin verilmez ağlamama da, içimden

geldiği gibi!

Çünkü adına bakılacak olursa soylu bu kadın

aşağılayarak çağırır beni yanına:

<Günahkar iğrenç mahluk! Sadece senin mi

baban öldü ve

senden başka yas tutan ölümlü yok mu?

Geber rezil şekilde!

Hiç kurtarmasınlar seni yeraltı tanrıları

ağıtından!>

Böyle aşağılar beni inatla ve Orestes’in

geleceğini birinden

duyunca, çılgın gibi gelip yanıma bağırır:

<Bu senin kabahatin değil mi? Bu senin işin

değil mi,

sen değil misin Orestes’i gizlice benden çalan?

Unutma, uğrayacaksın hak ettiğine!>

Böyle ulur o ve yanında durur ve kışkırtır

onu aynı tarzda

o şanlı genç erkeği, sadece kadınların

yardımıyla

iş becerebilen ödlek zavallı.

Bense, Orestes’i bekliyorum, engellesin

bütün bunları diye,

ben bahtsız kimse, yok olup gidiyorum,

çünkü durmadan erteleyerek eylemini

hem yakın hem uzak umutlarımı yok etti!

İşte, hanım dostlar, ne ölçülü olmak ne de

dindar

mümkün şimdi: çünkü böyle bir felaket

zorluyor bizi, kötü yaşamaya!

Kadınlardan biri:

Söyle! Göze alabiliyor musun, Aigisthos’un

yakınında böyle konuşmayı?

Yoksa çıktı mı saraydan?

Elektra:

Ah sanmayın ki, o burada olsa, çıkabilirim

kapıdan dışarıya!

Çayırlara gitti bugün.

Kadınlardan biri:

Öyleyse rahatça ve açıkça konuşabilir miyim

seninle?

Elektra:

O yok burada! Dolayısıyla sor soracağını!

Kadınlardan biri:

Öyleyse kardeşin hakkında ne biliyorsun,

sorarım sana.

Geliyor mu, gecikecek mi, söyle bana!

Elektra:

Öyle diyor, ama sözünde hiç durmuyor!

Kadınlardan biri:

Büyük eylemlerden herkes çekinip tereddüt

eder.

Elektra:

Ben onu kurtarırken tereddüt etmedim ama!

Kadınlardan biri:

Cesur ol! Orestes sevdiklerinin yardımına

koşacak kadar asildir!

Elektra:

Sarsılmaz inancım bu, yoksa çoktan

ölmüştüm!

Koro:

Konuşma artık yeter! Görüyorum

Khrysothemis’i,

aynı ana babadan kız kardeşini,

mezar armağanları elinde,

yeraltındaki tanrılara sunulan.

Khrysothemis:

Ne diye kapıların önünde

yankılatırsın gene bağırtılarını!

Bunca zamandan sonra hâlâ öğrenmedin mi,

beyhude yere boş bir öfkeyi körüklediğini?

Bir ben bilirim, ne kadar acı çektiğimi,

burada olup bitenden; o gücü bulsaydım

kendimde

gösterirdim onlara, neler düşündüğümü!

Şimdiyse çaresizlik, imkânsızlık içinde; öyle

geliyor ki bana

yol almak yeğdir; indirerek yelkenleri,

bir şeyler yapıyormuş gibi görünmektense.

Ne zarar var bunda?

Üstelik rica ediyorum senden de, böyle

yapmanı!

Haklısın gerçi dinlememekte sözlerimi,

ve izlemekte kendi aklını ve duygularını,

fakat ben de özgürce

yaşayacaksam eğer, ben boyun eğen,

dinlemeliyim sözlerini boyun eğdirenlerin.

Elektra:

Korkunç, gerçekten de, böyle bir adamın

kızının

onu unutması ve kendini doğuranla uzlaşması.

Çünkü bütün bu iyi düşünceleri öğrenmişsin

o kadından ve sana ait bir düşünce aramak

boşuna.

Öyleyse seç sen de benim gibi, akılsız olmayı

ya da vazgeç seninkileri diline dolamaktan.

Gerçi konuşurken, kendinde o gücü bulacak

olsan

onlara karşı nefretini kanıtlayacağını

söylüyorsun,

ama almak isteyince ben babamın öcünü,

yanımda yer almak yerine, bana engel

oluyorsun.

Kanıtlamıyor mu bu bütün kötülüklere bir de

korkaklığın katıldığını?

Öyleyse ya öğret bana, ya da öğren gerekeni

benden.

Ne geçecektir elime, bırakırsam şikâyetimi bir

yana!

Yaşadığıma göre! Gerçi berbat bir halde, ama

yetiyor gene de, bir tek ben bezdiriyorum

onları canlarından.

Ölüyü onurlandırmam, belki

sevindiriyordur onu, hani varsa böyle bir şey

karanlıklar âleminde hâlâ.

Sen ama, sen benim nefret eden kardeşim,

nefret ediyorsun sadece

sözde ve gerçeğe gelince gene

yer alıyorsun babanın katillerinin yanında!

Oysa ben hiçbir zaman, hani sana yaptıkları

gibi,

yığsalar da önüme, seni mutlu kılan

armağanları, boyun eğmek istemem onlara!

İsterse zengin bir sofra dursun önünde,

yediğin önünde yemediğin arkanda!

Ben bir başıma kahrederim kendime onların

verdiği acılarla.

Senin mutluluğunda gözüm yok; istemezdin

düşünseydin

dürüstçe sen de! Dürüst babanın kızı

olduğun halde,

annenin adıyla anıyorsun kendini!

Bu durumda zor kanıtlayacaksın kendini,

ihanet ettiklerine

ölmüş babana ve seninkilere!

Koro:

Tanrılar adına, bırak öfkelenmeyi!

Konuşmalarınız sizin çıkarınıza,

yeter ki öğrenmek iste onun söylediklerinden

yararlanmayı,

o da senin söylediklerinden.

Khrysothemis:

Sevgili kadınlar, alıştım ben

çoktan onun konuşmalarına ve tutardım

çenemi

işitmemiş olsam ona yaklaşan büyük tehlikeyi,

bitirecek olan dertlerini!

Elektra:

Bildir bana korkunç tehlikeyi! Çünkü eğer

daha büyük bir kötülüğü bildirebilirsen bana

bu olandan,

artık sana bir daha karşı çıkmam!

Khrysothemis:

Öyleyse söyleyeceğim bildiğim ne varsa,

kesmezsen şikayetlerini, yollamaya kararlılar

seni

güneşin bir daha aydınlatamayacağı bir yere.

Ve sen derinlere gömülü bir odada,

memleketinden uzaklarda; söyleyesin diye

bol bol ağıtını.

Öyleyse topla aklını başına ve atma

suçu sonra bana, acılar çekerken orada!

Vakit daralıyor; bunu unutma!

Elektra:

Bunu da mı yapmaya hazırlanıyorlar bana?

Khrysothemis:

Elbette! Döner dönemez Aigisthos geriye!

Elektra:

Eh, acele etsin öyleyse!

Khrysothemis:

Ne dert çağırıyorsun ey bedbaht sen başına?

Elektra:

Gelsin bakalım, düşünüyorsa bunu yapmayı!

Khrysothemis:

Gelsin diye başına öyle mi bir şey? Aklını mı

kaçırdın sen?

Elektra:

Gidebilmek için olabildiğince uzaklara

buradan.

Khrysothemis:

Buradaki hayatın hiçbir önemi yok mu sence?

Elektra:

Evet, ne demezsin, harika bir hayat bu,

imrenilecek!

Khrysothemis:

Olabilirdi öyle, becerebilseydin akıllı olmayı!

Elektra:

Öğretme bana, sevdiklerime haksız davranmayı!

Khrysothemis:

Bunu öğretmiyorum sana, sadece boyun

eğmeyi güce!

Elektra:

Öyleyse bulan toza toprağa! Yapmayacağım

bunu ben asla!

Khrysothemis:

Ama düşüncesizliğin yüzünden öleceksin,

yazık olacak sana!

Elektra:

Gerekiyorsa olsun, ölürken alırız babamızın

intikamını!

Khrysothemis:

Babamız, eminim, bağışlayacaktır seni,

bunu yapmasan da!

Elektra:

Ödlekler konuşur böyle!

Khrysothemis:

Demek ki dinlemiyorsun sözümü!

Elektra:

Hiçbir zaman, yeter ki kaçırmış olmayayım

aklımı!

Khrysothemis:

Öyleyse gidiyorum, yolladıkları yere beni.

Elektra:

Yolladıkları yere mi? Nereye? Kime

götürüyorsun bu armağanları?

Khrysothemis:

Annemiz yolluyor beni bu kurbanlarla

babamızın mezarına!

Elektra:

Neler diyorsun sen? İnsanların bu en

bedbahtına,

onun en büyük can düşmanına mı?

Khrysothemis:

Kendi elleriyle öldürdüğü adama mı, demek

istiyorsun?

Elektra:

Ve vahşice parçalanıp, onursuz biri gibi

üstünkörü gömülene.

Khrysothemis:

Ama şimdi ona bu armağanları yolluyor,

barışmak için onunla.

Elektra:

Hangi dostu akıl verdi? Kim söyledi bunu ona?

Khrysothemis:

Gece ortaya çıkan bir ürkütücü hayalet,

öyle sanıyorum;

Elektra: (Çok heyecanlanmış bir halde)

Ey tanrı babalar, aşağıya inin!

Khrysothemis:

Bu çılgınlık belirtisi hayal, cesaret mi veriyor

sana?

Elektra:

Gördüğü yüzü söyle, ben de cevap vereyim

sonra.

Khrysothemis:

Çok az şey var söyleyebileceğim sana.

Elektra:

Söyle, az da olsa! Çoğu zaman az, önemsiz bir

söz

devirmiştir yere insanları ya da kaldırmıştır ayağa!

Khrysothemis:

Babamızın, senin ve benim, ışınları içinde

aydınlığın, geri döndüğünü gördüğü söyleniyor,

onun yanına.

Bir zamanlar elinde tuttuğu,

şimdiyse Aigisthos’unun sahip çıktığı

hükümdarlık asasını

alıp iyice saplamış ocağımıza. Ve fışkırmış

asadan,

yapraklarla dolu bir dal, bütün Mykenai üzerine

gölgesini yaymış.

Konuşurken duydum birini, oradayken,

annem, bu rüyayı güneşe anlatırken.[21]

Daha fazla bir şey bilmiyorum, bu ürkütücü

yüzün ardından

yolladı beni.

Bu nedenle işte, evimizin tanrıları adına,

yalvarıyorum sana, izle beni

ve düşüncesizlik yüzünden yok olma!

Kovarsan beni şimdi yanından

katlanılmaz, büyük acılar içinde arayacaksın

beni ileride.

Elektra:

Dinle, sevgili kardeşim, ellerinde taşıdığın

hiçbir şeyin izin verme mezara değmesine!

Yakışmaz sana, töreye ve kutsal âdete

uymaz,

armağanlarını nefret edilen kadının götürüp,

sunman kurban niyetine babamın mezarına!

Hayır, savur onları rüzgâra! Ya da göm onları

derince kumun altına ki, babamızın

istirahatgâhına

değmesin hiçbiri. Hayır,

öldüğünde, o kadına sunulsun hepsi!

İçindeki küstahların küstahı kadın

uyanmamış olsaydı onun

süslemezdi asla böyle sahte armağanlarla

mezarını,

elleriyle öldürdüğü kişinin!

