BENİM ÜNİVERSİTELERİM

MAKSİM GORKİ

İngilizceden Çeviren: Aliye DOĞAN

SİS YAYINCILIK

SİS YAYINCILIK - 127

BENİM ÜNİVERSİTELERİM

MAKSİM GORKİ

Yayıncı ve Genel Yayın Yönetmeni: Zana HOCAOĞLU

Yayın Koordinatörü: Mehmet DEMİRKAYA

İngilizceden Çeviren: Aliye DOĞAN

Tasarım: Özgür YURTTAŞ

1. Baskı: Nisan 2010

2. Baskı: Ocak 2011

3. Baskı: Ağustos 2012

SİS YAYINCILIK

Merkez: Giyimkent Sitesi D 6 Blok / 59

No: 77-78 Esenler / İstanbul

Tel: (212) 659 58 61 - 62

Fax: (212) 659 02 51

www.sisyayincilik.com

e-mail: info@sisyayincilik.com

I

İşte böyle! Kazan Üniversitesinde okuyacağım, daha aşağısı kurtarmıyor.

Üniversite düşüncesini bana benimseten, yumuşacık bakışlı, sevimli bir o kadar da hoş bir delikanlı olan, lise öğrencisi N. Yevreinov’du.

Yevreinov ile aynı tavan arasında oturuyorduk. Beni, elimde kitaplarla sıkça gördüğü için çok ilgisini çekmiştim. Bir süre sonra tanıştık. Zamanla Yevreinov, ilme karşı büyük bir yeteneğim olduğuna dair beni de inandırmayı başarmıştı.

Uzun saçlarını zarif bir biçimde sallayarak:

“Siz bilime hizmet etmek için yaratılmışsınız!” derdi.

Ben o dönemde, bir tavşan olarak da bilime hizmet edilebileceğini henüz bilmiyordum. Yevreinov ise üniversitelerin, özellikle benim gibi gençlere ihtiyaçları olduğu konusunda, beni öyle güzel ikna ederdi ki! Tabii bu arada Mihail Lomonosov’un[1] ruhu da azap çekerdi.

Yevreinov, Kazan’da onunla beraber oturacağımı, sonra bahar ve kış süresince, lise derslerime çalışacağımı, “bir takım” sınavlar vereceğimi -o aynen “bir takım” diyordu- üniversite süresince tüm giderlerimin devlet tarafından karşılanacağını, beş sene sonra da “bir bilgin” olarak mezun olacağımı söylüyordu. Bütün bunlar oldukça kolay görünüyordu; çünkü Yevreinov çok iyi yürekli ve on dokuz yaşındaydı.

Yevreinov sınavlarını verdikten sonra yola çıktı. İki hafta sonra onun ardından ben de hareket ettim.

Ninem beni uğurlarken,

– Sakın kimseye sinirlenme! Sen her şeye kızıyorsun, sert ve ukala oldun! Bu yönünle dedene benzemişsin. Dedenin eline, bu huyuyla ne geçti ki? Yaşadı, yaşadı, sonunda hiçbir amacına ulaşamadan, ölüp gitti. Şanssız ihtiyar! Kulağına küpe olsun diye sadece şunu söyleyeceğim: İnsanları mahkûm eden Allah değildir; bundan sadece şeytan hoşlanır. Haydi, yolun açık olsun!

Esmer, solgun yanaklarından süzülen yaşları silerek konuşmaya devam etti:

– Bir daha birbirimizi göremeyeceğiz! Sen çok uzaklara gidiyorsun, bense burada öleceğim.

Son günlerde bu sevimli ihtiyardan uzaklaşmıştım. Onu sık görmüyordum. Şimdi ise aniden, bu kadar yakın, bu kadar içten bir insanı bir daha göremeyeceğimi büyük bir acı ile hissedebiliyordum.

Geminin arkasında duruyor, ninemin iskelenin üzerinde bir eliyle nasıl istavroz çıkardığını, diğer eliyle de yıpranmış şalının ucundan tutarak yüzünü, tüm insanlara karşı bitip tükenmek bilmeyen sevgi ışıltılarıyla dolu kara gözlerini nasıl sildiğini izliyordum.

Sonunda yarı Tatar bir şehirde, tek katlı bir evin, küçük odasındaydım. Bu küçük ev, bir tepenin üzerinde, dar ve fakir olduğu belli olan bir sokağın sonunda yer alıyordu. Evin duvarlarından biri, yabani otların sardığı bir viraneliğe bakıyordu. Tohuma kaçmış pelinlerin, kuzukulaklarının, avret otlarının, mürver fundalıklarının arasından, tuğla bir binanın harabeleri görünüyordu. Harabelerin altında başıboş köpeklerin yaşayıp öldüğü, geniş bir mahzen vardı. Üniversitelerimin arasında yer alan bu mahzeni hiç unutmam.

Bir anne ve iki oğlandan oluşan Yevreinov ailesi kıt kanaat geçiniyorlardı. Beyaz saçlı minyon dulun, pazardan gelip, almış olduğu şeyleri mutfaktaki masanın üstüne sererek az ve kötü bir et parçasından, kendisini saymadan, genç, kuvvetli üç delikanlıyı doyurabilmek için, iyi bir yemek yapabilmek gibi zor bir konuyu, acı bir hüzünle nasıl çözmeye çalıştığını ilk günlerde gördüm.

Çok sessiz bir kadındı. Gri gözlerinde, bütün gücünü harcamış bir beygirin yorgun ve ümitsiz çabası görülebiliyordu. Zavallı beygir, yokuşun sonuna kadar çıkamayacağını bilmesine rağmen, yine de yükünü çekmeye devam ediyordu.

Geldiğimin üçüncü günündeydi. Bir sabah çocuklar daha uykudayken, mutfakta ona yardım ederek sebzeleri ayıklıyordum. Kadın sessizce ve tedirginlikle sordu:

– Siz ne için buradasınız?

– Üniversitede okumak için geldim.

Sapsarı alnının derisiyle birlikte kaşları yukarı doğru kalktı. Elindeki bıçakla parmaklarından birini kesti. Akan kanını emerek, kendini bir sandalyeye bıraktı. Ama, hemen yerinden fırlayarak:

– Hay Allah, diye mırıldandı.

Kesilen parmağını mendille sararak, beni övdü:

– Patates soymasını iyi biliyorsunuz!

Patates soymasını da mı bilmeyecektim ki! Kadına gemide nasıl çalıştığımdan söz ettim. Kadın bana:

– Üniversiteye girebilmek için bunun yeterli olduğunu mu düşünüyorsunuz, diye sordu.

O zamanlar espriden pek anlamazdım. Kadının sorusunu ciddiye alarak, ilim yolunun kapısını bana açacak olan planlarımı uzun uzadıya ona anlattım.

Kadın içini çekerek,

– Ah Nikolay ah, diye mırıldandı.

Nikolay tam o sırada, uykulu gözlerle, saçları karmakarışık ve her zaman olduğu gibi neşeli bir şekilde, yüzünü yıkamak için mutfağa girdi. Annesine dönerek:

– Anneciğim, Tatar böreği yapsan ne kadar güzel olur!

Kadın,

– Tamam yaparım, diyerek, bu isteğini kabul etti.

Aşçılık sanatındaki yeteneklerimi gösterebilmek için, Tatar böreği için etin hem az, hem de kötü olduğunu söyledim.

Ben bunları söyleyince Varvara Avanovna alındı, bana öylesine ağır birkaç söz söyledi ki, kulaklarıma kadar kızardım. Kadın, elindeki havuç demetini masanın üzerine atarak, mutfaktan çıktı. Nikolay bana göz kırparak, kadının bu tavrını:

– Canı çok sıkkın, diyerek açıklamaya çalıştı.

Sonra bir sıranın üzerine oturarak, genellikle, kadınların erkeklerden daha sinirli olduklarını, onların doğuştan böyle olduklarını, bu hâllerinin tartışmasız bir şekilde tanınmış İsviçreli bir bilgin tarafından kanıtlandığını anlattı. John Stuart Mill[2] adındaki İngiliz’in de bu konu hakkında bir şeyler söylemiş olduğunu sözlerine ekledi.

Bana bir şeyler öğretebilmek, Nikolay’ın çok hoşuna gidiyordu. Her fırsattan yararlanarak, bilmeden yaşaması olanaksız olan çok gerekli bazı şeyleri kafama yerleştirmeye çalışırdı. Onu büyük bir içtenlikle dinler, Foucault, La Rochefoucauld, La Rochejacquel kafamda kişilik hâlinde yenilikleri şekillendirirler, ben Lavoisier mi, Dumauriez’in, yoksa Dumauriez mi Lavoisier’in kafasını kestiğini bir türlü ayıramazdım!

Bu iyi yürekli genç adam, beni adam etmeyi bütün kalbiyle ister, bunu büyük bir inançla söylerdi. Fakat benimle ciddi olarak ilgilenebilmesi için, ne zamanı ne de gerekli diğer koşulları vardı. Gençliğine özgü bencillik, evi idare edebilmek için annesinin ne büyük güçlüklerle uğraşmak zorunda kaldığını görmesini engelliyordu. Sessiz ve ağır bir lise öğrencisi olan kardeşi ise, bunları onun kadar da hissetmiyordu. Oysaki ben, mutfakta meydana gelen, karışık kimya ve ekonomi hilelerini en ince detayına kadar çoktan öğrenmiştim. Çocuklarının midelerini her gün kandırmak, üstelik de çirkin suratlı, garip tavırlı benim gibi bir eklemeyi doyurabilmek için, kadıncağızın ne gibi el çabukluklarına baş vurmak zorunda kaldığını pekâlâ görebiliyordum. Payıma düşen her lokma, çok doğal olarak, mideme bir taş parçası gibi oturuyordu.

Kendime bir iş aramaya başladım. Öğle yemeğinde bulunmamak için, sabahın erken saatlerinde evden çıkıyor, kötü havalarda ise viranelikteki mahzende oturuyordum. Orada, kedi ve köpek leşlerinin iğrenç kokuları içinde, yağmur ve rüzgâr uğultusu arasında, üniversitenin benim için hayalden başka bir şey olmadığını, İran’a gitmekle çok daha akıllıca davranmış olacağımı çok kısa bir sürede anladım. Ben artık kendimi, buğday tanelerini elma büyüklüğünde, kilolarca ağırlıkta patatesler yetiştirmek yolunu keşfeden ve genellikle benden başkalarının da üzerinde bu kadar zorlukla yürüdükleri, şu toprak için bir yığın hayırlı işler yapan aksakallı bir sihirbaz olarak görüyordum.

Artık olağanüstü maceralar, büyük projeler hayal etmesini öğrenmiştim. Hayatımın çok zor günlerinde bunun bana çok yararı oldu. Oysaki, böyle günler, neredeyse hayatımdan hiç eksik olmadığı için, hayal kurmaya gün geçtikçe daha da alıştım. Başkalarından bir yardım beklemiyordum. Hiçbir olağanüstü rastlantıya da bel bağlamıyordum. Fakat irademin gittikçe kuvvetlendiğini de fark ediyordum. Yaşam koşulları benim için ne kadar güçleşirse, o oranda kendimi daha güçlü, daha akıllı hissediyordum. İnsanı insan yapanın, kendini saran çevreye gösterdiği direnç olduğunu fark edeli epey zaman olmuştu.

Aç kalmamak için, Volga kıyılarına, günde on beş-yirmi kapik kazanmanın kolay olduğu liman ve iskelelere gittim. Kendimi orada, hamallar, serseriler, yankesiciler arasında, ısıdan bembeyaz olmuş kömürlerin içindeki bir demir parçası gibi hissediyordum. Her geçen gün bir yığın keskin ve yakıcı izlenimlerle dopdolu bir hâle geliyordum. Oradaki, sınırsız hırs içindeki toplum dışında kalan insanlar, bir girdaba yakalanmışçasına önümde yuvarlanıyorlardı. Onların hayata karşı hissettikleri kin ve nefret; dünyada var olan her şeye gösterdikleri alaycı düşmanlık ve kendilerine olan ilgisizlikleri hoşuma gidiyordu. Başımdan geçen olaylar, beni bu insanlara doğru itiyor, içimde bunların yok edici çevrelerine karışmak isteğini uyandırıyordu.

Brett Harte[3] ve okuduğum bir sürü diğer “bulvar” romanları, bu çevreye duyduğum sempatiyi tamamen artırıyordu. Eskiden öğretmen okulunda okuyan, şimdi ise profesyonel bir hırsız olan ve insafsızca dayak yiyen, veremli Başkin bana büyük bir kurnazlıkla şunları benimsetmeye çalışırdı:

– Neden böyle, bir kız gibi ezilip büzülüyorsun? Yoksa namusunu kaybetmekten mi korkuyorsun? Bir kız için namusu onun her şeyidir. Oysaki senin için bir boyunduruktan başka bir şey değildir. Öküz, namuslu olduğu için karnını samanla doyurmaya mahkûmdur.

Kızılımsı saçları, aktör tarzı tıraşı ile, ufacık vücudunun çevik ve yumuşak hareketleriyle Başkin, genç bir kediyi anımsatırdı. Bana karşı koruyucu bir öğretmen havası ile yaklaşırdı. Bütün içtenliğiyle bana başarı ve mutluluk dilediğini hissedebiliyordum.

Çok zeki olan Başkin, epeyce de kitap okumuştu. Bunların içinde en çok “Kont Monte Kristo”yu severdi.

– Bu kitapta, hem duygu hem de düşünce var, derdi.

Kadınları çok severdi. Onlardan söz ederken, ağzını şapırdatır, büyük bir ihtirasla kendinden geçerdi. Bu kendinden geçmede, hastalığı çağrıştıran bir şeyler vardı ve bu da bende tiksinti uyandırıyordu. Ancak sözlerinin güzelliğini duyarak, onu dikkatle dinlerdim.

Yüzünün sarımsı derisi pembeleşerek ve hüzünlü gözleri sevinçle ışıldayarak:

– Kadın, kadın!.. diye bir şarkı mırıldanmaya başlardı. Kadın için ben, her şeyi yaparım. Şeytan için günah olmadığı gibi, kadın için de günah yoktur. Sevdalı olarak yaşa, dünyada bundan güzel bir şey henüz bulunmamıştır.

Çok güzel hikâye anlatırdı. Fahişeler için, şanssız bir aşkın acılarını haykıran dokunaklı şarkılar yazardı. Onun şarkıları bütün Volga şehirlerinde söylenirdi. Hatta, çok meşhur olan şu şarkı da sanırım onundu:

Güzel değilim, fakirim;

Hem elbisem de kötüdür.

Bundan dolayı bu kızı

Kocaya alan olmuyor.

Müzisyenlere özgü ince uzun parmaklı, havalı, şık ve şüpheli bir adam olan Trusov da beni severdi. Denizciler varoşunda, üzerinde “saat tamircisi” yazılı olan bir dükkânı vardı. Fakat aslında çalıntı malları alıp satmakla geçinirdi.

Yarı ağarmış sakallarını gururla sıvazlayıp, kestane renkli hilekâr gözlerini kırpıştırarak:

– Maksimiç, sen hırsızlığa alışma! Görüyorum ki senin yolun başka. Sen maneviyat adamısın, derdi.

– Maneviyat ne demek?

– Yani hiçbir şeyi kıskanmayan, sadece merak duyan bir insan.

Hakkımdaki bu düşünceler doğru değildi: Çünkü, benim de çok şeyde gözüm kalmış, birçok kişiyi de kıskanmıştım. Belirtmeliyim ki, benim kıskançlığımı arttıran noktalardan biri, Başkin’in, kendine özgü, âdeta şiir okurcasına, beklenmedik ve karşılaştırmalarla dolu konuşma yeteneğiydi.

Onun bir aşk macerası ile ilgili anlattığı bir hikâyenin baş kısmını bugün bile hatırlarım:

– Bulanık bir geceydi. Fakir Sviyajesk şehrinin bir otel odasında, delikte bir baykuş gibi oturuyorum. Mevsim kış, aylardan aralık; tembel bir yağmur yağıyor, rüzgâr, hakaret görmüş bir Tatar’ın bitmek bilmeyen, oy, oy, oy diye uzayıp giden şarkısı gibi, inliyor...

– Ve işte o kadın, geldi. Gün doğuşundaki bulutlar misali pembe, bir o kadar hafif... Gözlerinde ise ruhunun yanıltıcı arılığı var. Masumiyet dolu bir sesle: “Sevgilim, sana karşı hiçbir günahım yok.” Yalan söylediğinden eminim ama yine de sözlerinin doğruluğuna inanıyorum. Aklım yalan söylediğinden kesinlikle emin; fakat kalbim buna inanmak istemiyor!

Anlatırken, edalı bir tavırla sallanır, gözlerini kapatır, sık sık, yumuşak bir tavırla elini kalbinin olduğu yere, göğsüne götürürdü.

Sesi boğuk ve kısıktı. Fakat anlatımı âdeta bir bülbül namesi gibiydi.

Ben Trusov’u da kıskanırdım. Bu adam, Sibirya, Hive, Buhara’ya ait çok ilginç şeyler anlatır, papazların yaşantılarıyla ilgili komik şeyler anlatırdı. Bir seferinde ise, Çar Üçüncü Aleksandr hakkında esrarlı bir hava ile:

– Bu Çar, işini bilen biri, demişti.

Trusov bana, romanların sonunda -okuyucular için bir sürpriz oluşturacak şekilde- aniden iyi kalpli kahramanlar hâline dönüşen “canilerden” biri gibi görünürdü.

Bu adamlar bazen, sıkıntılı ve boğucu gecelerde, Kazanka ırmağını geçerek, nehrin karşı kıyısındaki çayırlara giderler, yiyip içerek, kendi işlerinden, özellikle hayatın karmaşasından, insan ilişkilerinin garipliğinden, hepsinden daha çok da kadınlardan konuşurlardı. Onlarla ilgili konuşurlarken, öfke ile, üzüntülü ve acıklı bir ifade ile, neredeyse çoğu zaman, korkunç sürprizlerle dolu bir karanlığa bakıyormuş gibi bir hisle söz ederlerdi. Ben de iki üç defa onlarla, donuk yıldızlı karanlık kubbenin altında, sık söğüt ağaçlarıyla kaplı vadinin boğucu sıcağında, beraber oldum. Volga’nın yakınlığıyla nemlenen karanlıkta, gemilerin direklerindeki ışıklar, altın örümcekler hâlinde her tarafa kayıyor, dağlık kıyıların koyu karanlığında ateşten yuvarlak kakmalar görünüyordu; bu ışıltılar, zengin Uslon köyü meyhane ve evlerinin pencerelerinden yansıyan ışıklardır. Vapurların çarkları, boğuk sesler çıkartarak suya çarpıyor, bir sal kafilesindeki gemiciler, boğazlarını yırtarcasına kurtlar gibi uluyor, uzak bir yerde, bir çekicin demire vuruşunun çıkardığı ses duyuluyor, birinin ruhu yavaşça yanıyormuşçasına hazin bir şarkı perde perde yükseliyor, yüreklere hüzün sarıyordu.

Fakat hayatı düşünen ve sanki birbirlerini dinlemeksizin, her biri sadece kendisini ilgilendiren şeylerden konuşan bu insanların yavaşça kayan konuşmalarını duymak bundan daha çok üzüntü vericiydi. Bunlar, fundalıkların altına oturmuş veya yatmış bir şekilde sigara, ender olarak da -o da iştahsız olarak- votka veya bira içiyor, geçmişi, eski anıları tazeliyorlardı.

Gece karanlığının yere çivilediği biri:

– Bakınız benim başımdan da böyle bir şey geçmişti, diye anlatmaya başlıyor.

Hikâyeyi dinledikten sonra:

– Böylesi de olur, her şey olur, diye onu onaylıyorlardı.

“Oldu,” “olur,” “olmuştu” kelimelerini duyuyorum. Bana öyle geliyor ki, bu adamlar, bu gece hayatlarının son demlerini yaşıyorlar: Olan olmuş, bundan sonra artık hiçbir şey olmayacak!

Bu beni Başkin ve Trusov’dan uzaklaştırıyordu. Fakat yine de onlardan hoşlanıyordum. Yaşamış olduğum bütün mantık kurallarına göre, onlarla birlikte gitmiş olsaydım, çok doğal olacaktı. Hayal kırıklığına uğramış yükselme umutları, okumaya başlayış da beni onlara yöneltiyordu. Aç, öfkeli ve dertli olduğum zamanlarda, sadece devlete değil, başka şeylere karşı da suç işleme dürtüsü peşimi bırakmıyordu. Fakat gençliğe özgü romantizm, yürümek zorunda olduğum yolu değiştirmeme engel oluyordu. Hümanist Bret Harte’den ve bulvar romanlarının dışında epeyce de ciddi romanlar okumuştum. Bu kitaplar bende belirsiz -fakat şimdiye kadar görmüş olduğum her şeyden daha önemli- bir şeye karşı yönelme isteğini uyandırdı.

Yine bu dönemde yeni dostlar edinmiş, yeni izlenimlerim olmuştu. Yevreinovların evinin oradaki viranelikte, lise öğrencileri, çelik çomak oynamak için toplanırlardı. Bunların arasından Guriy Pletnev adındaki bir delikanlıdan çok etkilenmiştim. Esmer, mavimsi saçları olan, yüzü barut sürmüşçesine siyah beneklerle dolu, olağanüstü neşeli, oyunda atak ve çok hazır cevap olan bu genç, çeşitli yeteneklerin tohumlarını taşıyordu. Neredeyse bütün yetenekli Ruslar gibi o da, tabiatın kendisine sunmuş olduğu olanaklarla yetiniyor, bunları çoğalmak veya geliştirebilmek için hiçbir çaba göstermiyordu. Hassas bir kulağa, olağanüstü bir müzik duygusuna sahip olan ve müziği çok seven Pletnev, büyük bir ustalıkla, santur, balalayka ve armonika çalardı. Daha asil ve daha güç müzik aletlerini öğrenebilmek için hiç hevesi yoktu. Fakirdiler, çok kötü giyinirdi. Fakat onun eski yırtık gömleği, yamalı pantolonları, delik çizmeleri, pervasızlığına, adaleli vücudunun atılgan hareketlerine çok yakışırdı.

Pletnev, ağır ve uzun bir hastalık döneminden yeni çıkmış bir insana ya da daha dün hapisten çıkmış bir insana benziyordu. Hayatta her şey onun için yeni ve güzeldi. Her şey onda olağanüstü bir neşe hissettiriyordu. Sürekli zıp zıp zıplardı.

Zor ve tehlikeli hayatımı öğrenince, kendisiyle birlikte oturmamı önerdi. Ben artık “Marusovka” denilen ve herhâlde Kazan öğrencilerinin birkaç nesli tarafından bilinen garip, neşeli ama oldukça pis bir evde yaşıyorum. Burası aç öğrenciler, fahişeler ve artık zamanları geçmiş bazı insan hayaletleri tarafından sanki sahibinden zorla alınmış, Ribanoryadski Sokağı’nda bulunan, yarı viran, büyük bir evdi. Pletnev, tavan arasına çıkan merdivenin altındaki koridorda oturuyordu. Yatağı burada, masa ve sandalyesi ise koridorun sonundaki pencerenin yanındaydı. Zaten bütün eşyası da bunlardan oluşuyordu. Koridora üç kapı açılıyordu. Bu kapıların ardındaki odaların ikisinde fahişeler, birindeyse Papaz okulu öğrencilerinden veremli bir matematikçi oturuyordu: Bu, uzun boylu, zayıf, kirli paçavraların zorlukla örtebildiği, her tarafı kırmızı ve sert kıllarla kaplı, korkunç görünüşlü bir adamdı. Üzerindeki paçavraların yırtıklarından, morarmış bir deri ile, iskelet kaburgaları korkunç bir biçimde sırıtıyordu.

Sanırım bu adam sadece, kan çıkıncaya kadar kemirdiği, kendi tırnaklarıyla besleniyordu. Gece gündüz bir şeyler çizer, bir şeyler hesaplar, sürekli boğuk sesler çıkartarak, boğuk bir şekilde öksürüp dururdu. Fahişeler deli diye ondan çok korkarlardı. Ancak, aynı zamanda ona acıdıkları için de, kapısının önüne ekmek, çay ve şeker bırakırlardı. O bunları yerden alarak, yorulmuş bir at gibi soluyarak odasına götürürdü. Eğer fahişeler herhangi bir nedenle, her günkü sadakalarını vermeyi unuturlarsa, o, kapısını açarak, kısık bir sesle koridora doğru:

– Ekmek, diye bağırırdı.

Siyah çukurların içerisine gömülmüş gözlerinde, kendi büyüklüğüne inanan bir manyağın gururunun parıltısı olurdu. Bazen onu, ufak tefek, kambur, çarpık bacaklı, şişkin burnu üzerinde kocaman gözlükleri olan, beyaz saçlı, sarı ve köse yüzünde hilekâr bir tebessüm bulunan bir ucube ziyarete gelirdi. Bunlar kapıyı sımsıkı kapatırlar, garip bir sessizlik içinde, saatlerce hiçbir şey konuşmadan otururlardı. Sadece bir keresinde, oldukça geç bir saatte, matematikçinin kısık ve sinirli bağırışı ile uyandım:

– Sana diyorum ki, hapishane!.. Matematik, bir demir parmaklıktır. Evet!.. Bir fare kapanıdır!.. Bir hapishanedir!

Kambur ucube çığlık çığlığa gülüyor, tuhaf bir sözcüğü sürekli yineliyordu. Matematikçi aniden sinirden köpürdü:

– Allah belanı versin, defol!

Misafir ucube, söylenerek, bağırarak ve geniş bir paltoya sarınarak koridora fırladığında, uzun ve korkunç matematikçi kapının kenarında durmuş, parmaklarını darmadağınık saçlarının arasına sokmuş bir şekilde bağırmaya devam ediyordu:

– Öklid bir aptaldır! Aptaaaal! Ben sana, Allah’ın bu Yunanlıdan daha akıllı olduğunu kanıtlayacağım!

Kapıyı öylesine büyük bir şiddetle çarptı ki, odasında gürültülü bir biçimde, bir şeyler yere düştü.

Bu adamın, matematik yoluyla Allah’ın varlığını kanıtlamaya çalıştığını, kısa bir süre sonra öğrendim. Fakat bunu gerçekleştirmeye olanak bulamadan öldü.

II

Pletnev bir gazetede gece elemanı olarak çalışıyordu. Gecede on kapik kazanıyordu. Benim hiçbir şey kazanamadığım günler, günde dört yüz gram ekmek, iki kapiklik çay, üç kapiklik şeker ile geçinirdik. Oysa ki benim çalışmak için zamanım yoktu; okumaya devam etmek zorundaydım. İlmi büyük zorluklarla öğrenmeye çalışıyordum. Özellikle gramerin doğaya aykırı denebilecek kadar, dar ve basma kalıp biçimleri beni zorluyordu. Canlı, zor, kıvrak ve akıcı Rusçayı bu kalıplara bir türlü uyduramıyordum. Ama kısa bir süre sonra, okumaya “çok erken” başladığım, hatta köy öğretmenliği sınavını kazansam dahi, yaşımın küçük oluşu nedeniyle beni hiçbir yere tayin etmeyecekleri ortaya çıkmıştı; kendi adıma buna ben de sevindim.

Pletnev’le aynı yatakta, geceleri ben, gündüzleri o olmak üzere, uyuyorduk. Pletnev, uykusuz geçen bir geceden sonra, daha da çok kızarmış bir yüzle, bitkin bir hâlde sabahleyin erkenden gelirdi. Ben hemen lokantaya sıcak su almaya giderdim. Sonra pencerenin yanına oturarak çayla ekmek yerdik. Pletnev bana gazete haberlerini anlatır, alkolik fıkracı “Kızıl Domino”nun eğlenceli şiirlerini okur, hayata karşı olan alaycı tavırları ile beni şaşkınlık içerisinde bırakırdı. Bana öyle geliyor ki, Pletnev’in hayata karşı davranışı, eski kadın elbiseleri alım satımı yapan ayrıca kadın satıcılığıyla ilgilenen koca suratlı Galkina’ya olan davranışından pek de farklı değildi. Pletnev bu kadından merdiven altından bir köşe kiralamıştı; ancak bu “ev” için ödeyecek parası olmadığı için, neşeli tavırlarıyla, armoni çalmakla ve dokunaklı şarkılar söylemekle kirasını öderdi. Pletnev, tenor sesiyle bu şarkıları söylediği zaman, gözlerinde alaycı bir ifade belirirdi. Galkina karı gençliğinde opera korosunda şarkı söylermiş. Bu nedenle şarkıdan anlar, sık sık küstah gözlerinden, bir sarhoş veya obura özgü mavimsi yanaklarına bol bol gözyaşlarını akıtırdı. Kadın kalın parmakları ile gözyaşlarını siler, sonra da pis bir mendille parmaklarını kurulardı.

Galkina içini çekerek,

– Ah, Gusokça, derdi, siz bir sanatçısınız! Biraz daha güzel olsaydınız size iyi bir kısmet bulurdum. Ben nice delikanlıya, yalnız yaşamaktan dolayı canları sıkılan kadınlar buldum.

Söz ettiği delikanlılardan biri, hemen bizim üzerimizde oturmaktaydı. Bu, bir kürk amelesinin oğlu olan orta boylu, geniş omuzlu bir öğrenciydi; çirkin sayılabilecek dar kalçalarıyla, sivri köşesi aşağıya dönük bir üçgeni çağrıştırıyordu. Üçgenin bu sivri köşesi biraz kırık gibiydi. Öğrencinin ayakları, bir kadın ayağı gibi küçücüktü. Omuzlarına yapışmış gibi görünen başı da küçük ve kırmızı fırça gibi saçlarla kaplıydı. Beyaz ve kansız yüzünde ise patlak ve yeşilimsi gözleri mahzun mahzun açılıp kapanırdı.

Serseri bir köpek gibi kalarak, bin bir zorlukla, babasının isteğine karşın, liseyi bitirmek ve üniversiteye girebilmek kurnazlığını gösterebilmişti. Fakat derin, yumuşak bas bir sesi olduğu ortaya çıkınca şarkı söylemeye merak sardı.

Galkina, delikanlıyı bu sırada eline geçirmiş, onu kırk yaşlarında zengin tüccar bir kadına yamamıştı. Kadının oğlu üniversitenin üçüncü sınıfındaydı. Kızıysa, liseyi bitirmişti. Tüccar kadın zayıf, kuru bir asker gibi dimdik, dünyadan vazgeçmiş bir rahibe gibi, çirkin yüzlü, karanlık çukurların içine gömülü kocaman gri gözlü, siyahlar giyen bir kadındı. Başında modası çoktan geçmiş bir başlık taşır, kulaklarında, yeşil taşlı küpeler sallanırdı.

Bazen geceleri, bazen de sabahın erken saatlerinde öğrencinin yanına gelirdi. Ben bir çok kez, bu kadının sokak kapısından âdeta sıçrayarak, nasıl girdiğine, kuvvetli adımlarla avludan nasıl geçtiğine tanık oldum. Yüzü korkunç görünürdü; dudakları ise o kadar kısılmış olurdu ki, çizgi hâlinde görünürdü. Gereğinden fazla açılmış gözleri, mahzun ancak kendinden emin bir şekilde ileri doğru bakarlardı. Ancak, galiba kördü. Ona çirkin demek yanlış olurdu. Fakat, onda sanki vücudunu geren, acıtıncaya değin yüzünü sıkan, kendisini çirkin gösteren bir gerginlik açıkça hissedilirdi.

Öğrenci, tüccar kadından nefret ederdi. Ondan kaçarak, saklanırdı. Kadın ise, merhametsiz bir alacaklı veya bir dedektif gibi onu takip ederdi.

Öğrenci sarhoş olduğu zaman pişmanlıkla:

– Ben sıkılgan biriyim, diye söylenirdi. Şarkı söylemek benim neyime? Bu yüzle, bu vücutla beni sahnenin kapısına bile sokmazlar!”

Pletnev ona öğüt verirdi:

– Bu can sıkıcı şeye, artık bir son ver!

– Evet. Ondan iğreniyorum. Fakat kadına acıyorum. Bir bilseniz bu kadının nasıl...

Biz biliyorduk, çünkü bu kadının merdivenlerde durarak gecenin bir yarısı boğuk ve dokunaklı bir sesle nasıl yalvarıp durduğunu duymuştuk:

– Allah rızası için...İsa hakkı için güvercinim!

Bu kadın büyük bir fabrikanın sahibiydi. Evi, arabası vardı. Ebe okuluna binlerce ruble bağışlardı ama işte böyle bir dilenci gibi, aşk dilenirdi.

Sabah çayından sonra Pletnev uykuya yatar, ben ise iş aramaya giderdim. Pletnev’in matbaaya gitme zamanı geldiğinde gecenin geç saatlerinde eve dönerdim. Eğer ekmek, sucuk ve haşlanmış işkembe getirebilmişsem, bunları yarı yarıya paylaşırdık. Pletnev, kendi payına düşeni, yanında götürürdü.

Yalnız kaldığımda “Marusovka”nın koridorlarını, köşe bucağını dolaşır, benim için yeni olan bu insanların nasıl yaşadıklarını incelerdim. Ev çok kalabalıktı, âdeta bir karınca yuvasını andırıyordu. Evin her tarafından ekşi ve keskin bir koku yayılıyor; her köşesinde koyu ve insanlara düşman bir takım gölgeler gizleniyordu. Evin içerisinde, sabahtan gecenin geç saatlerine kadar süren bir uğultu eksik olmazdı. Dikişçi kadınların dikiş makineleri durmaksızın tıkırdar, opera şarkıcıları seslerini prova ederler, öğrencilerin şarkıları ortalığı çınlatır, içmiş ve yarı deli aktör yüksek sesle rolünü ezberler, çakırkeyif fahişeler, isterik bir tavırla bağrışırlar ve benim kafamda çok doğal olarak beliren ancak, halledilemeyen bir soru belirirdi:

– Bütün bunlar neden?

Bu aç gençler arasında kel kafalı, incecik bacaklarının üzerinde kocaman bir göbeği olan, büyük ağızlı, beygir gibi iri dişli, kırmızı tüylü bir adam, serseri gibi dolaşıp dururdu. Dişlerinden dolayı ona, “kırmızı beygir” adını takmışlardı. Simbersk tüccarlarından bazı akrabalar ile üç yıldır süren bir davası vardı. Her gördüğüne:

– Onları iflas ettirmezsem ben adam değilim. Onları bir dilenci hâline getireceğim. Üç sene sadaka ile geçinsinler, ondan sonra da, mahkeme kararı ile onlardan aldığım her şeyi geri vereceğim. Sonra da “Nasıl, hergeleler, gördünüz mü?” diyeceğim.

Ona sorarlardı:

– Beygir, hayattaki tek amacın bu mu?

– Bütün varlığımla, bütün ruhumla kendimi bu işe adadım. Bundan başka hiçbir şey yapamam.

Her gün, il mahkemesini, hükûmet dairelerini, avukatını ziyaret ederdi. Akşamları sıkça, arabayla, bir yığın çıkınlar, paketler, şişeler getirir ve tavanı sarkmış, döşemeleri eğrilmiş kirli odasında gürültülü ziyafetler verirdi. Öğrencileri, dikişçi kadınları yani biraz içip, karnını doyurmak isteyen herkesi bu ziyafetlere davet ederdi. Kırmızı Beygir -sofra örtüsünde, elbiselerde, hatta döşemede bile, yıkansa bile çıkmayan, sabit, koyu kırmızı lekeler bırakan- sadece rom içerdi.