Kendine gel, düşün, ölü mezarında,

iyi niyetle karşılayacak öyle mi yolladığı

armağanları,

hani üstelik, aşağılamak için onu, ölüsünü

parçalayan,

en can düşmanı gibi babamın, tanınmaz

hale getirip bedenini

temizlemek için kanlı ellerini!

Evet, sanıyor musun ki, böyle kalkabilir

cinayetinin altından?

Asla! Öyleyse, al götür bunları! Kes

saçlarından ve saçlarımdan ben zavallının,

yumuşak uçlarını buklelerin

Pek bir şey değil, ama elimdekiler bu kadar.

Sun minnetle

ona saçlarımızı ve süslemelerden yoksun

kemerimi!

Ve at kendini yalvararak yere ki,

arka çıksın bize toprağın bağrından ve

birlikte karşı koyalım

düşmana ve Orestes, canlı canlı ezsin

hepsini ki,

çok daha zengin armağanlarla taçlandıralım

onu gelecekte

şimdikilere göre!

Sanıyorum ki, hayır hatta eminim, babamın

kendisi

ona bu hayali yüzü yollamayı bile bile istedi!

Ama bırakalım bunları bir yana, kardeşim!

Yardım et

hem kendine hem bana, elinden geldiğince,

hem de

en sevgilisine ölümlülerin, Hades’te yatana,

senin ve benim babama!

Kadınlardan biri:

Saygıyla konuştun sen ey kız!

Ve sen, akıllıysan eğer, sadık dostu olup onu

izle!

Khrysothemis:

Yapmak istiyorum bunu, çünkü doğru,

Kavga etmeye sebep olmaz; hırslandırır,

gösterir sadece eylemin yolunu!

Ama göze alacaksam bu işi, sessizliğinizi

koruyun!

Siz sevgili kadınlar; tanrı aşkına susun!

Çünkü duyacak olursa annem bunları

öderim çok pahalı cesaretimin bedelini!

(Çıkar.)

STASİMON: 1 (Danslı, hareketli şarkı)

Koro:

Yanıltmıyorsa beni kâhin ruhum

ve hâlâ aklım başımdaysa,

yaklaşıyor tanrıça Dike,[22] haberlerle,

ellerinde kutsal güçle!

Cezalandırmaya gelecek o, çocuğum

öyle uzak olmayan bir zamanda!

Güven dolu ruhum; çünkü

bu tatlı hayalin

soluğunu hissettim.

Asla unutmayacak baban seni

Helenlerin güçlü hükümdarı,

Ne de o eski,

çift ağızlı tunç baltayı,

utanç vererek öldüren onu!

Evet yüzlerce ayağıyla ve eliyle

intikam tanrıçası Erinye,[23] tunçtan ayaklarıyla

insafsız tuzakların içinden çıkıyor ortaya,

çünkü, cinayetle lekelenmiş evliliğe,

üç kuruşluk yatağa duyulan iğrenç arzu

kışkırttı onları.

Bu nedenle güveniyorum,

bu işaret hiçbir zaman,

faillere ve suç ortaklarına,

yaklaşmayacak onları kahretmeden.

Gece görünen bu yüz,

doğru hedefe götürmezse bizleri,

ne dehşet verici bir rüya

ne de bir tanrı kehaneti bir daha, bildirir

geleceği.

Ey sen, Pelops’un[24] araba yarışının acı yengisi,

ne acılarla ulaştırdın bu topraklara!

Çünkü Myrtilos batalı beri denize,

savrularak arabasının altın koltuğundan,

hiç eksilmedi uğursuzluk ve felaket

bu evden bir daha!

EPEİSODİON: 2 (Klytaimnestra girer)

Klytaimnestra:

Öyle görünüyor ki, başıboş dolanıp

duruyorsun gene

ortalıkta, gider gitmez Aigisthos, seni hep

alıkoyan,

kapıların önüne koşup

yakınlarını utandırmaktan!

Şimdiyse, o gittiği için, dönmüyorsun bana.

Hayır, çok yakındın benden birçok kimseye

edepsizce ve haksızlıkla hüküm

sürdüğümden ve

seninkileri boyunduruk altına zorla

soktuğumdan söz ede ede!

Oysa şiddet ve zorbalık benim neyime ve

aşağılıyorsam seni, nedeni,

hiç durmadan aşağılaman senin de beni.

Bahane olarak kullanıyorsun hep babanı,

onu ben öldürmüşüm! Benim yüzümden!

Doğru,

biliyorum ve inkâr ettiğim yok hiçbir şeyi.

Oysa Dike, adalet tuttu onun ellerini,

sadece ben değil. Hani anlayışlı olsan senin de

yardım etmen gerekirdi ona. Çünkü bu

adam,

hep yasını tuttuğun senin baban; kız

kardeşini,

senin kanından insanı, göze aldı

kurban etmeyi[25]

Hellenler arasından bir tek onu; hani atarken

onun tohumunu

benim gibi sancılar içinde kıvranarak

doğurmayan onu.

Pekâlâ, niçin ve kimin aşkına

onu kurban ettiğini açıkla bana! Argos

ordusu için mi yoksa?

Hayır kıymaya hakları yoktu benim kızıma!

Kardeşi için, yani Menelaos uğruna?

Onunkiler yerine

öldürsün benim kızımı ve suçlu olmasın

karşımda, öyle mi?

Onun yok muydu iki çocuğu?

Hakka hukuka göre ölmeleri gereken,

kızımdan önce!

Troya savaşına sebep olan Helen anneleri,

Menelaos da babaları olduğuna göre.

Yoksa Hades benimkileri mi yutmaya can

atıyordu,

onunkiler dururken?

Ya da iyice yozlaşmış babanın duyguları

benden doğmuş çocuklara karşı tamamen

körelmişken,

sadece Menelaos’unkileri mi korumaya

yarıyordu?

Duygulardan, akıldan iyice yoksun kötü bir

baba değil midir bu?

Öyle gibi geliyor bana; sana ne kadar

uymasa da.

Gerçi ölü kızım da söylerdi bunu sana

konuşmaya fırsatı olsa.

Bu yüzden işte, yaptıklarım sızlatmıyor

yüreğimi!

Ama fesat düşündüğümü sanıyorsan hâlâ

önce aklını başına topla

ondan sonra suçla karşındakileri!

Elektra:

Az önce, beni acı sözlerinle yaralamak için

konuşmadın,

ben de dinledim seni.

İzin verirsen şimdi, anlatırım sana

ölü babamla kız kardeşimin başından

gerçekte geçenleri.

Klytaimnestra:

İzin senin! Başlayacaksan eğer

konuşmana her zaman böyle,

kırılmaz, aşağılanmaz söylediklerinden kimse.

Elektra:

Öyleyse söylüyorum şunları sana: Babamı

öldürdüğünü

itiraf ediyorsun! Hangi söz daha küstahça

olabilir bundan başka? Haklı olsun olmasın

cürmün!

Oysa diyorum ki sana, haklı olduğun için

öldürmedin onu, adalet uğruna,

hayır, kandırılıp çekildin, şu anda birlikte

yaşadığın,

o kötü adamın tarafına!

Sor istersen avcı Artemis’e,[26] hangi

kabahatten ötürü,

Aulis’te ödünsüzce bütün rüzgârları

engellediğini. Ya da ben

söyleyeyim, yakışmayacağı için ona sormak!

İşittiğime göre babam bir keresinde,

gezinirken koruluğunda tanrıçanın, benekli,

boynuzlu bir geyiği uyandırmış ve onu

avlamış; öldürürken onu

ağzından büyük birkaç söz kaçmış. Buna

öfkelenen Leto’nun[27]

kızı Artemis, Akhalıları yollarından

alıkoymuş,

babam o vahşi hayvanın bedeli olarak kendi

kızını kurban etsin diye.

İşte bu kurban olayının aslı astarı bu.

Yoksa hiçbir güç ordunun önünü açamazdı

geriye ya da İlion’a[28] dönmesi için.

Bu nedenle babam onu, karşı koyarak ve

mecburen

kurban etti, yoksa Menelaos uğruna değil.

Kaldı ki, diyelim bunu yaptı,

şimdi konuşuyorum senin mantığınla,

Menelaos uğruna,

yardım etmek için ona; ölmek zorunda mıydı

bu yüzden, elinden?

Hangi hakla? Ama dikkat et, insanlara

böyle haklar tanıman sonunda, acılara

boğulup pişman olma!

Çünkü birine karşılık birini

hakkımız varsa öldürmeye, ilk ölecek sensin

demektir,

bakacak olursak bu adalet anlayışına! Bu

nedenle,

bak ki ileri sürdüğün gerekçe, boş bir

bahane olmasın!

Çünkü, istiyorsan eğer, öğret bana, böyle

intikamcı davranarak

o en onur kırıcı eylemin içinde kendini nasıl

hissedeceğini;

işbirliğiyle babamı öldürdüğün,

eli kana bulanmış olanla yatan

ve kendisinden çocuk edindiğin ve asıl

erkeğin çocuklarını dağıtan sen.

Nasıl onaylarım bu hareketleri? Yoksa bunların

tepki olduğunu mu söylüyorsun kızının

kurban edilişine?

Utanç verici bir şey bu, böyle diyorsan eğer!

Çünkü haksızlıktır

kızı için düşmanla evlenmek!

Ama yeter, uyarmak mümkün değil,

ağzımın küstahça aşağıladığını annemi,

bağıra bağıra söyleyen seni.

Ayrıca zaten anneden çok bir zalimsin sen;

Sen ve yatak arkadaşın sayesinde sersefil

sürünüyorum.

Oysa o, dışarıdaki öteki, elinden senin

güç bela kurtulup kaçan zavallı Orestes,

dertler, sıkıntılar içinde geçiriyor ömrünü.

Hani hep, senden intikam alsın diye

yetiştirmekle suçlandığım kişi.

Evet, gerçekten de

yapardım bunu, elimden gelseydi, emin ol!

Bu nedenle halkın önünde ilan et,

şirret, utanmaz ve yozlaşmış olduğumu.

Koro:

Görüyorum, öfke kesiyor onun soluğunu!

Ama o haklı mı değil mi,

düşünmek gerek bunu.

Klytaimnestra:

Ne düşünmem gerekiyor ki bu durumda?

Annesini böyle aşağılayan bir kız,

hem de henüz bu yaşta, görünmüyor mu size,

utanmadan ve çekinmeden

her türlü kötülüğü hazır yapmaya?

Elektra:

Hani sana öyle gelmese de

bil ki utanıyorum bunlardan.

Biliyorum bana yakışmayan şeyler yapıyorum.

Gelgelelim senin kötü maksadın ve kötü

eylemin

mecbur ediyor beni bunları yapmaya.

Utanç verici şeyler,

öğretiyor utanç verici şeyler yapmayı insana!

Klytaimnestra: (Öfkeyle bağırarak)

Utanmaz mahluk! Demek ki ben, sözlerim

ve yaptıklarım yol açıyor

ölçüsüz, amaçsız konuşmana senin!

Elektra:

Sensin böyle konuşan, ben değil! Yapan

sensin!

Ve yaptıkların bu sözleri doğuruyor!

Klytaimnestra: (Çok şiddetli)

Hayır, Tanrıça Artemis adına, bu küstahlığın,

döndüğünde Aigithos hesabını vereceksin!

Elektra:

Görüyor musun, öfke yönlendiriyor seni.

Hani serbest bırakmıştın istediğimi

söylemekte beni,

ama dinlemeyi bilmiyorsun değil mi?

Klytaimnestra:

(Kendine güçlüklü hâkim olduktan sonra)

Demek ki, kutsal ketumluğu koruyarak

Kurban vermeme bile fırsat vermeyeceksin,

sana

istediğini söylemene müsaade ettiğim halde?

Elektra:

Engel olmuyorum, diyorum ki, buyur ver

kurbanını!

Bırak artık yakınmayı dilimden.

Çünkü artık konuşmayacağım ben.

Klytaimnestra:

Kaldır yerden cariyem,

her türlü meyveden oluşan armağanımı ki,

bu hükümdara ulaştırabileyim duamı,

defetsin endişelerimi, son zamanlarda beni

tedirgin eden.

Koruyucumuz Phoibos, gizlenmiş Apollon,

dinle örtük sözlerimi! Çünkü dostlarımın

önünde

konuşamıyorum seninle; her şeyi açığa

vuramıyorum

dururken bu kız tepemde. Çünkü taşarken

kıskançlığı burnundan ve yılan diliyle,

bağırarak

bütün kente şayialar yayar.

Bu nedenle dinle! Çünkü böyle de iletebilirim

isteklerimi.

Bu gece rüyamda gördüğüm, o kuşku

uyandırıcı

hayal yüzler, hayra alamet ise, ey kral

Lykeios, prens Apollo,

gerçekleşsin rüyam; değilse

onları düşmanlarıma yönlendir!

Ve yoksun kılmak isteyen varsa beni

servetimden, mutluluğumdan,

izin verme buna.

Her zaman böyle sağ salim ve paramla, rahat

Atreusların[29] sarayını ve bu asayı yöneteyim

etrafımdaki dostlarla birlikte,

dertsiz, tasasız günlerde ve hiçbiri bana

kin, garaz besleyemeyen, kötülüğümü

istemeyen çocuklarım arasında!

Ey Lykeios Apollon’u, kerem buyur, bizi dinle

ve ver bizlere, senden yalvararak istediğimizi!

Susarak gizlemek zorunda kaldığım öteki şeyi,

tanrısal bir ruh olarak elbette biliyorsundur,

çünkü Zeus’un çocukları bilir her şeyi!

(Klytaimnestra mihrabın başında suskun dururken, yaşlı eğitmen içeri girer)

Eğitmen:

Ey yabancı kadınlar! Nasıl öğrenebilirim acaba

burasının kral Aigisthos’un sarayı olup

olmadığını?

Kadınlardan biri:

Evet burası yabancı, doğru tahmin ettin!

Eğitmen:

Şu hanım da onun karısıdır dersem, doğru

olur mu tahminim?

Bir kraliçeye benziyor da?

Bir kadın:

Öyle, bu onun karısıdır!

Eğitmen:

Selam kraliçem! Müjdeli haberler getiriyorum

sana

senin ve Aigisthos’un dostundan.

Klytaimnestra:

Sevinerek dinleyeceğim sözlerini,

ama önce söyle kim gönderdi seni!

Eğitmen:

Phokis’li Phanotheus beni çok önemli bir işle

görevlendirdi.

Klytaimnestra:

Ne işiymiş bu, yabancı? Konuş, çünkü

bir dostun yanından geliyorsun, eminim ki

iyi bir şeyler söyleyeceksin!

Eğitmen:

Orestes öldü demek istiyorum, sözün kısası!

Elektra:

Eyvah, zavallı ben, hayatımı sona erdirdi

bugün!

Klytaimnestra:

Ne diyorsun yabancı? Kulak verme sen bu kıza!

Eğitmen:

Öldü diyorum Orestes, bir kez daha!

Elektra:

Bittim bedbaht ben, bittim, yok oldum!

Klytaimnestra:

Sen bu işe karışma! Ama sen yabancı,

hakikati söyle bana: Orestes nasıl öldü?

Eğitmen:

Bunu anlatmak için yollandım zaten.

Delphoi’ye gelmişti Orestes, katılmak için

Hellas’ın şerefine düzenlenen oyunlara.[30]

Ve çınlayan sesi tellalın

ilk yarışmaya çağırınca

ışıltılar saçarak her yana,

hayran bakışları arasında herkesin, sahaya

girdi.

Ve ardından soyluluğuna yakışır tarzda

hızla koşarak hedefi geçtikten sonra,

elinde zafer ödülüyle,

pisti terk etti.

Çok şeyi az sözle toparlamak için,

onca zafer ve başarıdan birkaçını, nasıl seçer

anlatırım

bilmiyorum; ama kimse yoktu ona güçte ve

harekette ayak uyduran.

Hakem ne ilan ettiyse, diaulos, pentathlos[31]

gibi,

her ödülü aldı,

övgüyle anılıp mükafatlandırılan, Orestes

denen

Argos’lu adam, Agamemnon’un oğlu,

Hellas’ın bütün ordusunu etrafında toplamış

olan.

İşte her şey böyle başladı! Ancak

yazmışsa sana felaket bir kez tanrılar,

en güçlü insan bile bundan kaçamaz.

Ertesi gün, yükseldiğinde güneş gökte

hızlı araba yarışı başlarken,

o da sahaya girdi birçok sürücüyle birlikte.

Aralarından biri Akhaia’lıydı, ötekisi Sparta’lı,

ve dört beygirli arabaların üstünde iki

Libyalı vardı.

Thessalia kısraklarıyla Orestes beşinci

yarışmacı,

altıncısı kula taylı bir Aitolia’lı, yedincisi bir

Magnesia’lı

sekizincisi beyaz atlarla bir Ainia’lı,

dokuzuncusu

tanrıların kurduğu Atina’dan ve nihayet bir

Boioti’lı

tamamladı arabaların sayılarını.

Sıraya girerek, yarışma hakemlerinin kurayla

belirlediği yerlerde, yıldırım gibi atıldılar,

tunç borazan çalınca.

Atlarına seslenip onları yönlendirerek,

sallıyorlardı dizginleri!

Ve bütün kulvar, gürültüsüyle doldu,

çılgınca yol alan araba tekerleklerinin;

savruldu toz havalara

ve birbirine karışıp tekleşmiş bir halde,

esirgemiyorlardı kırbaçlarını

geçmek için birbirlerinin dingillerini,

arabalarını.

Ve bırakmak için geride atların soluyan

burunlarını.

Çünkü sürücülerin sırtına ve tekerleklerin

çemberine,

atların ağzından fışkıran köpükler

yapışıyordu.

Ama o, son dönüş direğinin yanına

yaklaşırken iyice

dingili taşa değdi değecek, sağ dıştaki atın

dizginini gevşeterek

içteki atınkini gerdi iyice.

Devrilmemişti hiçbir araba o ana kadar hâlâ,

ama tam o anda

Ainia’lının atları gemi azıya alıp, virajı

alamayınca

altıncı turdan yedinciye geçmek üzereyken

arabalar, dosdoğru kafadan

Barke[32] arabasının atlarına çarpıyorlar.

Ve bu hatanın sonucunda, giriyor hızla

birbirine

ve enkazıyla dolup taşıyor bir anda

Krisa adlı bütün bir ova.

Atina’nın usta araba sürücüsü

görür görmez bunu, dıştan geliyor yanlarına

durduruyor önce arabasını ve ortadaki üst

üste yığılmış atların

kabarık dalgasının yanından geçiyor.

Arkasında, Orestes, atını

mahmuzlamışken hedefe doğru, görünce

ötekinin sadece bir an durduğunu,

şaklatıyor kırbacını, yansıtarak

keskin sesini atların kulaklarına ve

düşüyor öndeki arabanın ardına.

Başa baş kapışıyorlar, kâh biri kâh öteki

başını öne uzatarak.

Bütün önceki koşuları arkasında bırakarak,

duruyordu zavallı Orestes, dimdik

sapasağlam arabanın ortasında.

Tam o anda, solundaki atın dizginini

gevşetince, farkına varmadan

çarpıverdi dönemeç sütununa ve kırıldı

dingili arabanın

bir boydan bir boya. Kaydı oturduğu koltuktan

dolanıp kayışlara ve sürüklendi.

Taylar alanın ortasına dağıldılar, o yere

savrulurken.

Eyvah! diye bağırdı halk görünce onun

düştüğünü,

onca ünden sonra böyle bir felaketin onu alt

ettiğini.

Kâh yerlerde sürünerek, kâh bacakları

havada, ta ki

sürücüler güç bela durdurana kadar atları,

kurtarana kadar kan revan içinde kalmış

adamı,

öyle ki arkadaşları bile zorlanıyor tanımakta,

parçalanmış bedeni.

Ve hemen ardından yaktıkları için cesedini,

getiriyorlar

Phokis’in erkekleri koca bedeni bir avuç kül

halinde

içine döktükleri tunç kapla, getiriyorlar

buraya, babasının

ülkesinde bir mezarı olsun diye. Evet, böyle

oldu her şey!

Daha sözlerle bile korkunç, ama çok daha

korkunç

bizzat tanıklık etmiş olanlar için!

Koro:

Eyvah, eyvah! Eski efendilerimizin bütün

yuvası, soyu

öyle görünüyor ki, kökünden kazındı, yok

oldu.

Klytaimnestra:

Ey Zeus; buna şans mı diyeyim, ya da

gerçi korkunç ama, kârlı bir felaket mi?

Çünkü çok acı

kendi hayatımı kendi ıstırabımla kurtarmak

zorunda kalmam.

Eğitmen:

Niçin seni böyle perişan etti sözlerim?

Klytaimnestra:

Anne kanı güçlüdür! Fenalık da görse

çocuklarından

nefret etmez hiçbir zaman onlardan!

Eğitmen:

Öyle görünüyor ki, boşuna geldik buralara!

Klytaimnestra:

Hayır, boşuna değil! Nasıl boşuna diyebilirsin

buna,

kucağımda doğup büyümüşken, erkenden

kopartılıp

göğsümden ve bakımımdan, bu ülkeyi terk

eden

ve babasının cinayetinin intikamını korkunç

şekilde

almakla beni tehdit eden kişinin öldüğünü

kanıtlarken; öyle ki

ne gece ne de gündüz,

gözüme rahat uyku girmedi ve

hızla geçen zaman, bana sadece ölümü

bekletti!

Ama şimdi, hem bundan (Elektra’yı gösterir)

hem de ondan korkmaktan kurtulduğuma

göre;

–çünkü benimle birlikte aynı evde, temiz kanını

yüreğimin hırsla emen en büyük musibetti–

şimdi artık büyüyüp gelişeceğiz, onların

tehdidinden

bundan böyle korkmadan!

Elektra:

Ah, ben zavallı! Haykırmalıyım acılarla artık

Orestes, senin kaderine ve kendi annenin

seni hâlâ maskara edişine. Nasıl, layık mıydı

bu sana?

Klytaimnestra:

Sen değil, ama o hak ettiğine uğradı!

Elektra:

Ah, duy bunu Nemesis,[33] böyle ölenin intikam

tanrıçası.

Klytaimnestra:

Duyması gereken kimseyi duydu o ve doğru

karar verdi!

Elektra:

Alay et sen, çünkü şansın yaver gidiyor bugün!

Klytaimnestra:

Sen ve senin Orestes’inin engellememeleri

gereken şans!

Elektra:

Evet, kendimiz engellenmişken seni nasıl

engelleyelim?

Klytaimnestra: (Yaşlı eğitmene)

Çok şey hak ederdin sen yabancı

şunun son verebilseydin eğer

bin dilli (yılan dilli) dedikoducu bağırtısına!

Eğitmen:

Öyleyse gidiyorum, mademki burada her şey

yolunda!