Beygir, kafayı iyice bulunca, ulumaya başlardı:

– Benim sevimli kuşlarım! Sizi çok seviyorum. Sizler, namuslu insanlarsınız! Bense zalim bir alçak, bir timsahım! Akrabalarımı yok etmek istiyorum. Ve yok edeceğim de! Vallahi billahi! Yaşamak istemiyorum, ancak...

Beygirin gözleri şikâyetle kırpışır, anlamsız yüzü, sarhoş gözyaşları ile ıslanırdı. Yanaklarına dökülen bu gözyaşlarını avuçlarıyla siler, avuçlarını dizlerinde kurulardı. Pantolonları sürekli yağ lekeleriyle kaplıydı.

– Sizin yaşayışınız, yaşayış mı, diye bağırırdı. Açlık, soğuk... Kanun mu bu sanki? Böyle bir yaşamla ne öğrenilebilir? Ah, sevgili Çarımız sizin nasıl yaşadığınızı bir bilse...

Cebinden çeşitli renklerde para destesi çıkararak,

– Kimin paraya ihtiyacı var, diye sorardı. Alınız, kardeşler!

Şarkıcı kızlar, dikişçi kadınlar bu paraları onun kıllı ellerinden kapmak için yarışırlardı. O, kahkahalar atarak:

– Bu size değil, öğrencilere, derdi.

Fakat öğrenciler paraya kesinlikle el sürmezlerdi. Kürkçünün oğlu öfkeli bir tavırla:

– Şeytan alsın paralarını, diye bağırırdı.

Bir keresinde, kürkçünün oğlu sarhoş olduğu bir anda, kalın bir topak hâlinde, Pletnev’e on rublelik bir banknot destesi getirmiş ve masanın üzerine atarak:

– Al, lazım mı? Bana lazım değil, demişti.

Sonra bizim yatağa uzanarak, bağırarak ağlayıp durmuştu. Öyle şiddetli ağlıyordu ki, başına su dökerek onu ayıltmamız gerekmişti. Sızdığında Pletnev, paraları düzeltmek istemişti ancak, bunun olanaksız olduğu anlaşılmıştı. Çünkü paralar o kadar sıkı bir şekilde birbirine yapışmıştı ki, onları birbirinden ayırabilmek için ıslatmak gerekti.

Pencereleri, bitişik evin taş duvarlarına bakan, dumanlı ve kirli oda, bugün çok gürültülü ve sıkıcı. Beygir herkesten fazla bağırıyor. Ona soruyorum:

– Neden otelde değil de, burada oturuyorsunuz?

– Keyfimden! Sizlerle beraber olunca canım sıkılmıyor.

Kürkçünün oğlu onu onaylayarak:

– Doğru Beygir! Ben de aynı durumdayım. Başka bir yerde olsan mahvolurdum...

Beygir Pletnev’den rica ediyor:

– Lütfen çal! Şarkı söyle...

Pletnev, santurunu dizlerine yerleştirerek başlıyor söylemeye:

Doğ be doğ! Kırmızı güneş!

İnsan ruhunun derinliklerine işleyen yumuşak bir sesi vardı.Oda sessizleşiyor, herkes santurun tellerinden çıkan hüzünlü nameleri, hafif ahengi, düşünceli bir şekilde dinliyordu.

Tüccar kadının sesi homurtu şeklinde duyuluyordu:

– Hay şeytan ne güzel!

Bu eski evin garip kiracıları arasındaki bizim Guriy Pletnev, olağanüstü bir neşeye sahip biriydi. Pletnev, peri masallarındaki iyi yürekli insanların rolünü oynardı. Gençliğin parlak renklerini taşıyan ruhu, güzel şakalar, hoş şarkılar, insanların gelenekleriyle ve alışkanlıklarıyla alay eden ince nükteler, hayatın haksızlıklarına dair söylenmiş cesur sözlerle, havai fişek misali, bulunduğu yeri aydınlatıyordu.

Henüz yirmi yaşını doldurmuştu. Çocuk gibi bir görüntüsü vardı. Fakat evdekilerin neredeyse hepsi ona, zor durumlarda doğru önerilerde bulunabilen, daima o veya bu şekilde yardımı dokunabilen biri olarak bakıyorlardı. İyi insanlar onu sever, kötüler ise ondan korkarlardı. Hatta, ihtiyar bekçi Nikiforiç bile, onu sürekli kurnaz bir gülümseme ile selamlardı.

“Marusovka”nın avlusu bir pasajdı. Bu pasaj, Ribnoriyatska Sokağı ile Staro Gorseçnaya Sokağı’nı birbirine bağlardı. Staro Gorseçnaya’da oturduğumuz evin kapısının yakınlarındaki bir köşede Nikiforiç’in kulübesi vardı.

Bu adam bizim mahallenin polisiydi... Uzun boylu, zeki ve kurnaz bakışlı, hoş gülüşlü zayıf bir ihtiyar olan Nikiforiç’in göğsü madalyalarla kaplıydı.

Nikiforiç, bu gürültülü koloninin insanlarına dikkatli bir ilgi gösterirdi. Günde birkaç kere onu avluda görebilirdik. Ağır bir biçimde yürüyerek, vahşi hayvan kafeslerini kontrol eden hayvanat bahçesindeki memurların tavrı ile odaların pencerelerini tek tek gözden geçirirdi.

Kışın, evin kiracıları arasındaki, tek kollu bir subay olan Smirnov’la asker Muratov’u tutukladılar. Gerek bunları, gerekse Zobin’i, Ovsiyankin’i, Grigoryef’i Krilof’u ve daha birkaç kişiyi gizli bir matbaa kurma çalışmaları içinde oldukları için tutuklamışlardı. Smirnov’la Muratov bu nedenle şehrin kalabalık caddesinde bulunan, “Klüçnikof”un matbaasına, pazar günü, gündüz vaktinde harf çalmaya gitmişler. İşte onları bu suç üzerinde yakalamışlardı. Bir defasında da gecenin bir vakti, jandarmalar, “Marusovka” kiracılarından -benim deyimimle seyyar çan kulesi- uzun boylu, mahzun yüzlü birini yakalamışlardı. Sabah bunu öğrenen Pletnev, heyecanlı bir şekilde saçlarını karıştırarak bana:

– Maksimiç, çabuk koş, kardeş!

Nereye koşmam gerektiğini anlatarak, ekledi:

– Dikkat et, tedbirli ol! Belki orada gizli ajanlar vardır...

Bu gizli görev beni olağanüstü sevindirdi. Bir kırlangıç gibi çarçabuk, Amiral Mahallesi’ne uçtum. Orada, karanlık bir kazancı dükkânında, kıvırcık saçlı, hiç de doğal olmayan bir biçimde, mavi gözlü bir delikanlı gördüm. Delikanlı bir tavayı kalaylıyordu fakat bir işçiye hiç benzemiyordu. Köşede, mengene başında, beyaz saçlarında kayış bulunan küçük bir ihtiyar, bir musluğu sıkıştırmakla uğraşıyordu.

Ben kazancıya:

– Sizde iş bulunur mu, diye sordum.

Küçük ihtiyar sinirli bir şekilde cevap verdi:

– Bizde var ama sana göre değil!

Genç çocuk bana göz ucuyla baktıktan sonra, başını tekrar tavaya doğru eğdi. Yavaşça ayağımla ayağına dokundum. O, sanki tavayı bana fırlatacakmış gibi, sapından tutarak, şaşkınlık ve öfke dolu mavi gözlerini bana çevirdi. Fakat kendisine göz kırptığımı görünce, sakin bir tavırla:

– Haydi, git artık, dedi.

Ona bir daha göz kırparak, dükkândan çıktım ve sokakta durdum. Delikanlı da, gerinerek dükkândan çıktı ve bir sigara yakarak sessizce bana bakmaya başladı.

– Siz Thion musunuz?

– Evet!

– Petr’i tutukladılar.

Gözleriyle beni incelerken, sinirli bir şekilde kaşlarını çattı:

– Hangi Petr bu?

– Uzun boylu olan.

– E, sonra?

– Hepsi bu kadar.

Kazancı:

– Petr’den ya da başka şeylerden bana ne, diye sordu. Sorusunun içeriğinden, onun bir işçi olmadığına kesin bir şekilde emin olmuştum. Bana verilen görevi başarabildiğim için, gururlanarak koşarak eve geldim. Gizli işlere ilk girişim bu şekilde olmuştu. Guriy Pletnev’in o adamlarla ilişkisi vardı. Fakat beni de bu işlere sokması için yaptığım ricalara karşılık:

– Kardeş, senin için daha zaman var. Sen hele biraz daha oku, derdi.

Yevreinov beni esrarengiz bir adamla tanıştırdı. Bu tanıştırma işi, işin içinde çok ciddi şeyler olduğunu bana anlatan bir sürü tedbirin uygulanması ile meydana geldi. Yevreinov beni şehir dışında, Arski denilen bir kıra götürdü. Yolda bana olağanüstü bir biçimde tedbirli olmam ve ağzımı çok sıkı tutmam gerektiğini hatırlattı. Sonra, uzakta boş tarlalar arasında ağır bir şekilde ilerleyen küçük, esmer bir şekli göstererek, çevresine bakındı ve kısık bir sesle:

– İşte o, dedi. Onu takip ediniz, durduğunda ise: Ben yeni gelenim, diye ona yaklaşınız.

Esrarlı şeyler, her zaman çekici olmuştur. Fakat bu defa bana çok komik göründü: Yakıcı, güneşli bir günde, bir otun sapını hatırlatan küçücük bir adam, tek başına kırlarda ilerliyor; ve işte hepsi bu kadar. Mezarlığın kapısında ona yetişince, karşımda küçük, zayıf yüzlü, sert bakışlı, kuş gözü gibi yuvarlak gözleri olan bir genç gördüm. Üzerinde lise öğrencilerinin giydiği koyu renk bir palto vardı; fakat bunun metal düğmeleri sökülmüş, yerlerine siyah kemik düğmeler dikilmişti. Eski kasketinde bir arma izi göze çarpıyordu. Onda, olgun görünmeye çalışan, zamanından evvel koparılmış bir hâl vardı.

Mezarlar arasında, sık fundalıkların arasında oturduk. Yavan ve bir iş adamı havası ile konuşuyordu. Genel havası ile bende hiç de iyi bir etki bırakmadı. Neler okuduğumu detaylı bir biçimde sorguladıktan sonra bana, kendisinin oluşturduğu hücreye girmemi teklif etti. Ben kabul ettim ve ayrıldık. Boş tarlayı çok dikkatli bir şekilde kontrol ettikten sonra, ilk önce o gitti.

Benden başka üç dört delikanlının da bulunduğu hücrede, en gençleri bendim. Çernişevski’nin açıklamalarıyla dolu olan Con Stuart Mill’in kitabını çalışmaya hiç de hazırlıklı değildim. Öğretmen okulu öğrencilerinden Milovski’nin odasında toplanıyorduk. Milovski, sonraları Yeleonski takma adı ile hikâyeler yazmıştır. Beş cilt kadar yazdıktan sonra, karşılaştığım birçok kişi gibi, bu da, kendi arzusu ile hayattan intihar ederek ayrılmıştı.

Milovski, sessiz, erkek düşünceli, çok tedbirli konuşan bir adamdı. Pis bir evin bodrumunda oturur ve bedenle ruh arasındaki uyumu sağlamak için, marangozlukla ilgilenirdi. Can sıkıcı bir insandı.

Stuart Mill’in kitaplarını okumak benim ilgimi pek çekmedi. Çok geçmeden iktisat ilminin başlıca kurallarının benim çok iyi bildiğim şeyler olduğunu gördüm. Ben onları yaşayarak öğrenmiştim. Bunlar benim içime kazınmış şeylerdi. Bana öyle geldi ki, huzur ve refahı için çabalayan herkesin uyması gereken bu şeyler için, böyle okkalı kelimelerle bu kadar kalın bir kitap yazmaya değmezdi. Tutkal kokusu ile dolu bu bodrumda, büyük güçlükle iki üç saat oturur, pis duvarlarda tespih böceklerinin gezişlerini izlerdim.

Bir keresinde, bu hocamız alıştığımız zamanda gelmedi. Biz de, artık onun gelmeyeceğini düşündük; bir şişe votka, ekmek ve hıyar alarak kendi kendimize küçük bir ziyafet çektik. Aniden pencerenin önünden hocamızın ayaklarının geçtiğini fark ettik. Votka şişesini masanın altına saklamayı başardık ki, o içeriye girdi. Hemen Çernişevski’nin tefsirlerinin açıklamasına başlamıştı.

Hepimiz; içimizden biri ayağı ile votka şişesini devirecek korkusuyla, put gibi hareketsiz oturuyorduk. Şişeyi, öğretmen devirdi. Devirdiğinde de, masanın altına göz attı ve hiçbir şey söylemedi. Keşke bize küfür etseydi!

Onun suskunluğu, sert yüzü, yarı kapalı küskün gözleri beni çok kötü bir şekilde utandırmıştı. Göz ucuyla arkadaşlarımın da utançtan morarmış yüzlerine bakarken, votkanın benim girişimimle alınmamış olmasına rağmen, öğretmenimizin karşısında kendimi suçlu görüyor, bütün kalbimle ona acıyordum.

Derslerde canım çok sıkılıyordu. Sürekli içimde, iyi yürekli, güler yüzlü, tertemiz insanların sanki özel bir şekilde hayatlarını devam ettirdikleri Tatar mahallesine gitmek arzusunu hissederdim. Bunlar komik denebilecek şekilde bozuk bir şiveyle Rusça konuşurlardı. Akşamları, müezzinlerin garip sesleri, onları yüksek minarelerden camilere davet ederlerdi. Bana öyle geliyordu ki, bu Tatarlar, sürdürmekte olduğum neşesiz hayata hiç benzemeyen, benim bilmediğim bambaşka bir hayat tarzı sürüyorlardı.

Volga, oradaki iş hayatının müziği beni kendine çekiyordu; bu müzik hâlâ yüreğime tatlı bir sarhoşluk vermektedir. Çalışmanın kahramanca şiirini ilk hissettiğim anı, bugün bile çok iyi hatırlıyorum.

Kazan yakınlarında, acem malı yüklü büyük bir ticaret gemisi bir kayaya çarpmış ve dibi delinmişti. Hamallar loncası beni de gemiyi boşaltmak için götürdü. Eylül ayındaydık; Kuzey rüzgârı esiyor, gri nehir üzerinde azgın dalgalar kaynaşıyor, rüzgâr kudurmuşçasına, dalgaların başını kesiyor ve nehrin üzerine soğuk bir yağmur atıyordu. Elli kadar hamal, hasırlara ve yelken bezlerine sarınarak, hüzünlü bir biçimde boş bir geminin güvertesine yerleştiler. Gemiyi küçük bir römorkör çekiyordu.

Akşam olmak üzereydi. Gri, ıslak gökyüzü kararıyor ve nehrin üzerine çöküyordu. Hamallar, yağmura, rüzgâra, hayata lanet ederek küfrediyor, kaynaşıyor; soğuktan ve nemden kendilerini korumaya çalışarak, güvertede tembel bir şekilde tur atıyorlardı. O anda, bu yarı uykulu insanların çalışabilecekleri ve batmakta olan malları kurtarabilecekleri bana şüpheli görünmeye başlamıştı.

Gece yarısına doğru kaza yerine ulaşabildik. Boş gemiyi, diğer gemiyle yan yana bağladık. Kötü yüzlü, pis ağızlı, gaga burunlu, çaylak gözlü kurnaz bir adam olan ihtiyar hamalbaşı, kel kafasından ıslak kasketini çıkartarak, yüksek ve kadın sesine benzeyen bir sesle:

– Çocuklar dua edin, diye bağırdı.

Karanlıkta, geminin güvertesinde bütün hamallar simsiyah bir küme hâlinde toplandılar ve ayılar gibi homurdanmaya başladılar. Duasını herkesten önce bitiren hamalbaşı:

– Fenerleri, diye bağırdı. Haydi aslanlarım, gösterin kendinizi! Namuslu bir şekilde çalışın, besmele ile işe başlayın!

Ağır, tembel, sırılsıklam ıslanmış insanlar, kendilerini göstermeye başladılar. Nara atarak, bağırarak, şakalaşarak aynı savaşa gider gibi, batan geminin güvertesine ve ambarlarına hücum ettiler. Çevremde, pirinç çuvalları, üzüm, deri, astragan balyaları, kuş tüyünden bir yastık gibi uçuşuyor, bodur ve tıknaz şekiller, naralarla, ıslıklarla ve okkalı küfürlerle birbirlerini cesaretlendirerek koşturuyorlardı. Az önce hayattan, yağmurdan, soğuktan şikâyet eden o ağır, o gamlı insanların böyle neşeli, böyle kolay ve böyle yararlı çalıştıklarına inanmak çok zor bir şeydi. Yağmur iyice arttı. Hava daha da soğudu, rüzgâr şiddetlendi; gömlekleri parçalıyor, eteklerini insanların başlarına dolayarak çırılçıplak karınlarını ortaya çıkarıyordu. Altı fenerin hafif bir biçimde aydınlattığı ıslak karanlığın içinde kapkara insanlar, ayaklarıyla geminin güvertesinde boğuk sesler çıkartarak kaynaşıyorlardı. İşe susamış gibi çalışıyorlardı; altmış beş kiloluk çuvalları elden ele atmak, sırtlarında balyalarla koşmak zevkinden epeydir mahrum kalmış gibi çalışıyorlardı. Oyuna dalmış bir çocuk neşesiyle, bir iş yapmanın verdiği -ancak bir kadının kolları arasında bundan daha fazlası hissedilen- o sarhoş edici zevkle, oynayarak çalışıyorlardı.

Kalın bir kazak giymiş, iri yarı sakallı, sırılsıklam olmuş bir adam -sanırım malların sahibi ya da onun temsilcisi olan biri- aniden heyecanla bağırdı:

– Aslanlar, benden size bir fıçı votka. Hergeleler, iki olsun!.. Haydi bakalım!

Karanlığın dört yanından birkaç ses birden, boğuk bir şekilde uludu:

– Üç fıçı olsun!

– Tamam üç olsun! Ama, ona göre çalışın!

Bunun üzerine, iş kasırgası şiddetlendi.

Ben de çuvalları kapıyor, taşıyor, atıyor, tekrar koşup, yine kapıyordum. O anda öyle geliyordu ki, ben de, çevremdeki her şey de, çılgın bir danstaymışız gibi oynuyorduk; bu adamlar, böyle korkunç, böyle neşeli bir biçimde yorulmadan, kendilerine acımadan, aylarca, yıllarca çalışabilir; şehri, çan kulelerinden veya minarelerinden yakalayarak, istedikleri her yere götürebilirler...

Bu geceyi, hiçbir zaman yaşamadığım bir mutluluk içinde geçirdim. Ruhumda, bütün hayatımı bir iş yapmanın verdiği bu yarı çılgın mutluluk içinde geçirmek arzusu parladı.

Küpeştelerin arkasında dalgalar dans ediyor, yağmur güverteleri kamçılıyor; rüzgâr nehrin üzerinde ıslık çalıyor, şafağın gri sisleri içinde yarı çıplak ve sırılsıklam insanlar büyük bir çabayla, yorulmadan koşuyor, kuvvetleri ve işleriyle gururlanarak bağırıyor ve gülüyorlardı. Rüzgâr ağır bir bulut kümesini dağıtınca, gökyüzünün mavi, güneşin pembe ışıkları görünmeye başladı. Bu neşeli ve vahşi hayvanların hepsi de, sevimli yüzlerinin ıslak kıllarını sallayarak güneş ışığını dostça naralarla karşıladılar... Kendilerini her şeyleriyle yaptıkları işe veren, işte bu denli çeviklik ve zekâ gösteren, bu iki ayaklı vahşi hayvanları kucaklamak ve öpmek istiyordum.

İnsana öyle geliyor ki, sevinçle şahlanmış kuvvetin, bu basıncına, hiçbir şey karşı duramaz! Bu kuvvet yeryüzünde olağanüstü şeyler yapabilir; kutsal masallarda anlatıldığı gibi, bir gecede bütün yeryüzünü olağanüstü güzel saraylarla, şehirlerle örtebilir.

İnsan çalışmasını birkaç dakika izledikten sonra kalın bulut tabakalarıyla savaşamayan güneş ışığı, bir çocuğun denizde boğulması gibi, bulutlar arasında yitip gitti. Yağmur ise, şiddetini artırarak sağanak hâline dönüştü.

Birisi:

– Paydos, diye bağırdı.

Fakat ona:

– Ben sana paydosu gösteririm, diye sert bir şekilde cevap verildi.

Bu yarı çıplak insanlar, sağanak hâlindeki yağmur ve keskin rüzgârın altında -beni, insan dünyasının ne müthiş bir enerjiyle dolu olduğunu saygı ile anlamaya zorlayarak- saat ikiye kadar, bütün malı boşaltıncaya değin, hiç durup dinlenmeden çalıştılar.

Sonra vapura geçildi. Herkes sarhoşlar gibi uyudu. Kazan şehrine gelince, kara bir çamur deryası hâlinde sahilin kumsallarına döküldük ve üç fıçı votka içmek üzere meyhaneye gönderildik.

Meyhanede hırsız Başkin yanıma gelerek, beni başımdan aşağı süzerek sordu:

– Sana ne oldu böyle?

Büyük bir keyifle ona çalışmamızı anlattım. Beni dinledi ve içini çekerek:

– Aptal, ahmak, dedi.

Islık çalarak, bir balık gibi kıvrılarak, hamalların büyük bir gürültüyle yiyip içtikleri, sıkışık masaların arasında kaybolup gitti.

Köşede biri, bağırarak açık saçık bir şarkı söylüyordu:

Eh, bu iş bir gece vakti olmuştu,

Hanımefendi bahçeye gezmeye çıkmıştı...

Bir sürü ses, kulakları sağır edercesine bağırıyor, elleriyle masaya vurarak tempo tutuyorlardı.

Bekçi şehri bekliyor,

Hanımı yatar görüyor...

Kahkahalar yükseliyor, ıslıklar çalınıyor, şahlanmış utanmazlık açısından belki de dünyada eşine rastlanmayacak kelimeler gürlüyordu.

Birisi beni, fakir ve dar bir sokağın içinde, çöp dolu büyük bir çukurun üstündeki küçük bakkal dükkânının sahibi Andrey Derenkov’la tanıştırdı. Derenkov, iyi yüzlü, zeki bakışlı, parlak sakallı çolak bir adamdı. Yasaklanmış ender kitaplardan, şehrin en iyi kütüphanesine sahipti. Kazan şehrinin okullarından pek çok öğrenci ve çeşitli devrimci ruha sahip insanlar bu kütüphaneden yararlanıyorlardı.

Derenkov’un dükkânı, bir sarrafın oturduğu evin eklentisinde bulunuyordu. Dükkânın içinden açılan bir kapı ile büyük bir odaya geçiliyordu. Bu odanın bahçeye bakan penceresinden çok az ışık geliyordu. Odanın arkasında, bunun bir devamı gibi dar bir mutfak vardı. Mutfağın arkasında da ev ile dükkân arsındaki karanlık koridorun bir köşesinde bir kiler bulunuyordu. İşte yasak kütüphane burada gizliydi. Kütüphanedeki kitapların bir bölümü, el yazmasıydı. Kalın defterlere yazılmışlardı. Örneğin Lavrof’un “Tarihi Mektuplar’ı”, Çernişevski’nin “Ne Yapmalı” adlı eseri, “Çar-Açlık”, “Kurnaz Mekanizma” gibi eserler, böyle el yazması kitaplardı. Tüm bu kitaplar çok fazla okunması nedeniyle yıpranmıştı.

Dükkâna ilk geldiğimde müşterilerle ilgilenen Derenkov, baş işaretiyle bana oda kapısını gösterdi. Odaya girdim ve alacakaranlıkta, köşede, Sarovski’nin Serafim portresini çağrıştıran, ufak tefek bir ihtiyarın, diz çökmüş bir biçimde dua ettiğini gördüm. İhtiyarı izlerken, uygunsuz ve zıt bazı duyguların etkisi altında kalır gibi oldum.

Bana Derenkov’un bir halkçı[4] olduğundan söz etmişlerdi. Benim gözümde halkçı demek, devrimci demekti. Oysa ki, devrimci olan, Allah’a inanmamalıydı. İbadeti ile uğraşan ihtiyarcık, bu evin içerisinde gereksiz bir şeymiş gibi göründü bana.

Duasını bitiren ihtiyar, özenle beyaz saçlarını, sakalını sıvazladı. Beni dikkatle süzerek:

– Andrey’in babasıyım, dedi. Peki siz kimsiniz? Gerçekten mi? Ben sizi kılık değiştirmiş bir öğrenci zannettim.

– Bir öğrencinin kılık değiştirmesine ne gerek var, diye sordum.

İhtiyar yavaşça cevap verdi:

– Tabii ya... ne kadar kılık değiştirirsen değiştir, Allah yine de seni tanır!

İhtiyar adam mutfağa gitti. Bense pencereye oturarak düşüncelere daldım. O sırada da bir ses duydum:

– Bak meğer o nasıl bir adammış!

Mutfak kapısının eşiğinde beyazlar içerisinde bir genç kız duruyordu. Parlak saçları kısa kesilmişti. Solgun ve tombul yüzünde mavi gözleri gülümseyerek, parlıyordu. Genç kız, yağlı boya resimlerde canlandırılan meleklere benziyordu.

– Neden korktunuz? Yoksa ben bu kadar korkunç biri miyim?

Titrek, zayıf bir sesle konuşuyor, sert bir zemin üzerinde değil de, gergin bir ip üzerinde yürüyormuşçasına, duvarlara tutunarak, bana doğru geliyordu. Bu acemi yürüyüşüyle de, sanki başka bir dünyaya aitmiş hissini veriyordu. Kızın her tarafı, sanki ayaklarına iğneler batıyormuş, duvarlar, küçük tombul ellerini yakıyormuş gibi, ürperiyordu. Elleri, parmakları tuhaf bir hareketsizlik içindeydi.

Kızın karşısında, şiddetli acıma, tuhaf bir sıkılganlık hisleri içinde, sessizce öylece ayakta duruyordum. Bu loş odanın her tarafında bir gariplik vardı.

Kız sandalye altından kayacakmışçasına, büyük bir dikkatle oturdu. Hiç kimsenin gösteremeyeceği, büyük bir alçak gönüllülükle bana, yürümeye başlayalı daha beş gün olduğunu, bundan önce üç ay boyunca, ellerine ve ayaklarına felç geldiği için yatakta yatmak zorunda kaldığını anlattı.

Çok tatlı bir tebessümle:

– Bu olay, bir tür sinir hastalığıymış, dedi.

Hâlinin başka bir biçimde açıklanabilmesini yeğlediğimi hatırlıyorum. Bütün eşyaların ürkek bir biçimde duvarlara yapıştırılmış gibi durduğu, bir köşede, kutsal tasvir önündeki Meryem Ana kandilinin ise parlak bir ışıkla yandığı, büyük yemek masasının beyaz örtüsü üzerinde, kandilin zincirlerinden yansıyan gölgelerin nedensiz yere oynaştığı böyle tuhaf bir odada böyle bir kız için sinir hastalığı çok normal bir şeydi.

Bir çocuk sesi edasıyla:

– Sizden çok söz ettiler bana. Bu nedenle, ben de nasıl biri olduğunuzu yakından görmek istedim.

Genç kız beni tahammül edilemeyecek bir bakışla irdeliyor, mavi gözlerinde ta içime işleyen bir şeyler görüyordum. Böyle biriyle konuşamıyor, sanki konuşmasını bilmiyordum. Gertsen’in, Darven’in Garibaldi’nin resimlerine bakarak susuyordum.

Dükkândan, benim yaşlarımda, sarışın, küstah bakışlı bir genç fırladı. Mutfağa doğru kaybolduktan sonra, yüksek sesle:

– Marya, sen neden dışarıya çıktın, diye bağırdı.

Kız:

– Bu benim kardeşim Aleksi, dedi. Ben, ebe okulunda okuyorum, ama hastalandım işte. Siz neden susuyorsunuz? Yoksa çekingen misinizdir?

Çolak kolunu cebine sokmuş bir şekilde Andrey Derenkov geldi. Kız kardeşinin yumuşak saçlarını, sessiz bir şekilde okşayarak, parmaklarıyla karıştırdı. Onun burada ne aradığını sordu.

Sonra, kızıl kıvırcık saçlı, orantılı bir vücudu olan, yeşilimsi gözlü genç bir kız göründü. Sert bir biçimde bana baktı ve:

– Bu kadar yeterli Marya, diyerek kızın koluna girerek, onu alıp götürdü.

Marya adı, genç kıza hiç yakışmıyordu; onun için çok kaba, kulağa hoş gelmeyen bir isimdi.

Tuhaf bir heyecan içerisinde ben de evden ayrıldım. Ertesi akşam yine aynı odada oturuyor, bu odada nasıl yaşadıklarını anlamaya çalışıyordum. Burada çok tuhaf bir yaşam şekli sürdürüyorlardı.

Oldukça sevimli, tatlı bir ihtiyar olan Stepan İvanaviç, sanki sakatmış gibi bir köşede oturuyor, oradan çevresine bakınarak âdeta “bana dokunmayın!” dercesine, esmer dudaklarını kıpırdatarak, gülümsüyordu.

Onda bir ürkeklik, bir felaketin hüzünlü sezişi vardı, bu benim için çok aleniydi.

Üzerinde, göğsü un ve yağ lekelerinden iyice sertleşmiş, gri bir ceketi olan çolak Andrey, kabahatli bir çocuk tavrı ile, suçlu bir biçimde gülümseyerek, odanın içerisinde, sanki yan yan yürüyordu.

Alışveriş konusunda ona, kaba ve çok tembel bir delikanlı olan Aleksi, yardım ederdi. Üçüncü kardeş İvan, öğretmen okulunda okur; yatılı olması nedeniyle de ancak bayramlarda eve gelirdi. Bu, ufak tefek, saçları düzgün bir şekilde taranmış, temiz elbiseli, eski memurları hatırlatan bir adamdı. Hasta Marya, tavan arası gibi bir yerde oturur, çok ender olarak aşağıya inerdi. Genç kız geldiğinde, her yanım iplerle bağlanmış gibi, kendimde garip bir rahatsızlık duyardım.

Derenkovların evlerini, sarrafla aynı evde oturan, uzun boylu, tahta suratlı, sert bakışlı bir kadın çekip çevirirdi. Kızı, kızıl saçlı Nastya’da ortalıkta dolaşırdı. Bu kız yeşil gözleriyle erkeklere baktığında, sivri burnunun delikleri titrerdi.

III

Aslında, Derenkovların evinin asıl sahipleri, üniversite, papaz okulu, Veteriner Enstitüsü öğrencileriydi. Bu ev, Rus halkının mutluluğu ile uğraşan, Rusya’nın geleceği için sürekli üzüntü duyan insanların gürültülü toplantılar yaptıkları bir yerdi. Bu insanlar, gazete makaleleri ile, yeni okuyup bitirilen bir kitaptan çıkartılan kararlarla, şehir ve üniversite hayatına ait olaylarla heyecanlanmış olarak, ateşli tartışmalar yapmak ve köşelerde sessizce fısıldaşmak için, geceleri Kazan şehrinin dört bir tarafından, Derenkovların dükkânına gelirlerdi. Bunlar yanlarında kalın kitaplarla gelirler, parmaklarıyla bunların sayfalarını göstererek, herkes inandığı gerçeği savunarak birbirleriyle tartışırlardı.

Çok doğal olarak ben bu tartışmaları anlayamazdım. Benim için gerçekler, bir sürü lafın arasında kaybolup giderdi.

Bu öğrencilerin bazıları bana, Volga tarikatına üye fanatik ihtiyarları hatırlatırlardı. Ancak gözümün önünde, hayatı iyileştirme çabası içerisinde olan insanlar vardı. Aslında bunların bütün içtenlikleri aşırı sarf edilen kelime seli içinde kayboluyordu ama boğulmuyordu. Çözmeye çabaladıkları sorunlar belliydi. Öğrencilerin sözlerinde, dile getiremediğim düşüncelerimi buluyordum. Bu adamlara, kendisine özgürlük vaat edilmiş bir esir gibi bağlanmıştım.

Onlar ise bana, bir heykeltıraş edasıyla, olağanüstü şekil verebilecekleri bir taş parçası olarak bakıyorlardı.

Büyük bir gururla beni, birbirlerine gösterirlerdi. Bana “halk oğlu” adını takmalarından hoşlanmıyordum. Kendimi hayatın bir üvey evladı olarak görmekteydim. Zekâmın gelişmesine önderlik eden gücün ağırlığını bazen fazlasıyla üzerimde hissediyordum. Bir gün, bir kitapçının vitrininde bana göre bilinmez olan “Aforizm ve Maksimler” adlı bir kitap görünce onu okuyabilmek için, yanıp tutuştum. Bu kitabı bulması için, İlahiyat Fakültesi öğrencilerinden birine rica ettim.

Kıvırcık saçlı, kalın dudaklı, iri dişli bir adam olan, geleceğin piskoposu, alaylı bir tonla:

– Maşallah, diye bağırdı. Bunlar gereksiz, zırva şeyler! Sana ne verirlerse, sen onu oku! Uygunsuz alanlarla ilgilenme!

Öğretmenin bu kaba sözlerine çok içerlemiştim. Kitabı, parasının bir bölümünü iskelelerde çalışarak, bir bölümünü de Andrey Derenkov’dan borç alarak satın aldım. Parayla almış olduğum ilk ciddi kitabım budur. Kitap hâlâ bende saklıdır.

Genellikle bana çok sert davranırlardı. “Sosyal İlimler” alfabesini okuyup bitirdiğim zaman, kültürel hayatın kuruluşunda, çoban kabilelerin oynadığı rol bana, yazar tarafından abartılmış; buna karşılık da göçebe yağmacıların, avcı kabilelerin rolü de yok sayılmış gibi geldi. Bu şüphemi felsefe öğrencilerinden biriyle paylaştığımda, kadınsı yüzüne ikna edici bir anlam vermeye çalışarak, bir saat aralıksız “eleştiri hakkından” söz etti:

“Eleştiri hakkına sahip olabilmek için, herhangi bir gerçeğe inanmış olmak gerek! Siz neye inanıyorsunuz?” dedi.

Bu adam sokakta bile kitap okurdu. Kaldırımda yürürken yüzünü kitaplara gömer, gelene geçene çarpardı. Bir çatı katındaki küçük odasında, açlık tifosu geçiriyorken bile bağırmaktaydı:

– Ahlak, özgürlük ve cebir öğelerini uyumlu bir şekilde içinde birleştirmiş olmalıdır. Uyumlu bir biçimde... Uyum... uyum...

Sürekli gıdasızlık nedeniyle yarı hasta, yarı sağlam bir şekilde; gerçeği ısrarla aramaktan bitkin düşen bu nazik adamın, okumaktan başka bir zevki yoktu. İki güçlü zekâ arasındaki tezatları, uzlaştırdığını sandığı zamanlarda, sevimli kara gözleri, bir çocuk mutluluğu ile parlardı.

Kazan’daki yaşantımdan on yıl kadar sonra onunla, Harkof’ta tekrar karşılaştım. Beş yılını sürgün olarak Kemi’de geçirmiş, şimdi yine üniversitede okumaktaydı. Bana zıt düşünceleri hatırlatan bir karınca yuvasında yaşıyormuş izlenimi verdi. Veremden ölürken bile, Niçe ile Arks’ı uzlaştırmaya çalışıyordu. Kan tükürüyor, soğuk ve nemli parmaklarıyla ellerimi tutarak âdeta hırıldıyordu:

– Sentez olmadan yaşanamaz!