Klytaimnestra:

Ah, hayır! Bu ne bana layık

davranış olur, ne de seni yollayan dostuma.

Bu nedenle gir içeri! Bırak onu dışarıda yanıp

yakılsın

kendisinin ve yakınlarının kara bahtına!

(Her ikisi de içeri girerler.)

Elektra:

Düşünüyor musunuz, bu sefilin, acıyla

ve ıstırapla ağladığını ve yanıp yakıldığını

oğluna?

Ne gezer, gülerek çekip gitti! Ah zavallı ben!

Sevgili Orestes, nasıl da mahvetti beni

ölümün! Gittin ve yüreğimdeki son umudu da

söküp aldın oradan;

kendime sakladığım biricik umudu, hayatta

kalıp

intikamını almak için babamın ve benim, işi

bitmiş olanın,

tekrar geri geleceğin umudunu. İyi de şimdi

nereye gitmeliyim?

Kimsesizim; hem senden hem de babamdan

yoksun,

ve hizmet etmek zorundayım gene, en nefret

ettiğim insanlara,

katillerine babamın! Doğru değil mi?

Ama hayır, asla gelecekte, bir çatı altında

kalmayacağım,

bunlarla birlikte ve burada kapının eşiğinde

yığılmış halde

hayatım solup gitsin kederle.

İşte bu yüzden, siz içerdekiler hadi,

öldürün beni rahatsız ediyorsam sizleri!

Çünkü bir hayır işlenir

öldürülürsem eğer ve sadece işkence sayılır

yaşamak.

Yaşama arzum kalmadı hiç!

Koro:

Nerede senin yıldırımların Zeus?

Nerede ışıkların Helios?

Bunlara bakarken

ve kendinizi gizlerken?

Elektra:

Ah, ah!

Koro:

Çocuğum, niçin ağlıyorsun böyle?

Elektra:

Aah!

Koro:

Istırabını dizginle!

Elektra:

Beni mahvediyorsunuz!

Koro:

Nasıl yani?

Elektra:

Benden umut bağlamamı istiyorsanız,

Hades’in yuttuğu aşikâr kimselere,

ezip ayaklarının altında beni, zaten eriyip

biteni

daha da derine gömüyorsunuz!

Koro:

Hüküm sürüyor ya Amphiaraos,[34] şu kâhin,

karısının altın işlemeli gerdanlığı uğruna

düşünce kendi mezar çukuruna

toprağın altında...

Elektra:

Ah, ah, yazıklar olsun!

Koro:

Olanca kudretiyle yaşıyor orada.

Elektra:

Yazıklar olsun...

Koro:

Elbette, ama cezasını buldu katil kadın.

Elektra:

Biliyorum, öldü.

Koro:

Evet, öyle!

Elektra:

Evet, evet bilmez miyim? Çünkü bir intikamcı

imdadına yetişti ölünün.

Oysa benim kimim kimsem kalmadı,

çünkü, son desteğim de gitti

kopartılıp zorla benden!

Koro:

Felaket, felaket yağıyor başına!

Elektra:

Bunun da herkesten çok farkındayım,

çünkü acılar çullanıyor üzerime bitimsizce

aylardır dur durak demeden!

Koro:

Biz de görüyoruz senin gibi bunları.

Elektra:

Öyleyse akıl verip durmayın bana, çünkü...

Koro:

Ne demek istiyorsun?

Elektra:

Artık soylu kardeşimden umduğum

yardımı beklemem, boşuna!

Koro:

Her insan için kaçınılmazdır ölüm!

Elektra:

O zavallı gibi

hızlı araba yarışlarında

üzengilere dolanarak mı?

Koro:

Ah, ne büyük felaket!

Elektra:

Nasıl olmasın? Değil mi ki gurbette

ellerimin yardımından yoksun...

Koro:

Ah, yazık!

Elektra:

Kaybolup gitti, gömülmeden

ve yasını biz tutamadan.

EPEİSOIDON: 3 (Khrysothemis koşarak girer.)

Khrysothemis:

Sevinçle geliyorum, sevgili kardeşim, koşarak

adabı bir yana bırakarak, sırf acele yetişmek

için sana!

Çünkü neşeler getiriyorum sana ve huzur

ruhuna

bugüne kadar katlandığın ve yakındığın

dertlerden seni kurtaracak!

Elektra:

Nereden bulacaksın çaresini dertlerimin,

artık iyileştirmek umudu da tükenmişken

onları?

Khrysothemis:

Orestes burada! Benden duymuş ol!

Aynen karşımda bana bakan senin gibi canlı.

Elektra:

Çıldırdın mı, ey zavallı, nasıl gülersin

senin ve benim acıma?

Khrysothemis:

Çıldırmadım, yemin ederim baba ocağı üzerine,

alay etmiyorum, o burada!

Elektra:

Ah bahtsız ben! Kimden duydun ki bu sözü

ona bu kadar inanıyorsun?

Khrysothemis:

Kendimden, başka kimseden değil,

kesin belirtiler gördüğüm için, eminim.

Elektra:

Hangi belirtileri gördün, biçare?

Ne gördün ki, böyle yanıp tutuşursun ateşler

içinde?

Khrysothemis:

Tanrılar adına dinle beni! Ve benden her şeyi

duyduktan sonra

Ya deli de bana ya da bilge!

Elektra:

Konuş, söylemek zevk verecekse sana!

Khrysothemis:

Gördüklerimin hepsini anlatacağım:

Babamın eski mezarına vardığımda

üstündeki tepecikten aşağıya

taze dökülmüş sütlerin aktığını gördüm.

ve çepeçevre çelenklenmişti, akla gelebilecek

her türlü çiçekle, çepeçevre, babamızın

çukuru.

Şaşkınlık içinde, görünce bunu, bakındım

çevreme

dolaşan birileri var mı diye yakınlarda.

Ortalık bana sakin görününce,

mezara daha çok yaklaştım;

ve kabrin hemen kenarında görmez miyim

yeni kesilmiş bir saç buklesi!

Ben zavallı görür görmez bunu

ruhumda canlanıyor bildik bir görüntü

insanların en sevgilisi Orestes’in

işaretini buluyorum.

Ve kaldırdığımda yerden saçı, bozmadım

kutsal suskunluğu, ama

doldu gözlerim sevinç yaşlarıyla!

Ve şimdi hâlâ o andaki kadar eminim

bu armağanların sadece Orestes’ten gelmiş

olabileceğinden!

Çünkü benden ve senden başka kime düşer

bunu yapmak?

Oysa ben yapmadım bunu, sen de abla!

Nasıl yapacaksın ki? Çıkamazken

cezalandırılmadan

tanrılara yakarmak için bile bu saraydan.

Eminiz ki annemin aklından bile geçmez bu,

yapmış bile olsa, bizlerden gizleyemezdi.

Hayır, Orestes’ten geldi bu armağanlar!

Bu nedenle sevgili kardeşim, cesaretini topla,

her zaman destek vermez

aynı insana aynı Daimon[35] boyuna!

İkimize de şimdiye kadar kırgın davrandı,

belki bugün gelecekte bize mutluluk

getirecektir!

Elektra: (Bitkin)

Ah, çılgın kız! Ne çok üzüyorsun beni uzun

zamandır.

Khrysothemis:

Nedenmiş o? Sevindirmiyor mu sözlerim

seni?

Elektra:

Bilmiyorsun, aklının seni ne hayallerle

yanılttığını!

Khrysothemis:

Apaçık gördüğümün ne olduğunu bilmiyor

muyum yani?

Elektra:

Öldü o zavallı! Ve sana vaat ettiği

kurtarma, onunla bitti, bakma artık o yana!

Khrysothemis:

Eyvah, kimden duydun bunu?

Elektra:

Ölümünü gözleriyle gören birinden.

Khrysothemis:

Nerede o, şaşırdım kaldım?

Elektra:

Sarayda. Sevinçle karşılandı, çünkü annemin

işine geldi.

Khrysothemis:

Talihsiz başım. İyi de, kimden geldi

o bir sürü armağan babamın mezarına?

Elektra:

Herhalde, ölmüş olan

Orestes’i anan birinden.

Khrysothemis:

Ah, ne yazık! Sevinçle uçarcasına geldim

buraya

sana bu haberi getirmek için,

başımızdaki felaketten habersiz.

Üstelik eskisinin yanına yeni acıların

katıldığını görüyorum.

Elektra:

Gerçekten de öyle. Fakat beni izlersen

atarsın şimdiki acının yükünü omuzlarından.

Khrysothemis:

Ölümün yuttuklarını mı dirilteceğim?

Elektra:

Söz etmedim böyle bir şeyden, daha aklım

başımda benim.

Khrysothemis:

Peki ne istiyorsun benden, elimden gelebilen?

Elektra:

Senden talep edeceğim şeyi üstlenmeni!

Khrysothemis:

Yardım edebilirsem, kendimi esirgemem.

Elektra:

Unutma ama, çaba göstermeden başaramayız!

Khrysothemis:

Anlıyorum ve yapmak istiyorum elimden geleni.

Elektra:

Öyleyse dinle, ne yapmaya karar verdiğimi!

Destek verecek dostlar konusunda

sen de iyi biliyorsun ki, kimse kalmadı

ortada, çünkü Hades

el atıp onlara, çaldı onları bizden.

Bense, duyduğum sürece başkalarından

sağ salim olduğunu, umdum bir gün döneceğini

intikamını almak için babamın ölümünün.

Ancak şimdi, artık olmadığına göre, gözlerimi

sana çeviriyorum,

tereddüt etmeyesin, Aigisthos denen caniyi

kendi elleriyle babamı öldüren,

kız kardeşinle birlikte gebertmeyi!

Çünkü senden artık hiçbir şey gizlememeliyim!

Ne kadar daha beklemek istiyorsun, yüreğini

hafif tutarak?

Ne umut etmek istiyorsun? Üzülecek, inleyecek

yeterince nedeni olan sen, çaldıkları için

senden babanın zengin mirasını;

evlenmeden, sevinçten, zevkten yoksun,

solup gideceğin için.

Çünkü bundan sonra da bir daha

umma evlenebileceğini! Öylesine düşüncesiz

olmayacaktır Aigisthos asla! Ne senden ne de

benden

bir soy türemesine izin verecek kadar,

kendisini yok edecek!

Fakat uyarsan tavsiyelerime, gurur

duyabilirsin bağlılığından

hem babana hem de artık ölmüş kardeşine

olan!

O zaman, doğduğunda olduğun gibi,

gelecekte de özgür biri olacaksın

ve onurunla evleneceksin; çünkü herkes

evlenmek için bir soylu arar. Ayrıca görmüyor

musun,

kendine ve bana ne büyük bir ün

kazandıracağını,

dinlersen tavsiyelerimi? Çünkü yurttaşların

ve yabancıların arasında

bizi böyle gören herkes, şöyle bir övgüyle söz

etmeyecek mi bizden:

“Baksanıza bu iki kız kardeşe dostlar,

birleşerek babalarının sarayını nasıl

kurtardıklarına!

Her ikisi de düşmanlarının karşısında;

ötekiler iktidarda,

kol kola yürürken, hayatlarını hiçe sayarak,

cinayetin intikamcıları olarak çıktılar ortaya!

Onları sevmeliyiz, onlara saygı duymalıyız

bütün bayramlarda, büyük cesaretlerini

övmeliyiz!”

Böyle söz edecekler bizden

yaşasak da ölsek de

ünümüz hiç terk etmeyecek bizi!

Bu nedenle, sevgili kardeşim, sözlerime

kulak ver!