Ölümü, üniversiteye giderken bir tramvayın içinde gerçekleşti.

Onun gibi, çilekeş, gerçeği durmaksızın arayan insanlarla çok karşılaştım. Onların anıları bana göre çok kutsaldır.

Derenkov’un evinde ona benzer yirmiye yakın kişi toplanırdı. Hatta bunların arasında, İlahiyat Fakültesi öğrencilerinden olan, Panteleymon Sato adlı bir de Japon vardı.

Bazen, iriyarı, geniş omuzlu, gür sakallı, kafası Tatarlar gibi tıraş edilmiş bir adam da gelirdi. Boğazına kadar düğmelemiş olduğu gri gömleğinin içinde, sımsıkı dikili gibi görünürdü. Genellikle bir köşede oturur, kısa piposunu çekiştirerek, gri gözleriyle çevresini sessizce izlerdi.

Israrla bakan gözleri, sıkça benim yüzüme de takılıp kalırdı. Bu ciddi adamın düşüncelerimi tartıp değerlendirdiğini hissediyor, nedense ondan çekiniyordum. Onun bu kadar sessiz oluşu beni şaşırtıyordu. Çevredekilerin hepsi de yüksek sesle çok fazla ve kesin olarak konuşuyor, sözcükler ne kadar kesin zıtlaşmalar yaratırsa, benim o kadar çok hoşuma gidiyordu. Sert sözcüklerin içinde, genel olarak, zavallı ve iki yüzlü düşüncelerin gizlenmiş olduğunu uzun süre anlayamamıştım. Bu sakallı, iriyarı adamın sessizliği içerisinde neler gizliydi acaba?

Ona “Hohol” diyorlardı; sanırım Andrey Derenkov’dan başka hiç kimse de onun adını bilmiyordu. Kısa bir süre sonra, bu adamın Yakut eyaletinde 10 yıldır sürgünde olduğunu ve yeni döndüğünü öğrendim. Bu olay ona olan ilgimi daha çok artırdı. Fakat, onunla tanışabilme cesaretini kendimde bulamadım. Oysaki ben, hiç de utangaç ve sıkılgan biri değilimdir. Tersine, her şeyi, mümkün olduğunca çabuk öğrenebilmek için, fazla meraklıydım. Bu özelliğim, bütün hayatım süresince, bir şeyle ciddi olarak ilgilenmeme engel olmuştur.

Halktan söz ettikleri zaman, bu konu üzerinde, bu insanlar gibi düşünmediğimi fark ediyor ve şaşkınlıkla karışık kendime olan güvenim sarsılıyordu. Onlara göre, halk demek; akıl ve yeteneği, manevi güzelliği, iyi yürekliliği temsil eden; neredeyse kutsal bir varlık; bütün güzel, adil ve büyük şeylerin süzülüp, toplandığı bir yerdi. Ben onların anlattığı halkı tanımıyordum. Ben, marangozlar, hamallar, duvarcılar görmüştüm. Yakov’u, Osip’i Grigori’yi tanıyordum. Oysaki burada, birleşmiş bir halkın varlığından söz ediyorlar, kendilerini ondan aşağı bir yere, onun iradesine bağımlı bir yere yerleştiriyorlardı. Bense, özellikle bu adamların, güzelliği, düşünce gücünü temsil ettiklerini, hayatı insanca sevmek, yeni bazı insan severlik kanunlarına göre onu, rahatça kurmak gibi iyi bir iradenin onlarda yanıp tutuştuğunu sanıyordum.

Aralarında yaşadığım insanlarda, şu ana değin görmediğim şey, özellikle bu insan severlikti. Oysa burada her sözcükte bu duygu yansıyor, her bakışta bu duygu parlıyordu.

Halka tapanların söylevleri, serinletici bir yağmur gibi kalbimi rahatlatıyordu. Köydeki kapkara yaşayıştan, büyük çilekeş Rus köylülerinden söz eden masum kitapların bana çok yararı dokundu. Hayatın anlamını kavramaya yarayan gücü, sadece insanları büyük bir güç ve tutkuyla severek elde edeceğimi hissediyordum. Kendimi düşünmekten vazgeçerek, insanlara daha dikkatli bir ilgi göstermeye başladım.

Andrey Derenkov, ticaretten kazandığı az miktardaki gelirin tamamen “her şeyden evvel halkın mutluluğu”na inanan insanlara gittiğini, bana gizlice söyledi. O, sanki bir piskoposun hizmetindeki tam imanlı bir çömez gibi, onların arasında gidip gelir, kitap okuyucularının cesur ukalalıkları karşısında heyecanlanırdı. Mutlu bir şekilde gülümser, çolak kolunu koynuna sokar, diğer eliyle de yumuşak sakalını sıvazlayarak bana sorardı:

– Güzel, değil mi?

Kaz tıslaması gibi garip bir ses tonu olan veteriner Lavrov, halkçılara karşı çok sert bir biçimde karşı çıktığı zaman Derenkov, korku ile gözlerini kapatarak fısıldardı:

– Ne asi bir adam, derdi.

Onun halkçılara olan durumu benimle aynıydı. Fakat öğrencilerin Derenkov’a olan yaklaşımları bir efendinin uşağına, meyhane garsonuna yaptığı kaba davranışları hatırlatıyordu. Derenkov bunun farkında değildi. Genellikle konukları uğurladıktan sonra beni, gece de konuk ederdi. Beraber odayı temizler, sonra keçelerin üzerine yere uzanır, kandil ışığının çok az aydınlatabildiği karanlıkta, uzun uzun, fısıldayarak sohbet ederdik. Bir inananın sessiz sevinciyle anlatırdı:

– Bunlar gibi, yüzlerce, binlerce iyi insan toplanacak, Rusya’da göze görünen bütün iyi mevkileri dolduracaklar ve bütün hayatı çarçabuk değiştirecekler!

Benden on yaş kadar büyüktü. Kızıl saçlı Nastya’dan çok hoşlandığını görebiliyordum. Kızın ateşli gözlerine bakmamaya çalışırdı. Başkaları varken bir patron edasıyla kuru ve emrivaki konuşur fakat kederli bakışlarla onu süzerdi. Kızla yalnız konuştuğu zamanlardaysa, sakalını karıştırarak ürkek ve utangaç bir şekilde gülümserdi.

Kız kardeşi, söz savaşlarını bir köşeden sessizce izlerdi. Kızın çocuksu yüzü, dikkatini yoğunlaştırdıkça komik bir hâl alır, gözleri kocaman açılırdı. Sert sözler ortalıkta yankılanmaya başladığında ise, gürültülü bir biçimde iç çekerdi. Kızıl saçlı bir tıp öğrencisi, bir horoz havasıyla kızın çevresinde dolaşır, gizemli bir şekilde fısıldayarak konuşur, anlamlı bir biçimde kaşlarını çatardı. Tüm bunlar çok ilginç şeylerdi.

Ancak, sonbahar geldi, çattı. Sürekli bir iş olmadan, benim için yaşamımı sürdürmek olanaksız bir hâl aldı. Çevremde olan biten her şeye karşı gösterdiğim büyük ilgi nedeniyle, gittikçe daha az çalışıyor ve başkalarının yardımıyla karnımı ancak doyurabiliyordum. Başkalarının yardımıyla yaşamak da oldukça zordur. Kış için kendime bir yer bulmam gerekiyordu. Bu yeri, Vasil Semenov’un pasta fırınında buldum.

Acı ancak ders alınabilecek olan hayatımın bu dönemlerini “Patron”, “Konovalov”, “Yirmi Altı Erkek ve Bir Kız” adlı hikâyelerimde, detaylı olarak anlatmıştım.

Hayatımın bu dönemleri, maddi olarak acı olmakla birlikte, manen daha da yıkıcıydı.

İmalathanenin mahzenine indiğim zaman, kendilerini görmek ve duymak artık benim için bir zorunluluk hâline gelen insanlarla, aramızda bir duvar oluştu. Onlardan hiç kimse beni görmeye gelmiyordu. Bense, günde yaklaşık on dört saat kadar çalıştığım için, uzun zamandır Derenkov’a gidemiyordum. Tatil günlerindeyse ya uyuyor ya da iş arkadaşlarımla kalıyordum. Bunlardan bir bölümü, daha ilk günden itibaren bana, komik bir soytarı gözüyle bakmaya başladılar. Bir bölümü ise, ilginç masallar anlatan birine karşı, çocukların gösterdiği masum sevgiyi gösterdiler. Bu adamlara neler anlattığımı Allah bilir; sanırım, daha farklı, daha kolay ve daha iyi bir hayat olanağını ümit ettirecek her şeyi anlattım. Bunu başardığımı hissettiğim zamanlarda; yüzlerinin insani bir hüzünle aydınlandığını, gözlerinin eziyet görmüş insanlara özgü bir öfkeyle alevlendiğini gördükçe, olağanüstü bir sevinç duyar ve halk arasında çalışarak, halkı aydınlattığımı gururla düşünürdüm.

Doğaldır ki, güçsüzlüğümü, yetersiz bilgi sahibi oluşumu, en basit hayat sorunlarındaki cahilliğimi görmek başıma daha çok geliyordu. Böyle zamanlarda kendimi karanlık bir çukura düşmüş gibi hissederdim.

Her ay maaş alındığında, mutlaka genelevlere gidilirdi. Bu mutlu güne daha bir hafta varken, yüksek sesle hayal ederlerdi. O zevki yaşadıktan sonraysa, uzun süre onun tadını ve eğlencelerini birbirlerine anlatırlardı. Bu sohbetlerinde cinsel güçleriyle utanmaksızın övünürler, kadınlarla acı bir şekilde alay ederler, tiksintiyle tükürerek onlardan söz ederlerdi.

Fakat, çok gariptir ki, bütün bunların arkasında bir hüzün ve utanma olduğunu hissederdim. Veya bana öyle geliyordu. Bir kadını bir rubleye bütün bir gece için kiralamanın olası olduğu genelevlerde, arkadaşlarımın sıkılgan ve suçlu bir şekilde hareket ettiklerini gördüm. Bu bana çok doğal göründü. Oysaki bunlardan bazıları, gereğinden çok kaba ve küstahça hareket ederlerdi. Bunlarda ise doğal olmayan bir şeyler görüyordum. Cinsi ilişkiler çok ilgimi çekiyordu. Bunları özel bir dikkatle izlerdim. Ben daha kadın yüzü görmemiştim. Bu nedenle de bu durum, beni çok kötü bir durumda bırakıyordu: Gerek kadınlar, gerekse arkadaşlarım benimle acımasızca alay ediyorlardı. Bir süre sonra artık beni, genelevlere götürmemeye başladılar. Alenen de söylediler:

– Kardeş, sen bizimle gelme!

– Neden?

– İşte öyle, seninle beraber iyi olmuyor!

Bu sözlerde benim için çok önemli olan şeyler sezinledim, onları parmağıma doladım:

– Amma adamsın, sana bizimle gelme dedik! Sen olduğunda canımız sıkılıyor!

Sadece Artem gülümseyerek:

– Sen yanımızdayken, papazın veya babamızın yanındaymış gibi hissediyoruz kendimizi, derdi.

Kızlar önceleri benim tok gözlülüğümle alay ettiler, sonra kırılmış bir tavırla beni sorgulamaya başladılar:

– İğreniyor musun yoksa?

Tereza Boruta adında, kırk yaş civarında, olağanüstü güzel bir Lehli olan ev sahibi kadın zeki bakışlarıyla beni süzerek:

– Kızlar, onu rahat bırakalım, dedi. Sanırım onun bir nişanlısı var, öyle değil mi? Böylesine güçlü kuvvetli bir adam ancak bir nişanlı sayesinde kendini frenleyebilir. Yoksa, mümkün mü?

Alkolik bir kadın olan ev sahibi, zaman zaman yinelenen, durmadan içmek hastalığına alışıktı. Sarhoşluğu anlatılamayacak kadar iğrençti. Ayık olduğu zamanlarda insanlara karşı olan düşünceli tavırlarıyla, insanların davranışlarından anlamlar çıkarması beni çok şaşırtırdı.

“En anlaşılmaz topluluk, hiç şüphe yok ki, akademi öğrencileridir.” diye arkadaşlarıma anlatırdı. Onlar kızlara öyle şeyler yaparlar ki... Döşemelere sabun sürdürürler, kızı çırılçıplak soyarak, dört ayak üzerinde durdururlar, ellerinin ve ayaklarının altına tabaklar koyarlar ve bu durumda ne kadar gider diye arkasından iterlerdi. Ondan sonra, bir ikincisine, bir üçüncüsüne hep aynı şeyi yaparlardı. Neden böyle yapıyorlar ki?

– Sen yalan söylüyorsun, dedim.

Tereza hiç kızmadan, sakin bir şekilde:

– Yoo, hayır, dedi.

Onun bu sessizliğinde bir tür hakimiyet vardı.

– Bunu sen uydurdun, dedim.

Gözlerini açarak sordu:

– Bir kız böyle şeyleri nasıl uydurabilir? Ben deli miyim?

Orada bulunanlar tartışmamızı büyük bir dikkatle dinliyorlardı. Tereza ise, yalnızca bunun neden yapıldığını anlamak ihtiyacında olan bir insanın sakin tavrıyla, misafirlerin oyunlarını anlatmaya devam ederdi.

Dinleyenler nefretle tükürüyor, öğrencilere ağza alınmayacak küfürler savuruyorlardı. Sevmiş olduğum insanlara karşı Tereza’nın bir düşmanlık uyandırdığını fark edince, öğrencilerin halkı sevdiğini, halkın iyiliğini istediklerini söyledim.

– O senin söz ettiklerin Voskresenski Caddesi’ndeki sivil öğrenciler, üniversitelilerdir. Bense, ruhanilerden, Arskiy meydanındakilerden söz ediyorum. Bu ruhanilerin hepsi de anasız babasız çocuklardır. Anasız babasızlar, mutlaka ya hırsız ya da haydut olurlar. Kötü bir adam olarak büyürler, öksüz, hiçbir şeye bağlı olmayan adam demektir.

Ev sahibesinin sakin hikâyeleri, kızların öğrencilerden, memurlardan ve genellikle temiz halktan yakıcı şikâyetleri, arkadaşlarımda sadece bir nefret ve düşmanlık değil, neredeyse sevince benzer bir duygu uyandırdı. Bunu şöyle ifade ettiler:

– Desene, okumuş insanlar bizlerden de kötü!

Bu sözleri duymak benim için çok ağır ve acıydı. Bu loş, küçük odalara, âdeta çirkef çukurlarına akar gibi, şehrin bütün pisliğinin aktığını ve isli bir ateşte kaynadığını; nefrete, öfkeye doymuş bir hâlde tekrar şehrin içine yayıldığını görüyordum. Kaderin ve hayattaki can sıkıntısının, insanları attığı bu deliklerde aşkın azap ve ıstırabına ait dokunaklı şarkıların saçma ve anlamsız kelimelerle nasıl yaratıldığını; tertemiz insanların hayatlarına dair çirkin hikâyelerin nasıl uydurulduğunu; anlaşılamayan şeylere karşı düşmanca ve komik davranmanın nasıl oluştuğunu gözlemliyordum. Genelevlerin, arkadaşlarımın korkunç zararlı bilgiler edindikleri birer üniversite olduklarını yine burada öğrendim.

Zevk kızlarının, tembel bir şekilde, ayaklarını sürükleyerek, kirli döşemelerde nasıl yürüdüklerini, armoniğin bıktırıcı sesi veya akordu bozuk bir piyanonun insanı sinirlendiren gıcırtıları altında pörsümüş vücutlarını nasıl iğrenç bir biçimde salladıklarını izliyor ve bu bende belirsiz ama nasıl korkunç düşünceler uyandırıyordu. Çevremde bulunan her şeyden, kaçıp gitmek arzusuyla ruhumu zehirleyen, bir can sıkıntısı yükseliyordu.

Hiçbir çıkarı olmadan halkın özgürlüğü ve mutluluğu için yollar arayan insanlar olduğunu imalathanede anlatmaya başladığım zaman, bana:

– Ama, sen de biliyorsun ya, kızlar onlar için neler söylüyorlar, diye itiraz ettiler.

Acımasız bir utanmazlıkla beni alaya aldılar. Oysa ki ben de saldıran bir köpek yavrusuydum. Kendimi yaşlı köpeklerden ne daha aptal ne de daha az cesur hissediyordum. Ben de kendime göre sinirlenebiliyordum. Hayat hakkındaki düşüncelerin, hayatın kendisinden daha acı olmadığını anlamaya başlayarak, beraber çalıştığım bu dayanıklı insanlara karşı bazen ruhumda nefret duygularının kabardığını hissediyordum. Beni özellikle sinirlendiren konu, onların dayanma yetenekleri ve sarhoş patronun çılgın hareketlerine boyun eğmelerine neden olan ümitsizlikleriydi.

IV

Sanki mahsus gibi, özellikle bu acı günlerde, içten içe bana düşman olmasına rağmen, beni çok heyecanlandıran, benim için yepyeni bir fikirle tanıştım.

Fırtınalı bir geceydi; öfkeyle inleyen rüzgâr, gri kubbeyi küçücük parçalara bölerek, yere fırlattığı bu parçalarla dünyayı buzdan toz yığınları içine gömüyor gibiydi; dünya sona ermiş, güneş sönmüş, sanki bir daha hiç doğmayacakmış hissini veriyordu. İşte böyle bir gecede, perhiz haftasında Derenkovlardan imalathaneye dönüyordum. Gözlerimi kapayarak, toz toprağın bulanık kaynaşması arasında rüzgâra karşı yürüyordum. Aniden, kaldırımda yatmakta olan bir adama çarparak düştüm. İkimiz de küfrettik. Ben Rusça, o Fransızca,

– Hay, kör şeytan, diye söylendik.

Bu olay ilgimi çekti. Adamı ayağa kaldırdım. Kısa boylu, ince bir adamdı. Beni tartaklayarak öfkeyle bağırdı:

– Şapkamı, Allah sizi kahretsin! Şapkamı veriniz! Ben donuyorum.

Karlar arasındaki şapkayı bularak, silkeledim ve saçları darmadağınık olmuş başına giydirdim. Ama, o şapkasını yine çıkardı, elini sallayarak bu defa her iki dilden küfrederek:

– Defol, diyerek beni kovmaya başladı.

Aniden ileri doğru atılarak, fırtınanın içinde gözden kayboldu. Yoluma devam ederken onu tekrar gördüm. Sönmüş bir fenerin tahta direğine sarılmış bir şekilde duruyor, kandırıcı bir tavırla söyleniyordu:

– Lena ölüyorum... Oh, Lena!

Görünüşe göre sarhoştu. Kendisini sokakta bıraksam donardı. Nerede oturduğunu sordum; ağlamaklı bir sesle bağırdı:

– Burası hangi sokak? Nereye gideceğimi bilmiyorum!

Belinden yakaladım. Nerede oturduğunu sorarak götürmeye başladım. Ürpererek:

– Bulak’da, diye homurdanıyordu. Bulak’da... Orada hahamlar var... Ev var...

Doğru düzgün yürüyemiyor, sağa sola yalpalayarak, benim yürümeme de engel oluyordu. Dişlerinin birbirine nasıl vurduğunu duyabiliyordum. Beni tartaklayarak söylenmeye devam ediyordu:

– Si tu save.[5]

– Ne diyorsunuz?

Duraklayarak, elini kaldırdı. Anlaşılır bir biçimde, gururla söylendiğini zannettiğim bir tavırla:

– Si tu save u jö tö men,[6] dedi.

Parmaklarını ağzına soktu; düşecekmiş gibi sallanıyordu. Onu sırtıma aldım ve götürmeye başladım. Çenesini bana dayayarak mırıldanıyordu.

– Si tu save... Oh Allah’ım ben donuyorum!

Bulak’a geldiğimiz zaman, nerede oturduğunu bin bir zorlukla öğrenebildim. Sonunda bir avlunun dip tarafında, kar yığınları arasında saklı küçük bir evin koridoruna girdik. Eliyle kapıyı yokladı, dikkatle çaldı ve fısıldadı:

– Şşşt, Gürültü yapma!

Kapıyı, üzerinde kırmızı bir manto, elinde yanmış mum bulunan bir kadın açtı. Kadın sessizce kenara çekilerek, bize yol verdi ve nereden çıkardığını bilmediğim bir fenerle beni süzmeye başladı.

Adamın ellerinin donma olasılığı olduğunu ve kendisini hemen soyarak yatağa yatırmak gerektiğini kadına söyledim. Melodik ve genç bir sesle:

– Öyle mi, diye sordu.

– Ellerini soğuk suya sokmalıyız!

Kadın elindeki fenerle, sessizce köşeyi gösterdi. Orada, bir sehpa üzerinde, nehir ve ağaçların gösterildiği bir tablo vardı. Ben büyük bir şaşkınlıkla, kadının tuhaf denecek şekilde hareketsiz olan yüzüne baktım. O, odanın diğer köşesine, üstünde pembe abajurlu bir lamba yanan masaya doğru giderek, oturdu. Masadan bir kupa valesi alarak bakmaya başladı.

Yüksek sesle sordum:

– Votka var mı?

Kadın iskambil kâğıtlarını masaya yayıyor, bana cevap vermiyordu. Getirdiğim adam başını aşağıya eğmiş, kırmızı ellerini iki tarafına sarkıtmış bir şekilde sandalyede oturuyordu. Onu şezlonga yatırdım; rüyadaymışçasına hiçbir şey anlamayarak, adamı soymaya başladım. Önümdeki şezlongun arkasındaki duvar, baştan başa fotoğraflarla kaplıydı. Bunların arasında beyaz kurdeleli, altın yaldızlı bir taç, donuk bir biçimde pırıldıyordu. Tacın kenarında altın harflerle şu kelimeler yazılıydı:

– Eşsiz Cilde’ye.

Ellerini ovmaya başladığım zaman, adam:

– Allah kahretsin! Yavaş ol, diye inledi.

Kadın susmaya devam ediyor, telaşlı bir şekilde kâğıt açıyordu. Kadının sivri burunlu yüzünü, büyük ve hareketsiz gözleri aydınlatıyordu. Kadın, küçük bir kız eline benzeyen elleriyle, muhteşem kır saçlarını kabarttı. Yavaş fakat melodik bir sesle sordu:

– Jorj, Mişa’yı gördün mü?

Jorj beni iterek, hızla doğruldu. Aceleyle cevap verdi:

– Hayır, hem o Kiev’e gitti ya!

Kadın gözlerini kâğıtlardan ayırmadan, yineledi:

– Evet, Kiev’e.

Sesinin oldukça monoton olduğunu ve hiçbir anlam taşımadığını fark ettim.

– Yakında gelir...

– Öyle mi?

– Öyle ya, yakında!

Kadın yineledi:

– Öyle mi?

Yarı çıplak hâldeki Jorj yere indi ve iki adımda kadının ayaklarının dibinde diz çöktü. Fransızca bir şeyler söylemeye başladı. Kadın Rusça cevap verdi:

– Ben sakinim!

Jorj, kadının dizleri üzerindeki ellerine bakarak, aceleyle anlatmaya başladı:

– Biliyor musun, yolumu kaybettim? Korkunç bir rüzgâr, tipi, donacağımı zannettim.

Jorj, kırk yaşları civarındaydı. Kalın dudaklı kırmızı yüzü, siyah bıyıkları ile korkmuş ve endişeli görünüyordu. Yuvarlak kafasındaki, fırça gibi gri saçlarını karıştırıyor, gittikçe daha yumuşak ve akıllıca konuşuyordu.

Kadın garip bir tavırla:

– Yarın Kiev’e gidiyoruz, dedi.

– Evet, yarın! Hem senin dinlenmen gerek. Neden yatmıyorsun? Vakit epey geç oldu.

– Mişa bugün gelmeyecek mi?

– Oh, hayır! Öyle bir tipi var ki! Gidelim, yat...

Adam, masadan lambayı alarak, kadını kitap dolabının arkasındaki küçük bir kapıya götürdü. Onun kısık sesini dinleyerek, hiçbir şey düşünmeden uzun bir süre tek başıma oturdum. Kar pencerenin camlarında uçuşuyordu. Erimiş kar birikintisi içinde mumun ışıkları ürkek bir hâlde yansıyordu. Oda, tıka basa eşya ile doluydu. Ilık ve tuhaf bir koku odayı dolduruyor, düşünceleri uyuşturuyordu.

Sonunda, sallanarak, elinde lambayla Jorj geldi. Lambanın abajuru şişeye çarparak, tıkırdıyordu.

– Yattı.

Lambayı masanın üzerine koyarak düşünceli bir tavırla, odanın ortasında durdu. Bana bakmadan konuşmaya başladı:

– Sen olmasaydın, sanırım ben donup gidecektim. Teşekkür ederim. Sen kimsin?

Bir an irkildi ve yan odadaki hışırtıya kulak vererek başını yana eğdi.

Yavaşça sordum:

– Eşiniz mi?

Adam yere bakarak, üstüne basa basa, yavaşça:

– Karım, hayatım, bütün her şeyim, dedi. Avuçlarıyla başını ovmaya başladı.

– Çay içelim mi? Ne dersin?

Dalgın bir şekilde kapıya doğru yürüdü. Fakat, hizmetçinin çok balık yiyerek hastalandığını ve hastaneye kaldırıldığını hatırladığı için durakladı.

Semaveri yakmayı önerdim. Başıyla beni onayladı. Sanırım yarı çıplak olduğunu unutarak, ıslak döşemelerde ayaklarını sürüyerek, beni küçük bir mutfağa götürdü. Mutfakta sırtını ocağa dayayarak yineledi:

– Sen olmasaydın donup, gitmiştim. Tekrar teşekkür ederim.

Aniden irkilerek, korkudan büyümüş gözlerle bana baktı:

– O zaman onun hâli ne olurdu? Aman Allah’ım!

Kapının karanlık deliğine bakarak, hızlı bir şekilde fısıldamaya başladı:

– Senin de gördüğün gibi, o hasta, dedi. Oğlu, Moskova’da bir müzisyendi. Tabancayla intihar etti. O zamandan beri, neredeyse iki yıldır, oğlunu bekler, durur.

Çaylarımızı içerken, garip bir anlatımla, kadının bir derebeyi karısı, kendisinin tarih öğretmeni olduğunu, kadının oğluna özel danışmanlık yaptığını, sonra kadına âşık olduğunu; kadının bir Alman baronu olan kocasını terk ederek, operada şarkı söylemeye başladığını; ilk kocasının her yolu deneyerek, engeller yaratmaya çalışmasına rağmen, beraber çok mutlu yaşadıklarını anlattı.

Gözlerini kırpıştırarak, ocak önünde, döşemesi çürümeye yüz tutmuş kirli mutfağın, yarı karanlığında dikkatle bir şeylere bakarak anlatıyordu. Çay içerken ağzını yakıyor, yüzü buruşuyor, yuvarlak gözleri korkuyla açılıp kapanıyordu.

– Sen kimsin, diye tekrar sordu. Ah, evet, pastacı! İşçi! Tuhaf şey, hiç de benzemiyorsun!

Sözlerinde şüphelenmiş bir insanın uyumu vardı. Kapana tutulmuş bir hayvanın güvensiz bakışıyla bakıyordu.

Ona kendimi kısaca anlattım. Hafif bir şaşkınlıkla:

– Bak hele! Demek böyle ha!

Aniden canlanarak, sormaya başladı:

– Sen Çirkin Ördek Yavrusu hikâyesini bilir misin? Okudun mu?

Yüzünün ifadesi değişti; kısık sesi hiç de doğal olmayan bir şekilde yükselerek konuşmaya başladı:

– Bu hikâye insanı baştan çıkarır. Senin yaşlarındayken ben de: “Acaba ben de bir kuğu muyum?” diye düşünürdüm. İşte böylece... İlahiyat Fakültesine gitmem gerekirken, üniversiteye gittim. Babam papazdı, beni reddetti. Paris’te gelişme tarihini okudum. Yazdım da... Oh, bütün bunlar, nasıl...

Sandalyesinden fırlayarak kalktı, etrafı dinledi ve bana dönerek:

– Yenileşme dediğin, kendimizi aldatmak için uydurulmuş bir şeydir. Hayat anlamsız bir nesnedir. Tutsaklık olmadan, yenileşme olamaz. Doyumsuzluk olmasa, insanlık yerinde sayar. Yaşayışımız, çalışmamızı kolaylaştırmak isterken, işleri çoğaltarak daha da zorlaştırıyoruz. Makineler ve fabrikalar, daha fazla makine üretebilmek içindir; bu ise aptallıktan başka bir şey değildir. Gün geçtikçe amele sayısı artıyor; oysaki sadece gerekli olan buğday üreticisi köylüdür. Çalışarak doğadan kazanılması gereken tek şey buğdaydır. İnsanın ihtiyacı ne kadar az olursa, o derece mutlu olur; istekler arttığı oranda özgürlük azalır.

Bu sözleri değil ama özellikle insanı sersemleten bu fikirleri, hem de böyle keskin ve çıplak bir biçimde ilk kez duyuyordum. Adam heyecandan bağırarak gözlerini, açık olan iç odanın kapısına dikti. Yaklaşık bir dakika kadar sessizliği dinledi, sonra tekrar, öfkeli bir biçimde söylenmeye başladı. Bu kez sesi fısıltı hâlindeydi:

– Şunu anlamanı istiyorum: İnsana gerekli olan çok şey değildir. Sadece bir parça ekmek ve kadın...

Gizemli bir fısıltıyla hiç duymadığım sözcükler ve okumadığım şiirlerle kadından söz ederken, aniden hırsız Başkin’e benzedi:

– Beatris, Fiyamettea, Laura, Ninon... gibi tanımadığım bazı isimleri sayıyordu. Bazı âşık krallardan, şairlerden söz etti, Fransızca şiirler okudu.

– Dünyayı yöneten açlık ve aşktır!

Bu ateşli sözleri duyduğumda, bu kelimelerin “Çar-Açlık” adlı devrimci bir broşürün altında yazılı olduğunu hatırladım. Bundan dolayı, bu kelimeler zihnimde özel bir yer tuttu.

– İnsanlar unutmak ve avunmak istiyor, bilgi değil!

Evden, ancak sabah ayrılabildim. Duvardaki küçük saat altıyı geçiyordu. Fırtınanın uğultusunu dinleyerek ve gücenmiş adamın sözlerini hatırlayarak, gri bir sis içinde, kar yığınları üzerinde yürüyordum. Adamın söylediği sözlerin boğazımda takılıp kaldığını, beni boğmak üzere olduklarını hissediyordum. İmalathaneye gitmeyi ve insanları görmeyi canım istemiyordu. Üzerimde bir kar yığını oluşuncaya, gün ağarıncaya, kar dalgaları içinde şehir halkının gölgeleri belirinceye kadar Tatar mahallesinin sokaklarında dolaştım durdum.

Bir daha öğretmenle hiç karşılaşmadım. Aslında ona rastlamak da istemiyordum. Fakat daha sonra, hayatın anlamsızlığına ve çalışmanın gereksizliğine ait bir sürü söylevler dinledim. Bunları cahil seyyahlar, yersiz yurtsuz serseriler, Tolstoy’cular ve kültürlü insanlar söylerdi. Bir ilahiyat doktoru, vaiz rolündeki bir papaz, bir kimyager, bir biyolog ve daha bir çokları bu fikirlerden söz etmişlerdi. Fakat bu düşünceler artık, ilk duyduğum zamandaki etkisini üzerimde gösteremiyordu.

Ancak, iki yıl kadar önce -bu konuşmamdan yaklaşık otuz yıl kadar sonra- hiç beklenmedik bir anda, bu düşünceleri, neredeyse aynı kelimelerle eskiden tanımış olduğum, bir işçiden dinledim.

Bir gün bu adamla çok içten bir sohbete dalmıştık. Acı bir biçimde gülümseyerek, kendine siyaset adamı diyen bu adam, sadece Ruslara özgü olduğunu zannettiğim o pervasız samimiyetle bana demişti ki:

– Aleksi Maksimiç, azizim, bence hiçbir şeyin gereği yok. Bütün bu akademiler, ilimler, uçaklar... hepsi gereksiz şeyler. Gerekli olan sadece, sakin bir köşe ve istediğim zaman sarılıp öpebileceğim, ondan da her yönden karşılık görebileceğim bir kadındır. İşte o kadar. Siz, aydın insanlarsınız; bizden değilsiniz, siz zehirlenmiş bir adamsınız! Sizin için fikirler, insanlardan yüksektir. Siz çıfıtlar gibi düşünüyorsunuz. İnsanlar cumartesi için yaratılmışlardır, değil mi?

– Yahudiler böyle düşünmezler.

Sigarasının izmaritini nehre atarak gözleriyle onu takip ederken:

– Onların nasıl düşündüklerini Allah bilir, dedi. Cahil millet...

Neva rıhtımında, taş bir sıra üzerinde oturuyorduk. Mehtaplı bir sonbahar gecesiydi. İkimiz de günün yararsız heyecanlarıyla, iyi ve yararlı bir şey yapmanın yoğun ama başarısız arzularıyla yorgunduk.

Düşünceli bir tavırla, hafif bir şekilde konuşmaya devam etti:

– Siz bizimle birliktesiniz ama bizim değilsiniz! İşte benim söyleyeceğim şey: Aydınlar huzursuzluktan hoşlanıyorlar, yüz yıllardır ayaklanmaya alışmışlardır. İsa nasıl idealist idiyse ve nasıl ilahî amaçlar uğruna ayaklandıysa, bütün aydınlar da bir hayal uğruna ayaklanıyorlar. İdealistler ayaklanıyor, bütün değersizler, alçaklar da onunla birlikte ayaklanıyor. Hepsinin ayaklanma nedeni kin ve nefrettir. Çünkü hayatta bir yerleri olmadığını görüyorlar. İşçi devrim için ayaklanıyor. Onun istediği, iş aletlerinin, iş ürünlerinin adil bir şekilde bölünmesi. Oysaki iktidar makamını kesin olarak eline geçirince devletin varlığına tahammül edeceğini mi sanıyorsunuz? Asla! Hepsi dağılacak ve herkes kendi hesabına sakin bir köşe kuracaktır.

– Teknik mi diyorsunuz? Oysaki teknik, boynumuzdaki düğümü daha fazla sıkıyor, bizi daha sıkı bağlıyor. Hayır, gereksiz yere çalışmaktan kurtulmalıyız. İnsan huzur istiyor. Fabrikalar ve ilim huzur vermiyor. Bir insanın yaşaması için, hiç de o kadar çok şeye ihtiyacı yok! Bana küçük bir ev gerekirken, neden koca şehirler kurayım? Toplu yaşanan yerlerde su kanallarına, kanalizasyona, elektriğe gereksinim vardır. Bunlar olmadan yaşamayı deneyin bakalım. O kadar kolay olacak ki! Hayır, bizde gereksiz olan o kadar çok şey var ki! Bütün bunlar aydınların yüzünden. Bu nedenle ben de diyorum ki: Aydınlar zararlı bir kesimdir.

Ona, biz Ruslar kadar, hayatı böyle enine boyuna düşünen hiç kimsenin olmadığını söyledim. Gülümseyerek bana:

– Ruslar en rahat millet, dedi. Ama, alınmayınız, ben doğru düşünüyorum ve benim gibi milyonlarca insanımız da böyle düşünüyor. Ancak bunu ifade etmesini bilmiyorlar. Hayatı daha basit bir biçimde düzenlemek gerekir, işte o zaman hayat insanlara daha kolay gelecektir.

Bu adam hiçbir surette “Tolstoy’cu” değildi; anarşizme de hiç eğilim göstermemişti. Onun düşüncelerini çok iyi biliyordum.

Onunla olan bu konuşmamızdan sonra, elimde olmadan düşünmeye başladım: Ya gerçekten milyonlarca Rus halkı, ruhunun derinliğinde sadece işten kurtulmak umudunu beslediği için devrimin ağır sıkıntılarına katlanıyorsa ne olacaktı? Az bir iş karşılığında, çok faydalanabilmek! Bu, bütün gerçekleşmeyen şeyler, bütün hayaller gibi çok yanıltıcı, çok cazip bir şey...

Gerçekten bu durum böyleyse, o zaman, Henrik İbsen’in[7] hayatının son dönemlerinde yazdığı şu şiirle aynı fikirde olmam gerekir:

Ben muhafazakâr mıyım?... Oh, hayır!

Ben bütün hayatım boyunca nasılsam, yine öyleyim.

Satranç taşlarının yerlerini değiştirmeyi sevmem,

Ama bütün oyunu bozmayı isterim.

Bir devrimden başkasını hatırlamıyorum,

Bu, diğer bütün devrimlerde daha akla uygundu.

Ve her şeyi kırıp, geçirebilirdi,

Burada anlatmak istediğim: Tufandır.

Fakat o zaman da şeytanı aldattılar!

Bilirsiniz ki, Nuh diktatör oldu.

Oh, bu işi daha dürüst yapmanın olanağı olsa

Size yardım etmekte tereddüt etmezdim;

Siz bir tufan için uğraşıyorsunuz,

Ben ise severek, Nuh’un gemisini torpillerdim.

V

Derenkov’un dükkânının kârı, çok azdı. Oysaki maddi yardıma ihtiyaç duyan insanlar ve küçük işler, gün geçtikçe artıyordu.

Andrey düşünceli bir şekilde sakalını sıvazlayarak:

– Bir çare bulmak gerekiyor, diyor, suçlu bir tavırla gülümsüyor, sıkıntılı bir şekilde içini çekiyordu.

Bana öyle geliyordu ki, bu adam kendisini, sonsuza kadar insanlara yardım etmekle cezalandırmıştı. Her ne kadar bu ceza ile uyum içindeymiş gibi görünse de, bu durum ara sıra ona sıkıntı veriyordu.

Bir çok kez, ona çeşitli şekillerde sordum:

– Bunu neden yapıyorsunuz?

Görünüşe göre sorularımı anlamaz ve “Ne amaçla yapıyorsunuz?” sorusuna cevap vererek, kitap anlatımıyla anlaşılmaz bir şekilde, halkın çektiği acılardan, kültür ve bilgi zorunluluğundan söz ederdi.

– Peki, gerçekten insanlar bilgiyi isteyip, arıyorlar mı?

– Tabii ki arıyorlar, aramazlar mı hiç? Örneğin siz aramıyor musunuz?

Evet, ben de arıyorum. Fakat, tarih öğretmeninin sözleri aklıma gelerek:

– İnsanlar bilgiyi değil ama unutmak ve avunmayı istiyorlarmış.

On yedi yaşındaki gençlerin, böyle keskin fikirlerle karşılaşması zararlıdır. Bu karşılaşmadan dolayı fikirler körleşir, insanlar da hiçbir şey kazanamazlar.

Sürekli aynı şeyi fark etmeye başladığımı sanıyordum: İnsanlar, alışmış oldukları ağır şartlar altındaki yaşayışlarını, bir saat süreyle de olsa, unutturduğu için, ilginç hikâyeleri seviyorlar. Hikâyede, en çok uydurmalar olan kitap, en ilginç kitaptır. Kısaca söylemek gerekirse, sis içinde yüzüyordum.

Derenkov bir francala dükkânı açmayı düşündü. Çok iyi hatırlıyorum, bu iş yerinin ruble başına yüzde otuz beş kâr bırakacağı, en ince ayrıntısına kadar hesaplanmıştı. Ben fırıncının yanında çırak olarak çalışacak ve patronun kendi adamı olmam nedeniyle, fırıncının malzemeden çalmamasına dikkat edecektim.

Artık büyük ve kirli mahzenden daha küçüğüne ve daha temizine geçtim. Mahzenin temizliğinden ben sorumluydum. Diğer taraftaki kırk kişi yerine, burada bir kişi bulunuyordu. Bu, şakakları kırlaşmış, sivri sakallı, kuru yüzlü, siyah gözleri olan bir adamdı. Ağzı çok garip bir biçimdeydi. Sanki tatlı su balığının ağzı gibi ufacıktı. Etli kalın dudakları, birbirine yapışıktı. Gözlerinde alaycı bir ışık vardı.

Elbette ki, çalıyordu. Daha ilk işe başladığımız gece, ona yakın yumurtayı, bir miktar unu ve oldukça büyük bir yağ parçasını bir köşeye ayırdı.

– Bunlar ne olacak, diye sordum.

Dostça:

– Bunlar bir kızcağıza verilecek, dedi. Yüzünü buruşturarak da ekledi:

– Çok güzel bir kız!

Hırsızlığın bir suç olduğuna dair onu ikna etmeye çalıştım. Fakat ya benim ikna yeteneğim yeterli değildi ya da kanıtlamaya çalıştığım şeye benim yeterince inancım yoktu; sözlerim hiçbir etki yapmadı.

Fırıncı hamur teknesinin üzerine yatarak, pencereden yıldızları izlerken şaşkınlıkla mırıldandı:

– Bana ders vermeye kalkıyor! Beni ilk kez görmesine rağmen, hemen derse başlıyor. Üstelik ondan üç kat daha yaşlıyım. Ne komik...

Yıldızlara bakarak sordu:

– Seni bir yerden hatırlıyorum. Daha önce görmüş olmalıyım. Sen kimin yanında çalıştın? Semenev’in yanında mı? İşçileri ayaklanmıştı hani? Demek, öyle. Öyleyse, ben seni ancak rüyamda görmüş olmalıyım.

Birkaç gün sonra, bu adamın dilediği kadar, dilediği durumda, hatta küreğine dayanmış olarak bile uyuyabileceğini gördüm. Uyurken kaşlarını kaldırır, alaycı bir şaşkınlık taşıyan yüzü, tuhaf bir biçimde değişirdi. En hoşlandığı konu, rüyalar ve definelerdi. Yürekten inanarak anlatırdı:

– Toprağın içini baştan başa görüyorum. Her yanı bir börek gibi, hazinelerle doludur: Her tarafta, kazanlar, sandıklar dolusu paralar gömülü. Birçok kez başıma geldi. Örneğin rüyamda tanıdık bir yer, bir hamam görüyorum; bir köşesinde gümüş takımlarla dolu bir sandık gömülüdür. Uyanıp, gecenin bir yarısı orayı kazmaya giderim. Epeyce kazdıktan sonra, kömürlerle ve köpek kafalarıyla karşılaşırım. Al sana define! Aniden bir cam kırılır. Kadının biri bağırabildiğince: “İmdat, hırsız var!” diye bağırmaya başlar. Tabii ben de hemen oradan kaçarım! Aksi hâlde, canıma okurlar! Komik şey...

Ben bu komik şey sözünü oldukça sık duyarım. Fakat İvan Kuzmiç Lutonin gülmez, yalnızca burun deliklerini açarak, burnunu buruşturur ve gözlerini, gülümsercesine kırpıştırır.

Rüyaları basit, çirkin ve sıkıcıdır. Ama anlayamadığım şey şuydu: Bu adam rüyalarını neden böyle büyük bir ilgiyle anlatıyor da, etrafındaki şeylerden söz etmekten hoşlanmıyor?

Bütün şehir heyecan içerisinde: Zengin bir çay tüccarının zorla evlendirilen kızı, nikâhtan hemen sonra intihar etmiş. Kızın tabutunu birkaç bin kişilik bir gençlik kafilesi takip etmiş. Öğrenciler mezar başında söylevler vermiş, polis onları dağıtmış. Fırının yanındaki küçük dükkânda, bağırarak herkes bu felaketten söz ediyor. Dükkânın arkasındaki oda, öğrencilerle dolup taşıyor. Öfkeli sesler, sert sözcükler bizim mahzene kadar geliyor. Lutonin:

– Bu kızın saçlarını az yolmuşlar, diyor ve hemen ardında da ekliyor:

– Güya gölde sazan balığı tutuyormuşum. Bir de bakıyorum, bir polis: Dur, ne cesaretle, diye bağırıyor. Kaçacak hiçbir yerim yok! Hemen suya atladım ve uyandım...

Gerçekler onun dikkatinin dışında bir yerlerde oluşuyorsa da, simitçi dükkânında bir olağanüstülük olduğunu çok çabuk anladı: Dükkânda bu işin ustası olmayan ve kitap okuyan bazı kızlarla, patronun kız kardeşi ve onun al yanaklı, yumuşak bakışlı, iri yarı arkadaşı, satışı idare ediyorlardı. Buraya öğrenciler geliyor, dükkânın arkasında bulunan odada uzun süre oturuyorlar, bir şeyler fısıldaşıyor veya hararetli bir şekilde tartışıyorlardı. Patron çok ender geliyordu, bense sanki dükkânın yöneticisiydim.

Lutonin soruyor:

– Sen patronun akrabası mısın? Belki de seni damat almak istiyor? Komik şey... Peki bu öğrenciler buraya neden geliyorlar? Tabii ya... Kızlar için. Evet, belki de bunun için. Aslında kızlar pek matah şeyler değil ama... Herhâlde bu öğrenciler, kızlarla ilgilenmekten çok çörek yemekle uğraşıyorlar...

Neredeyse her gün, sabahın beş veya altısında, fırının sokağa bakan penceresi önüne kısa bacaklı, yusyuvarlak bir kız gelirdi. Kız, âdeta bir karpuz çuvalını andırıyordu. Çıplak ayaklarını, pencerenin önündeki çukura sallandırır ve esneyerek seslenirdi:

– Vanya!

Kızın başında karışık desenli bir örtü vardı. Bu örtünün altından çıkan dalgalı, parlak saçları lastik bir topa benzeyen şişkin yanaklarını, dar alnını küçük dairelerle örtüyor, uykulu gözlerini gıdıklıyordu. Kız, minik elleriyle saçları tembel bir biçimde bir tarafa atardı. Parmakları yeni doğmuş bir çocuğun parmakları gibi, komik denebilecek şekilde aralıktı.

İlginç olan noktaysa şuydu: Böyle bir kızla ne konuşulabilirdi?

Fırıncıyı uyandırırdım; kıza sorardı:

– Geldin mi?

– E, görüyorsun ya!

– Uyuyabildin mi?

– Elbette uyudum, neden uyuyamayayım ki?

– Rüyanda ne gördün?

– Hatırlamıyorum.

Şehrin en sessiz saatleridir. Buna rağmen bir yerlerden süpürge sesi ve yeni uyanmış serçelerin cıvıltıları işitilir. Doğmakta olan güneşin ılık ışıkları pencere camlarına yansır. Gündüzün bu sakin başlangıcını çok severim.

Kıllı elini pencereden uzatan fırıncı, kızın bacaklarını okşuyor. Kız tepkisiz bir şekilde, gözlerini kırpıştırmakla yetiniyor.

– Peşkov, çörekleri çıkarma zamanı geldi!

Fırından demir tepsiyi çıkarıyorum. Fırıncı, çöreklerden yaklaşık on beş tanesini, tepsiden alarak, kızın eteklerine dolduruyor; kız, sıcak çöreği bir avucundan diğerine aktararak, sapsarı dişleriyle ısırıyor, ağzı yanınca öfkeli bir şekilde homurdanıyor.

Fırıncı onu izlerken:

– Kapat eteklerini, utanmaz, diyor.

Kız gittikten sonra da övünmeye başlıyor:

– Görüyor musun? Bir süt kuzusu gibi. Her yanı, yumuşacık! Ben zevk sahibi adamım. Asla kadınlarla düşüp kalkmam, sadece kızlarla düşüp kalkarım. Bu on üçüncü! Nikiforiç’in vaftiz kızı.

Onun heyecanlı anlatımını dinlerken, düşünüyorum.

– Ben ne olacağım? Hep bu şekilde mi yaşayacağım?

Fırından okkalı beyaz ekmek çıkınca, uzun bir tahtaya yaklaşık on iki tane, yuvarlak ekmek dizer, büyük bir hızla Derenkov’un dükkânına götürürdüm. Döner dönmez de, otuz kiloluk bir sepeti çöreklerle doldurarak, öğrencilerin sabah çaylarına yetişebilmek için, İlahiyat Fakültesine koşardım. Orada, geniş yemekhanenin kapısında bekleyerek, öğrencilere çörek satardım. Bunların bazıları peşin öder, bazıları ise veresiye alırdı. Bu arada onların, Tolstoy hakkındaki tartışmalarını dinlerdim. Fakültenin profesörlerinden Gusef adında biri Lev Tolstoy’un amansız bir düşmanıydı.

Bazen sepetimde, çöreklerin altında kitap bulunurdu; bunları kimse fark etmeden, bazı öğrencilerin eline sıkıştırmak gerekirdi. Bazen de öğrenciler sepetime kitap veya pusulalar koyarlardı.

Haftada bir kez daha uzağa, akıl hastahanesine giderdim; orada akıl hastalıkları uzmanı Behterev, hastalar üzerinde ders verirdi. Bir keresinde öğrencilere, kendine hayran bir hastayı örnekliyordu. Dershanenin kapısında beyazlar giymiş, başında garip bir başlık bulunan bu uzun boylu hasta göründüğü zaman, elimde olmadan gülümsedim. Fakat o bir an için yanımda duraklayarak yüzüme baktı; ben, geri çekildim: Siyah ama ateşi andıran bakışlarıyla âdeta yüreğimden vurdu. Behterev, sakalıyla oynayarak, hastayla büyük bir saygı ile konuştuğu sürece ben, sanki kızgın bir külle yanmışçasına yanaklarımı ovuşturdum, durdum.

Hasta kalın ve boğuk bir sesle konuşuyordu. Üzerindeki gömleğin kollarından uzun parmaklı, uzun kollarını tehditkâr bir biçimde çıkartarak, bir şeyler istiyordu. O anda bana öyle geliyordu ki, onun o garip vücudu uzuyor, uzuyor, büyüyor ve o, hiç yerinden kımıldamadan, kara elleriyle beni yakalayarak boğazımı sıkacak gibi geliyordu. Kemikli yüzünün karanlık çukurlarındaki siyah gözlerinin delici bakışları, tehditkâr bir şekilde parlıyordu. Yirmiye yakın öğrenci bu tuhaf başlıklı adamı inceliyor, incelerken de bazıları gülümsüyor, bazıları da acıyarak bakıyorlardı. Çok korkunç biriydi; onda büyük, evet büyük bir şeyler vardı.

Öğrencilerin derin sessizliği içinde, profesörün sesi yankılanıyordu. Onun her sorusu karşısında, hastanın o yerin altından geliyormuş gibi çıkan, boğuk sesi işitiliyordu. Hastanın vücut hareketlerinde, papazların hareketlerini çağrıştıran bir ağırlık ve azamet vardı.

Gece olduğunda bu deli hakkında şiirler yazdım; ona “Hâkimler hâkimi, Allah’ın dostu ve danışmanı” ismini verdim. Onun gölgesi hayatıma engel olacak şekilde, uzun süre benimle yaşadı.

VI

Akşamın altısından neredeyse öğle saatlerine kadar çalıştığım için, sadece gündüzleri uyuyordum. Sadece iş arasında, hamurun birini yoğurduktan sonra, diğerinin mayalanmasını beklerken ve ekmekleri fırına attıktan sonra okumaya zaman ayırabiliyordum. Ben sanatın sırlarını öğrendikçe, fırıncı daha az çalışır olmuştu. Tatlı bir dille ders verirdi:

– Elin işe çok yatkın. Bir iki seneye kalmaz, usta pişirici olursun! Komik... çok gençsin... seni dinleyip, sana hürmet etmeyecekler!

Kitaplara olan bağlılığımı da pek onaylamaz, bana öğüt verirdi:

– Okuyacağın yerde, uyusan daha iyi edersin!

Ancak, neleri okuduğumu hiçbir zaman sormazdı.

Onun bütün dünyası, rüyalar, hazineler, o yuvarlak kızdan ibaretti. Kız, geceleri de oldukça sık gelirdi. O zaman kızı alır, koridora, un çuvallarının üzerine götürür, eğer hava soğuksa bana:

– Yarım saat dışarı çıkar mısın, derdi.

Ben, tanık olduğum bu aşkla, kitaplarda sözü edilen aşk arasında, ne kadar büyük farklılıklar olduğunu düşünerek, dışarı çıkardım.

Dükkânın arkasındaki küçük odada patronun kız kardeşi otururdu. Onun çayını ben hazırlardım; fakat onu, olabildiğince az görmeye çalışırdım. Ondan sıkılıyordum. Onun çocuksu bakışları hâlâ, ilk tanıştığımız zamanki gibi, katlanılmaz bir şekilde üzerimde olurdu. Bu gözlerin derinliklerinde bir gülümseme seziyordum fakat bu gülümseme bana oldukça alaycıymış gibi geliyordu.

Fazla enerji harcamamdan dolayı, atikliğimi yitirmiştim. Seksen kiloluk çuvalları nasıl sürükleyerek taşıdığımı gören fırıncı acıyarak:

– Çok kuvvetlisin, üç kişiye bedelsin. Fakat hiç atik değilsin. Uzun boylusun ama ne de olsa... derdi.

Epeyce kitap okumuş olmama karşın, şiir okumasını da severdim. Ben de kendime özgü sözcüklerle şiir yazmaya başlamıştım. Yazdıklarımın ağır ve keskin olduklarını hissediyordum. Fakat düşüncelerimdeki derin kopukluğu ancak bu sözcüklerle ifade edebileceğimi sanıyordum. Bazen ise, bana yabancı gelen ve beni rahatsız eden bir şeyi protesto edebilmek için, özellikle kabalaşıyordum.

Hocalarımdan biri olan bir matematik öğrencisi beni ayıplıyordu:

– Nasıl konuştuğunuzu Allah bilir! Bunlar sözcük değil, sanki gülle!

Gençlerde genellikle karşılaşıldığı gibi, kendimi beğenmez, komik ve kaba bulurdum. Elmacık kemiklerim çok çıkıktı. Sesim bana itaat etmiyordu.

Patronun kız kardeşi, havada uçuyormuşçasına, hızlı ve çevik yürürdü; hareketlerindeki hafiflik, onun yuvarlak ve yumuşak görüntüsüyle bir karşıtlık oluşturuyordu. Hareketlerinde ve yürüyüşünde bir emin olamama, bir yapmacık eda vardı. Sesinde neşeli bir uyum göze çarpar, sıkça gülerdi. Ben bu gülüşleri duydukça, onunla ilk karşılaşmamızı unutmamı istediğini düşünürdüm. Oysa ki ben bunu unutmak istemiyordum. Bu benim için çok değerliydi; bunun mümkün olduğunu, var olduğunu bilmek benim için bir zorunluluktu.

Genç kız bazen bana sorardı:

– Ne okuyorsunuz?

Ona çok kısa cevap verir ve şunu sormak isterdim:

– Neden bunu öğrenmek istiyorsunuz?

Bir keresinde fırıncı kızı okşarken, mahmur bir şekilde bana:

– Birazcık dışarıya çık! Ne esneyip duruyorsun? Sen de patronun kardeşinin yanına gitsene! Öğrenciler pekâlâ...

Bana bir kez daha böyle bir şey söylerse, kafasına vurmaya karar verdim. Koridora, çuvalların üzerine çıkarak oturdum. Tam kapanmayan kapının aralığından Lutonin’in sesini duyuyordum:

– Ona neden kızayım ki? Bir deli gibi yaşıyor, sanki kitapların arasında boğulmuş!

Koridorda fareler dolaşırken gürültü yapıyor; içeride tombul kız inliyordu. Avluya çıktım; neredeyse sessiz bir yağmur yağıyordu, buna rağmen hava çok boğucuydu. Etraf yanık kokuyor, ormanlar yanıyordu. Gecenin oldukça ilerlemiş bir saati, dükkânımızın karşısındaki evin pencereleri açık, loş odalarda şarkı söylüyorlardı:

Evliya Varlam bizzat

Altın başı ile

Yukarıdan onlara bakıyor,

Ve gülümsüyor...

Fırıncının dizinde yatan kız gibi, ben de Marya Derenkov’un dizlerimde yattığını hayal etmeye çalışıyordum. Fakat bütün varlığımla bunun olanaksız hatta korkunç olduğunu düşünüyordum.

Ve bütün gece aralıksız

İçiyor ve şarkı söylüyor

Ve... daha bazı şeylerle

Uğraşıyor.

Koronun sonu, ateşli bir “yorr” ile bitiyor. Eğilerek ellerimle dizlerime yaslanıyor ve evimizin penceresine bakıyordum. Perdelerin dantelleri arasında kare bir çukur görüyordum. Gri duvarlarını mavi abajurlu küçük bir lamba aydınlatıyor ve lambanın yanında yüzü pencereye dönmüş bir hâlde, bir kız bir şeyler yazıyordu. İşte, başını kaldırarak, kaleminin sapıyla saçlarını düzeltiyor, gözleri yarı aralık, yüzü gülümsüyordu. Genç kız mektubu yavaşça zarfa koyuyor, kenarlarını diliyle ıslatarak yapıştırıyor sonra zarfı masanın üzerine atarak, minicik parmağıyla onu tehdit ediyordu. Fakat mektubu yeniden eline alıyor, kaşlarını çatarak zarfı yırtıyor, mektubu okuyor, başka bir zarfa koyuyor, masanın üzerine eğilerek adresi yazıyor ve mektubu havada, bir bayrak gibi sallıyordu. Odada daireler çizerek ellerini çırparak yatağının bulunduğu köşeye doğru gitti, gömleğini çıkardıktan sonra geri döndü; omuzları pespembe, yumuşak yuvarlak kıvrımlıydı... Masadan lambayı aldı ve köşede gözden kayboldu. Tek başına kalan birinin hareketleri izlenirse, onun deli olduğu düşünülebilirdi. Bu kızın kendi odasında tek başına olduğu zamanlar ne tuhaf bir hayat tarzı sürdüğünü düşünerek avluda tur atıyordum.

Kızın yanına o kızıl saçlı öğrenci gelerek, kısık sesle, neredeyse fısıltı şeklinde ona bir şeyler söylediği zaman, kızcağız büzülüyor, ürkek ürkek öğrenciye bakarak ellerini arkasına veya masanın altına gizliyordu. Bu kızıl saçlı çocuktan hiç hoşlanmıyordum. Hem de hiç!

Sallanarak ve baş örtüsüne sarınarak tombul kız geliyor ve mırıltı hâlinde:

– Fırına git artık!

Fırıncı tekneden hamuru çıkartırken, sevgilisinin ne kadar yorulmaz ve doyurucu olduğunu anlatıyor. Ben ise düşünüyorum:

– Benim hâlim ne olacak?

Fırın o kadar iyi iş yapıyor ki, Derenkov, bir başkasını, daha geniş bir yeri arıyor ve bir çırak daha almaya karar veriyor. Buna çok seviniyorum. Çünkü işim çok ağır. Bitkin düşünceye kadar çalışmak zorunda kalıyorum.

Fırıncı bana:

– Yeni fırında sen baş çırak olursun! Maaşını on ruble yapmalarını söyleyeceğim, olmaz mı?

Benim baş çırak oluşumun onun işine yaradığını anlıyorum; çünkü o çalışmayı hiç sevmiyor, oysaki ben severek çalışıyorum. Yorgunluğun bana çok yararı oluyor. Ruhi heyecanlarımı körelterek, cinsel dürtülerimin ısrarlı isteklerini frenliyor. Ancak okumak için de zaman vermiyor.

Fırıncı:

– Kitapları iyi ki bıraktın. Fareler yesin onları! Ama, gerçekten sen hiç rüya görmüyor musun? Sanırım görüyorsundur ama sen biraz kapalısın! Çok komik! Oysaki rüya anlatmak en zararsız iştir. Bunda korkacak bir şey yok ki!

Bana çok iyi davranıyor. Sanırım saygı da gösteriyor. Ya da patronun adamı olduğum için korkuyor. Fakat bu onun, düzenli olarak hırsızlık yapmasına engel olmuyor.

Ninemin öldüğü haberini ancak gömülüşünden yedi hafta kadar sonra, kuzenimin göndermiş olduğu bir mektupla öğrendim. Çok kısa olan bu mektupta: Ninemin kilise bahçesinde dilenirken düşüp, ayağını kırmış olduğu yazılıydı. Sekizinci gün kangren olmuş. Sonradan edindiğim bilgiye göre, genç ve sağlıklı insanlar olan iki kardeşim ve çocukları, ninemin sırtından, onun dilenerek topladığı sadakalarla geçiniyorlarmış. Bir doktor bile çağırmamışlar.

Mektupta deniliyor ki:

– Onu Petropavlosk’a gömdük. Bütün aile üyeleri oraya kadar gittik. Onu seven fakir fukaralar da gelip, ağladılar. Dedem de ağlayarak, bizi kovdu. Kendisi mezarın başında kaldı. Biz çalıların arasından onun nasıl ağladığını izledik. Yakında o da ölecek.

Ben ağlamadım. Sadece, çok iyi hatırlıyorum, sırtımdan buz gibi bir rüzgâr geçti sanki. Geceleyin avluda bir odun yığını üzerinde oturuyorken, birisine ninemden söz etmek, onun ne kadar iyi ve akıllı olduğunu, herkese bir anne gibi davrandığını anlatabilmek için, içimde büyük bir istek duydum. Bu ağır isteği uzun süre ruhumda taşıdım. Ancak anlatabilecek hiç kimseyi bulamadım ve böylece bu isteğim söylenmeden sönüp gitti.

Ben, bu günleri, uzun yıllar sonra, A.P. Çehov’un, oğlu ölen bir arabacının atıyla dertleşmesini anlatan, çok gerçekçi bir hikâyesini okuduğum zaman hatırladım. Bu çok üzüntülü günlerimde, yanımda ne bir at ne de küçük bir köpek bulunmadığına çok üzüldüm. Üzüldüğüm başka bir konu ise, farelerle derdimi paylaşmayı akıl edememiş olmamdır. Fırında çok fare vardı ve ben onlarla dostça geçiniyordum.

VII

Bekçi başı Nikiforiç, bir çaylak gibi çevremde dolaşmaya başladı. Oldukça iri yarıydı. Gümüş gibi parlayan, fırçaya benzer saçları vardı. Sakalı da her zaman, büyük bir özenle kesilmiş olurdu. Nikiforiç, Noel için kesilmiş bir kaza bakarcasına, zevkle ağzını şapırdatarak, bana bakardı.

– Duyduğum kadarıyla okumayı çok seviyormuşsun! Hangi kitapları okuyorsun? Evliyaların hayatını veya İncil’i falan mı?

İncili de, evliyaların hayatını da okumuştum. Bu, Nikiforiç’in planlarını bozmuş olacak ki, oldukça şaşırdı:

– Ha evet, diye söylendi. Okumak yararlıdır. Kont Tols-toy’un eserlerini okuma imkânını bulabildin mi?

Ben Tolstoy’u da okumuştum. Ama, anlaşılan, okuduklarımın içinde polisi ilgilendiren konular yoktu.

– Bunlar, herkesin yazmış olduğu sıradan eserler... Fakat söylenenlere göre, bazı eserlerinde papazların karşısında yer alıyormuş. Bunları okumanın olanağı olsa!

O bazı kitapları da okumuştum. Ancak bunlar bana oldukça sıkıcı gelmişti. Ayrıca, bunlar hakkında polisle tartışmamak gerektiğini de biliyordum.

Yolda, ayak üstü birkaç konuşmadan sonra, ihtiyar adam beni evine davet etmeye başlamıştı:

– Bize çay içmeye gelsene!

Onun benden ne istediğini, çok iyi anlayabiliyordum. Buna rağmen, ona gitmek için içimde bir istek duyuyordum. Akıllı insanlara danıştım; eğer bu memurun nezaketini reddedersem onun fırın hakkındaki şüphelerini kuvvetlendireceğime karar verildi.

İşte, Nikiforiç’in konuğuyum. Kulübenin üçte birini ocak; üçte birini de, basma bir perde arkasında bulunan, kumaşla kaplanmış bir çok yastıkla süslenmiş olan iki kişilik bir yatak; kulübenin geri kalan bölümünü de, mutfak eşyaları dolabı, masa, iki sandalye ve pencerenin altındaki sedir dolduruyordu.

Nikiforiç, ceketinin düğmelerini çözmüş, sedirin üzerinde oturuyor ve cüssesi ile odanın tek penceresini kapatıyordu. Büyük göğüslü, kırmızı yüzlü, kötü bakışlı, mavi gözlü, yaklaşık yirmi yaşlarında gösteren bir kadın olan Nikiforiç’in eşi, benim yanıma oturmuştu. Kadın kırmızı dudaklarını büzmüş, sesi sinirli ve kupkuruydu.

Nikiforiç:

– Duyduğum kadarıyla, benim vaftiz kızım Sekleteya, sizin fırına gelip gidiyormuş. O, çok ahlaksız biridir. Zaten bütün kadınlar da alçaktır.

Karısı:

– Bütün kadınlar mı?

Nikiforiç, bir atın başlığını şakırdatması gibi, madalyalarını şakırdatarak kesin bir şekilde onayladı:

– Ayrıcalıksız olarak, hepsi!

Bir yudum çay içerek, keyifli bir şekilde yineledi:

– En son fahişeye, hatta Çariçe’ye kadar hepsi ahlaksız ve alçaktır. Seba Melikesi Hz. Süleyman’ı baştan çıkarabilmek için, iki bin verstlik çölleri aştı. Keza Çariçe Katerina, büyük lakabı ile anılmasına rağmen...

Nikiforiç burada, Çariçe ile geçirdiği bir gece içinde onbaşılıktan generalliğe kadar yükselen bir ocakçının hikâyesini uzun uzadıya anlattı. Karısı dudaklarını yalayarak, onu dikkatle dinliyor ve masanın altından ayağıyla, ayağımı dürtüyordu. Nikiforiç, güzel bir şekilde seçme sözcükler kullanarak konuşuyor, bana hissettirmeden bir başka konuya geçiyordu:

– Örneğin: burada birinci sınıf öğrencilerinden bir Pletnev var.

Karısı içini çekerek ekledi:

– Yakışıklı değil ama, iyi biri!

– Kim?

– Bay Pletnev.

– Birincisi, bay değil; okulu bitirdiği zaman bay olacak; oysaki şimdi sadece bir öğrenci; bizdeki binlercesi gibi. İkincisi: İyi bir çocuk ne demek?

– Neşeli, genç.

– Birincisi, panayır palyaçosu da neşelidir...

– Palyaço para için neşelidir.

– Sus. İkincisi, Kart köpek de bir zamanlar yavruydu.

– Palyaço maymuna benzer.

– Sana sus dedim. Duymadın mı?

– Allah, Allah!

Nikiforiç karısını susturduktan sonra bana tavsiyede bulunmaya başladı:

– İşte böyle... Şu Pletnev’le ahbap ol! Çok ilginç bir çocuk!

Beni Pletnev’le birçok kez sokakta gördüğü için:

– Biz zaten onunla dostuz, diyorum.

– Ya öyle mi?

Sözlerinde can sıkıntısı hissediliyor, kıpırdanıp dururken madalyaları şıkırdıyordu. Oysaki ben bütün dikkatimi toplamıştım: Pletnev’in matbaada birtakım kâğıtlar bastığını biliyordum.

Kadın ayağı ile beni dürterken, işveli bir şekilde ihtiyar adamı tahrik ediyor; ihtiyar ise, horoz gibi kabararak havalı söylevinin son bölümlerini tamamlıyordu. Kadının yapmış olduğu şakalar, dinlememe engel oluyor; ben yine sesinin ne zaman değiştiğini, daha yavaş, daha ikna edici bir hâl aldığını fark edemedim. Bana:

– Görünmez bir ağ! Anlıyor musun, diyor.

Sanki bir şeyden korkmuşçasına yuvarlaklaşan gözleriyle bana bakıyor.

– İmparator Efendimiz’i bir örümcek olarak düşün!

Kadın bağırdı:

– Ah, sen neler söylüyorsun?

– Sen sus! Aptal! Ben bunu daha iyi anlatabilmek için söylüyorum. Yoksa hakaret etmek için değil! Kaldır şu semaveri!

Kaşlarını oynatıp, gözlerini kırpıştırarak ikna edici bir tavırla sözlerine devam ediyor:

– Görünmez ağ, bir örümcek ağı gibi, İmparator Efendimiz haşmetli üçüncü Aleksandr’ın kalbinden çıkar. Nazır efendilerden, sayın validen, bütün memurlardan, benden, hatta son askerden bile geçer. Her şey bu ipliğe bağlıdır, bu ipliğe dolanmıştır. Bu görünmez kale sayesinde Çar’ın hükümdarlığı asırlardır devam ediyor. Oysaki, Polyaklar, Yahudiler, kurnaz İngiliz Kraliçesi tarafından satın alınmış Ruslar, bu ağı zayıf bir yerinden koparmaya çalışıyorlar. Bu Ruslar da kendilerine güya halktan yanaymış süsünü veriyorlar.

Masanın üzerinden bana doğru eğilerek tehditkâr bir şekilde soruyor:

– Anladın mı? Ha şöyle. Ben sana bütün bunları neden anlatıyorum? Senin fırıncı seni çok övüyor. Sen akıllı, namuslu bir gençmişsin, tek başına yaşıyormuşsun! Oysaki sizin dükkâna öğrenciler gelip gidiyor, geceleri Derenkov’un kız kardeşinin yanında oturuyorlarmış. Sadece bir kişi olsa zararı yok! Fakat çok olunca? Değil mi? Ben öğrencilerin karşısında değilim. Bugünün öğrencisi, yarının bir savcısı olabilir. Öğrenciler iyi insanlardır. Sadece rol yapmak iddiasındalar... Çar’ın düşmanları ise onları kışkırtıyorlar! Anlıyor musun? Sonra sana şunu da söyleyeyim ki...

Fakat sözlerini bitirmeye olanak bulamadan, kapı sonuna kadar açıldı. Kırmızı burunlu, kıvırcık saçlarını bir kemerle bağlamış olan ufak tefek bir ihtiyar, elinde bir şişe votka, sarhoş bir şekilde içeriye girdi. Neşeli bir tavırla:

– Dama oynamayacak mıyız, diye sordu.

Nikiforiç’in, canı sıkılmış bir hâlde yüzü asıldı:

– Kayınpederim, eşimin babası, dedi.

Birkaç dakika sonra izin isteyerek kalktım. Cilveli kadın, arkamdan evin kapısını kapatıyorken, beni çimdikleyerek:

– Bulutlar ne kadar da kırmızı, sanki alev, dedi.

Gökyüzündeyse, bir tek sarımsı bir bulut vardı.

Öğretmenlerimi kırmak istemediğim hâlde, bu polisin devlet makinesinin kuruluşunu onlardan daha kesin ve açık bir şekilde açıkladığını söylemekten kendimi alamayacağım! Bilinmeyen bir yerde bir örümcek oturuyor, ondan çıkan görünmez ağlar bütün hayatı sımsıkı sarıyor.

Bu ağın güçlü düğümlerini her yerde hissettiğimi çok geçmeden öğrendim.