Babamıza yardım et, kardeşimiz için sabırlı ol

ve kurtar beni bu dertten, kendini de!

Şunu da unutma: Alçakça yaşamak

alçaklıktır soylular için!

Koro:

Böyle durumlarda, akıllı ve temkinli olmak

kesinlikle

hem konuşana hem de dinleyene yardımcı

olacaktır!

Khrysothemis:

Ey kadınlar, daha başta

bu kadar yanlış düşünmeseydi,

dikkati elden kaçırmazdı,

şimdi ondan yoksun olmazdı.

Cüreti ve serinkanlılığı bir silah gibi

kullanmaya,

ve benden yardım almaya kalkarken,

görmüyor musun:

Kadın olarak doğdun sen, erkek değil,

ve kolun düşmanlarınınkinden daha zayıf!

Üstelik artıyor onların şansı günden güne!

Ve bizimki bitip tükeniyor!

Kim, öyleyse, böyle bir adama el uzatmaya

kalkar da

felakete uğramaktan kurtulabilir?

Bak ki, böyle acı çekerken

daha büyük dertler açmayalım başımıza

sözlerimizi biri duyacak olursa!

Çünkü ne kurtarır bizi ne de işimize yarar

güzel sözler bulmamız,

buna rağmen utanç verecek tarzda yok

olmamız.

Ölmek işin en berbat yanı değil zaten,

ölmeye can atıp da

ölememek felaket!

Bunun için yalvarıyorum sana:

Tamamen yok olup gitmeden

ve kurutmadan kökümüzü

dizginle öfkeni!

Bana güvenerek açıkladığın şeyi

söylenmemiş ve olmamış sayıp kendime

saklayacağım!

Ne olursun topla aklını başına, bunca

zamandan sonra,

elinden bir şey gelmeyecek olan sen, gücün

önünde eğ boynunu!

Koro:

Vazgeç! İnsanlar için daha iyi bir kazanç

yoktur,

kurnazca temkinden ve akıllı düşünceden!

Elektra:

Şaşırtmıyorsun beni!

Geri çevireceğini biliyordum zaten,

çağrımı! Bu durumda bu işi ben

kendi ellerimle ve bir başıma halletmek

zorundayım!

Çünkü yapmadan vazgeçmeyeceğim bundan!

Khrysothemis:

Ah, bu düşünceleri taşımış olsaydın

babam öldüğünde! Belki gerçekleştirebilirdin

her şeyi!

Elektra:

Düşüncem aynıydı, ama ruhum zayıftı o

zaman.

Khrysothemis:

Bu ruhu hayat boyunca koru!

Elektra:

Eyleme geçmek istemediğinden, bu uyarıyı

yapıyorsun bana!

Khrysothemis:

Hayır, böyle davrananın başı beladan

kurtulamayacağı için!

Elektra:

Akıllılığını kıskanıyorum, ama nefret

ediyorum ödlekliğinden.

Khrysothemis:

Beni takdir ettiğinde de, aynı sükûnetle

seni dinleyeceğim!

Elektra:

Böyle bir şey hiçbir zaman yapmayacağım.

Khrysothemis:

Buna karar vermek için çok vaktimiz olacak!

Elektra:

Git öyleyse, senden hayır yok!

Khrysothemis:

Var da, senin aklın değil ki başında!

Elektra:

Git, git, her şeyi seninkine anlat!

Khrysothemis:

Böylesine bir öfkem yok ki sana!

Elektra:

Baksana, beni nasıl bir utanca

sürüklüyorsun!

Khrysothemis:

Utanca sürüklemiyor, akla davet ediyorum!

Elektra:

Yani senin hükmüne boyun mu eğeyim?

Khrysothemis:

Daha akıllıca bir kararın varsa, izlerim seni.

Elektra:

Ne korkunç, güzel söyler söyleyip, bu kadar

kötü davranmak!

Khrysothemis:

Tam da içine düştüğün hatayı tanımlıyorsun!

Elektra:

Nasıl yani, haklı konuşuyor gibi görünmüyor

muyum sana?

Khrysothemis:

Olsun, doğrunun da bize utanç getirmesi

mümkündür.

Elektra:

Bu ilkelere göre yaşamıyorum ben!

Khrysothemis:

Eyleme girişirsen, hak vereceksin bir gün

bana!

Elektra:

Senden çekinmeden, eylemi

gerçekleştireceğim!

Khrysothemis:

Demek ki öyle, yeniden

düşünüp karar almak istemiyor musun?

Elektra:

Hayır, kötü karar nefret vericidir.

Khrysothemis:

Söylediklerimi de kabul etmiyorsun, öyle mi?

Elektra:

Buna çoktan karar vermiştim, yeni değil!

Khrysothemis:

Öyleyse gidiyorum, çünkü ne sen

sözlerime değer veriyorsun benim, ne de ben

senin.

Elektra:

Git öyleyse, asla aramayacağım bir daha seni

ne kadar çok istersen iste!

Çünkü beyhude bir şeyin peşinden koşmak

çılgınlık olur!

Khrysothemis:

Mademki, mantıklı olduğunu düşünüyorsun,

o halde kendi bildiğin gibi mantıklı davran.

Ancak yuvarlandığında felaketin içine

takdir edeceksin söylediklerimi.

(Saraya girer.)

STASİMON: 3

Koro:

Niçin, orada yukarıda,

zeki kuşları[36] görüyoruz da

kendilerini doğuranlara ve besleyip büyütenlere

bağlılık içinde, besin bulanları

bizler gerçekleştiremiyoruz bunları?

Ama Zeus’un şimşeği üzerine

ve göklerin Themis’i[37] adına

cezamız uzun süre gecikmeyecek!

Ey, seslen! Zorla gir toprağa

ölüler diyarına inen ey Pheme[38]

haykıran sesini yükselt,

Hades’teki

Atreus oğullarına,

Hüzün verici utancın haberini götür.

Eski dertten muzdarip bu evde

kavganın çocukları ayırdığını ve

sevginin birleştirmediğini bildir.

İhanete uğrayan

Elektra, yapayalnız yalpalıyor,

babasının akıbetine yana yakıla

bülbül gibi inleyerek ağlıyor;

ölümü umursamadan, hayır, göze alarak

görmemeyi bir daha hayatın ışığını,

yeter ki yakalasın o iki Erinye’yi.[39]

Hangi kız böylesine soyludur

baba tarafından?

Çünkü soyluların hiçbiri

sersefil yaşasa da çocuğum,

bu ününe zarar vermek istemez.

Sen kendine gözyaşlarıyla dolu bir hayat seçtin,

fenalığı alt etmeye hazırsın ve

çifte onur kazanmaya

en akıllı ve en iyi çocuk olmaya!

Alt ederek düşmanlarını

gelecekte zengin ve kudretli olasın,

bugün onların pençesi altındaysan da.

Seni mutlu bulmadım

ama en yüce iyiye sadık,

Zeus’un erdeme verdiği

büyük ödülü kazanacaksın!

EPEİSODİON: 4
(Orestes Pylades’le girer. Yanlarında kül kabını taşıyan uşaklar vardır.)

Orestes:

Siz kadınlar söyleyin, bize doğru bilgi

verildi mi,

doğru yolda mıyız gitmek istediğimiz yere?

Kadınlardan biri:

Ne arıyorsun yabancı, arzun nedir?

Orestes:

Ne zamandır, Aigisthos’un oturduğu yeri

arıyorum

Kadınlardan biri:

Öyleyse doğru yerdesin işte,

seni buraya yollayan hata etmemiş.

Orestes:

Aranızdan kim haber verir içeri,

arzu edildiği gibi, geldim diye.

Kadınlardan biri:

Buradaki kız; çünkü en yakın akrabalardan

biri elçilik etmeli.

Orestes: (Elektra’ya)

Öyleyse içeri git kızım ve de ki,

Phaikos’tan bir adam Aigisthos’u arıyor.

Elektra:

Vah ki vah, yoksa aldığımız haberin

elle tutulur kanıtlarını mı getirdiniz?

Orestes:

Hangi haberden söz ettiğini bilmiyorum,

ancak Strophios adında yaşlı bir adam

benimle

Orestes hakkında bir haber gönderdi.

Elektra:

Neymiş bu haber yabancı? Korku sarıyor

yüreğimi.

Orestes:

Bu dar kül kabında getirdik

gördüğün gibi, ölüden geriye kalanları.

Elektra:

Ey zavallı ben! Burada gözlerimin önünde

acımın hepsi toplanmış duruyor!

Orestes:

Orestes’in başına gelen felakete

dövünüyorsan, bil ki

bu kap onun bedenini sarıyor.

Elektra:

Ver bana, ey yabancı, tanrılar adına, eğer

bu kap

getiriyorsa onu; ki ellerimle tutayım

ve bu küllere bakarak

kendime ve bütün soyuma ağlayayım!

Orestes:

Kim olursa olsun, verin çanağı ona! Çünkü

düşmanca niyetle değil de

arkadaşı ya da akrabası olarak yalvarıyor

ısrarla!

(Kabı Elektra’ya verirler)

Elektra:

Ey en sevdiğim insanın hatırası,

Orestes’in hayatından bana kalan biricik

yadigâr!

Seni buradan yollarkenki umutlardan ne

kadar uzak

karşılıyorum tekrar seni!

Şimdi bomboş bir hiç olarak tutuyorum seni

ellerimde,

oysa seni, ey genç, çiçek açarken yollamıştım!

Ah, keşke o zaman kurtulsaydım bu hayattan,

seni yabancı ellere yollamadan,

bu iki elimle seni

çaldıktan ve kurtardıktan sonra ölümden.

O gün orada ölürdün

ve babamızın mezarından

sana da onunki kadar bir yer verilirdi.

Şimdiyse memleketine uzak, yabancı bir

ülkeye sürülmüş

bir sığınmacı olarak sersefil öldün, kız

kardeşinin lütuflarından uzak

ve kendi ellerimle zavallı ben seni

yıkayıp takdis edemedim ve alamadım

cayır cayır yanan ateşten,

âdet olduğu üzere, zavallı yükü!

Küçücük bir toz yığını olarak dönüyorsun

buraya, daracık bir yerde!

Ah zavallı benim, çok yazık o zamanki boşa

giden emeklerime,

sana onca zahmetle seve seve verdiğim.

Çünkü hiçbir zaman annemin gözbebeği

değildin benim olduğun kadar

kimse beslemezdi seni benden başka

Ve “abla” diye seslenirdin herkesin önünde

bana.

Tek bir günde uçup gitti bütün bunlar,

öldüğün için sen

her şeyi yutup götüren kasırgalardaki gibi.

Geçip gidince sen, demektir ki artık geçip

gitti babam da. Artık öldüm ben de

senin gibi, ölüm kopartıp aldığı için seni ve

gülüyor düşmanlarımız

sevinçten çıldırıyor sözde anamız olacak

kadın; hani belli etmeden

intikam almak için döneceğini

bana gizlice haber verdiğin.

Fakat işte artık kötü daimonumuz,

senin ve benim, boşa çıkardı umutlarımızı

seni bana böyle geri yollayan: O sevgili beden

yerine

sadece kül ve yararsız bir gölge.

Eyvahlar olsun!

Ah, zavallı beden, çok yazık, yazık!

Karanlık yollara düştün de sevgili kardeşim,

beni nasıl mahvettin!

Evet mahvediyorsun beni kardeşimin başı

beni de kapa öyleyse bu daracık odaya,

bir hiç olan beni, bu hiçliğin içine ki,

orada aşağıda, artık gelecekte seninle birlikte

kalayım,

çünkü burada yukarıda kaldığın sürece

her şeyi paylaşmıştım seninle,

ve arzu ediyorum, öldükten sonra

mezarda da senden uzak kalmamayı, çünkü

sadece ölüler acı çekmekten kurtulurlar!