Akşam geç saatlerde dükkânı kapattıktan sonra, dükkân sahibesi beni yanına çağırdı. Çok ciddi bir tavırla, polisin benimle ne konuştuğunu öğrenmek görevinin kendisine verildiğini bildirdi.

Detaylı raporumu verdim. Beni dinleyen kadın:

– Aman Allah’ım, diye bağırdı. Bağırmasıyla beraber odanın bir köşesinden diğer köşesine koşarken, başını sallayarak konuşmaya devam etti:

– Yani fırıncı size bir şey sormuyor? Oysa onun metresi Nikiforiç’in akrabası oluyor, değil mi? Adamı hemen kovmak gerek.

Kapının kenarına dayanmış bir hâlde duruyor, göz ucu ile kadını inceliyordum. Metres kelimesini çok basit bir şekilde söylemişti. Hiç hoşuma gitmedi. Fırıncıyı kovma fikri de hoşuma gitmedi. Bana:

– Lütfen, çok dikkatli olunuz, dedi.

Israrlı bakışları, her zaman olduğu gibi, yine beni şaşırttı. Bu bakışlar bana, anlamını çözemediğim bir şeyler soruyormuş gibiydi. Kadın ellerini arkasına bağlayarak karşımda durdu:

– Siz niçin hep böyle mahzunsunuz?

– Geçenlerde ninem öldü de...

Bu ona komik görünmüş olmalı ki, gülümseyerek sordu:

– Çok mu severdiniz onu?

– Evet, başka bir emriniz var mı?

– Hayır.

Yerime döndüm. Gece bir şiir yazdım. Hatırladığım kadarıyla şiirde şöyle bir mısra vardı:

Siz, görünmek istediğiniz gibi değilsiniz!

Öğrencilerin simitçi dükkânına, olabildiğince daha az uğramalarına karar verildi. Onları görmekten mahrum kalınca, okuduğum kitaplarda anlayamadığım şeyleri sorup, öğrenebilme olanağımı da neredeyse yitirdim. Beni ilgilendiren sorunları bir kâğıda yazmaya başladım. Fakat, bir keresinde yorgunluktan defterin üzerinde uyuya kalmışım. Fırıncı yazdığım soruları okumuş. Beni uyandırarak sordu:

– Bu yazdığın şeyler nedir? “Garibaldi kralı niçin kovmadı?” bu Garibaldi de kim? Hem krallar kovulabilir mi?

Defteri büyük bir öfkeyle, hamur teknesinin üzerine fırlatıp attı. Bodruma girdi ve orada da söylenmeye devam etti:

– Şuna bakın ya, kralları kovmaya kalkıyor! Komik şey! Sen bu yalanları bırak, okuma delisi! Beş yıl önce Saratov’da jandarmalar, böyle okuma meraklılarını fareler gibi avlamışlardı. Zaten Nikiforiç seni sorup duruyor. Sen kralları kovmaktan vazgeç; krallar güvercin değildir!

Bütün bunları bana, iyi niyetle söylüyordu. Ben ise istediğim gibi yanıt veremiyordum. Çünkü fırıncıyla bile, hassas konularda konuşmayı yasaklamışlardı.

Şehirde heyecanlı bir kitap elden ele dolaşıyordu. Onu okuyor ve tartışıyorlardı. Bana bu kitabı bulması için veteriner Lavrov’a rica ettim. O, ümitsiz tavırla:

– Hayır, kardeşim! Hiç umutlanma! Ancak, bu kitabı bu aralarda, bir yerlerde okuyacaklar. Belki sizi de oraya götürebilirim.

İsa’nın göğe çıkışı yortusu günü, gece yarısı karanlıkta Lavrov’un gölgesini takip ederek Arski tarlasında yürüyorum. Lavrom, benden elli adım kadar önde gidiyor. Tarla bomboş ama ben Lavrov’un önerisine uygun olarak dikkatli yürüyordum. Şarkı söylüyor, ıslık çalıyordum. Yani, çakırkeyif bir çırağı taklit ediyordum. Başımın üzerinde kara bulut kümeleri tembel bir biçimde süzülüyor, ay, altın bir top gibi aralarından kayıyor, gölgeler toprağı örtüyor, su birikintileri gümüş gibi parlıyordu. Şehir arkamda öfkeli öfkeli homurdanıyor.

Rehberim, Papaz Okulu arkasındaki bir bahçenin tahta perdesi önünde durdu ben de aceleyle ona yetiştim. Sessiz bir şekilde tahta perdenin üzerinden atladık. Ağaç dallarına çarparak bol otlu bahçede ilerledik; ikide bir dallara çarpınca üstümüze kocaman su damlaları düşüyordu. Evin duvarı önünde durarak sımsıkı kapalı pencerenin panjuruna hafifçe vurduk. Pencereyi sakallı birisi açtı. Arkasında karanlıktan başka hiçbir şey görülmüyor, tek bir ses işitilmiyordu.

– Kim o?

– Yakov’dan geliyoruz.

– Girin!

Zindan gibi bir karanlık içinde birçok kişinin varlığı hissediliyor; elbiselerin, ayakların hışırtıları, sessiz öksürükler ve fısıltılar duyuluyordu. Bir kibrit çakıldı ve yüzümü aydınlattı; duvar diplerinde yere çökmüş bir sürü koyu gölge fark ettim.

– Herkes tamam mı?

– Tamam.

– Perdeleri kapatınız, panjurların aralarından ışık sızmasın!

Öfkeli bir ses yüksekten konuşuyor:

– Hangi uyanık bizi bu boş evde toplamayı düşündü?

– Sus!

Köşede küçük bir lamba yakıldı. Boş, mobilyasız bir odada; sadece iki sandık vardı. Bunların üzerine bir kalas uzatılmış; beş kişi bu kalasın üzerine sıralanmışlardı. Lamba da, dikine koyulmuş bir başka sandığın üzerine koyulmuştu. Duvar dibinde yerde üç kişi daha vardı ve pencerenin kenarında uzun saçlı, zayıf bir delikanlı oturmuştu. Bu delikanlı ve sakallı haricindeki herkesi tanıyordum. Sakallı, kalın bir sesle, eski halkçılardan Gorgiy Plehanov’un, “Ayrılıklarımız” adlı yazısını okuyacağını söyledi.

Karanlığın içinde, yerde bulunanların birinden, bir mırıltı yükseldi:

– Biliyoruz!

İçinde bulunduğumuz durumun gizemi, bana çok tatlı bir heyecan veriyordu. Gizliliğin şiiri, en güzel şiirdir. Kelimeleri açık bir şekilde konuşabilen kalın boğuk ses, tüm odayı dolduruyordu.

Tekrar, bu defa köşede oturan biri mırıldandı:

– Çok saçma!

İleride, karanlığın içerisinde, bir bakır parçası, bilinmez ve mat bir şekilde parıldıyor, Romalı bir savaşçının miğferini hatırlatıyordu. Daha sonra, bunun ocağın hava borusu olduğunu anladım.

Odada kısık sesler birbirine karışıyor, kimin ne söylediği anlaşılmıyordu. Başımın üzerinden, pencere yanından, dalga geçer gibi yüksek sesle soruyorlardı:

– Okuyacak mıyız yoksa okumayacak mıyız?

Bunu soran o uzun saçlı delikanlıydı. Herkes sustu. Sadece okuyanın kalın sesi duyuluyordu. Kibritler yakılıyor, sigaraların ateşleri parlıyor, düşünceli insan yüzleri ve kocaman açılmış gözler aydınlanıyordu.

Okuma kendimi yorgun hissettirecek kadar uzun sürmüştü. Basit bir şekilde ikna edici fikirler hâline dönüşen sert ve keskin sözcüklerden hoşlanmama karşılık, dinlemekten yorulmuştum.

Nasıl oldu bilmiyorum, aniden okuyanın sesi kesildi. Hemen odanın içerisi, sinirli bağrışmalarla doldu:

– Dönek!

– Bu, kahramanların dökmüş oldukları kana, tükürmek demektir!

Yine pencere kenarındaki uzun saçlı delikanlının sesi duyuldu:

– Beyler, küfürlerinizi ana soruna ait ciddi itirazlarınızda gösteremez misiniz?

Tartışmayı hiç sevmem. Bunları dinlemesini bilmem, şahlanmış fikirlerin kaprisli sıçrayışlarını izlemek benim için çok zor. Tartışan insanların, tartışma sırasında ortaya çıkan gerçek kişilikleri beni her zaman rahatsız etmiştir.

Pencere yanında oturan delikanlı, eğilerek bana sordu:

– Siz francalacı Peşkov musunuz? Ben Fedoseyev, tanışmamız gerekirdi. Aslına bakarsanız burada yapılacak bir iş yok. Bu patırdı uzun süreceğe benziyor; oysaki hiç de yararlı değil. Gidelim mi?

Fedoseyev’in ismini hatırlıyorum. Onun çok ciddi bir gençler grubunun, başkanı olduğundan söz etmişlerdi. Delikanlının derin bakışları ile, sinirli ve solgun yüzü hoşuma gitmişti.

Tarlada beraber yürüyorken, işçiler arasında dostlarımın olup olmadığını, neler okuduğumu, boş vakitlerimin bulunup bulunmadığını sordu. Bu arada:

– Sizin o francala dükkânını duydum. Saçma şeylerle uğraşmanız çok tuhaf! Neyinize gerek bunlar?

Uzun zamandan beri ben de, bunun çok gereksiz olduğunu hissediyordum. Düşüncelerimi ona da aktardım. Söylediklerim onu hoşnut etti. Aleni bir şekilde gülümserken, kuvvetle elimi sıktı ve yarın üç haftalığına seyahate gideceğini, döndüğünde de hemen, nerede ve ne şekilde buluşacağımızı bana bildireceğine dair söz verdi.

VIII

Francala dükkânının işleri çok iyi fakat benim işlerim çok kötü gidiyordu. Yeni dükkâna taşındık. Bana düşen işlerin sayısı daha da arttı. Fırında çalışmak, evlere, papaz akademisine ve Asil kızlar okuluna francala ve çörek götürmek gerekiyordu. Kızlar sepetimden çörek seçerlerken, elime küçük notlar sıkıştırırlardı. Ben yarı çocuk yazı ile yazılmış bu utanmaz kelimeleri şaşkınlıkla okurdum. Pırıl pırıl, parıltılı gözlü ve neşeli bir grup genç kız sepetimin çevresine dolup da, alaycı hareketler yaparak, minicik pembe elleriyle çörekleri seçerlerken, garip hislerle bu ellere bakardım. Bunlardan hangisinin, belki de anlamını bile bilmeden o utanmaz notları yazdıklarını anlamaya çalışırdım. Sonra o pis genelevleri anımsayarak düşünürdüm:

– Görünmez ağın, zehirli utanmazlık ağının o evlerden ta buralara kadar uzanmış olması mümkün müydü?

İri göğüslü, kalın saç örgüleri olan, esmer bir kız koridorda beni durdurarak; telaşlı ama yavaşça:

– Eğer, şu notu sahibine götürürsen sana on kopik veririm, dedi.

Genç kızın siyah, güzel gözleri yaşla doldu; dudaklarını şiddetle ısırarak bana bakıyordu. Kulaklarına kadar kızarmıştı.

Önermiş olduğu parayı, asil bir biçimde reddettim. Notu aldım ve bir mahkeme üyesinin oğluna, uzun boylu, pembemsi yanakları olan bir öğrenciye verdim. Delikanlı, sessiz ve düşünceli bir tavırla, bozuk paralardan oluşan yarım rubleyi, bana vermek istedi. Bu paraya ihtiyacım olmadığını söylediğimde, bakır paraları cebine soktu. Fakat, anlaşılan o ki, elini cebine sokmamıştı. Çünkü, bozuk paraların hepsi bir tarafa dağıldı.

Beşliklerin, onlukların dört bir yana yuvarlanmalarını izlerken, ellerini öylesine büyük bir kuvvetle ovuşturdu ki, parmakları çıtırdadı. Zorlukla nefes alıyormuş gibi mırıldandı:

– Ben şimdi ne yapmalıyım? Hoşça kalın! Biraz düşünmem gerekiyor.

Onun ne düşündüğünü bilmiyorum. Fakat, genç kıza çok acıdım. Kısa bir süre sonra kızcağız okuldan yok oldu. On beş yıl kadar sonra ona, Kırım liselerinden birinde öğretmen olarak rastladım. Veremdi; her şeyden büyük bir öfkeyle söz ediyordu. Belli ki çok acı çekmişti.

Francala dağıtma işini bitirince uykuya dalardım. Gece yarısına dükkâna mal yetiştirebilmek için de akşamları fırında çalışıyordum. Dükkânımız şehir tiyatrosuna çok yakındı. Oyun biter bitmez, halk sıcak çörek yemek için dükkânımıza gelirdi. Bundan sonra da okkalık ekmek ve francala hamurunu yoğurmaya giderdim. O kadar çok hamuru elle yoğurmak, hiç de kolay değildi!

Yine iki üç saat uyur, francala dağıtmaya giderdim. Her günüm böyle sürüp gidiyordu.

Oysaki benim, önüne geçemediğim; akla yatkın, iyi ve ebedi şeyler yapabilmek isteği, bütün benliğimi sarmıştı. Girişken biriydim; anlatma yeteneğim çok gelişmişti. Okuduklarım ve gördüklerim sayesinde hayal gücüm çoğalmıştı. Sıradan bir olaydan, ilginç bir öykü çıkarmak hiç de zor değildi. Krestovnikov ve Alofuzov fabrikasındaki işçilerle dostluğum vardı. Özellikle ihtiyar dokumacı Nikita Rubtsof bana çok yakındı. Nikita neredeyse Rusya’nın bütün dokuma fabrikalarında çalışmış, asabi ve zeki bir adamdı.

– Elli yedi yıldır bu dünyada yaşıyorum. Aleksiciğim, benim Maksimiçim, derdi. Sen henüz genç bir iğ, yeni bir mekiksin!

Gözlerinde kendisinin yapmış olduğu bakır bir telle bağlı, siyah bir gözlük vardı. Burnunun üstünde ve kulaklarında, bu telden kaynaklanan yeşil lekeler vardı. Sakalını kestiği ve sadece gür bıyıklar ile alt dudağının ucunda sık ve kır bir sakal parçası bıraktığı için dokumacılar ona Alaman derlerdi. Rubtsof, orta boylu, geniş omuzlu, hafif melankolik biriydi.

Dazlak olan kocaman kafasını, sol omzuna doğru eğerek:

– Sirke gitmeyi çok severim, derdi. Atları, öküzleri ne kadar güzel eğitiyorlar, değil mi? Şaşılacak şey doğrusu! Öküzlere saygıyla bakıyorum da, düşünüyorum; demek ki, insanlara da akla uygun hareket etmeyi öğretmek olası. Sirk adamları hayvanları şekerle eğitiyorlar. Elbette biz şekeri bakkaldan alabiliriz. Bize ruh için şeker gerek, ruhun şekeri ise tatlılıktır. Demek ki delikanlı, tatlılıkla hareket etmek gerekiyor, yoksa bizlerin alışmış olduğu gibi dayakla değil, haksız mıyım?

Oysaki kendisi insanlara hiç de tatlılıkla davranmazdı. Onlarla alaycı bir tavırla konuşur, tartışmalarda tek heceli sözlerle itiraz eder, karşısındakini alenen kırmaya çalışırdı. Onunla bir birahanede, onu dövmeye kalkıştıkları, hatta iki kez vurdukları bir anda tanıştım. Onu kurtararak, alıp götürdüm.

Bir sonbahar yağmuru altında, karanlıkta beraber yürüyorken sordum:

– Size çok mu vurdular?

Soğukkanlı bir şekilde:

– Hadi canım, buna da dayak mı denir? Hem sen bana neden “siz” diyorsun?

İşte dostluğumuz bu şekilde başladı. İlk başlarda benimle de kurnazca inceden inceye dalga geçiyordu. Fakat görünmez ağın hayatımızda nasıl bir rol oynadığını ona açıkladığım zaman, düşünceli bir tavırla bağırdı:

– Sen hiç de aptal biri değilmişsin!

O andan sonra bana, baba şefkati göstermeye ve adımla hitap etmeye başladı.

– Senin fikirlerin Aleksim, benim canım oğlum; doğru fikirler, fakat sana hiç kimse inanmaz. İnanmazlar, çünkü hiçbirinin işine gelmez, derdi.

– Siz bana inanıyor musunuz?

– Ben başı boş biriyim. Bir kuyruksuz köpeğim. Oysaki halk, zincire bağlı köpeklerden oluşmuştur. Her birinin kuyruğunda: Kadın, çocuk, armonik şeklinde bir sürü turp var. Her köpek kulübesine tapar. Sana inanmazlar. Bizim Morozof’un fabrikasında bir olay olmuştu. Kim ileri gittiyse onun alnına vurdular. Alın, kaba et değildir, ağrısı uzun zaman geçmez!

Kerestovnik fabrikası işçilerinden, tesviyeci Yakov Şapoş-nikov’la tanıştıktan sonra biraz başka türlü konuşmaya başladı. İncili çok iyi bilen, veremli Yakov, Tanrı’yı şiddetle inkâr ederek onu çok şaşırttı.Yakov, çürümüş ciğerlerinin kanlı parçalarını dört bir yana tükürerek, büyük bir kinle ve güçle kanıtlardı.

– Ben, Tanrı’nın istediği tarzda yaratılmış biri değilim. Ben hiçbir şey bilmiyorum. Hiçbir şey yapamıyorum, iyi biri de değilim! Tanrım benim çektiğim acıyı bilmiyor ya da biliyor da yardım etmek elinden gelmiyor veya yardım etmek elinden geliyor ama bana yardım etmek istemiyor. Tanrı hiç de her şeyi bilen, her şeye gücü yeten, merhametli bir varlık değildir. Sözün kısası: Tanrı yoktur. Bunlar uydurma şeylerdir. Bütün hayat düzmecedir. Fakat bütün bunlarla beni kandıramazsınız!

Rubtsof, öylesine şaşırdı ki, sanki şaşkınlıktan küçük dilini yutacaktı. Sonra sinirinden morardı, kaba bir şekilde küfür etmeye başladı. Fakat, Yakov İncil’den bazı parçaları resmî bir tavırla okumaya başlayınca Rubtsof, tüm silahlarını indirerek susmak zorunda kaldı.

Şapoşnikov konuşurken korkunç bir hâl alırdı. Esmer yüzlü, saçları bir çingene gibi siyah ve kıvırcıktı; mor dudaklarının arasından kurt dişleri parlardı. Kapkara gözleri, sabit bir bakışla, ısrarlı bir şekilde düşmanının yüzüne dikilirdi. Bu ağır, ezici bakışların karşısında durmak çok zordu. Onun bakışları bana, o hastayı hatırlatıyordu.

Yakov’dan ayrıldıktan sonra Rubtsof, üzüntülü bir şekilde bana:

– Benim karşımda şu ana kadar hiç kimse, Tanrı aleyhine konuşamamıştır. Böyle bir şeyi ömrümde duymadım. Her şeyi duydum, fakat böyle bir şeyi asla! Sanırım bu adam dünyalı değil! Yazık! Bu adam iyice yanmış! İlginç kardeşim, çok ilginç!

Bütün bu sözlerine rağmen, Yakov’la çok çabuk ve dostça anlaşmaya vardı. Heyecanından yerinde duramayarak, parmaklarıyla hasta gözlerini ovuşturarak, keyifle gülüyordu:

– Desene, Tanrı’yı emekliye ayırdık! Fakat, Çar’a gelince, ben yine kendi sözümü söylerim: Çar benim için hiçbir engel oluşturmaz! İş çarlarda değildir. Hangi çarla istersen ben uyum sağlarım. Hatta müthiş İvan’la bile! İşte sana çarlık, otur, yap çarlığını istediğin gibi! Sadece beni bırak da şu inanmazları yola getireyim işte bu kadar!

Çar-Açlık, yazısını okuduktan sonra:

– Yazılanların hepsi, tamamen doğru!

Rubtsof’da bitip tükenmeyen bir öğrenme hırsı vardı. Büyük bir dikkatle Şapoşnikov’un acı sözlerini, saatlerce kitaplardan söz edişimi dinler, gırtlağını ileri doğru çıkararak, başını geriye atar keyifle gülüp, neşelenirdi:

– Şu insan zekâsı yaman şey! Vay be, yaman şey!

Gözlerinin hasta oluşu nedeniyle, kendisi zorlukla okurdu. Fakat o da çok şey biliyordu. Bu bilgisiyle beni, sık sık şaşırtırdı:

– Almanlarda çok akıllı bir marangoz varmış; kral ondan akıl alırmış!

Araştırmamdan sonra bunun Bebel olduğu ortaya çıktı.

– Siz bunu nereden biliyorsunuz?

Parmağıyla kocaman kafasını kaşıyarak, kısa bir şekilde yanıt verdi:

– Biliyorum.

Hayatın ağır karmaşası Şapoşnikov’u hiç ilgilendirmiyordu. O bütün düşüncesini Tanrı’nın yok edilmesine ve ruhanilerin küçük düşürülmesine yoğunlaştırmıştı. Özellikle papazlardan nefret ederdi.

Bir keresinde Rubtsof dostane bir şekilde ona sordu:

– Yakov, sen neden sürekli Tanrı’nın karşısında yer alıyorsun?

– Bana ondan başka engel olan ne var ki? Yirmi yıla yakın, ona inandım. Onun korkusundan titredim. Dayandım. Elim kolum bağlı olarak yaşadım. Fakat, İncil’i okuyunca gördüm ki, hepsi uydurma! Hepsi düzmece, Nikita!

Görünmez ağı parçalarmış gibi elini salladı, neredeyse ağlayarak:

– İşte bu nedenle de, zamanından önce ölüyorum, dedi.

Benim birkaç ilginç arkadaşım daha vardı. Sıklıkla, Semenov’un fırınındaki eski arkadaşlara giderdim. Onlar beni büyük bir sevinçle karşılar, ilgiyle dinlerlerdi. Fakat Rubtsov, Amiral Mahallesi’nde; Şapoşnikov ise Tatar mahallesinde, kaban arkasında, uzakta oturuyordu. Aralarında neredeyse beş kilometrelik yol vardı. Onları çok az görebiliyordum. Onların bana gelmeleri de olanaksızdı. Çünkü, konuk kabul edebileceğim bir yerim yoktu. Bir asker emeklisi olan yeni fırıncı, jandarmalarla dost olmuştu. Jandarma dairesinin arka bölümü bizim bahçeye bitişikti. İriyarı mavi üniformalar, Miralay Gangart’ın francalaları ve kendi ekmekleri için tahta perdeden atlayarak fırına geliyorlardı. Ayrıca; francala dükkânına, gereksiz yere dikkati çekmemek için insanlar arasına girmemem önerilmişti.

Çalışmamın anlamsızlaştığını görüyordum. Fırının gelirini dikkate almadan, kasadan sınırsızca para çekilmesi nedeniyle, un bedelini ödeyemeyecek kadar parasız kaldığımız zamanlar fazlalaşmıştı. Derenkov, sakalını çekiştirerek acı bir şekilde gülümserdi:

– Sanırım iflas edeceğiz!

Onun yaşantısı da tatsızlaşmıştı. Kızıl saçlı Nastya ortalıkta dolaşıyor, hiçbir şey beğenmiyor, kötü huylu bir kedi gibi homurdanarak, herkese ve her şeye karşı küskün bakışlarla bakıyordu.

Derenkov’u görmüyormuş gibi doğrudan doğruya onun üstüne yürür, o, suçlu bir şekilde gülümseyerek kıza yol verir ve içini çekerdi.

Bazen bana içini dökerdi:

– Hiçbir yerde ciddiyet yok. Hiç düşünmeden, her şeyi ama her şeyi alıyorlar. Geçenlerde kendime yarım düzine çorap almıştım. Ortalıktan yok oldu!

Bu çorap hikâyesi çok komikti. Ama bu alçak gönüllü, hırsız adamın yararlı bir şeyler yapabilmek için nasıl çabaladığını, çevresindekilerin ise özensiz tavırlarla bu işi nasıl baltaladıklarını gördüğüm için ben gülemedim.

Derenkov, hizmet ettiği adamlardan teşekkür beklemiyordu. Ancak, kendisine daha ilgili ve dostça davranılmasını beklemek, en doğal hakkıydı. Fakat, o, bunu göremiyordu. Ailesi ise, büyük bir hızla dağılıyordu. Babası, dinî içerikli bir akıl hastalığına yakalanmıştı, küçük kardeşi içmeye ve kadınlarla düşüp kalkmaya başlamıştı. Kız kardeşi, bir yabancı gibi davranıyordu. Sanırım kızıl saçlı öğrenciyle aralarında hüzünlü bir macera geçmişti. Çok sık, ağlamaktan gözlerinin şişmiş olduğunu görüyordum. Öğrenciden daha fazla nefret etmeye başladım.

Sanırım, Marya Derenkov’a âşık olmuştum. Dükkânımızda satıcılık yapan, sürekli şefkatli bir şekilde gülümseyen, al yanaklı, kırmızı dudaklı, iri yapılı Nadejda Şerbatova’ya da âşıktım. Zaten ben genelde âşıktım. Yaşım ve durumum, hayatımın karışıklığı, kadınlarla olmak ihtiyacını doğuruyordu. Zaten bu işin zamanı oldukça gecikmişti. Kadın aşkı ya da dostça bir kadın ilgisi benim için artık bir zorunluluktu; kendimden açıkça söz etmek, birbiriyle bağlantısı olmayan fikir karışıklığından kurtulmak, artık çok gerekli bir hâl almıştı.

Dostlarım yoktu. Bana işlenmeye yarar bir madde gözüyle bakan insanlar, benim saygımı kazanamamışlar, beni açık yürekliliğe sürükleyememişlerdi. Kendilerini ilgilendirmeyen konulardan söz etmeye başladığım zaman, bana önerileri şu olmuştu:

– Bırakın bunları, canım!

Guriy Pletnev’i tutuklayıp Petersburg’a, hapishaneye göndermişler... Bunu bana ilk söyleyen, sabahın erken saatinde yolda karşılaştığım Nikiforiç oldu. Sanki resmî bir törenden gelirmiş gibi bütün madalyaları üzerinde, düşünceli ve zafer kazanmış bir tavırla, karşıdan geliyordu. Elini kasketine götürerek sessizce yanımdan geçti. Fakat, hemen duraksayarak, sinirli bir tonla kulağıma:

– Guriy Pletnev’i bu gece tutukladılar, dedi.

Çevresine bakınarak elini salladı ve daha yavaş bir sesle ekledi:

– Mahvoldu delikanlı!

Galiba, kurnaz bakışlı gözlerinde yaş parlıyordu.

Pletnev’in tutuklanmayı beklediğini biliyordum. Bu konuda beni uyarmış, kendisiyle ne benim ne de Rubtsov’un görüşmememizi önermişti.

Nikiforiç, ayaklarının ucuna basarak, can sıkıntısıyla sordu:

– Neden bize gelmiyorsun?

Akşama ona gittim. Uykudan yeni kalkmıştı. Yatağında oturarak, şıra içiyordu. Karısı, pantolon onarıyordu.

Polis, kıllarla kaplı, ormana benzer göğsünü kaşıyarak dalgın bir şekilde bana bakarak, konuşmaya başladı:

– İşte durum bu! Tutukladılar. Evinde bir tencere buldular; bunun içinde Efendimiz aleyhinde yapılan afişler için boya kaynatıyormuş.

Zemine tükürerek sinirle, karısına bağırdı:

– Ver şu pantolonu!

Kadın başını kaldırmadan:

– Şimdi veriyorum, dedi.

İhtiyar, gözleriyle, karısını göstererek:

– Ağlıyor, acıyor çünkü. Ben de acıyorum. Bir öğrenci, Efendimiz zararına ne yapabilir?

Giyinirken konuşmaya devam etti:

– Ben bir dakikalığına çıkıyorum, sen semaveri hazırla!

Karısı hiç kımıldamadan pencereye bakıyordu. Fakat, kocası odadan çıkınca, büyük bir hızla bana döndü, şiddetle sıkmış olduğu yumruğunu kapıya doğru uzatarak, dişlerinin arasından büyük bir nefretle söylendi:

– İhtiyar yılan!

Ağlamaktan yüzü şişmişti. Sol gözü ise, kocaman bir morartıyla, kapanmıştı. Yerinden kalkarak sobaya yaklaştı, semavere eğilerek mırıldanmaya başladı:

– Aldatacağım onu! Öyle aldatacağım ki, inleyecek! Bir kurt gibi böğürecek! Sakın ona inanma! Tek bir sözüne bile, güvenme! Seni de tuzağa düşürmeye çalışıyor. Yalan söylüyor, o hiç kimseye acımaz! İnsan avcısı. Sizinle ilgili her şeyi biliyor, bununla yaşıyor. Onun işi insan avlamaktır.

Kadın yanıma gelerek bana sokuldu. Adeta yalvaran bir tonla mırıldandı:

– Beni biraz okşa! Ne olur!

Bu kadından hoşlanmıyordum. Fakat bana, öyle acı, öyle büyük bir üzüntüyle bakıyordu ki, ona sarıldım. Sert, yağlı saçlarını okşamaya başladım.

– Şimdi kimi izliyor?

Ribnoriyadskaya’daki odalarda oturanlardan birini...

– Adını biliyor musun?

Gülümseyerek:

– Bana neler sorduğunu ona söyleyeceğim. İşte geliyor! Zavallı Guroçka’yı da o izlemişti, dedi. Sobanın yanına fırladı.

Nikiforiç, bir şişe votka, ekmek ve reçelle geri geldi. Çay içmeye oturduk. Marina yanımda oturuyor, canlı gözleriyle yüzüme bakarak, belli olacak bir ilgiyle bana ikramda bulunuyordu.

– Bu görünmez ağ, yüreklerden, kemiklerden geçer! Onu koparmayı bir dene bakalım! Çar halkın tanrısıdır!

Beklenmedik bir anda sordu:

– Örneğin sen, çok kitap okumuşsun. İncil’i okudun mu? Sana göre orada yazılanlar doğru mu?

– Bilmiyorum.

– Bana göre, gereksiz şeyler de yazılı. Hem de öyle çok ki! Örneğin fakir insanlarla ilgili olan bölümleri, “mutludurlar!” der, neresi mutlu fakirlerin? Boş yere söylenmiş bir söz bu. Hem genellikle fakirlerle ilgili birçok anlaşılmayan şeyler var. Fakir ile fakir düşmüş olanı birbirinden ayırmak gerek. Fakir adam kötüdür! Fakat, fakir düşmüş biri belki de şansız biridir. Böyle değerlendirmek gerek. Bu daha uygundur...

– Neden?

Meraklı bir biçimde bana bakarak sustu. Sonra, detaylı bir şekilde toparlamış olduğu düşüncelerini açıkça ve ciddi bir tavırla anlatmaya başladı:

– İncil’de merhamete çok yer verir, oysaki merhamet zararlı bir şeydir. Ben böyle düşünüyorum. Merhamet, gereksiz hatta zararlı insanlar için, çok büyük paralar harcanmasını gerektirir: Düşkün evleri, hapishaneler, akıl hastaneleri... Sağlam insanlara yardım edilmeli ki, güçlerini boş yere harcamasınlar! Oysaki biz zayıflara yardım ediyoruz. Zayıfları güçlü hâle getirebilir misin ki? Bu ters iş yüzünden kuvvetliler zayıflıyor ve zayıflar onların sırtından geçiniyor. İşte, ilgilenilmesi gereken iş budur! Bütün bunları tekrar düşünmek gerek. Hayat, İncil’den kopalı çok oldu; bunu anlayabilmek gerek. İncil’in kendine göre bir yolu var. Görüyorsun ya, Pletnev’in neden başı belaya girdi? Merhamet nedeniyle. Fakirlere yardım ediyoruz, diğer yandan öğrenciler yok oluyor. Bunun neresi akla yatkın, ha?

Önceden de bu düşünceleri duymuş olmama karşılık, ilk kez bu kadar sert ve keskin bir şekilde duyuyordum. Bunlar, sanıldığından çok daha uzun ömürlü ve daha yayılmış bir hâldeydi. Yedi yıl kadar sonra, Nietzsche’yi okurken, Kazanlı polisin felsefesini çok net olarak anımsadım. Bu arada şunu da söylemeliyim ki, kitaplarda karşılaşmış olduğum fikirlerin çoğuyla, bunları okumadan önce, hayat içerisinde karşılaşmıştım.

İhtiyar sürekli konuşuyor, parmaklarıyla tepsinin kenarına vurarak, sözlerine tempo tutuyordu. Kuru yüzünde sert bir ifade oluşmuştu. Ama bakmıyor, tertemiz, parlayan semaverin bakırdan aynasını izliyordu.

Karısı:

– Senin artık gitme zamanın geldi, diye ona, iki kez hatırlattı. İhtiyar karısına yanıt vermedi. Kelimeleri birbiri ardına sıralayarak fikirlerini açıklarken, aniden, farkına varamadığım bir şekilde sözü başka bir konuya getirdi:

– Sen aptal biri değilsin! Okumuş çocuksun. Francalacı olmak sana uyar mı? Devletli efendimize başka şekilde hizmet etmekle, daha çok para kazanabilirdin!

Onu dinlerken, Ribnoriyadskaya Sokağı’ndaki tanımadığım insanlara, Nikiforiç’in kendilerini izlediğini ne şekilde haber vereceğimi düşünüyordum. Oradaki odalardan birinde Yalutorovska’daki sürgünden, henüz yeni dönmüş olan, Sergey Somov adında birisi oturuyordu. Bu adamla ilgili bana çok ilginç şeyler anlatmışlardı.

– Akıllı insanlar, aynı kovanda bulunan arılar gibi, toplu olarak yaşamaya mecburdurlar. Güçlü, büyük Çarımız...

Karısı:

– Saat dokuz oldu!

– Hay Aksi!

Nikiforiç ayağa kalkarak, üniformasını ilikledi:

– Neyse zararı yok, arabayla giderim. Hoşça kal kardeş! Çekinme, yine gel!

IX

Nikiforiç’in evinden ayrılırken, kendime bir daha kesinlikle ona konuk olmayacağıma dair söz verdim. İlginç biri olmasına karşılık, adamdan nefret ediyordum. Fazla merhametin zararlı olacağına dair söylemiş olduğu sözler, beni çok heyecanlandırdı. Belleğime âdeta kazındı. Bu sözlerde bir çeşit doğruluk olduğunu düşünüyordum. Fakat bunu bir polisten öğrenmiş olmak, fena hâlde canımı sıkmıştı.

Bu konuya dair, oldukça sık tartışmalar olurdu. Özellikle bunlardan biri beni çok heyecanlandırdı.

Şehirde, bir Tolstoy’cu ortaya çıkmıştı. Bu adam bugüne kadar karşılaşmış olduğum ilk Tolstoy’cu idi. Esmer, uzun boylu, siyah sakallı, kalın dudaklı bir adamdı. Sırtını kamburlaştırarak yere bakar, bazen sert bir hareketle kel başını kaldırarak, kara gözlerindeki hırsın parıltısı ile çevresindekileri yakardı. Keskin bakışlarında, nefret ve kine benzeyen bir şeyler vardı. Onunla bir profesörün evinde konuşuyorduk. Bir çok genç vardı. Bir de ilahiyat öğretmeni olan geniş, siyah ipek cüppeli, ufak tefek biri olan, bir papaz vardı; bu siyah cüppe onun, gri gözlerinin kuru tebessümüyle aydınlanan, solgun ve güzel yüzüne çok yakışmıştı.

Tolstoycu İncil’deki büyük gerçeklerin, sonsuz sağlamlığından uzun bir şekilde söz etti. Kısa cümlelerle konuşuyordu. Fakat sert vurgular yapan sözcüklerinde samimi bir anlatımın varlığı hissediliyordu. Konuşurken kıllarla kaplı sol eliyle, sanki bir şeyler kesiyormuş gibi, monoton hareketler yapıyor, sağ eli ise cebinde duruyordu.

Hemen yanımda, köşede fısıldaştılar:

– Aktör.

– Gerçekten de öyle! Sanki tiyatro izliyorum.

Bu olaydan kısa bir süre önce, Katoliklerin bilgi ile savaşını anlatan bir eser okumuştum. Şimdi bana, dünyanın ancak aşkın gücüyle kurtulabileceğine çılgınca inanan ve insanlara gösterdikleri merhametten dolayı, onları kılıçtan geçirmeye ve meydanlarda odun yığınları üzerinde yakmaya hazır olan adamlardan biri konuşuyormuş gibi geldi.

Tolstoycu’nun üzerinde, geniş kolları olan, beyaz bir gömlek vardı. Gömleğinin üzerinde de, gri, harmaniye benzer bir giysi vardı. Bu giyimiyle diğerlerinden ayrılıyordu. Konuşmasının sonunda şöyle bağırdı:

– Siz İsa’dan yana mısınız yoksa Darwin’den yana mısınız?

Bu soruyu, gençlerin bir grup oluşturdukları, köşeye hitaben söylemişti. Buradaki gençler ona, korku ve hayranlıkla bakıyorlardı. Görünüşe göre onun sözleri birçok kişiyi şaşırtmıştı. Herkes, düşünceli bir şekilde başını eğmiş, susuyordu.

Konuşmacı, sert bakışlarıyla herkesi gözden geçirdikten sonra keskin bir biçimde ekledi:

– Bu iki karşıt görüşü, aynı noktada buluşturmaya çalışanlar sadece Pharisienlerdir.[8] Bunları uzlaştırmaya çalışarak, kendilerini aldatıyor, yalanlarla insanları kandırıyorlar.

Papaz, ayağa kalktı. Büyük bir özenle cüppesinin kollarını katladı. Konuşmaya başlamadan önce, göstermiş olduğu alaycı tavrı ve abartılı nezaketi ile ne kadar sinirli olduğu belli oluyordu.

– Sanırım siz Pharisienler hakkında sabit bir düşünceye sahipsiniz. Bu fikir baştan başa yanlıştır.

Papaz, yoğun şaşkınlığım arasında bana, İsrail oğullarının vasiyetlerinin gerçek ve namuslu koruyucularının Pharisienler olduğunu, halkın her zaman, onlarla beraber, İsrail oğullarının düşmanlarına karşı yürümüş olduklarını kanıtlamaya çalıştı.

– Örneğin, Jozef Flaviyüs’ü okuyunuz!

Tolstoy’cu yerinden fırlayarak kalktı. Kendinden çok emin bir şekilde, âdeta bağırarak konuşuyordu:

– Milletler şimdi de düşmanlarıyla beraber, dostlarına karşı yürüyorlar; fakat onlar kendi iradeleriyle gitmiyorlar, zorla götürülüyorlar. Sizin Flaviyüs’ünüzü ben ne yapayım?

Papaz ile başka biri, ana tartışma konusunu dağıtarak parçalara böldüler, ana konu ortadan kayboldu.

Tolstoy’cu:

– Gerçek, aşktan başka bir şey değildir, diye bağırıyordu.

Oysaki gözlerindeki ifade, nefret ve hakaret kıvılcımları ile yanıyordu.

Ben sözcüklerin arasında sarhoş olduğumu hissediyordum. Bunların hiçbirini anlayamıyordum. Ayaklarımın altındaki toprak, sözcük depremiyle sarsılıyordu. Büyük bir umutsuzlukla, bu dünyada benden daha aptal, daha yeteneksiz bir insan olmadığını düşünüyordum.

Tolstoy’cu, morarmış yüzünün terini silerken, kudurmuşçasına bağırmaya devam etti:

– İncil’i bir tarafa bırakınız, yalan söylememek için onu unutunuz! İsa’yı ikinci kez çarmıha geriniz! Bu daha namuslu bir şeydir.

Önümde koskocaman duvar gibi, bir soru oluşmuştu: Madem ki hayat, dünya mutluluğu için sürekli bir savaştır, o hâlde aşk ve şefkat bu savaşın başarısına engel olmayacak mıdır?

Tolstoy’cunun soyadı Klopski imiş. Oturduğu yeri öğrenerek, ertesi gece ona gittim. Kendisini bahçede, bir ıhlamur ağacının altında, kızlarla masada oturur şekilde buldum. Üzerinde beyaz pantolon ve gömlek vardı. Gömleğinin açık yakasından kıllı, uzun, kuru göğsü görünüyordu.

Klopski, gümüş bir kaşıkla bir tabaktan sütlü ağaç çileği yiyor, zevkle yutkunuyor, kalın dudaklarını şapırdatıyor, her yutkunuşundan sonra da, bıyıklarına sürünen beyaz damlaları üflüyordu. Kızlardan biri masa başında durmuş ona hizmet ediyor, diğeri ise, ıhlamur ağacının gövdesine dayanmış, gökyüzüne bakarak hayal kuruyordu. Kızların ikisi de, eflatun rengi, ince elbiseler giymişti. Ayırt edilemeyecek kadar birbirlerine benziyorlardı.

Tolstoy’cu benimle büyük bir istekle ve nazikçe; aşkın yaratıcı gücünden, yaşamda her tarafa dağılmış olan aşkla, bu tek duyguyu bizzat kendi ruhumuzda geliştirmemiz gerekliliğinden söz etti.

– İnsanı sadece bununla bağlayabilirsiniz. Sevgisiz, hayatı anlamak olanaksızdır. Hayat kanununun bir savaş olduğunu söyleyenler, yok olmaya aday kör ruhlardır. Ateş nasıl ateşle söndürülemiyorsa, kötülük de kötülük gücüyle ortadan kaldırılamaz!

Kızlar birbirine sarılarak bahçenin ilerisine, eve doğru uzaklaştıkları zaman, onların arkasından bakarken, bana sordu:

– Sen kimsin peki?

Beni dinledikten sonra, parmaklarını masaya vurarak, insanın her yerde insan olduğundan, hayattaki yerini değiştirmeye değil, ruhu, insanlara sevgi hissiyle eğitmeye çabalamanın gereğinden söz etmeye başladı.

– Bir kişi ne kadar aşağılarda bulunursa, hayatın kaçınılmaz gerçeğine, bunun kutsal hikmetine o kadar yakın olur...

Onun bu, kutsal hikmetin anlamını bildiğinden şüpheye düştüm. Fakat benimle olmaktan sıkıldığını hissettiğim için, hiçbir şey söylemedim. İğrenç bir bakışla bana baktı, esnedi, ellerini ensesinde bağladı, ayaklarını uzattı, yorgun bir tavırla gözlerini kapatarak, uykudaymışçasına mırıldandı:

– Aşka boyun eğmek, hayatın değişmez yasası bu!

Bir an irkilerek, kollarını havada salladı, korkuyla gözlerini bana çevirerek:

– Bir şey mi söyledin? Yorgunum, kusura bakma!

Yine gözlerini kapattı. Bir yeri acıyormuş gibi dişlerini sıktı.

Bu adamın içtenliğine inanmamıştım. Hiç de dostça olmayan hislerle oradan ayrıldım.

Birkaç gün sonra, tanıdığım bekâr ve alkolik bir doçente, sabahın erken saatlerinde francala götürdüğümde, Klopski’yi bir kez daha gördüm. Sanırım geceyi uykusuz geçirmişti. Yüzü bembeyaz, gözleri şişmiş ve kıpkırmızıydı. Sarhoş gibi görünüyordu. Zil zurna sarhoş olan şişman doçent, elinde sigara, üzerinde iç çamaşırları olduğu hâlde, karmakarışık mobilyalar, içki şişeleri, yerlere saçılmış elbiseler arasında yerde oturuyor, sallanarak mırıldanıyordu:

– Şefkat...

Klopski, öfkeyle bağırıyordu:

Şefkat yok! Ya aşk nedeniyle yok olacağız ya da aşk uğrunda savaşta ezilip gideceğiz! Sonuç aynı: Yok olacağız!

Beni omuzlarımdan tutarak, odaya doçentin yanına götürdü, ona dönerek:

– Sor bakalım buna! Ne istiyor? Sor ona: İnsanları sevmeye ihtiyaç var mı?

Doçent ıslak gözleriyle bana bakarak, gülmeye başladı:

– Bu francalacı. Benim ona borcum var...

Sallandı, elini cebine sokarak anahtar çıkardı ve bana uzattı:

– İşte, hepsini al!

Fakat, Tolstoy’cu anahtarı ondan alarak, bana:

– Git hadi, sonra alırsın, dedi.

Benden aldığı francalaları, kanepenin üzerine attı.

Beni tanımamıştı; bu hoşuma gitti. Beynimde, onun aşktan yok olmak sözleri, kalbimde ona karşı nefret duygularıyla oradan ayrıldım.

Kısa bir süre sonra duyduğuma göre, evlerinde yaşadığı kızlardan birine aşkını itiraf etmiş, aynı gün, aynı şeyi diğerine de tekrar etmiş, iki kardeş, sevinç içinde bu olayı birbirlerine söylemişler, tabii bu sevinç, aşıklarına karşı nefrete dönüşmüş. Kapıcıyı çağırarak büyük aşk adamını evlerinden attırmışlar.

Adam şehirden aniden yok oldu.

Aşk ve merhametin insanların hayatındaki rolü konusu ile çok erken karşılaştım. Önceleri ruhumda belirsiz ama keskin uyumsuzluk hissetmem, sonraları, tamamen açık ve kesin bir şekilde ortaya çıktı.

– Aşkın rolü nedir?

Okuduğum her şey, Hıristiyanlık, yardımseverlik düşünceleri ile, insanlara şefkat ve merhamet fikirleriyle doluydu. O zamanlar tanıdığım en iyi insanlar bu konu çerçevesinde ateşli konuşmalar yapıyorlardı.

Direkt gördüğüm her şey, insanlara merhamet duygusundan yoksundu. Hayat, sonsuz bir sertlik ve düşmanlık zinciri hâlinde, değersiz şeylere sahip olabilmek adına, hiç ara vermeden çirkin bir şekilde çabalayışla akıp gidiyordu. Örneğin bana, yalnızca kitap gerekliydi, başka şeylerin gözümde hiçbir değeri yoktu.

Bütün bu arabacıların, kapıcıların, işçilerin, memurların, tüccarların ne benim gibi ne de benim sevdiğim insanlar gibi yaşamadıklarını, bizim istediğimizi istemediklerini, bizim gittiğimiz yere gitmediklerini anlamak için, yola çıkarak kapının önünde bir saat durmak yeterliydi. Saygı duyduğum, kendilerine inandığım insanlarsa, pis ve kurnazca, durup dinlenmeden kendilerine bir hayat yuvası kurabilmek için didinen genelin arasında, tek başlarına kalmış gibiydiler. Bu hayat bana, aptalca ve katlanamayacak kadar sıkıcı geliyordu. İnsanların sadece sözde merhamet ve sevgi gösterdiklerini, kendileri de farkında olmaksızın, hayatın genel gidişine bağlı bulunduklarına tanık oluyordum.

Çok büyük sıkıntı içindeydim.

Bir defasında hastalığı nedeniyle sapsarı olmuş veteriner Lavrov, tıkanarak bana demişti ki:

– Şiddeti öylesine çoğaltmalı ki, herkes şiddetten bitap bir hâle gelsinler ve ondan nefret etsinler!

Hastalık ve intiharlarla dolu hüzünlü ve yağmurlu sonbahar erken gelmişti. Lavrov da hastalığının kendisini yok etmesini beklemeden, intihar etmişti.

Veterinerin ev sahibi, cenazeyi kaldırırken:

– Hayvanları iyileştirirdi, kendisi de bir hayvan gibi öldü! dedi.

Lavrov’un ev sahibi terzi Mednikov, çok dindar bir adamdı. Meryem Ana’nın bütün ilahilerini bilirdi. Çocuklarını kırbaçla, eşini ise bambudan bir kamış ile baldırlarına vurarak döver ve şikâyet ederdi:

– Yargıç, bu yöntemi bir Çinliden öğrendiğimi düşünerek beni mahkûm etti. Oysaki ben, afişlerden ve resimlerden başka hiçbir yerde Çinli görmedim.

Mednikov’un işçilerinden biri olan “Dunka’nın kocası” takma adıyla anılan, eğri bacaklı adam, patronuyla ilgili şunları söylerdi:

– Ben, sessiz, çok dindar adamlardan korkarım! Sert adamlar, hemen fark edilirler! Onlardan korunmak için gerekli olan zamanı bulabilirsiniz. Böyle sessiz ve sakin görünen insanlar ise, otların arasına gizlenmiş yılanlar gibi, hiç hissettirmeden yanınıza yaklaşarak aniden, en hassas noktanızdan sokabilirler! Sessiz adamlardan korkarım ben!

Mednikov’un çok sevdiği, bu “Dunka’nın kocası” çok doğru konuşuyordu.

Bazen, bu sessiz, sakin adamlar bana, hayatın taştan kalbini yumuşatarak, onu daha hafif, daha yararlı şekle dönüştürüyorlar gibi gelirdi. Fakat genelde, bu tip insanların ne kadar çok olduğunu, basitlik ve kurnazlıkla uyum sağlamalarını, ruhlarının ele avuca sığmaz esneklik ve kararsızlığını, sinek vızıltısı gibi inlemelerini gördükçe, kendimi at sineği sürüsünün saldırısına uğramış ayağı sakat bir at gibi hissederdim.

Polis memurunun yanından dönerken, bunları düşünüyordum. Rüzgâr uğulduyor, fenerlerin ışıkları titriyor, incecik bir ekim yağmuru yağıyordu. Yağmurdan sırılsıklam olmuş bir fahişe, koluna girmiş olduğu bir sarhoşu, ite kaka götürmeye çalışıyordu. Sarhoş, hıçkırıklarının arasında bir şeyler mırıldanıyordu. Kadın oldukça yorgun ve boğuk bir tonla söylendi:

– Senin alın yazın böyleymiş...

O anda, işte dedim. Beni de birileri, bütün pislikleri, bütün iğrençlikleri göstererek ite kaka, kötü yönlere sürüklüyor. Artık, bütün bunların hepsinden çok yoruldum.

Belki keramet bu sözlerde değildi; ama beynimde şimşek gibi çakan, özellikle bu düşünce oldu. Bu hüzünlü gecede, ilk kez, ruhumda bir yorgunluk, bir ağırlık hissettim. O andan sonra kendimi daha da kötü hissetmeye başladım. Kendime yabancılaşarak, düşmanca bakmaya başladım.

Neredeyse bütün insanların, sadece sözleriyle işleri arasında değil, duygularında da düzensiz ve karışık zıtlıkların var olduğunu gördüm. Özellikle duyguların kaprisli oyunları, beni ağır bir şekilde eziyordu. İşin en kötü yanı da, bu oyunu, kendimde de görmem oldu. Her şey beni kendine doğru çekiyordu: Kadınlar, kitaplar, işçiler, öğrenciler... Ama ben, hiçbir yöne yetişemiyor, bir topaç gibi ortada dönüyor, görünmez ama güçlü bir el, yine görünmez bir kırbaçla beni acımasızca kırbaçlıyordu.

Yakov Şapoşnikov’un hastaneye yatırıldığını öğrenince, ziyaret amacıyla hastaneye gittim. Ancak, hastaneye gittiğimde, çarpık ağızlı, beyaz baş örtüsünün altında gözlüklü, şişman kadın, kısa ve duygusuz bir sesle:

– Öldü, dedi.

Bunu söyledikten sonra, oradan ayrılmadığımı, bir direk gibi önünde durduğumu görünce, sinirlenerek beni azarladı:

– Daha ne bekliyorsun?

Buna çok alındım ve:

– Aptal kadın, dedim.

– Nikola, kov şunu!

Nikola, bir bez parçasıyla bazı bakır telleri siliyordu; öksürdü ve bakır tellerle sırtıma vurdu. Bunun üzerine ben de adamı sırtlayarak, sokağa çıkardım. Hastanenin önünde bulunan bir su birikintisinin içine, adamı attım. Hiçbir şey demedi. Gözlerini bana dikerek, bir süre sessiz kaldı, sonra:

– Seni köpek, seni, diye söylenerek ayağa kalktı.

Derjavin Parkı’na gittim. Orada bulunan bir şairin heykelinin yanındaki sıraya oturdum.

Bir çılgınlık yaparak kavga çıkarmak istiyordum. Kavga sonucunda da bir sürü insanın üzerime gelmesini, bu şekilde de onları adam akıllı dövebilmek için yanıp tutuşuyordum. Ancak, bayram olduğu hâlde, park bomboştu. Çevrede kimsecikler yoktu. Sadece rüzgâr, kuru yaprakları sürüklüyor, fener direklerindeki kopmuş afişleri, hışırdatıyordu.

Cam gibi, mavi, soğuk bir gece parkı örtüyordu. Tunçtan yapılmış olan heykel, karşımda bütün azametiyle duruyordu. Ona bakarak düşünmeye başladım: Bu dünyada Yakov adında, kimsesiz biri vardı. Bu adam ruhunun bütün gücüyle Tanrı’yı inkâr ediyordu. Fakat, çok sıradan, hem de çok sıradan bir ölümle bu hayata veda etti. Bu işte ağır ve çok can sıkıcı bir şeyler vardı.

Şu Nikolay korkağın tekiymiş! Benimle kavga etmeliydi. Ya da, polis çağırıp beni, karakola göndermeliydi.

Rubtsov’a gittim. Masa başında oturmuş, zayıf bir ışığın altında ceketini onarıyordu.

– Yakov ölmüş!

İhtiyar adam, sanırım ıstavroz çıkarabilmek için, iğneli elini yukarıya kaldırdı; fakat yalnızca sallamakla yetindi. İğnesini bir yere batırarak, kuvvetli bir küfür etti. Sonra söylenmeye başladı:

– Sonunda hepimiz öleceğiz! Bu, bizim aptalca bir alışkanlığımız! Örneğin bak o öldü; öbür yandan burada bir bakırcı vardı, onun da hesabını gördüler. Bu pazar jandarmalarla... Beni onunla Gurya tanıştırmıştı. Çok akıllı biriydi; öğrencilerle beraber olurdu. Öğrencilerin ayaklandığı doğru mu? Şu ceketimi dikiver, gözlerim görmüyor.

Elindekileri bana verdi; kendisi, ellerini arkasında bağlayarak, oradan oraya dolaşmaya başladı. Öksürerek söylenmeye devam etti:

– Bir burada, bir orada ateş parlıyor... Şeytan onu üflüyor, sonra tekrar can sıkıntısı! Bu şehir uğursuz! Hazır vapurlar çalışıyorken, buradan ayrılacağım!

Durakladı, kafasını kaşıyarak, kendi kendine sordu:

– Fakat nereye gideceksin? Gitmediğim hiçbir yer kalmadı. Her yere gittim ve sadece kendimi yıprattım.

Yere tükürerek konuşmayı sürdürdü:

– Hey gidi kahpe hayat, hey! Yaşadım, yaşadım ne ruhça ne de vücutça bir şey kazanamadım.

Kapının yanında duraklayarak, sanki bir şeyi dinliyormuşçasına sustu; sonra kesin bir tavırla bana yaklaştı, masanın kenarına oturdu:

– Leksi Maksimiçim, Yakov, o koca yüreğini boş yere Tanrı için mahvetti. Onları inkâr etmekle, ne Tanrı ne de Çar iyi olmazlar! Bana göre, insanlar kendilerine kızmalılar! Kendi, adi hayatlarını inkâr etmeliler, gerekli olan bundan başka bir şey değildir. Ben ihtiyarım, çok geç kaldım, yakında tamamen kör olacağım, çok acı! Diktin mi? Teşekkür ederim. Hadi, çay içmeye gidelim!

Yolda yürüyorken, ayakları tökezliyor, omuzlarıma tutunarak söyleniyordu:

– Söylediklerimi sakın unutma: Bu insanlar sonuna kadar dayanamayacaklar, bir an gelecek, öfkeleri sınıra vuracak, her şeyi yıkıp, yakacaklar, bütün önemsiz şeylerini yok edecekler! Sonuna kadar dayanamayacaklar.

Yolda, kapısını Alafuzov işçilerinin savundukları bir genelevin, gemiciler tarafından çevrildiğini görerek durakladık.

Rubtsov, gözlüklerini çıkararak, onaylayan bir tavırla:

– Her bayramda bu kavga olur, dedi.

Evi savunanların arasında kendi arkadaşlarını tanıyarak, hemen kavgaya karıştı, arkadaşlarını tahrik etmeye ve cesaretlendirmeye başladı:

– Dayan fabrika! Sinek gibi, kurbağa gibi ezin! Haaayt!

Akıllı ihtiyarın, nehir gemicilerinin yumruklarını karşılayarak, omuz darbeleriyle adamları yere devirerek, aralarından yol açıp geçişini ve ne kadar büyük bir atiklikle hareket ettiğini görmek, çok eğlenceli ve şaşılacak bir şeydi. Kinden ve nefretten uzak bir neşe içinde, sadece kuvvetlerinin fazlalığı ve can sıkıntısı nedeniyle dövüşüyorlardı. Karanlık bir insan grubu, işçileri kapıya sıkıştırarak, kapının önüne yığılmıştı. Kapılar gıcırdıyor, kışkırtıcı bağırışlar yükseliyordu:

– Kel başına vurun!

Evin çatısına çıkmış olan iki kişi, uyumlu ve yüksek sesle şarkı söylüyorlardı:

Hırsız değiliz, kabadayı değiliz, eşkıya değiliz.

Gemi çocuklarıyız, balıkçılarız, biz!

Polislerin düdük sesleri arasında, bakır düğmeler parıldıyor, çamur, ayaklar altında ses çıkarıyor, çatıdan da şarkı sesleri yükseliyordu:

Biz kuru sahiller boyunca ağ gereriz,

Tüccar evlerine, ambarlara, depolara ağ atarız!

Dur, yatan adama vurmazlar...

Kolunu sağlam tut!

Sonra, Rubtsov’u, beni ve dost veya düşmanlar arasından beş kişiyi daha karakola götürdüler. Sonbahar gecesinin ıssızlaşan karanlığı, bizi cesur şarkılarla uğurladı:

Hey... Kırk tane turna balığı avladık.

Bunlardan gocuk dikecekler!

Rubtsov, sürekli burnunu çekip, tükürerek, neşeli bir şekilde:

– Şu Volga boyu ahalisi ne kadar da iyi insanlar, diye söyleniyordu.

Sonra kulağıma eğilerek:

– Uygun bir zamanını bulunca, sen kaç! Neden karakola gelesin ki?

Ben ve benim ardımdan bir gemici, yan sokaklardan birine daldık. Bir tahta perdeden atladık, sonra bir diğerinden... Bu geceden sonra, çok sevimli ve akıllı olan Nikita Rubtsov’u bir daha hiç görmedim.

Çevrem bomboş kaldı. Öğrenci ayaklanmaları başlamıştı; bunların nedenini anlayamıyordum, sebebi açık değildi. Neşeli bir hareket görüyor, bunda da bir facia hissetmiyordum. Üniversitede okuyabilmek mutluluğuna ulaşabilmek için, işkenceye bile dayanacağımı düşünüyordum. Bana:

– Git oku, ama bunun karşılığında seni her Pazar Nikolayev meydanında sopa ile döveceğiz, deselerdi, sanırım bu koşulu kabul ederdim.

Semenev’in simitçi dükkânına uğradığım zaman, simitçilerin öğrencileri dövmek için, üniversiteye gitmeye hazırlandıklarını öğrendim.

Onlar neşeli bir öfke içinde:

– Dirhemlerle döveceğiz, diyorlardı.

Onlarla tartışmaya başladım. Fakat, aniden öğrencileri savunmak için kendimde ne bir istek ne de kelime olmadığını dehşet içinde fark ettim.

Kolum kanadım kırılmış bir şekilde, yüreğimde kahreden bir sıkıntı ile mahzenden çıktığımı hatırlıyorum.

Geceleyin Kazan nehri kıyısında oturdum, karanlık sulara taşlar atarak, şu cümleyi durmaksızın tekrarladım:

– Ben şimdi ne yapacağım?

Sıkıntıdan kemana merak sardım. Geceleri farelerin ve gece bekçisinin rahatını bozarak, dükkânda kemanımı gıcırdatır oldum.

Müziği çok seviyordum. Büyük bir merakla çalmaya başladım. Fakat, tiyatro orkestralarından birinde kemancı olan hocam, ders arasında dükkândan ayrıldığım bir anda, kilitlemeden bıraktığım kasa çekmecesini açmış. Döndüğüm zaman onu, ceplerine para doldururken yakaladım. Beni görünce, boynunu uzatarak, yüzünü bana doğru çevirdi ve yavaşça:

– Vursana, haydi, dedi.

Dudakları titriyor, renksiz gözlerinden kocaman damlalar hâlinde gözyaşları akıyordu.

Kemancıya bir yumruk atmak isteğini duydum. Fakat bunu yapmamak için, yumruklarımı altıma alarak yere oturdum ve aldığı paraları geri koymasını söyledim. Ceplerini boşalttı, kapıya yürüdü, fakat duraklayarak, delicesine, yüksek bir sesle:

– Bana on ruble ver, dedi.

İstediği parayı verdim ama keman öğrenmekten vazgeçtim.

Aralık ayı geldiğinde, intihar etmeye karar verdim. Bu kararımın nedenlerini “Makar’ın hayatından bir olay” adlı hikâyede detaylı olarak anlatmaya çalıştım. Fakat bunda başarılı olduğumu söyleyemeyeceğim. Öykü, iç gerçeklerden yoksun, acemice yazılmış bir şey oldu. Ancak, benim kanaatimce, özellikle iç gerçeklerin yokluğu, bu öykünün üstünlüklerinden sayılmalıdır. Olaylar doğrudur fakat onları sanki ben anlatmamışım ve hikâye sanki benden söz etmiyor gibidir. Öykünün edebî değerini bir tarafa bırakırsak, onda beğendiğim bir şeyler var: Burada ben, âdeta kendi üzerimden atlamış gibiyim.

Dört kurşunlu, toplu bir tabancayı, çarşıdan satın aldım. Kalbime denk geleceğini hesaplayarak göğsüme ateş ettim; fakat sadece karaciğerimi deldim. Bir ay sonra da, çok utanmış bir şekilde, bir aptal olduğumu düşünerek, francala fırınında çalışmaya başladım.

Fakat bu çalışmam uzun sürmedi. Mart sonlarına doğru, bir akşam, fırından dükkâna geldiğim zaman, tezgâhtar kızların yanında Hohol’u gördüm.

Pencere önündeki sandalyelerden birine oturmuş, düşünceli bir tavırla, sigarasını içiyor ve duman bulutlarını büyük bir dikkatle izliyordu.

Selam vermeksizin, sordu:

– Müsait misiniz?

– Yirmi dakika kadar boş zamanım var.

– Lütfen oturun, biraz konuşalım!

Her zaman olduğu gibi, deri bir ceket giymişti. Parlak sakalı geniş göğsünü örtüyordu. Kısa saçları, inatçı alnını sert bir fırça gibi süslüyordu. Ayaklarında, keskin bir zift kokusu yayan, ağır çizmeleri vardı.

Sakin bir tavırla, yavaş bir sesle konuşmaya başladı:

– Benim yanıma gelmek ister misiniz? Volga kıyısında, kırk beş mil aşağıda, Krasnovidovo köyünde yaşıyorum. Bir dükkânım var. Alışverişte bana yardımcı olursunuz. Bu iş çok zamanınızı almaz, çok güzel kitaplarım var, okumanıza yardım ederim. Kabul ediyor musunuz?

– Evet.

– Cuma sabahı, saat altıda, Kurbatova iskelesine geliniz, orada Krasnovidovo kayığını sorunuz; sahibi Vasili Pan-kov’dur. Bununla beraber ben zaten orada olacağım, sizi görürüm. Hoşça kalın!

Ayağa kalkarak, büyük elini bana uzattı. Diğer eliyle de yeleğinin altından büyükçe bir gümüş saat çıkardı ve:

– Konuşmamızı altı dakikada bitirdik. Adım, Mihayil Antonov Romas, teşekkür ederim.

Çevresine bakmadan, kendinden emin bir şekilde yürüyerek, dükkândan çıktı.

İki gün sonra, Krasnovidovo yolundaydım.

Volga nehrinin buzları yeni çözülmüştü; gri oynak buz yığınları, bulanık suların içinde sallanarak, yukarıdan aşağıya doğru uzanıyordu. Kayık onlara yetişiyor, buzlara sürtünüyor, çarpışmalardan dolayı gıcırtılar duyuluyor, buzlar, billur şeklinde çevreye dağılıyordu. Dalgalar sahile vuruyor, güneşin buz kütleleri üzerine yansıması nedeniyle, gözleri kamaştıracak bir ışık yayılıyordu. Ağır yüklerle doldurulmuş olan kayık, yelken açmıştı. Dümende, göğsü renkli kordonlarla süslü, şık bir deri ceket giymiş olan, genç mujik Pankov vardı.

Pankov, mujiklere pek benzemezdi. Sakin yüzlü, soğuk bakışlı, sessiz bir adamdı. Kayığın baş kısmında, ayaklarını açmış bir şekilde, elinde kanca, Pankov’un yardımcısı, aptal bir mujik olan Kukuşkin duruyordu. Kukuşkin’in üzerinde, kuşak yerine ip ile bağlanmış yırtık bir hırka, başında oldukça eski olduğu belli olan, ezilmiş bir papaz başlığı vardı. Yüzü, yara bere içindeydi. Elindeki uzun kancayla buz yığınlarını iterken, bir yandan da söyleniyordu:

– Destur... Nereye çıkıyorsun?

Romas’la beraber, yelkenin altında, sandıkların üzerinde oturuyorduk. O, yavaşça:

– Mujikler, benden hiç hoşlanmazlar. Özellikle de zengin olanlar. Sanırım, size de aynı şekilde davranacaklardır.

Kukuşkin, kancasını küpeştenin üzerine koydu. Yaralı yüzünü bize doğru çevirerek, heyecanla:

– Antoniç, özellikle papaz seni hiç sevmiyor, dedi.

Pankov onayladı:

– Doğru.

– Sen o itin, boğazına takılmış bir kemik gibisin, seni bir türlü yutamıyor!

Romas’ın sesini duydum:

– Bütün bunlara rağmen, benim dostlarım da var. Sizin de olacak.

Hava oldukça soğuktu. Mart güneşi hiç ısıtmıyordu. Sahilde, çıplak ağaçların kuru dalları sallanıyordu. Çeşitli yerlerde parça parça kar görülüyordu. Nehrin üzeri, boydan boya buz yığınlarıyla kaplanmıştı. Bir an, rüya görüyormuş hissine kapıldım.

Kukuşkin çubuğuna tütün doldururken, oldukça felsefi konuşuyordu:

– Sen papazın karısı değilsin ama kitapların yazdığına göre, o, bütün yaşayanları sevmek zorundadır.

Romas dalga geçerek sordu:

– Seni kim dövdü böyle?

Kukuşkin küçümseyerek:

– Bazı kendini bilmez, cahil kişiler, sanırım kabadayılar...

Sonra gururla ekledi:

– Hayır, topçular dövdü; doğru söylüyorum. Nasıl olup da yaşadığıma şaşırıyorum.

Pankov:

– Neden dövdüler?

– Dün gece mi? Yoksa topçular mı?

– Evet, dün gece.

– Neden dövdüklerini anlamak mümkün mü? Bizim insanlarımız keçilere benziyorlar, nedensiz yere hemen boynuz boynuza gelirler. Kavga etmeyi görev sayıyorlar!

Romas:

– Bana göre, dilinden dolayı seni dövüyorlar, boş konuşuyorsun sen!

– Sanırım öyle. Ben çok meraklı biriyim. Her şeyi sormak huyum. Yeni bir şey duymaktan büyük keyif alıyorum.

Kayığın burun kısmı, büyük bir şiddetle, bir buz yığınına çarptı. Buz kütlesi, kaburgayı sıyırıp, geçti. Ayakta sallanan Kukuşkin, hemen kancasını eline aldı. Pankov, kızarak söylenmeye başladı.

– Sen işine baksana be adam!

Kukuşkin, buz yığınını uzaklaştırıyorken, söylenmeye başladı:

– Sen de beni lafa tutma! Ben iki işi bir arada yapamam ki! Hem seninle konuşup, hem de işimi beceremem!

Onlar, hiç sinirlenmeden tartışıyorlarken, Romas da bana anlatmaya devam ediyordu:

– Buraların toprağı, Ukrayna toprağından daha kötüdür. İnsanlarıysa, daha iyidir. Çok yetenekli insanlar!

Kendisini büyük bir dikkatle dinliyor ve ona inanıyordum. Sessizliği, düzgün ve anlaşılır konuşması çok hoşuma gidiyordu. Bu adamın çok şey bildiği, insanları, kendi ölçüsü ile ölçtüğü hissedilebiliyordu. Özellikle hoşuma giden taraf, neden intihar ettiğimi bana sormamasıydı. Onun yerinde kim olsa, çoktan bu soruyu sormuştu. Oysaki, bu soru beni öylesine sıkıyordu ki... Yanıtlamak da çok zor! Kendimi öldürmeye karar verişimin sebebini ancak Tanrı bilir! Sorsaydı, sanırım, uzun ve aptalca bir yanıt verirdim. Hem zaten bu olayı hatırlamak bile istemiyordum. Volga, o kadar güzel, o kadar rahat, o kadar aydınlıktı ki!

Kayık kıyıdan gidiyor, nehir, çimenli ve kumlu sahilleri kaplayarak, sola doğru genişliyordu. Suların, sahildeki fundalıkları ıslatarak nasıl ilerlediği görülüyor; dere yataklarından ve ayrıklardan akan berrak, ilkbahar selleri bunları karşılıyordu. Güneş gülümsüyor; bağrışarak yuvalarını kuran sarı gagalı kargaların tüyleri gün ışığında bir çelik gibi parlıyordu. Açık güneş altında çimenlerin koyu yeşil tüyleri, topraktan güneşe doğru yükseliyordu. Vücudum üşüyordu ama ruhumda sessiz bir mutluluk vardı. Tekrar, parlak ümitlerin, ince filizleri çıkmaya başlıyordu. Baharda yaşamak ne kadar da güzel!

Öğle saatlerine doğru Krasnovidovo’ya ulaştık. Yüksek bir tepede, mavi başlı bir kilise görünüyordu. Kiliseden itibaren, dağın kenarına doğru, birbiri ardına, çatılarının sarı tahtaları parlayan, güzel, sağlam köy evleri sıralanmıştı. Evet, çok güzeldi. Yalın ve güzel!

Yanından vapurla geçtiğim zamanlarda da, birçok kez, bu köyü büyük bir hayranlıkla izlemiştim.

Kukuşkin’le kayığı boşaltmaya başladığımız zaman Romas, güverteden çuvalları uzatarak:

– Maşallah! Oldukça güçlüsünüz!

Yüzüme bakmaksızın sordu:

– Göğsünüz ağrıyor mu?

– Hayır, kesinlikle.

Sorusundaki incelikten çok duygulandım. İntihar girişimimi, özellikle mujiklerin öğrenmesini hiç istemiyordum.