Koro:

Ölümlü bir babadan geliyorsun Elektra,

unutma! Ve ölümlüydü Orestes!

Bu nedenle işte, yanıp yakılma haddinden

fazla!

Hepimizi bekliyor aynı kader!

Orestes:

(Konuşma sırasında Elektra’yı tanımıştır.)

Yazıklar olsun bana! Neler söylüyorum? Ne

kadar şaşkınca sözlerim!

Tutamam artık dilimi daha fazla!

Elektra:

Hangi acı sardı yüreğini? Neler söylüyorsun

böyle?

Orestes:

Bu Elektra’nın şahane bedeni mi

karşımdaki?

Elektra:

Öyle! Ama çaresizlik içinde kendisi!

Orestes:

Ah, kader nasıl da bahtsız etmiş seni!

Elektra:

Üzülüyorsun yabancı, ama herhalde bana

değil?

Orestes:

Ey muhteşem beden! Böylesine insafsızca ve

layık olmadığı şekilde harap edilen!

Elektra:

Bu kadar acı, yabancı, benden mi söz

ediyorsun yoksa?

Orestes:

Yazık dertlerle, ıstıraplarla ve kocasız geçen

ömrüne!

Elektra:

Ne bakıyorsun yabancı bana, böyle inleyerek?

Orestes:

Dertlerinin hiç farkında olmamışım!

Elektra:

Sözlerim mi hatırlattı onları sana?

Orestes:

Çok sayıda acının üzerine yazıldığını

görüyorum.

Elektra:

Hem de felaketlerimden çok azını

görüyorsun.

Orestes:

Bunlardan daha kötüsünü görmek

mümkün mü?

Elektra:

Katilleriyle yaşadığıma göre...

Orestes:

Kimlerin, ne ima etmek istiyorsun?

Elektra:

Babamın... Üstelik mecburum onlara hizmet

etmeye!

Orestes:

Hangi insan seni buna zorluyor?

Elektra:

Anne diyorlar ona, ama bir anneye hiç

benzemiyor!

Orestes:

Elleriyle mi, yoksun, aç, sefil bırakarak mı?

Elektra:

Elleriyle, yoksun, aç, sefil bırakarak!

Orestes:

Peki kimse yok mu sana yardım edecek ve

bunları engelleyecek?

Elektra:

Hayır, o biricik insanı da kül olarak getirdin

bana!

Orestes:

Ah, bahtsız kişi, nasıl üzüldüm sana!

Elektra:

Bütün insanlar arasında acıyan tek kişisin

bana!

Orestes:

Evet, aynı acıları çeken tek kişi ben olduğum

için!

Elektra:

Ama soyumuzdan değilsin değil mi, ya da

akrabamız?

Orestes: (Koroyu göstererek)

Şunlar iyi niyetli olsalar söylerdim bunu sana.

Elektra:

Öyledirler; sadık dostlar önünde

konuşuyorsun.

Orestes:

Öyleyse bir kenara koy kül kabını ve dinle!

Elektra:

Hayır, tanrılar adına yabancı, bana bunu

yapma!

Orestes:

Sözlerime kulak ver, kaçırmayacaksın hiçbir

şey!

Elektra:

Hayır yalvarırım, en değerli varlığımı benden

alma!

Orestes:

Bırak, söyleyeceğim!

Elektra:

Vah bedbaht ben,

Orestes, çalıyorlar mezarını da benden!

Orestes:

Bırak böyle yakınmayı, haklı

konuşmuyorsun sen!

Elektra:

Nasıl yani, ölü kardeşim için yakınmakta

haksız mıyım?

Orestes:

Yakışmıyor sana, onun hakkında böyle

konuşmak!

Elektra:

Bu kadar az mı layığım ben ölüye yani?

Orestes:

Layıksın elbette, ama bu kap seninle ilgili

değil!

(Elektra’nın hâlâ sımsıkı tuttuğu kabı alır.)

Elektra:

Niçin olmasın, Orestes’in külleri içinde

olduğuna göre?

Orestes:

Orestes’in değil, sadece görünürde öyle

düzenlendi!

Elektra:

Nerde öyleyse mezarı o talihsizin?

Orestes:

Hiçbir yerde, çünkü hâlâ yaşayanın mezara

ihtiyacı yoktur!

Elektra:

Neler söylüyorsun sen delikanlı?

Orestes:

Yalan söylemiyorum!

Elektra:

Yani yaşıyor bu adam?

Orestes:

İçimde hayat varsa eğer!

Elektra:

Sen, sen osun?

Orestes:

Gözden geçir babamızın mührünü ve bak

bakalım doğruyu mu söyledim!

Elektra:

Ey sevgili ışık!

Orestes:

Evet, kesinlikle, en sevimli gün!

Elektra:

Sesin, sesin midir kulağıma gelen? Demek ki

geldin?

Orestes:

Başkalarından işitme sesimi!

Elektra:

Elim seni gerçekten de tutuyor mu sımsıkı?

Orestes:

Gelecekte beni nasıl tutacaksa öyle!

Elektra:

Sevgili kadınlar, siz yurttaşlarım!

Bakın, işte Orestes, önce akıllı bir hileyle

ölüp sonra gene hileyle buraya gelebilen!

Koro:

Görüyoruz çocuğum ve gözyaşlarımız sel gibi

akıyor

böyle bir kader karşısında!

Elektra:

Ey değerli evlat

en sevdiğim soyumun evladı

geldin, buldun, buldun özlediklerini!

Orestes:

Geldim! Ama sessiz kal ve bekle!

Elektra:

Neden?

Orestes:

İçeride kimse bizi duymasın diye susman iyi

olur!

Elektra:

Ah hayır, alt edilemez Artemis adına!

Asla titremek istemiyorum

lüzumsuz kalabalık karşısında

bu evin kadınlarından oluşan!

Orestes:

Unutma, kadınların içinde de Ares’in

yaşadığını!

Bunu sen iyi bilirsin, kendin deneyiminle

öğrendin!

Elektra: (Derin derin iç çekerek)

Ah, ah tanrılar!

Asla kafamızdan atamayacağız olanları,

asla bizi bırakmayacaklar,

acımızı körüklüyorsun gene apaçık!

Orestes:

Biliyorum, ama içinde yaşadığımız an diyorsa

ki hatırlayın

unutmamak şart olanları.

Elektra:

Ah, yaşadığım her an zaten,

şimdidir benim için.

Doğru söylemem gerekirse,

mademki artık özgürce konuşabiliyorum.

Orestes:

Ben de bunu söylüyorum! Bu nedenle

özgürlüğünü koru diyorum.

Elektra:

Nasıl?

Orestes:

Yeri zamanı gelmedikçe ağzını sıkı tut, uzun

konuşmalardan sakın!

Elektra:

Artık ortaya çıktığına göre, kim

sözlerin yerine suskunluğu koymak ister

artık;

çünkü hiç ummazken gördüm seni.

Orestes:

Beni gördün, çünkü tanrılar beni acele

etmeye zorladılar!

Elektra:

Bu durumda daha yüce bir lütfa çekiyorsun

dikkatimi.

Bir tanrı yolladıysa seni evimize!

Daimonia’n yolladı seni!

Orestes:

Gerçi istemiyorum engellemek sevincini,

ama korkarım, fazlasıyla etkiliyor seni!

Elektra:

Ah, bunca zamandan sonra

bana görünmek için

tenezzül edip geldin

beni böyle dertler içinde gördüğün için

sakın...

Orestes:

Sakın ne? Ne yapmayayım?

Elektra:

Yüzünü görme sevincini esirgeme benden,

mahrum olmayayım bundan!

Orestes:

Başkaları böyle yapsa ben bile kızarım buna!

Elektra:

Demek ki esirgemeyeceksin bunu benden!

Orestes:

Zaten nasıl esirgerim ki?

Elektra:

Sevgili dostlar, kardeşim, az önce

bir daha duymayı ummadığım sesi duydum.

Bastırmıştım acımı,

sesimi çıkarmadım ve bağırmadım

ben zavallı, duyduğumda öldüğünü.

Oysa şimdi tutuyorum seni kollarımda!

Bana kıymetli yüzünü gösteriyorsun,

sıkıntılardayken bile unutmayacağım onu.

Orestes:

Lüzumsuz sözleri bırak

Ne söz et bana,

annemin yozlaşmışlığından

ne de Aigisthos’un

soyumuzun mirasını tükettiğinden,

har vurup harman savurduğundan.

Çünkü bu konuşma

bütün zaman ölçülerini aşar!

Sadece şimdi işime yarayacak olanı

söyle bana: İster apaçık

ister gizli, gülmelerini düşmanlarımızın

bu yoldan nasıl engelleriz,

ama öyle ki annemiz seni tanımasın

ışıldayan yüzünden, hemen

biz girer girmez eve ikimiz birden;

tamam, yanıp yakılmaya devam et, sanki

felaket

düzmece bir haber değilmiş gibi;

o zaman gelecekte sevineceksin

ve engellenmeden gülebileceksin!

Elektra:

Evet kardeşim, nasıl istersen

öyle yapacağım! Çünkü sevinçlerimi

sana borçluyum, onlara kendim ulaşmadım.

Dolayısıyla, azıcık da olsa seni üzerek

kendi büyük yararımı kovalamayacağım.

Zaten böyle yaparsam hizmet etmiş de olmam

şu an bizden yana olan Daimonia’ya.

Buradaki durumu kendin de biliyorsun

işittiğine göre Aigisthos’un olmadığını

sarayda, annemizin ise içeride olduğunu.

Endişelenme, onun beni görmesinden

sevinçle gülerken; çünkü içime işlemiş o

köklü nefret bir kere

ayrıca, artık seni gördüğüme göre

bir daha son vermeyeceğim, sevinçten

gözyaşları dökmeye. Çünkü nasıl son

verebilirim buna

değil mi ki seni bu yolda

hem ölü hem canlı buldum sonunda.

Akıl almaz olanı yaptın bana, öyle ki

çıksa artık babam dipdiri karşıma,

bunu bir hayal oyunu yerine koymayacağım,

onu gördüğüme basbayağı inanacağım.

Nihayet bu yoldan bana geldiğin için

sen önden git ve yönlendir her şeyi

kendi bildiğin gibi. Çünkü ben olsam

şunu muhakkak yapardım: Onurumla

kendimi kurtarır

ya da soyluca giderdim ölüme!

Orestes:

Sus yalvarırım, çünkü duyuyorum

içerdeki kapıdan birinin çıktığını.

Elektra: (Sesini değiştirerek)

Gir içeri yabancı

çünkü sarayda kimsenin

ne geri çevirebileceği ne de sevinçle

karşılayabileceği

bir şey getiriyorsun!

Eğitmen:

Ah, akılları başlarından gitmiş en büyük

çılgınlar!

Hayatınız için artık endişe etmiyor musunuz?

Yoksa zaten doğuştan mı akıldan

yoksundunuz

ki, en büyük felaketle burun burunayken;

hatta

içindeyken, onu fark etmiyorsunuz?

Bu arada bütün bu süre boyunca

nöbet tutmamış olsaydım bu kapıda,

planlarınız

bedenlerinizden önce ulaşırdı içeri!

Bu nedenle dikkatimi şemsiye yaptım size!

Bırakın bu uzun konuşmaları bir yana

ve bu doymak bilmeyen sevinç çığlıklarını!