Kukuşkin gevezelik yapıyordu:

– Güçlü olmasına güçlü, hem de gereğinden fazla güçlü. Sen hangi şehirdensin delikanlı? Nijni-Novgorod’dan mı? Size “su içiciler” derler, sonra, size başka isimler daha söylerler...

Gümüş gibi parlayan, bir yığın derenin arasında, çamurları ezerek uzun boylu, çıplak ayak bir mujik, kayarak, geniş adımlarla dağdan aşağıya iniyordu. Üzerinde bir gömlek, ayağında yalnızca bir don olan bu mujiğin sakalı kıvırcıktı. Kızıl saçları, çok gürdü. Başında sanki bir şapka varmış gibi görünüyordu.

Kıyıya yaklaştığında, hoş bir sesle:

– Hoş geldiniz, dedi.

Çevresine bakındı, kalınca bir sırık buldu, sonra bir ikincisini de buldu. Uçlarını küpeşteye dayadı ve kolayca, sıçrayarak kayığa çıktı:

– Küpeşteden kaymamaları için, ayağınızla sırıkların ucuna basınız ve fıçıları alınız! Delikanlı, buraya gel de, yardım et!

Çok güzel bir insandı. Sanırım çok da güçlüydü. Burnu düz ve büyüktü. Pembe yüzünde, mavimsi gözleri, olağanüstü parlıyordu.

Romas:

– Üşüteceksin, İzot, dedi.

– Sen merak etme!

Bir gaz yağı fıçısını sahile yuvarladık. İzot, beni şöyle bir süzdükten sonra:

– Çırak mısın?

Kukuşkin:

– Onunla bir güreş bakalım, önerisinde bulundu.

– Aa, yine mi senin ağzını burnunu dağıttılar?

– Bilmiyorum, onlara ne yapmalı?

– Kimlere?

– Beni dövenlere.

İzot içini çekerek:

– Tuhaf adamsın ha, dedi ve Romas’a döndü:

– Arabalar şimdi gelir. Sizi uzaktan gördüm; geliyorlar, dedim. İyi geliyordunuz. Antoniç, sen git, ben buraya bakarım.

Bu adamın Romas’a dostça davrandığı, ona dikkat ettiği, hatta, Romas’dan yaklaşık on yaş kadar küçük olmasına karşılık, onu koruduğu görülüyordu.

Yarım saat sonra, yeni bir köy evinin temiz ve rahat odasındaydım. Odada zift kokusu vardı. Sanırım, yeni sıvanmıştı. Sert bakışlı, atik bir kadın öğle yemeği için sofrayı hazırlıyordu. Hohol, valizden kitapları çıkarıyor, ocağın yanında bulunan bir rafa yerleştiriyordu. Bana dönerek:

– Odanız tavan arasında, dedi.

Tavan arasının penceresinden, köyün bir bölümü, evimizin karşısındaki vadi, fundalıklar arasındaki banyoların çatıları görünüyordu. Vadinin ilerisinde bahçeler ve tarlalar vardı. Bunlar, hoş kıvrımlar hâlinde, ormanın tepelerine, ufka kadar uzanıyordu. Maviler giyinmiş bir mujik, banyo çatılarının sehpasına, ata binercesine oturmuş, bir elinde balta tutuyor, diğer elini de alnına dayamış bir hâlde, Volga’ya bakıyordu. Bir araba gıcırdıyor, bir inek böğürüyor, dereciklerin şırıltısı duyuluyordu. Köy evinin kapısından, siyahlar içindeki bir yaşlı kadın çıktı; kapıya dönerek yüksek sesle:

– Kahrolasıcalar, diye bağırdı.

Büyük bir haylazlıkla, derenin yolunu taş ve çamurla tıkamaya çalışan iki çocuk, ihtiyar kadının sesini duyunca, çabucak kaçtılar. Yaşlı kadın, yerden bir odun parçası alarak, üzerine tükürdü ve dereye fırlattı. Sonra, ayağındaki erkek çizmeleriyle çocukların çamur evlerini bozarak, aşağıya nehre doğru yürümeye başladı.

– Ben burada nasıl yaşayacağım?

Ben, böyle düşünürken, öğle yemeğine çağırdılar. Aşağıda İzot, uzun bacaklarını uzatmış bir hâlde, masanın başında oturuyordu. Bir şeyler anlatıyordu fakat, beni görünce sustu.

Romas, kaşlarını çatarak sordu?

– Ne oldu, neden sustun? Devam edebilirsin!

– Zaten söyleyecek başka bir şey kalmadı. Hepsini anlattım. Demek kararın bu işi kendi kendimize halledeceğiz. Sen, yanında ya bir tabanca bulundur ya da bir sopa. Barinov’un yanında her şey konuşulmaz. Onun ve Kukuşkin’in ağzı, kadın ağzı gibidir. Delikanlı, balık tutmaktan hoşlanır mısın?

– Hayır!

Romas, mujikleri, küçük bahçe sahiplerini toparlamanın, onları sömürücülerin elinden kurtarmanın gerekliliğinden söz etti.

İzot onu dinledikten sonra:

– Zenginler, seni kesinlikle yaşatmazlar, dedi.

– Görüşürüz.

– Bu iş söylediğim gibidir.

İzot’a baktım ve düşündüm: Karonin ve Zlatovratskiy, öykü konularını, sanırım bunlar gibi mujiklerden alıyorlardır.

Acaba artık gerçekten de ciddi bir işle karşılaşmış, işinin ustası, ciddi adamlarla mı işe girişmiştim?

İzot yemeğini bitirdikten sonra:

– Mihayil Antoniç, acele etme! İyi şeyler aceleye gelmez! Yavaşça yapmak gerekir!

O gittikten sonra, Romas düşünceli bir tavırla:

– Akıllı adam, dürüst adam! Fakat, ne yazık ki, cahil! Okuması çok az. Buna rağmen, ısrarla öğrenmeye çalışıyor. Haydi bakalım, ona bu işte yardım edin!

Romas, akşama kadar bana, dükkândaki malların fiyatlarını öğretti. O sırada şunu da söyledi:

– Ben köydeki, diğer iki bakkaldan daha ucuza veriyorum. Tabii bu onların hiç hoşuna gitmiyor! Bana kötülük yapıyorlar, beni dövmeye hazırlanıyorlar. Ben burada çok kazandığım için veya burayı çok sevdiğim için oturmuyorum. Benim burada bulunmamın, tamamen başka nedenleri var. Bu sizin Francala fırını gibi bir iş.

Bunun ne olduğunu tahmin ettiğimi söyledim.

– Tabii, insanları uyandırmak gerekir, öyle değil mi?

Dükkân kapalıydı. Biz içeride, elimizde lambayla dolaşıyorduk. Birisi sokakta, çamurların arasında, dikkatle dolaşıyor, ara sıra da dükkânın merdivenlerine kadar çıkıyordu.

– Duyuyor musunuz? Dolaşıyor! Bu, serseri, vahşi bir hayvanın tekidir! Güzel bir kadın nasıl cilve yapmayı severse, bu da kötülük yapmayı sever. Onunla konuşurken, çok dikkatli olunuz. Zaten genelde dikkatli ve tedbirli olmak gerekir...

Daha sonra, odada, sırtını ocağa dayayarak, gözlerini kırpıştırarak piposunu içerken, kelimeleri çok açık bir şekilde belirterek, sade ve düzgün cümleler hâlinde, benim gençlik yıllarımı nasıl boşa harcadığımı epeydir fark ettiğini anlatıyordu:

– Siz doğuştan yetenekli bir insansınız, sabırlısınız; gördüğüm kadarıyla da çok iyi niyetlisiniz. Sizin okuyup, öğrenmeniz gerek fakat öyle olmalı ki, kitaplar insanları görmenize engel olmamalı. İhtiyar bir tarikat üyesi şunları söylemişti: “Her bilgi insandan çıkar.” İnsanlar çok zor öğrenirler. Fakat onların öğrendikleri bilgi, çok derin ve sağlam olarak yerleşir.

Bildiğim şeylerden, her şeyden önce de, köy halkını uyandırmak gerekliliğinden söz ediyordu. Bu kelimelerden de ben, yeni ve derin bazı fikirler ediniyordum.

– Sizin orada öğrenciler, sıkça halkı sevmekten söz ederler. Benim onlara söyleyeceğim şudur: Halkı sevmek olmaz! Bu, halkı sevmek sözü...

Bıyık altından gülümseyerek, sorarcasına beni süzdü. Odanın içinde tur atmaya başladı ve inandırıcı bir tavırla konuşmaya devam etti:

– Sevmek; göz yumabilmek, alttan almak, uzlaşabilmek, affetmek demektir. Bu şekilde de sadece, kadınlara davranabiliriz. Halkın cehaletini fark etmemek, onların yanlış düşünceleriyle uzlaşabilmek, onun bütün basitliklerine göz yumabilmek olası mıdır? Hayır, değil mi?

– Hayır!

– Gördünüz mü? Sizin oralarda hep Nekrasov’u okur, Nekrasov’u söylerler. Fakat bilmezler ki, Nekrasov’la iş bitmez! Mujiğe, kardeş sen kötü bir insan değilsin fakat kötü koşullar içinde yaşıyorsun. Hayatının daha iyi olması için de ne yapılması gerektiğini bilmiyorsun. Vahşi bir hayvan bile, senden daha iyi kendisine bakar, kendisini senden daha iyi savunur. Oysaki, bütün asiller, din adamları, âlimler, çarlar hepsi senden, mujikten türedi; bütün bunlar eski mujiklerdir. Gördün mü? Anladın mı? Öyleyse yaşamasını öğren ki, seni sürekli ezmesinler!

Romas, mutfağa giderek çayı hazırlaması için, aşçı kadına emir verdi. Daha sonra da bana, kitaplarını göstermeye başladı. Kitapların çoğu, ilim içerikliydi. Boecki, Leke, Lubboek, Taylor, Mill, Spencer, Darwin; Ruslardan: Pisarev, Dobrolübov, Çernisevski, Puşkin, Gonçarov, Nekrasov.

Bir kediyi okşarcasına, kocaman elleriyle, büyük bir sevgiyle kitaplarını okşuyordu. Yumuşak bir şekilde de mırıldanıyordu:

– Güzel kitaplar... Özellikle şu, çok ender bulunan bir kitaptır, sansüre uğramıştır. Devletin ne olduğunu öğrenmek isterseniz, mutlaka bu kitabı okumalısınız.

İngilizlerin oldukça tanınan, materyalist filozoflarından biri olan Hobbes’in “Laviathan” adlı eserini bana verdi.

– Şu kitap da devletten söz eder, hem daha basit ve eğlencelidir.

Çayımızı içerken, kısaca kendisinden söz etti: Çernigovlu bir demircinin oğluymuş. Kiev garında tren yağcılığı yaparken, devrimcilerle tanışmış, işçiler arasında, kendi kendilerine öğrenip yetişmek üzere bir grup oluşturmuş. Bunun üzerine onu tutuklamışlar. İki sene kadar hapishanede kaldıktan sonra, on yıl kadar da Yakutsk bölgesine sürgüne göndermişler...

– İlk zamanlarda Yahutlarla birlikte yaşadım; orada yok olup gideceğimi sanıyordum. Oralarda öyle bir soğuk olur ki, sanki insanın beyni donar. Hoş, orada akla da gerek olmuyor ki! Sonraları, şurada burada Ruslarla karşılaşmaya başladım. Sayıları çok olmamasına rağmen, yine rastlanabiliyordu. Eskilerin canları sıkılmasın diye yenilerini de göndermeyi ihmal etmiyorlar... İyi adamlardı bunlar...

Bir de Vladamir Korolenko adlı bir öğrenci vardı. O da şu anda sürgünden dönmüş bulunuyor. Onunla çok iyi anlaşıyorduk, sonra ayrıldık. Birçok alanda birbirimize benziyorduk. Oysaki dostlukla benzerlik, birbirleriyle anlaşamaz!

Korolenko, ciddi, inatçı biriydi. Elinden de gelmeyen iş yok gibiydi. Hatta aziz resimlerini bile yapardı. Fakat ben bundan hiç hoşlanmazdım. Duyduğum kadarıyla, şimdi dergilerde kaliteli ve güzel yazılar yazıyormuş.

Sanırım, beni hemen kendi seviyesine yükseltebilmek için, uzun bir şekilde gece yarısına kadar konuştu. Hayatımda ilk kez, biriyle bir arada olmaktan çok keyif almıştım. İntihar girişimimden sonra, kendime olan ilgim yok denecek kadar azalmıştı. Kendimi çok önemsiz, suçlu hissediyor, yaşamaktan utanıyordum. Sanırım Romas bunu hissetmiş olacak ki, bana, kendi hayatının kapısını aralayarak iyileşmeme yardım etmişti. O gün, hayatımda unutmayacağım bir gün olarak kaldı.

Pazar günü öğle duasından sonra, dükkânı açtık; hemen kapımızın önünde mujikler toplanmaya başladı. İlk önce, kadın gibi güzel gözleri olan, pis, üstü başı yırtık pırtık, upuzun kollu, dalgın bakışlı bir adam olan, Matvey Barinov geldi. Selamladıktan sonra:

– Şehirde ne var, ne yok, diye sordu. Cevap beklemeden Kukuşkin’e döndü:

– Stepan! Senin kediler yine bir horozu yedi.

Bunun arkasından hemen, Vali’nin Kazan’dan Petrsburg’a gittiğini, bütün Tatarları, Kafkasya ve Türkistan’a sürmek için Çar’ın yanında girişimde bulunacağını anlattı; Vali’yi övdü:

– Çok akıllı adam! İşinin uzmanıdır...

Romas sakin bir sesle:

– Bütün bunları uydurdun sen!

– Ben mi? Ne zaman?

– Bilmiyorum.

Barinov üzüntüyle başını sallayarak, sitemli bir tavırla:

– Antoniç, sen insanlara çok az inanıyorsun! Ben ise Tatarlara çok acıyorum. Kafkasya’da yaşayabilmek çok zordur.

Üzerinde, eskice, başkasına ait bir hırka olan, ufak tefek, zayıf bir adam çekinerek yaklaştı; esmer dudakları, belli belirsiz gülümsemeyle titriyordu. Sol gözü hiç durmadan seğiriyor, bir yara izi ile ikiye ayrılmış olan kaşı titreşiyordu.

Barinov alay eden bir tavırla:

– Migun’a saygılar! Bu akşam ne çaldın?

Migun, Romas’ın önünde şapkasını çıkarırken, çınlayan tiz bir sesle:

– Senin paralarını, dedi.

Oturduğumuz evin sahibi ve komşumuz olan Pankov, bahçeden çıktı. Üzerinde ceket, boğazına kırmızı bir mendil, ayağında lastikler, göğsünde dizgin gibi uzun bir gümüş köstek vardı. Sinirli bakışlarla Migun’a bir süre baktıktan sonra:

– İhtiyar şeytan! Benim bahçeye, bir daha adım atarsan, ayaklarını kırarım senin, dedi.

Migun sakin bir şekilde:

– Her gün olduğu gibi yine aynı sözler, dedi. İçini çekerek konuşmaya devam etti: Dayak yemeden nasıl yaşanır?

Pankov ona küfretmeye başladı; o ise, konuşmasını sürdürdü:

– Benim nerem ihtiyar! Kırk altı yaşında...

Barinov bağırdı:

– Paskalya’da elli üç yaşındaydın. Elli üç yaşında olduğunu kendin söylemiştin! Neden yalan söylüyorsun?

Oldukça iri, sakallı bir adam olan, Suslov ve balıkçı İzot geldi. Böylece on kişi kadar olduk. Romas kapının önünde oturuyor, mujiklerin konuşmalarını, sessizce dinleyerek, piposunu içiyordu. Mujikler, dükkânın merdivenlerine ve iki yanda bulunan sıraların üzerlerine oturmuşlardı.

Hava oldukça soğuktu; mavi gökyüzünde bulutlar hızla akıp gidiyor, güneşin ışıkları bazen gözlerimizi kamaştırıyor, bazen de içimizi ısıtıyordu. Pazar elbiselerini giymiş genç kızlar, şakalaşarak, sokak boyunca yokuş aşağıya, Volga’ya doğru gidiyor, su birikintilerinden atlarken eteklerini kaldırıyor, ağır botlarını gösteriyorlardı. Çocuklar, omuzlarındaki uzun kamışlı oltalarıyla koşturuyor, zengin mujikler göz ucuyla kapımızın önünde toplanan gruba bakarak sessizce şapkalarını ve kasketlerini çıkararak yürüyorlardı.

Migun ile Kukuşkin, belirsiz bir sorunu dostane bir şekilde çözmeye çalışıyorlardı: Kim daha iyi dövüşüyor, tüccar mı, derebeyi mi? Kukuşkin, tüccarın daha iyi dövüştüğünü kanıtlıyor, Migun ise, derebeyini savunuyor, tiz sesi, Kukuşkin’in karmakarışık sözlerini bastırıyordu.

– Gospodin Fingerov’un babası, Napolyon Bonapart’ın sakalına yapışmış bir adamdır. Gospodin Fingerov’un kendisi ise, iki kişiyi ensesinden tutup, kollarını açarak, onları kafa kafaya tokuşturduğunda, her ikisi de cansız yere serilirdi.

Kukuşkin:

– Yalan söylüyorsun ama hadi öyle olsun, diye onayladıktan sonra ekledi: Fakat buna karşılık tüccarlar, derebeylerinden daha çok yemek yiyorlar...

Merdivenin en üst basamağında oturan Susulov, dert yandı:

– Mujik, toprağa iyice bağlanamıyor, Mihayil Antoniç! Beyler, eskiden işsiz güçsüz yaşamaya izin vermezlerdi. Herkesin bir işi vardı.

– Öyleyse, yeniden toprak köleliğine dönmek için dilekçe ver!

Romas, sessizce ona baktı ve piposunu merdivenin basamağına vurarak boşaltmaya başladı.

Ben ise, onun konuşmasını bekliyordum. Mujiklerin dağınık sözlerini dikkatle dinleyerek, özellikle Romas’ın ne söyleyeceğini tahmin etmeye çalışıyordum. Bana göre, mujiklerin sözlerine karışmak için, bir sürü uygun fırsatı kaçırmıştı. Oysaki Romas, ilgisiz bir tavırla susuyor, rüzgârın, su birikintilerini nasıl dalgalandırdığını, bulutları önüne alarak onları nasıl koyu gri kümelere dönüştürdüğünü izleyerek, kımıldamaksızın oturuyordu.

Nehirde bir vapur düdük çalıyor, aşağıdan genç kızların şarkı sesleri geliyor, bir armonik çalınıyordu. Bir sarhoş hıçkırarak, homurdanarak, kollarını sallayarak sokak boyunca aşağı iniyor, ayakları tökezleyerek, su birikintilerine gire çıka yürüyordu. Mujikler, gittikçe daha yavaş konuşuyorlardı. Sözlerindeki hüzün, hissediliyordu. Beni de hafif bir hüzün sarmıştı. Çünkü soğuk gökyüzü yağmura gebeydi. Şehrin bitmez tükenmez gürültüsünü, seslerindeki değişikliği, insanların sokaklardaki hızlı akışlarını, sözlerindeki canlılığı, akıllara hayret veren laf bolluğunu hatırlamıştım.

Akşam çayında, Romas’a mujiklerle hangi zamanlarda konuştuğunu sordum.

– Neyle ilgili?

Beni büyük bir dikkatle dinledikten sonra:

– Ah, evet! Biliyor musunuz, eğer mujiklerle, hem de böyle yol ortasında, bu konuyla ilgili konuşacak olursam, beni hemen yine, Yahutların yanına gönderirler.

Piposuna tütün koyarak, ateşledi. Sonra sakin bir şekilde, insanın içine işleyen sözlerle, mujiklerin tedbirli, kimseye kolay güvenmeyen insanlar olduğunu anlatmaya başladı: Mujik, kendisinden bile korkar. Komşusundan korkar ve özellikle bütün yabancılardan korkar. Mujik özgürlüğe kavuşalı daha otuz yıl bile olmamıştır. Bugün kırk yaşında olan her köylü esir doğmuştur ve bunu hatırlar. Özgürlüğün ne olduğunu anlamak zordur. Basit bir şekilde düşünülürse, özgürlük demek, insanın istediği gibi yaşaması demektir. Ama her yerde, insanın istediği gibi yaşamasına engel olan bir üst vardır. Köylüleri derebeylerden kurtaran, onlara özgürlüğü veren, Çar’dır. Bu hâlde Çar, köylülerin tek sahibi ve efendisidir. O hâlde özgürlük dediğimiz nedir? Belki de bir gün gelecek, Çar hürriyetin ne olduğunu anlatacaktır. Mujik, bütün zenginliklerin ve toprağın tek sahibi ve efendisi olan Çar’a çok inanıp, güvenir. Köylüleri derebeylerden kurtaran odur; o hâlde o, gemileri ve dükkânları da tüccarlardan alabilir. Mujik, Çar yanlısıdır. O, efendilerin fazla oluşu zararlı, bir tek efendi iyidir, der; Çar’ın, özgürlüğün anlamını kendisine anlatacağı günü beklemektedir. İşte o gün, kim ne kapabilirse kapacak. Herkes bu günü istiyor ve herkesin içinde, bu genel paylaşma gününde, uyuyup kalma korkusu var. Mujiğin kendine de güveni yoktur: Çok şey ister, alacak şey de vardır. Fakat nasıl almalı? Herkes aynı şey için dişlerini biliyor. Ancak her yanda, mujiğin ve Çar’ın açıkça düşmanı olan, bir çok devlet gücü var. ama yine de bu kuvvet olmazsa yaşanmaz; herkes birbirini boğazlar, herkes birbirini öldürür.

Şiddetli bir ilkbahar yağmuru, rüzgârın etkisiyle camları kamçılıyordu. Gri bir sis tabakası sokaklara çökmüştü. Sakin ve yumuşak bir biçimde konuşan ses, düşünceli bir edayla sözlerine devam ediyordu:

– Müjiği, Çar’ın elinde bulundurduğu gücü, yavaş yavaş kendi eline alması gerektiğine inandırmak gerekiyor. Halkın kendi yöneticilerini; komiseri, valiyi, çarı, kendi aralarından seçmek hakkına sahip olması gerektiğini onlara anlatmak gerekiyor.

– Ama, bu neredeyse yüz yıl sürer!

Romas oldukça ciddi bir tavırla:

– Peki siz, her şeyi Paskalya’ya kadar bitirmeyi mi düşünüyordunuz, diye sordu.

Gecenin ilerleyen saatlerinde bir yere gitti. Saat on bire doğru sokakta bir silah atıldı. Silah sesi oldukça yakın bir yerden gelmişti. Karanlığa doğru koştum. Yağmurun altında, su birikintilerini dikkatle ve ağır bir biçimde geçerek kapıya doğru gelmekte olan Romas’ın gölgesini gördüm.

– Korkmayın, ateş eden bendim.

– Siz mi? Kime ateş ettiniz?

– Şurada bazı adamlar sopalarla bana saldırdılar. Ateş edeceğimi söyledim, ancak dinlemediler. Ben de havaya ateş ettim. Havaya da bir zarar gelecek değil ya!

Koridorda üzerindekileri çıkarırken, eliyle ıslak sakalını ovuşturuyor ve bir beygir gibi nefes alıyordu. Öylece duruyordu.

– Çizmelerim çok çürükmüş! Yenilerini almam gerek. Siz tabanca temizlemesini bilir misiniz? Lütfen, şunu temizler misiniz? Temizlenmezse paslanır. Gazla yağlayınız!

Onun o yıkılmaz suskunluğu, gri gözlerinin sakin ve sabit bakışları beni kendisine hayran bırakıyordu.

Odada, aynanın karşısında sakalını tararken, beni uyarıyordu.

– Köyde dikkatli dolaşınız! Özellikle bayramlarda, geceleri sanırım sizi dövmeye kalkacaklardır. Yanınızda sopa taşımayınız; bu kavgacıları kışkırtır; belki de bu onlara, korkuyormuşsunuz izlenimini verebilir. Tabii ki korkmaya gerek yok! Çünkü asıl korkak insanlar, onlardır!

X

Çok ilginç bir yaşantı sürdürmeye başlamıştım. Her geçen gün yeni bir şeyler öğreniyordum. Doğal bilimlere ait kitapları yutarcasına okuyordum. Romas, bana öğretmenlik yapıyordu.

– Her şeyden evvel ve her şeyden daha iyi bu ilmi bilmek gerekir, Maksimiç. En iyi insan zekâsı bu ilimde toplanmıştır.

Haftada üç akşam, İzot geliyordu. Ona okuma yazma öğretiyordum. Başlarda bana karşı inancı yoktu. Hatta, ince ince benimle alay ediyordu. Fakat birkaç ders sonrasında büyük bir açık yüreklilikle:

– Delikanlı, güzel öğretiyorsun. Sen öğretmen olsan çok iyi olur, dedi.

Aniden bir öneride bulundu:

– Görünüşe göre de çok güçlüsün. Benimle sopa çekişir misin?

Mutfaktan bir sopa aldık, karşı karşıya yere oturduk. Ayaklarımızın tabanlarını birbirine dayayarak, uzun süre birbirimizi yerden kaldırmaya çalıştık. Romas gülümseyerek bizi destekliyordu.

İzot beni kaldırmayı başarmıştı. Yanılmıyorsam bu olay onu bana daha çok bağlamıştı.

– Ziyanı yok, sen çok güçlüsün, diye beni avutmaya çalışmıştı. Fakat ne yazık ki balık tutmayı sevmiyorsun. Yoksa benimle Volga’ya gelirdin. Geceleri, Volga sanki bir cennettir!

İzot büyük bir gayretle çalışıyor, oldukça da başarılı oluyordu. Bazen o kadar hoş bir şekilde şaşkınlığını açığa vururdu ki! Örneğin ders sırasında, aniden ayağa kalkar, raftan bir kitap alır, kaşlarını kaldırarak, zorlukla bir iki satır okur, kızarak bana bakarken şaşkın bir şekilde söylenirdi:

– Okuyorum ya, vay be!

Gözlerini kapatarak yinelerdi:

Tıpkı oğlunun mezarı başındaki bir ana gibi,

Hüzünlü ovanın üzerinde bir çulluk yavrusu inliyor...

– Gördün mü?

Birçok kez, korkarak yavaşça sormuştu:

– Sen şunu bana anlatır mısın? Bu iş nasıl oluyor? Karmakarışık gördüğümüz bu şeyler, nasıl oluyor da kelimeler hâline dönüşüyor? Hem de nasıl kelimeler, benim tanıdığım, bildiğim canlı kelimeler! Nasıl oluyor da ben bu kelimeleri biliyorum? Kimse bana bunları fısıldamıyor. Eğer bunlar resim olsaydı, o zaman iş kolaydı. Oysaki burada sanki özellikle düşünceler yazılmış; nasıl oluyor bu iş?

Ona ne söyleyebilirdim ki! Benim “bilmiyorum” demem onu çok üzüyordu.

İçini çekerek:

– Sihir var bu işte, diyor, kitabın sayfalarını ışığa doğru tutarak inceliyordu.

Onda, çok hoş, insanı etkileyen bir masumiyet, sanki çocukça bir şeyler vardı. Bana her geçen gün biraz daha fazla, kitaplarda söz edilen mujiği hatırlatıyordu. Neredeyse bütün balıkçıların olduğu gibi, o da şairdi. Volga’yı, sakin geceleri, hayal alemini ve yalnızlığı çok severdi.

Yıldızlara bakarak sorardı:

– Romas’ın söylediğine göre, oralarda da bize benzer insanların olma olasılığı varmış. Sence de olası mı? Onlara işaretle haber gönderebilsek: Acaba oralarda nasıl yaşıyorlar? Belki de bizden iyi, bizden daha mutlu...

Bir öksüzdü; dünyada sahip olduğu hiçbir şeyi yoktu. Çok sevdiği işinde de kimseye bağlı değildi. Aslında hayatından memnundu. Mujikleri sevmezdi. Bana da şu uyarıları yapardı:

– Sakın onların güler yüzlerine aldanma; hepsi yalancı, hepsi hilekârdır. Sakın onlara inanma! Bugün sana karşı şöyle, yarın böyle olurlar... Bencildirler, kendilerinden başka hiç kimseyi düşünmezler.

Böyle yumuşak başlı bir insan için, tuhaf sayılabilecek bir nefretle “dalkavuklardan” söz ederdi:

– Onlar neden diğerlerinden daha zengin? Çünkü daha akıllıdırlar. Ah, köpek herifler, ah! Akıllıysanız unutmayın: Köylüler birlik olarak yaşamalıdırlar, o zaman bir kuvvet olurlar... Oysaki bizimkiler, bir odunun küçük parçalara ayrılması gibi, köyü parçalıyorlar. İşte bu iş böyle! Kendilerine düşmanlık yapıyorlar. Yani bizim köylüler kötü millettir. Romas’ın onlarla nasıl uğraştığını görüyorsun!

Yakışıklı ve güçlü kuvvetli biri olan İzot’tan kadınlar çok hoşlanırdı. Bütün kadınlar onun peşindeydi. Açık yüreklilikle itiraf ederdi:

– Ben bu işte epeyce şımartıldım. Kocalar için çok acı bir şey; onların yerinde olsam ben de çok üzülürdüm. Fakat kadınlara acımamak da mümkün olmuyor. Kadın dediğin canının bir parçasıdır. Bunlar, sevgiden yoksun bir şekilde yaşıyorlar, köpek gibi çalışıyorlar, sadece o kadar. Kocalarının, onları sevip okşamaya zamanları yok; oysaki ben rahat bir adamım. Birçok kadın var ki, daha evlendiğinin ilk yılında, kocasından dayak yemeye başlıyor... Evet, ben gerçekten bu işte suçluyum. Onlarla dalga geçip duruyorum. Onlardan bir tek şey istiyorum; diyorum ki, kadınlar, sadece birbirinize küsmeyiniz, ben tek başıma hepinize yeterim! Birbirinizi kıskanmayınız, benim için hepiniz aynısınız, hepinize acıyorum...

Utangaç bir tavırla, bıyık altından gülerek anlatırdı:

– Neredeyse bir hanımefendiyle macera yaşayacaktım. Bu hanım şehirden yazlığa gelmişti. Çok güzel bir kadındı. Bembeyaz bir teni, yumuşacık parlak saçları, mavi gözleri vardı. Ben kendisine balık verirdim; bazen de ona şöyle bir bakardım. Bir keresinde:

– Neden bana öyle bakıyorsun, diye sordu.

– Niçin baktığım belli, dedim.

– Tamam öyleyse, gece sana geleceğim, beni bekle, dedi.

Gerçekten de geldi. Ama sivrisinekler yüzünden neşesi kaçtı. Kendisini hiç ara vermeden ısırıyorlardı. Maalesef aramızda bir şey olmadı. “Dayanamayacağım, çok ısırıyorlar!” deyip duruyordu. Neredeyse ağlayacaktı. Bir gün sonra da yüksek bir memur olan kocası geldi.

İzot sitemli ve üzüntülü bir tavırla konuşmasını noktaladı:

– Şu hanımefendiler de ne garip insanlar, sivrisinekler yaşamalarına engel oluyor!

İzot, Kukuşkin’i çok övdü:

– Bu mujiğe dikkat et, çok yüce gönüllüdür. Nedensiz yere onu sevmezler! Gevezeliğine geveze fakat herkesin hesabı kendinden sorulur.

Kukuşkin’in sahip olduğu bir toprağı yoktu. Hamallık yapan, minyon ama oldukça çevik, güçlü, ters ve sarhoş bir köylü kadını ile evliydi. Evini demirciye kiraya vermişti. Kendisi Pankov’un yanında çalışıyor ve hamamda yatıp kalkıyordu. Haber meraklısıydı; haber bulamadığı zaman, kendisi bir şeyler uydururdu.

– Mihayil Antoniç, haberin var mı? Tinkov köyünün polis memuru, papaz oluyormuş. Görev gereği artık mujikleri dövmek istemiyorum diyormuş! Artık bitti!

Romas çok ciddi bir tavırla:

– Yani bütün amirler sizden kaçıyorlar, dedi.

Kukuşkin, taranmış sarı saçları arasından, çalı çırpıyı ayıklayarak, fikir yürüttü:

– Hepsi kaçmaz; iyi yürekli olanlara, bu görevi yerine getirmek oldukça ağır gelir. Antoniç, sanırım sen vicdana inanmıyorsun! Oysaki insan vicdanlı olmazsa, ne kadar akıllı olursa olsun yinede yaşayamaz! Bak sana bir olay anlatayım, diyerek “olağanüstü akıllı olan” bir derebeyinin karısından söz etmeye başladı:

– Bu o kadar kötü bir kadındı ki, Vali bile, bulunduğu konuma rağmen, onu görmeye geldi. Hanımefendi, dedi, her olasılığa karşı dikkatli olunuz! Kötü hareketlerinize dair bazı dedikodular ta Petersburg’a kadar ulaştı. Hanımefendi, Vali’ye doğal likörler sundu ve uğurlar olsun, dedi. Ben huyumu değiştiremem. Aradan üç yıl kadar bir zaman geçti. Kadın aniden bütün mujikleri toplayarak onlara: İşte bütün topraklarımı sizlere bırakıyorum, Hoşça kalın, dedi. Beni affederseniz çok mutlu olurum, ben...

Romas, onun sözünü tamamladı:

– Manastıra gidiyorum.

Kukuşkin dikkatle ona bakarak, onayladı:

– Doğru. Manastır müdürlüğüne gitti. Demek bu olayı sen de biliyordun?

– Hiç duymadım!

– Öyleyse nerden biliyorsun?

– Seni biliyorum!

Yalancı adam, başını sallayarak mırıldandı:

– İnsanlara ne kadar az inanıyorsun!

Böylece her zaman, onun hikâyelerindeki kötü insanlar, kötülükten bıkarak, ortada hiçbir iz bırakmadan, yok olurlar. Fakat Kukuşkin genelde onları manastıra yollardı.

Onda aniden, tuhaf bazı fikirler ortaya çıkardı, kaşlarını çatarak:

– Tatarları boşuna yenmişiz, onlar bizden iyi, derdi.

Oysaki o sırada Tatarlardan hiç söz edilmemişti. Bahçe sahiplerinin kooperatif kurmaları gerekliliğinden konuşulmaktadır.

Romas, Sibirya’dan, zengin köylülerinden söz ediyor, Kukuşkin birden düşünceli bir tavırla mırıldanıyordu:

– İki üç sene sardalye avlanmasa, bunlar o kadar çok artar ki, denizden karaya vurur, âdeta tufan olur. Olağanüstü çoğalabilen bir balık!

Köydekiler Kukuşkin’i hiç önemsemezlerdi. Onun öyküleri, tuhaf düşünceleri, mujikleri kızdırır, küfür ve alay etmelerine neden olurdu. Buna rağmen, onu sürekli büyük bir dikkat ve ilgiyle dinlerlerdi. Onun bu uydurmalarında, sanki bir gerçekle karşılaşacaklarını umut ederlerdi.

Köyde ona “geveze” derlerdi. Sadece Pankov ciddi bir şekilde:

– Stepan bir bilinmezdir, derdi.

Kukuşkin çok yetenekli bir işçiydi. Fıçıcılık yapar, fırıncılıktan anlar, arılara bakmasını bilir, kadınlara kümes hayvanlarının yetiştirilmesini öğretirdi. Oldukça usta bir marangozdu. İşte isteksiz ve tembel olmasına karşılık, elinden her şey gelirdi. Kedileri de çok severdi. Oturduğu hamamda, ona yakın kedisi vardı. Kukuşkin onları kargalarla doyururdu. Kedileri kuş yemeye alıştırmakla, köyde kendisine karşı beslenen olumsuz hisleri kuvvetlendirmiş oldu. Çünkü beslediği kediler, piliçleri, tavukları boğar, köy kadınları da bunların arkasına düşerek, kedileri acımasızca döverlerdi. Kukuşkin’in banyosu çevresinde sinirli ev kadınlarının kızgın bağırışları sıkça duyulurdu. Ama bu durumdan, Kukuşkin hiç rahatsızlık duymazdı.