Gelin, içeri girin! Çünkü tereddüt etmek

böyle durumlarda ve zamanı hiçe saymak

felakettir!

Orestes:

İçeri girince ne yapmam gerekir?

Eğitmen:

Pekâlâ! Sağlandı zaten kimsenin seni

tanımaması!

Orestes:

Yani öldüğümü haber mi verdin onlara?

Eğitmen:

Güven buna! Hades’ten dönmüş birisin şu

anda!

Orestes:

Sevindirdi mi bu haber onları? Neler dediler?

Eğitmen:

İş bittikten sonra söyleyeceğim bunu sana!

Ama şimdi

her şey mutlu ediyor onları, mutlu etmeyecek

olan da!

Elektra:

Kim bu, kardeşim, konuş tanrılar adına!

Orestes:

Tahmin etmedin mi?

Elektra:

Hatırlayamadım onu.

Orestes:

Bilmiyor musun bir zamanlar beni kime

emanet ettiğini?

Elektra:

Ne demek istiyorsun sen? Kime?

Orestes:

Ona,

dikkatin sayesinde senin,

beni Phoikos toprağına götüren adama?

Elektra:

Desene o, birçok kimse arasından

sadık bulduğum kişi, babamın ölümü

sırasında?

Orestes:

O işte! Başka soru gereksiz!

Elektra:

Ey sevgili ışık! Ey Agamemnon evinin

biricik kurtarıcısı! Buradasın demek?

Gerçekten de sen misin, hani onu ve beni

birçok felaketten kurtaran?

Ah senin değerli ellerinin ve tatlı

hizmetleri ayaklarının!

Niçin gizlendin burada uzun süre,

ve açıklamadın gerçeği bana, hatta

sözlerinle beni kahrettin

benim için en güzel işi yaparken?

Varol, baba! Çünkü seni

bir baba olarak görüyorum! Esenlikler

seninle olsun!

Ayrıca bil ki, bütün insanlar arasında

en çok senden nefret ettim, en çok seni

sevdim aynı gün içinde!

Eğitmen:

Yeter! O arada nelerin olup bittiğini

tamı tamına anlatmak için sana,

birçok gece geçecek

ve bir o kadar da gün Elektra!

Ancak ikinize, hazır birlikte buradayken,

derim ki:

Şimdi eylem zamanı! Şimdi Klytaimnestra

henüz yalnız, korumuyor hiçbir erkek onu!

Gecikirseniz

unutmayın, başkalarıyla ve daha

beceriklileriyle

büyük sayıda dövüşmek zorunda kalacaksınız!

Orestes:

Uzun konuşmalara ihtiyacı yok bu işin,

hayır, çarçabuk eve girmek gerek, dua

eder etmez

tanrıların kutsal yerine,

kapının girişini tutan.

(Ellerini kaldırarak sessizce kapının önünde dua ederler ve içeri girerler. Elektra, Apollon’un mihrabına doğru yürür.)

Elektra:

Kral Apollon! Merhametle dinle ikisini

ve beni; nem varsa elimde, adadım sana

sık sık çıkıp karşına; hiç yorulmayan

kaldırılmış ellerimle. Şimdi de

ey Lykeios Apollonu, rica ediyorum,

diz çöküp

yalvarıyorum, elimde bir şey yoksa da, olanla

sana;

iyiliğini bizden esirgeme, bu planda yardımcı

ol bize

ve göster bütün insanlara, tanrıların

zedelenmiş kutsal inancı nasıl cezalandırdığını!

(Elektra da içeri girer)

STASİMON 4

Koro:

Bakın nasıl kan kokusu soluyarak yaklaşıyor

Ares ağır ağır,

bu sarayın eşiğini çoktan aştı ötekiler!

Bütün kötü suçların kokusunu alanlar,

kendilerinden hiçbir şeyin saklanamayacağı

köpekler:[40]

Korkunç Erinyeler!

Ruhumun kurduğu hayal artık beklemeyecek

daha fazla salınarak boşlukta!

Odalarının içine kadar,

hileli adımlarla sinsice,

ölülerin intikamcısı,

eski ünlü baba evine,

kana bulanmış cinayet aleti elinde,

Maia’nın[41] oğlu Hermes’in yol göstericiliğinde

götürülüyor,

geceye gizleyerek hilesini,

artık daha fazla oyalanmayarak,

hedefin göbeğine kadar!

EPEİSODİON 5 (Elektra tekrar içerden çıkar)

Elektra:

Siz sevgili kadınlar; erkekler günlük işlerini

şimdi bitirecekler! Bekleyin bu nedenle

sabırla burada!

Kadınlardan biri:

Nasıl yani? Ne yapıyorlar şimdi?

Elektra:

Gömmek üzere kül kabını hazırlıyor

Klytaimnestra

ve o ikisi de, başında duruyor!

Kadınlardan biri:

Peki sen niye koştun dışarıya?

Elektra:

Dikkat etmek için, Aigisthos’un biz farkında

olmadan içeri girmemesine!

Klytaimnestra: (Evde)

Ah, eyvah, dostların bulunmadığı bu saray

dolup taşmış canilerle!

Elektra:

Dikkat edin, içeriden biri bağırıyor,

duymuyor musunuz sevgili dostlar?

Koro:

Dehşet verici şeyler duydum

ürperip kaldım!

Klytaimnestra:

Eyvah, neredesin! Yetiş Aigisthos!

Elektra:

Kulak verin, gene bağırıyor!

Klytaimnestra:

Ah benim sevgili oğlum

merhamet et annene!

Elektra:

Ama sen ne ona

ne de babasına acıdın!

Koro:

Ey talihsiz kent, ey talihsiz soy!

Ölümün soluğu silecek seni, silip süpürecek!

Klytaimnestra:

Ah, yaralandım işte!

Elektra: (Olanca gücüyle bağırır)

Bir kez daha sok kılıcı, yapabilirsen!

Klytaimnestra:

Bittim, bir darbe daha aldım!

Elektra:

Keşke aynı anda Aigisthos’a da gelse

darbeler!

Koro:

Lanet gerçekleşiyor!

Toprağın, derinliklerde sakladıkları yaşıyor!

Çünkü günahları ödeterek akıyor bol bol kan

çoktan ölmüş olanların yanına!

(Orestes ve yaşlı eğitmen içerden çıkarlar.)

Koro:

Ama bakın, geliyorlar gene!

Ares’e verdikleri kurbanın kırmızı kanı

ellerinden damlıyor.

Onları kınayamam.

Elektra:

Orestes, durum ne?

Orestes:

Evin içinde her şey tamam

Yerinde idiyse Apollon’un kehaneti.

Elektra:

Annem öldü mü?

Orestes:

Ölmüş yatıyor, günahkâr kadın! Korkma,

bundan sonra annenin kötü maksatları

artık incitmeyecek seni!

Koro:

Sessiz olun, Aigisthos’un görüyorum

yaklaştığını!

Orestes:

Tam zamanında geliyor!

Elektra:

Çabuk geri dönün siz ikiniz!

Orestes:

Nereden gördünüz o adamı?

Kadınlardan biri:

Orada, kentin kapısından bize doğru geliyor,

sevinçle

Orestes’in öldüğü haberini almışa benziyor!

Koro:

Avluya girin hadi çabuk!

İlk işinizi iyi bitirdiniz! Şimdi de bunu bitirin!

Orestes:

Cesaret yeter, bitireceğiz!

Elektra:

Çabuk ol, düşünürken!

Orestes:

Gidiyorum!

(Orestes yaşlı eğitmenle birlikte içeri girer.)

Elektra:

Onu burada karşılayacağım!

Koro:

Yumuşak şeyler söyle

Kulağına ki, körü körüne

Dike’nin kavgasının düşsün göbeğine!

EKSEDOS (Aigisthos gelir)

Aigisthos: (Koroya)

Kim biliyor aranızdan, Phoikis’li dostların

nerede olduklarını,

Orestes hakkında haber getirdikleri söylenen

Hayatını araba kazasında yitirdiğine dair?

(Elektra’ya)

Sana soruyorum, evet sana, hani hep

küstahça davranan,

çünkü en çok seni ilgilendiriyor herhalde

ve en iyi sen anlatırsın bana olup biteni!

Elektra:

Biliyorum elbette, nasıl bilmem ki!

Yoksa ilgilenmemiş olurum en sevdiğimin

akıbetiyle!

Aigisthos:

Nerede öyleyse yabancılar, söyle bana!

Elektra:

İçeride, çünkü sevimli bir ev sahibesiyle

karşılaştılar.

Aigisthos:

Ona Orestes’in öldüğünü mü söylediler ikna

edici biçimde?

Elektra:

Sözlerden çok daha iyi kanıtlarla!

Aigisthos:

Burada mı hâlâ? Görebilir miyim onu kendi

gözlerimle?

Elektra:

Pek de arzu edilmeyecek bir görünüşü var

ama, evet.

Aigisthos:

Hiç alışılmadık bir şekilde sevindirdin beni!

Elektra:

Sevin öyleyse, bu sevindirecekse seni!

(Sarayı gösterir.)

Aigisthos:

Susun, emrediyorum ve açın kapıları,

bütün Mykenai’lılar ve Argos’lular görsün

diye,

varsa eğer biri hâlâ umut bağlayan, bu adama,

öldüğüne göre o artık, dizginleri kendi eline

alsın,

ve benim kendisini terbiye etmeme ihtiyaç

duymadan

aklını başına toplasın!

Elektra:

Benim aklım çoktan başıma geldi!

Çünkü zaman bana güçlünün yanında yer

almayı öğretti!

(Elektra kapıyı açar, Orestes ile yaşlı eğitmen dışarı çıkarlar. Uşaklar Klytaimnestra’nın üstü örtülmüş tabutunu çıkartırlar.)

Aigisthos:

Ey Zeus, ne mutlu manzara bu: Onu bu hale

getiren

tanrıların öfkesi değilse nedir, ama bakıyorsa

ona Nemesis, susarım seve seve!

Kaldırın bu örtüyü tamamen gözlerimizin

önünden ki,

akrabamın ölümüne ben de ağlayayım!

Orestes:

Kendin çek al örtüyü, bana değil sana düşer bu,

burada yatanı görmek ve tatlı sözler

söylemek!

Aigisthos:

(Tabutun üstünü açar ve dehşetle geriye sıçrar.)

Mahvoldum, ne görüyorum!

Orestes:

Kimden korkuyorsun?

Kim şaşırttı seni?

Aigisthos:

Kimin gerilmiş ağına düştüm ben talihsiz

adam?

Orestes:

Hâlâ anlamadın mı

yaşayanlara ölüymüş gibi hitap ettiğini?

Aigisthos:

Yandım, mahvoldum, bu konuşmayı

tanıyorum, imkânsız

böyle konuşanın Orestes olmaması!

Orestes:

Ve sen, en iyi kâhin, bunca süre yanıldın mı?

Aigisthos:

Bittim, mahvoldum ben zavallı, ama fırsat ver

birkaç şey söylememe!

Elektra: (Sertçe)

Tanrılar aşkına

Konuşturma onu daha fazla kardeşim ve

uzatma konuşmaları!

Ölümlüler kötülüklere bulaşmışlarsa,

ölmesi gereken biri, zamanı uzatmakla

ne elde edebilir ki? Hemen öldür onu,

ve öldürdükten sonra, at onu

mezarcıların önüne; bu adamı

layık olduğu gibi gömecek olan, gözlerimizden

uzak!

Çünkü ancak bu, benim bir zamanlarki

felaketimi karşılayacak ceza olur!

Orestes:

Hadi bakalım hemen içeri gir! Çünkü şimdi

sözlerin sırası değil, hayatın senin söz

konusu olan!

Aigisthos:

Neden beni içeri götürüyorsun?

Soylu bir iş yapıyorsan, onu niçin gizliyorsun

ve beni hemen öldürmüyorsun?

Orestes:

Talimat verip durma artık!

Babamı öldürdüğün yere git ki,

aynı yerde ölesin!

Aigisthos:

Kaçınılmaz mı bu evin

Pelopid’lerin acılarını seyretmesi,

hem şimdiki hem de gelecekteki dertleri?

Orestes:

Seninkini kesinlikle, kâhinlik edeyim sana!

Aigisthos:

Ama övündüğün bu beceri sana babandan

kalmadı.

Orestes:

Çok boş konuşuyorsun, ama yolu uzatıyorsun!

Aigisthos:

Sen önden git!

Orestes:

Sen önden gitmelisin!

Aigisthos:

Kaçmayayım diye mi?

Orestes:

Canın istediği gibi ölmeyesin diye!

Acıyı senden esirgememeliyim!

(Halka dönerek)

Yasalara karşı davranmak isteyen herkese

bu cezanın verilmesi zorunlu olmalı: Ölüm

cezası.

Kötülük o zaman azalırdı!

(Orestes ve Pylades, Aigisthos’un arkasından saraya girerler. Elektra’nın arkasından gittiği tabut içeri taşınır. Elektra kapıyı kapar.)

Koro:

Ey Atreus’un tohumu!

Sayısız dertten sonra

nihayet bu iş seni

özgürlüğe kavuşturdu!

DİPNOTLAR

[*] Bkz. “Sokrates’in Savunması” Bordo Siyah Klasik Yayınları.

[1] Saray: Metin boyunca, özellikle başka yabancı dillere, ev, ocak, yuva anlamlarıyla çevrilmiş. Metnin içindeki çağrışımına göre, biz de saray, ev, ocak kavramlarıyla karşıladık.

[2] Eğitmen: Azra Erhat çevirisinde (1941) “mürebbi” olarak geçiyor. Almanca, İngilizce çevirisinde “yaşlı adam” deniyor. Biz “eğitmen”i tercih ettik.

[3] İnakhos: Argolis bölgesinde akan bir nehrin tanrısı ve ilk Argos kralı. Zeus kralın kızı İo’ya âşık olmuş, ama Zeus’un kıskançlığıyla ünlü karısı Hera genç kızı beyaz bir ineğe çevirmiş, üstelik de başına bir atsineği musallat etmişti. Sinekten kurtulmaya çalışan İo, Argolis’ten kaçıp dünyayı dolaşmaya başlamış. İstanbul Boğazı’ndan da geçtiği için, eski Yunanlılar buraya “Bosporos”, yani “İnek Geçidi” demişlerdir.

[4] Lykeios: Tanrı Apollon’un lakabı. Sözcüğün kökeni bilinmemektedir. Sophokles, yaygın olan ve “kurt” anlamına geldiğini kabul eden açıklamayı doğru bulur. Apollon kültünde kurt figürlerine rastlamak mümkündür, örneğin Argos kentinin sikkeleri kurt figürleriyle süslenmiştir.

[5] Pelops: Tantalos’un oğlu, Lydia kralı, Atreus ve Thyestes’in babası. Agamemnon’un atası. Pisa’da hâkimiyeti ele geçirip Peloponez yarımadasına ismini vermiş.

[6] Delphoi (Delfi) kentine bağlı Apollon tapınağının kâhini.

[7] Apollon’un başka bir ismi; nurlu, parlak anlamında.

[8] Phanotheus: Phokis kentinin kurucusu.

[9] Pytho’daki savaş oyunları: Azra Erhat, kendi çevirisine düştüğü dipnotta, Pytho’nun Delphoi (Delfi) kentinin öteki adı olduğunu hatırlatıp, Sophokles’in bir zaman kaydırması, anakronizm yaptığını söylüyor. Ona göre, Elektra tragedyasının konusunu oluşturan olaylar yaşanırken, henüz Delphoi oyunları ortada yoktu.

[10] Ares: Savaş tanrısı.

[11] Yunan mitolojisine göre, Atina kralı Pandion’un iki kızı varmış: Prokne ile Philomela. Prokne Trakya kralı Tereus ile evlenmiş ve bir erkek çocuk doğurmuş (Itys). Itys’in babası Tereus, karısının kız kardeşine karşı şiddetli bir arzu duyarak ona tecavüz etmiş. Ablasına bir şey söylemesin diye de kızın dilini kestirmiş. Ancak iki kız kardeş Tereus’tan korkunç bir intikam almak için ant içmişler: Itys’i öldürüp etlerini şölende babasına yedirmişler. Tereus gerçeği anlayınca iki kadının peşine takılmış, onları kılıcıyla kesmeye çalışmış, ancak tanrı, Prokne ile Philomela’yı bülbüle ve kırlangıca dönüştürüp kurtarmış. Prokne bülbüle dönüştükten sonra, zavallı oğluna ağlar, yanıp yakılır. Sophokles bu mitolojik olayı “Tereus” tragedyasında ele almıştır.

[12] Hades: Mitolojide yeraltı Tanrısının ve ölülerin diyarı.

[13] Persephone: Hades’in eşi, tanrıça Demeter’in kızı.

[14] Hermes: Zeus ile Maia’nın oğlu, tanrıların habercisi ve ölülerin yol göstericisi. Ruhların Hades’e ulaşmasına yardım eder.

[15] Ara: Ölülerin laneti; intikam tanrıçaları.

[16] Bkz. sayfa 39, dipnot 1.

[17] Niobe: Yunan mitolojisinde yedi erkek ve yedi kız çocuk doğuran Frikya kraliçesinin adıdır. Tantalos’un kızı ve Amphion’un karısı olan Niobe, çocuklarıyla haddinden fazla övününce, Apollon ve Artemis’in okları bütün çocuklarını öldürür. Ona acıyan Zeus, kadını taş yapar.

[18] Krisa: Delphoi yakınlarında, Parnassos dağının eteğinde, Apollon’a adanmış kutsal topraklarda bulunan bir kent. Orestes, Krisa kralı Strophios’un sarayında yaşıyordu.

[19] Akheron: Hades’te akan sonsuz acı ve ıstırap nehri.

[20] Olimpos’un en büyük tanrısı Zeus’tan söz ediliyor.

[21] Eski Yunanistan’da, kötü rüyaları güneşe anlatarak etkilerini önleme âdeti vardı.

[22] Dike: Mitolojide adalet tanrıçası.

[23] Erinye ya da Erinyeler: Yunan intikam tanrıçaları. Genellikle çoğul kullanılır. Klasik dönemde bunlar üç taneydiler. Elekto, Teisiphone ve Megaira. Kökenleri çok eskilere giden bu tanrıçalar ahlaki yasaları simgelerler, bu yasaları çiğneyenleri cezalandırırlar, özellikle de burada olduğu gibi, aile ya da belli bir topluluk içinde işlenen suçların, cinayetlerin intikamını alırlardı. Bu tanrıçalar, tehditkâr, ürkütücü bakışları olan, kanatları açılmış, tunç ayaklı, eli kırbaçlı, saçlarına yılanlar dolanmış, ellerinde meşaleler taşıyan güçler olarak canlandırılırdı.

[24] Pisa kralı Oinomaos kızı Hippodameia’yı, araba yarışında kendisini geçecek olan kimseye vermeyi vaat eder. Pelops, Kral Oinomaos’un arabacısı Myrtilos’u kandırarak kralın yarış arabasının tekerleklerini gevşetir. Ne var ki Pelops yarışı kazandıktan sonra kendisine yardımcı olan Myrtilos’u, arabasından denize atarak boğulmasına neden olur. Bu suçtan ötürü hem kendisi hem de ailesi tanrıların gazabına uğrayıp lanetlenmişlerdir.

[25] Rüzgâr olmadığı için Aulis’ten hareket edemeyen Yunan donanmasını Troya’ya götürecek rüzgârı sağlamak amacıyla, Agamemnon, kızı İphigenia’yı Artemis’e kurban eder.

[26] Avcı Artemis: Apollon’un kız kardeşi, ormanlarda ve dağlarda yaşayan dürüstlük ve namus tanrıçası.

[27] Leto: Zeus’un sevgilisi, Apollon ile Artemis’in anneleri.

[28] İlion: Troya’nın öteki adı.

[29] Atreus: Yunan mitolojisinde Pelops’un oğludur. Birlikte Argos’ta hüküm sürdüğü kardeşiyle geçinemeyince onu Argos’tan sürer. Thyestes intikam için, kendi oğlunu babası Kral Atreus’u öldürmeye ikna eder. Suikast başarısızlığa uğrayınca Kral Atreus bilmeden kendi oğlunu idam ettirir. Durumu fark edince de bu kez Thyestes’in iki oğlunu kestirip etlerini babalarının önüne koyar. Bu feci cinayetten ürken Güneş tanrısı Helios o gün, zamanından önce batar; bu cinayet Tantalos ve Pelops soyunun tanrıların ebedi lanetine uğramasına yol açar.

[30] Delfi (Delphoi) oyunları: Burada bir zaman kayması söz konusu. Bu oyunlar Atreus oğullarının döneminden çok sonraları düzenlenmeye başlanmış ve 582 yılında araba yarışları öteki yarışmalara eklenmişti.

[31] Azra Erhat çevirisi (1941): Azra Erhat, bu dizenin bir yorumcu tarafından metnin elyazmasına eklendiği dipnotunu düşmüş. Diaulos koşu pistini bir kez gidip gelmekten ibaret bir yarışma. Pentathlos, bugün bildiğimiz pentatlon denen beşli müsabakanın ilk biçimi.

[32] Barke: Bir Libya kenti. Üçüncü ve dördüncü arabanın sahipleri.

[33] Tanrıların kinini temsil eden mitolojik intikam tanrıçası. Her ölümlünün kendi Nemesis’i vardır.

[34] Amphiaraos: Mitolojide Apollon’un oğlu ünlü bir kâhindir. Odipus’un oğlu Polyneikes’in Thebai’ye yaptığı saldırıda öleceğini önceden bildiği için saklanır. Gelgelelim Polyneikes, kâhinin karısına altın işlemeli bir gerdanlık armağan ederek onun ağzından lafı alır ve kâhinin saklandığı yeri öğrenir. Savaş sırasında yarılan toprak kâhini arabasıyla birlikte yutar. Kâhinin oğlu Alkmeon babasının intikamını almak için annesini öldürür. Yeraltında tanrılara karıştığı inanılan Amphiaraos’un adına birçok tapınak inşa edilmiştir.

[35] Tanrısal bir güç, cin, ruh. Sokrates’te uyarıcı bir iç güç. (Bkz.: Sokrates’in Savunması; Bordo-Siyah Yay.)

[36] Leylekler.

[37] Themis: Uranos ve Gaia’nın kızı. Doğa yasalarını ve adaleti temsil eden tanrıça.

[38] Pheme: Şan ve şöhret tanrıçası.

[39] Erinye: Aynı zamanda lanete uğrayan insanlar için de kullanılan bir kavramdı.

[40] Erinyeler’den söz ediliyor; çünkü onlar köpek gibi, suç işleyen insanın peşine takılırlar.

[41] Maia: Dev Atlas’ın kızları olan Pleiades yıldızlarından biri; Zeus’un sevgilisi, Hermes’in annesi.