– Aptal kadınlar, kedi dediğin avcı bir hayvandır. Köpekten daha ataktır. Ben onlara kuş yakalamasını öğreteceğim. Bir sürü kedi yetiştirir, satarız. İşte size kâr, aptal kadınlar!

Okuma yazması varmış ama sonradan unutmuş. Artık hatırlamak da istemiyormuş. Doğuştan zeki olduğu için, Romas’ın anlattığı şeylerin ana fikrini herkesten önce anlardı.

Yüzünü buruşturarak:

– Evet, evet. Demek ki, müthiş İvan’ın halk tabakasına zararı dokunmazmış.

O, İzot ve Pankov akşamları bize gelirler, genellikle de gece yarısına kadar oturarak Romas’ın, dünyanın kuruluşu, yabancı ülkelerin yaşayışı, milletlerin yenilikçi hamleleri hakkındaki hikâyelerini dinlerlerdi. Fransa İhtilali Pankov’un çok hoşuna giderdi.

– İşte bu, hayattaki gerçek bir değişikliktir, diye onaylardı.

Pankov iki sene kadar önce babasına karşı gelerek, ondan ayrılmıştı. İzot’un, öksüz yeğeniyle sevişerek evlenmişti. Babası, guatr hastalığı çeken, patlak gözlü zengin bir mujikti. Pankov, eşini baskı altında tutmasına karşılık, onu bir şehirli gibi giydirirdi. Babası itaatsizliği nedeniyle ona lanet eder, oğlunun yeni yapılmış olan evinin önünden geçtikçe, tükürürdü. Pankov evini Romas’a kiralamış ve köy zenginlerinin karşı çıkmasına rağmen, evin yanına bir de dükkân yapmıştı. Köy zenginleri bu nedenle onu sevmezlerdi. Pankov da, onlarla alay eder ve kaba davranırdı. Köy hayatından hoşlanmıyordu:

– Sanattan anlasaydım, şehirde yaşardım, derdi.

Sürekli, şık ve temiz giyinirdi. Ağır başlı ve gururlu bir adamdı. Herkese güvenmez, çok dikkatli davranırdı.

Romas’a sorardı:

– Bu işi bir çıkarın olduğu için mi, yoksa içinden geldiği, inandığın için mi yapıyorsun?

– Sana göre hangisi?

– Sen söyle!

– Sence hangisi daha iyi olur?

– Bilmiyorum! Peki sence?

Romas çok inatçıydı, sonunda mujiğe söyletirdi:

– Elbette en iyi olan, aklın emrettiği şekilde olandır. Yararsız akıl olmaz; yararın olduğu yerde iş sağlam olur. Yürek kötü bir danışmandır. Ben yüreğimin sesini dinlesem, öyle kötülükler yapardım ki... Mutlaka papazın evini yakardım. Seni ilgilendirmeyen her şeye neden karışırsın ki!

Pankov, babasıyla arasındaki anlaşmazlığa karışan, kötü huylu Papaz’a çok güceniyordu.

Pankov, ilk başlarda bana kötü, neredeyse düşmanca davranıyor, hatta bir patron gibi de bağırıyordu. Ama bu durum çok uzun sürmedi. Yine de, bana karşı gizli bir güvensizliği olduğunu hissediyordum. Zaten ben de Pankov’dan hoşlanmıyordum.

Duvarları yuvarlak direklerden yapılmış küçük, temiz odada geçirdiğim geceleri çok net olarak hatırlıyorum. Pencerelerin kapakları iyice kapatılırdı. Köşede, masa üzerinde bir lamba yanar, bunun önünde geniş alınlı, kocaman sakallı, kısa saçlı bir adam anlatırdı:

– Hayatın anlamı, insanın gittikçe hayvandan farklı olmasıdır.

Üç mujik onu büyük bir dikkatle dinlerdi. Üçü de güzel gözlü, zeki bakışlı insanlardı. İzot, sanki sadece kendisinin duyduğu, uzaklardan gelen bir sese kulak veriyormuş gibi, sürekli hareketsiz otururdu. Kukuşkin, sivrisinekler sokuyormuşçasına kıpırdanır durur; Pankov ise, bıyıklarıyla oynayarak, yavaş bir sesle fikir yürütürdü:

– Yani, halk mutlaka tabakalara ayrılmak zorundadır.

Pankov’un, yardımcısı olan Kukuşkin’e kötü davranmaması, bu hayalci adamın uydurmalarını dikkatle dinlemesi çok hoşuma giderdi.

Konuşmalar bitince, ben odama çekilirdim. Tavan arasındaki odamda, pencerenin önüne oturarak, tarifsiz bir sessizliğin hakim olduğu uyuyan köyü, tarlaları izlerdim. Yıldızların ışıltısı, gecenin sisini yarıp geçiyordu. Sessizlik, boğuyor, yürek sıkıyordu. Düşüncelerim sessizliğin içinde yitip gidiyor, sanki binlerce köy toprağa yapışıyordu. Hareketsizlik, sessizlik...

Bu sisli boşluk, ruhumu da içine alarak beni kucaklıyor, yavaş ve uykulu bir rehavet her yanımı sarıyor, nedensiz bir hüzün beni heyecanlandırıyordu. Ben bu dünyada küçücük ve önemsiz bir hiçim...

Köy hayatından keyif almıyordum. Köyde, şehirdekinden daha içten, daha sağlam yaşandığını duymuş ve okumuştum. Oysaki ben mujikleri, kürek mahkûmlarına benzetiyordum. Bitip tükenmeyen çalışma hastalığı içindeydiler. İçlerinde fazla çalışmaktan, sağlığı bozulan insanlar vardı. Neredeyse aralarında neşeli olan hiç ama hiç kimse yoktu. Şehirdeki ustalar ve işçiler de çok çalışırlardı. Fakat daha neşeliydiler. Bu kederli insanlar gibi bıktırıcı ve can sıkıcı bir şekilde, sürekli hayattan şikâyet etmezlerdi.

Köylülerin yaşantısı bana kolay görünmüyordu. Bu hayat, toprağa karşı dikkatli bir ilgi, insanlara karşı ise çok daha hassas bir kurnazlık istiyordu. Şuur açısından fakir olan bu yaşantı, hiç de içten değildi. Bütün köy halkının, körler gibi çevresini yoklayarak yaşadığı, hepsinin bir şeylerden korktuğu, kimsenin birbirine güvenmediği görülüyordu. Sanki herkesin içinde bir kurt vardı. Romas’ı, Pankov’u ve uygun bir yaşayış isteyen bütün insanları sevmemekte neden bu kadar inat ettiklerini anlamak benim için çok zordu.

Şehrin üstünlüğünü, onun mutluluğa olan katkısını, şuurunun küstahça meraklılığını, amaç ve işlerindeki çeşitliliği açıkça görebiliyordum. Böyle gecelerde her zaman şu iki şehirli aklıma gelirdi:

F. Kalugin ve Z. Nebey.
Saat tamiri, her çeşit aletleri, cerrahi alet ve edevatı, dikiş makinelerini, her çeşit müzik aletlerini ve her şeyi tamir ederler.

Bu tabela, küçük bir dükkânın dar kapısı üzerinde asılıydı. Kapının iki tarafında tozlu pencereler vardı. Pencerelerin birinde, kel kafasında bir şiş, gözünde bir ur bulunan F. Kalugin otururdu. Geniş ve yuvarlak yüzlü, şişman biri olan Kalugin, elindeki incecik penslerle saatleri kurcalayarak, sürekli gülümser veya şarkı söylerdi.

Diğer pencerede Z. Nebey otururdu. Esmer, kıvırcık saçlı, eğri burunlu, iri ve çekik gözlü, sivri sakallı bir adamdı. Çok zayıf biriydi, sanki şeytana benzerdi. O da, incecik bazı aletleri ayırmakta, birleştirmekte ve ara sıra da aniden, kalın bir sesle:

– Trampam pam, pam!.. diye bağırırdı.

Arkalarında darmadağınık sandıklar, makineler, aletler yığılı olurdu. Bütün raflar çeşitli eşyalarla, tıka basa doluydu. Duvarlarda bir sürü saat sarkıtı sallanırdı.

Bu adamların nasıl çalıştıklarını bütün bir gün boyunca izleyebilirdim. Fakat benim, uzun vücudum onların ışıklarını engellediği için, hemen suratlarını asarak ve ellerini sallayarak beni kovarlardı. Pencereden ayrılırken, imrenerek düşünürdüm:

– Elinden her şeyin gelmesi ne büyük mutluluktur!

Bu adamlara hürmet ediyor ve bütün makinelerin sırlarını bildiklerine, dünyada tamir edemeyecekleri bir şey olmadığına inanıyordum. İşte adam dediğin bu insanlardır!

Köyden hiç hoşlanmıyordum, mujikleri anlayamıyordum. Hele kadınlar hep hastalıktan şikâyet ederlerdi; ya kalpleri çarpar ya göğüsleri sıkışır ya da karınları ağrırdı. Bayram günleri evlerinin önünde veya Volga sahilinde oturur, her şeyden daha fazla bunlardan söz ederlerdi. Hepsi çabucak sinirlenir, hemen birbirlerine küfrederlerdi. On iki kapiklik kırık bir çömlek nedeniyle, üç aile sopalarla birbirlerine girmişlerdi. Sonuçta, ihtiyar bir kadının kolu kırıldı, bir delikanlının başı yarıldı. Böyle kavgalar, nerdeyse her hafta tekrarlanırdı.

Delikanlılar, genç kızlara alenen terbiyesizce davranırlardı. Onlara çeşitli muzırlıklar yaparlardı: Kızları tarlada yakalarlar, eteklerini başlarına geçirirler, başlarında düğümlerlerdi. Bu hareketi “kızı çiçeğe benzetmek” diye adlandırmışlardı. Alt tarafları bellerine kadar açılmış olan kızlar, bağırıp çağırıp, küfür ederlerdi. Fakat sanırım bu oyun onların da hoşuna gidiyordu. Çünkü başlarındaki düğümü çözmek için hiç de acele etmezlerdi.

Kilisede ayin sırasında, kızlara ezik çilek atarlardı. Büyük olasılıkla da, sadece bu iş için kiliseye gelirlerdi.

Papaz, bir ayin sırasında, kürsüden:

– Köpek herifler! Pislikleriniz için başka yer bulamadınız mı, diye bağırmıştı.

Romas anlatırdı:

– Ukrayna’da halk, din işlerinde daha dikkatlidir. Oysaki burada Allah’a iman maskesi altında, kıskançlık ve korku hislerinin en kötüsünü görüyorum. Biliyor musunuz, hani içten bir Allah sevgisiyle, kendinden geçme falan vardır, buradaki insanlarda bu tip şeylere hiç rastlanmaz. Bu durum, belki de iyi bir şeydir: Bu şekilde, en zararlı bir inanış olan, din düşüncesinden daha çabuk kurtulabilirler.

Mujiklerin delikanlıları övünmeyi çok severlerdi fakat çok korkaktılar. Geceleyin sokakta yolumu keserek, üç kez beni dövme girişiminde bulunmuşlardı ama hiçbirinde de başarılı olamadılar.

Bir defasında ayağıma sopayla vurdular. Bu ufak tefek çatışmalardan, Romas’a hiç söz etmiyordum. Ancak, biraz topalladığımı fark eden Romas, sebebinin ne olduğunu anlamıştı:

– Sonunda bir hediye aldın ha? Ben sizi uyarmıştım, dedi.

Geceleri sokaklarda dolaşmamamı söylemiş olmasına rağmen, bazen çıkıp, bostan aralarından geçerek Volga kıyısında, söğütlerin altında oturuyor, gecenin kadife yumuşaklığının içinde nehri, ovaları izliyordum. Ay ışığı altında Volga’nın görüntüsü inanılmaz güzeldir.

Aslında Ay’ı pek sevmem, onda ürkütücü bir şeyler hissederdim. Köpeklerde olduğu gibi, bende de bir üzüntü ve acı acı ulumak isteğini uyandırıyordu.

Ay’ın kendi ışığı ile parlamadığını, ölmüş bir varlık olduğunu, üzerinde hayat bulunmadığını ve olmasının da olanaksız olduğunu öğrendiğim zaman, çok sevinmiştim. Bunu öğrenmeden önce, ayda bakırdan bazı insanların var olduğunu hayal eder, bu insanların üçgen şeklinde olduklarını, pergel gibi hareket ettiklerini ve korkunç sesler çıkardıklarını düşünürdüm. Ay’da her şey; bitkiler, hayvanlar bakırdandı. Bütün bunlar, dünyayı düşmanca görür, dünya aleyhinde kötü düşünürlerdi.

Ay’ın uzayda, boş bir yer olduğunu öğrenmek hoşuma gitmişti. Fakat buna karşılık, içimden; büyük bir cismin, büyük bir kuvvetle Ay’a çarpmasını ve bu çarpışmadan dolayı tutuşan Ay’ın, Dünya üzerinde kendi ışığı ile parlayabilmesini istiyordum.

Uzaklarda, karanlıklar içinde doğan ve dağlık kıyıların siyah gölgesinde kaybolan, bir şerit hâlindeki ışıkları, Volga akıntısının nasıl titrediğini izlerken, düşüncelerimin daha canlı ve daha keskin bir hâl aldığını hissediyordum. İnsanın gündüz başından geçen ve kelimelerle anlatılamayan şeyler daha kolay düşünülebiliyor. Su kütlesinin azametli hareketi, çok sessiz olurdu.

Karanlık ve geniş yolda, bir vapur kayıp gidiyor, ardında hafif bir gürültü bırakıyordu. Sahilin çayır kısmının alt bölümünde, bir ateş yüzüyor; ondan suya doğru belirgin bir kırmızı ışık uzanıyordu. Bu, balık avlayan bir balıkçıydı. Oysaki, gökyüzünün sorumsuz yıldızlarından birinin, nehre düştüğünü ve ateşten bir çiçek gibi su ile beraber aktığını düşünmek daha hoştu.

İnsan gecenin hafif havasında, sanki nehrin ardından yüzüyor gibi hisseder; okuduğumuz şeyler fantezi hâline dönüşerek, hayal gücümüz yorulmadan, bu muhteşem güzelliklerden tablolar oluştururdu.

İzot beni bulurdu. Geceleri o, daha iri yarı, daha yakışıklı görünürdü. Bana:

– Yine mi buradasın sen, diye sorar, yanıma oturarak suya, gökyüzüne dalgın bir şekilde bakarak, hiç konuşmadan dururdu.

Sonra hayal kurmaya başlardı:

– Okumayı öğrendiğim zaman, hep okuyacağım; her yeri dolaşarak, her şeyi anlayacağım. İnsanlara ders vereceğim! Biriyle içten bir şekilde dertleşebilmek çok güzel bir şey! Hatta kadınlarla bile yürekten konuşursan, onlar da anlar. Geçenlerde bir tanesi sandalımda otururken bana:

– Öldükten sonra ne olacağız? Ölümden sonra, başka bir hayat olduğuna inanmıyorum, dedi.

– Gördün mü?... Onlar bile kardeş, keza...

Ne söyleyeceğini bilemiyormuşçasına bir an sustu ve sonunda tamamladı:

– Canlı yaratıklar...

İzot, gecelerin adamıydı. Güzelliği çok iyi algılar, ondan çok güzel sözlerle bahsederdi. Kilise geleneğine göre Tanrı’ya inanır fakat ondan korkmazdı. Onun gözünde tanrı, güzel yüzlü, kocaman bir ihtiyar, dünyanın tek ve en akıllı sahibiydi. Fakat yalnızca kötülüğü yenemiyordu. Ona göre insanın fazlalığından dolayı yetişemiyordu. Ama bir gün yetişeceğine ve kötülüğü yok edeceğine inanırdı. “Fakat şu İsa’yı bir türlü anlamıyorum. Ne gereği var onun? Evet, Allah var! Ya o kim oluyor ki? Oğlu diyorlar, oğlu olsa ne olur ki? Allah ölmedi ki!” derdi.

İzot genelde sessizce oturur, bazen içini çekerek mırıldanırdı:

– Bak şu işlere...

– Ne?

– Yok bir şey, ben kendi kendime...

Sonra uzaklara dalar gider, yeniden içini çekerdi:

– Yaşamak güzel şey!

– Evet, çok güzel!

Karanlık sular, kadife bir şerit hâlinde akıyor; suların üzerine saman yolu, gümüşten bir çizgi gibi aksediyor; büyük yıldızlar, yıldızlı tarla kuşları gibi parıldıyor, yüreğim, hayatın sırlarına ait anlaşılmaz sırları düşünüyordu.

Uzak çayırların üstündeki kızıl bulutlardan güneşin ışıkları beliriyor; bir tavus kuşunun kuyruğunu andıran ışıklar saçıyordu.

İzot mutlu bir tebessümle mırıldanıyor:

– Güneş olağanüstü bir şey!

Elmalar çiçek açıyor, köy baştan başa, pembe bir örtüyle bezeniyor ve buruk bir kokuyla doluyordu. Çiçek açmış yüzlerce ağaç, çiçekten pembe bayramlık elbiselerini giymiş olarak, sıralar hâlinde köyden tarlalara kadar uzanıyordu. Mehtaplı gecelerde, çiçeklerin kelebekleri, en küçük bir esintiyle kımıldar, duyulamayacak kadar hafif bir ses çıkar; köyü yaldızlı mavi dalgalar kuşatıyor zannedilirdi. Bülbüller hiç dinlenmeden, ısrarla öterlerdi. Gündüzleriyse sığırcıklar, öfkeli bir biçimde, insanı sinirlendirecek şekilde öterlerdi.

Bayram akşamlarında kızlar, genç kadınlar, durmadan şarkılar söyleyerek, yorgun bir şekilde gülümserlerdi.

İzot da, sarhoşmuşçasına gülerdi, çok zayıflamıştı; gözleri içine göçmüştü. Yüzü daha ciddi, daha güzel bir şekil almıştı. Bütün günü uyuyarak geçirir, üzgün ve düşünceli bir tavırla, akşama doğru sokakta görünürdü. Kukuşkin, dostça ama kaba bir şekilde onunla dalga geçerdi. İzot, can sıkıntısıyla, ona gülümseyerek yanıt verirdi:

– Sus ya, ne yapayım?

Hayranlığını açığa vurarak:

– Yaşamak ne güzel, derdi. Hem de sevgiyle yaşamak olası. Kalbi yumuşatacak o kadar çok söz var ki! Hatta, bazen ölünceye kadar unutulamayacak sözler var. Öyle ki, öbür tarafta dirildiğinde, ilk aklına gelen şey, bunlar olacak kadar!

Romas da dostça gülümseyerek, onu uyarırdı:

– Bak dikkat et! Kocaları bir gün seni dövecekler!

İzot ona hak verirdi:

– Haksız da olmazlar ha!

Neredeyse her akşam, bülbüllerin ötüşüyle birlikte, her yerde, Migun’un o hoş sesi duyulurdu. Çok güzel şarkı söylerdi. Bu nedenle de, mujikler, onun birçok kabahatine göz yumarlardı.

Cumartesi akşamları bizim dükkânda gittikçe daha fazla insan toplanıyordu. Suslov, Barinov, demirci Krotov, Migun değişmez isimler arasındaydılar.

Otururlar, düşünceli bir şekilde sohbet ederlerdi. Onlar gider, başkaları gelirdi. Bu böylece gece yarısına kadar sürerdi. Bazen, sarhoşlar rezillik çıkarırlardı. Bu işte de en başarılı olan, tek gözlü, sol elinin iki parmağı kopuk asker Kostin olurdu. Kollarını sıvayarak, yumruklarını havada sallayarak, bir dövüş horozu edasıyla dükkâna yaklaşır, hastalıklı sesiyle, avazı çıktığı kadar bağırırdı:

– Ukraynalı, imansız adam! Neden kiliseye gitmiyorsun? Kötü ruhlu adam! Ortalık karıştırıcı! Söyle, cevap ver; kimsin sen?

Onu kızdırırlardı:

– Mişka, parmaklarını neden kesip attın? Türklerden mi korktun?

O dövüşmek ister fakat onu tutarlar, gülüşüp, bağrışıp çağrışarak, çukura atarlardı. Yokuş aşağıya bir top gibi yuvarlanırken, avazı çıktığı kadar bağırırdı:

– Yetişin imdat, adam öldürüyorlar!

Daha sonra, her tarafı kir pas içinde kalkar gelir, Romas’dan votka isterdi.

– Neden?

Kostin:

– Sizi eğlendirmek için, diye yanıt verirdi.

Bunun üzerine, mujikler dostça gülüşürlerdi.

XI

Bir bayram sabahı, aşçı kadın ocaktaki odunları yakarak, bahçeye çıktığı zaman, mutfakta şiddetli bir patlama oldu. Ben dükkândaydım. Dükkân sarsıldı, raflardaki her şey yuvarlandı. Camlar şangırdayarak kırıldı. Hemen mutfağa koştum; mutfak kapısından odaya doğru, kara bulut tabakası yayılıyordu. Dumanın ardında bir şeyler cızırdıyor, çatırdıyordu.

Romas, beni omuzlarımdan tuttu:

– Dur, gitme!

Aşçı kadın, koridorda bağırmaya başladı:

– Hay aptal kadın!

Romas, söylenerek dumanın içine daldı. Bazı gürültüler çıkardıktan sonra, bir küfür sallayarak:

– Yeter artık! Su getir hemen!

Mutfağın ortasında kesik odunlar tütüyordu. Bir şeyler yanıyor, tuğlalar etrafta yuvarlanıyordu. Ocağın ağzı, yeni süpürülmüşçesine tertemizdi. Dumanların arasında, bir kova suyu bularak, yerdeki ateşi söndürdüm. Odunları tekrar ocağa atmaya başladım.

Romas, aşçı kadını elinden tutarak:

– Dikkat et, dedi.

Kadını mutfaktan dışarıya çıkararak, emretti:

– Dükkânı kapat! Maksimiç, dikkatli ol, belki tekrar patlar!

Sonra eğilerek, çam odunlarını incelemeye başladı. Daha sonra da, benim ocağa attıklarımı çıkardı.

– Ne yapıyorsunuz?

– Bak, ne yapıyorum.

Bana, tuhaf bir biçimde parçalanmış yuvarlak bir odun uzattı. Odunun iç kısmının, burguyla oyulmuş ve dumandan garip bir şekilde kararmış olduğunu gördüm.

– Anladın değil mi? Şeytan adamlar, odunu barutla doldurmuşlar! Aptal adamlar! Bu kadar barut ne yapar ki?

Onu bir tarafa ayırarak, ellerini yıkamaya başladı. Bu arada da söyleniyordu:

– Allah’tan Aksinya dışarı çıkmış. Yoksa yaralanırdı.

Dumanlar dağılmaya, ortalık görünmeye başlamıştı. Raflardaki kaplar kırılmış, bütün pencere camları yerlerinden çıkmış, ocağın ağzındaki tuğlalar dağılmıştı.

Romas’ın o andaki soğukkanlılığı hiç hoşuma gitmedi. Bu, aptalca iş sanki onu hiç kızdırmamış gibi davranıyordu. Bu sırada sokakta çocuklar bağrışıp, koşuşuyorlardı:

– Romas’ın evinde yangın var! Yanıyoruz!

Kadının biri çığlık çığlığa bağırıyor, Aksinya ise feryat ediyordu:

– Mihayil Antoniç, dükkâna girmek istiyorlar!

Romas, ıslak sakalını, havluyla kurulayarak:

– Tamam, anladım! Sakin ol, dedi.

Odanın açık pencerelerinden, öfke ve korkuyla karışık ifadelerle dolu, bir yığın kıllı surat bakıyor, dumandan acıyan gözlerini kırpıştırarak, sinirli bir şekilde homurdanıyorlardı:

– Bunları köyden kovmalı! Çıkarttıkları rezaletler, bini aştı! Nedir bu ya!

Kızıl saçlı, ufak tefek bir mujik, istavroz çıkartıp, dudaklarını oynatarak, pencereden girmeye çalışıyor ama başarılı olamıyordu. Sağ elinde bir balta tutuyor, sol eliyle de, ısrarla pencerenin kenarına tutunmak istiyor, ancak eli kayıyordu.

Romas, elinde bir odunla, ona sordu:

– Sen nereye gidiyorsun?

– Söndürmeye, babacığım!

– Yanan bir şey kalmadı ki!

Mujik korkuyla ağzını açarak, ortadan kayboldu. Romas ise, dükkânın önüne çıktı. Elindeki odunu göstererek, toplanmış halka seslendi:

– İçinizden biri, bu odunun içini barutla doldurup, bizim odunların arasına koymuş. Fakat barut az geldiği için bir zarar vermedi, dedi.

Ben Romas’ın arkasında durmuş, halka bakıyor, eli baltalı mujiğin anlattıklarını dinliyordum:

– Adam odunu bana öyle bir salladı ki!

Asker Kostin, sarhoş bir hâlde bağırıyordu:

– Canavarı kovmalı! Mahkemeye vermeli!

Fakat halkın çoğunluğu, dikkatle Romas’a bakarak, onun söylediklerini güvensizlikle dinleyerek susuyordu:

– Evi yıkmak için çok barut gerekir! Haydi, artık gidiniz!

Birisi soruyordu:

– Muhtar nerede?

– Polisi çağırmak gerek!

Halk, istemeden olsa, yavaşça dağıldı. Sanki bir şeye üzülmüşlerdi.

Çay içmeye oturduk. Her zamankinden daha iyi olan Aksinya, çayları dağıtıyor, sevgiyle Romas’a bakarak söyleniyordu:

– Onlardan hiç şikâyet etmiyorsunuz, artık işi azıttılar!

Ben de Romas’a sordum:

– Bu durumlara sinirlenmiyor musunuz?

– Her aptallığa kızmak için, insanın zamanı yetmez!

Herkes işlerini, böyle soğukkanlılıkla halletse, diye düşündüm. Romas ise, yakında Kazan’a gideceğinden söz ediyor, ne tür kitaplar istediğimi soruyordu:

Bazen, bu adamın can yerine, bir makine taşıdığını düşünüyordum. Hem de bütün hayatı boyunca çalışacak bir makine!

Romas’ı seviyor, ona saygı duyuyordum. Ama gönlüm, bir kere olsun onun veya bir başkasının bana kızmasını, bağırıp çağırmasını, istiyordu. Fakat, o sinirlenmiyor ya da sinirlenmek istemiyordu. Aptalca veya sinsice bir hareketle onu sinirlendirdikleri zaman, sadece alaycı bir tavırla gözlerini kırpıştırır, her zaman kısa, soğuk birkaç kelimeyle çok basit ve şikâyetsiz birkaç kelime söylerdi.

Bir gün, Suslov’a da sormuştu:

– Siz, bu yaşta adam, neden yalan söylüyorsunuz?

İhtiyar adamın yüzü kızararak, morarmaya yüz tutmuştu. Romas, konuşmaya devam ederek:

– Hem bunda sizin bir çıkarınız yok ki! Tersine başkalarının size olan saygısını yitiriyorsunuz, demişti.

Suslov, başını önüne eğerek, onaylamıştı:

– Haklısınız, hiçbir kazancım yok!

Suslov, daha sonra İzot’a anlatıyordu:

– Bu adam, gönülleri de, ruhları da fethediyor! Onun gibileri baş olarak seçmek gerekir.

Romas, kendisi yokken nasıl ve ne şekilde hareket edeceğimi, açık ve kısa olarak bana anlattı. Sanırım, patlamayla kendisini korkutma girişimini çoktan unutmuştu.

Pankov geldi, ocağa baktı, asık bir suratla sordu:

– Korktunuz mu?

– Daha neler, neden korkacağız?

– Bu, âdeta savaş!

– Otur da, çay içelim.

– Yok olmaz, eşim bekliyor.

– Sen neredeydin?

– İzot’la balığa çıkmıştım.

Pankov gitti, mutfakta, düşünceli bir tavırla tekrarladı:

– Bu, âdeta savaş!

Pankov, Romas’la, sanki bütün söyleyeceği önemli ve karışık şeylerin hepsini söylemiş bir tavırla, hep kısa konuşurdu. İyi hatırlıyorum; bir gün Romas’ın müthiş İvan saltanatına ait anlattığı şeyleri dinleyen İzot:

– Can sıkıcı bir Çar, demişti.

Pankov ise kesin bir tavırla:

– Ben onda, olağanüstü bir zekâ göremiyorum, demişti. Prensleri yendi fakat onların yerine daha küçük derebeylerini üretti. Hatta, başka diyarlardan adamlar, yabancılar getirtti. Bu hiç de akıllıca değil! Küçük derebeyi, büyüğünden kötüdür.

Kukuşkin, elinde bir kova çamurla geldi. Ocağın tuğlalarını sıvarken, söylenmeye başladı:

– Nasıl da düşünmüş şeytan herifler! Kendi bitlerini temizlemekten âcizdirler ama başkasına zarar vermeye gelince, aslan kesiliyorlar. Antoniç, birdenbire çok mal getirme, az ama sık getir. Dikkat et, sonra yakarlar... Hele sen şu işi halledebilirsen, o zaman gör sana yapacakları eziyeti...

Kukuşkin’in şu iş, diye bahsettiği şey; köy zenginlerinin hiç hoşlanmadıkları, bahçe sahiplerinin kooperatifiydi. Romas, Panov’un, Susulov’un ve daha iki üç aklı başında mujiğin yardımlarıyla, bu işi yoluna koymaya başlamıştı.

Ev sahiplerinin çoğu Romas’a, daha iyi davranmaya başlamışlardı. Dükkâna gelen müşterilerinin sayısı da, gözle görünür bir şekilde artmıştı. Hatta, o hiçbir işe yaramaz denilen, Barinov gibi, Migun gibi mujikler bile, ellerinden geldiğince, her konuda, Romas’ın işine yardım etmek için uğraşıyorlardı.

Migun’u çok seviyordum. Onun o, güzel ve hüzünlü şarkılarını seviyordum. Şarkı söylerken, gözlerini kapatır, kederli yüzü, garip bir ifadeye bürünürdü. O, karanlık, mehtapsız gecelerde yaşardı. Bazen beni de çağırdığı olurdu:

– Akşam, Volga’ya gel!

Orada, ata biniyormuşçasına, sandalın başında oturur, alabalık tutmak için ağını yerleştirir, çarpık ve siyah bacaklarını, Volga’nın karanlık sularına sarkıtır, kısık sesle söylenirdi:

– Bir beyefendi, bana hakaret etse, buna katlanabilirim. O, bir şahsiyettir. Benim bilmediğim her şeyi bilir. Fakat bana benzeyen birisi, bir mujik, bana kötü davranırsa, ne yapmalıyım? Aramızdaki fark ne ki? O, ruble sayıyor, ben ise kapik; işte bütün fark sadece bu!

Migun’un yüzü acılı bir ifadeyle buruşuyor, kaşları oynuyor, oltasını düzelterek, eğesiyle iğneleri bilerken, elleri titriyor, hafif ama içten bir sesle:

– Bana hırsız diyorlar. Doğru, ben günahkâr biriyim. Oysaki herkes çalıyor, yağmalıyor. Herkes birbirini soyuyor. Evet, Allah bizi sevmiyor ama şeytan bizden çok hoşlanıyor.

Siyah nehir önümüzde akıyor, kara bulutlar, nehrin üzerinden kayıyor; çayırlık kıyılar karanlıkta seçilmiyordu. Dalgalar, kumsala hafifçe vuruyor ve ayaklarımı ıslatıyordu. Sanki beni de, sonsuz karanlığa doğru beraberinde çekiyordu.

Migun içini çekerek sordu:

– Yaşamalıyız, değil mi?

Yukarılarda bir yerde, tepede bir köpek acıyla uluyordu. Sanki rüyadaymışım gibi düşünüyordum: “Senin gibilere böyle yaşamanın ne gereği var!”

Nehir çok sessizdi. Siyah ve çok ürkütücüydü. Sanki bu ılık karanlığın sonu yok gibiydi. Migun mırıldanıyordu:

– Romas’ı öldürecekler! Dikkat et, seni de öldürecekler!

Sonra, hafiften bir şarkı söylemeye başladı:

Annem beni severdi,

Ve bana derdi:

Oh, yaşa, sevgili oğlum.

Sakin yaşa!

Gözlerini kapattı, sesi daha net ve daha acı çıkmaya başladı. Oltasıyla uğraşan parmakları, daha ağır hareket ediyordu:

Anacığımı dinlemedim,

Ah, onu dinlemedim.

Tuhaf hisler içindeydim; Sanki dalgaların etkisiyle aşınan toprak, suyun içine kayıyor, bense güneşin sonsuza kadar batmış olduğu bu karanlığa doğru yuvarlanıyordum.

Şarkısını, başladığı gibi aniden bitiren Migun, sandalını sessizce suya iterek, sandala binip gözden kayboldu. Arkasından bakarken düşünüyordum:

– Böyle insanlar neden yaşarlar!

Dostlarımdan biri de, Barinov’du. Barinov, düzensiz, sürekli kendini öven, tembel, dedikoducu ve hiçbir yerde dikiş tutturamayan, göçebe bir serseriydi. Moskova’da bulunmuştu. Oradan, tiksintiyle söz ederdi:

– Cehennemden farkı yok! Anlamsız bir şehir, on dört bin altı kilise var; halkının hepsi dolandırıcı. Bütün halk uyuz, inanın ki! Tüccarlar, askerler, esnaf, hepsi hem yürüyor hem de kaşınıyorlar. Orada olağanüstü büyüklükte bir top var, harika bir alet! Büyük Petro, isyancılara ateş etmek için, kendisi dökmüş onu. Asil bir kadın, ona olan aşkı nedeniyle, Petro’ya isyan etmiş. Büyük Petro bu kadınla yedi yıl yaşamış. Sonra da üç çocuğu ile onu terk etmiş. Kadın çılgına dönmüş ve isyan etmiş! İşte böyle arkadaşım, Petro bu topla asilere ateş edince, dokuz bin üç yüz sekiz kişiyi birden yerlere sermiş. Hatta kendisi de korktuğu için metropolit Filaret’e: “Hayır, bu melun beni baştan çıkarmasın diye, onu perçinlemeli!” demiş ve topu perçinlemişler.

Anlattıklarının saçma şeyler olduğunu söyleyince, kızıyordu:

– Sen çok kötü huylusun! Bana, bütün bunları bir alim, detayıyla anlattı. Sen ise inanmıyorsun...

Azizleri ziyaret amacıyla, Kiev’e de gitmişti:

– Kiev, bizim köy gibi, bir tepenin üzerine kurulmuş. Bir nehir kenarında fakat hangi nehirdi unuttum. Doğrusunu söylemek gerekirse, şehir çok karışık, bütün yolları yokuş ve dolambaçlı. Halkı Ukraynalı ama Mihayil Antonov’a hiç benzemiyorlar. Onlar, yarı Polyak, yarı Tatar karışımı. Çok boş konuşan, çok pis insanlar! Kurbağa yiyorlar, nerdeyse kurbağaların bir tanesi dört kilo geliyor. Öküze binerler, çifti de öküzle sürerler. Öküzleri olağanüstü güzeldir. Orada elli yedi bin papaz ve iki yüz yetmiş üç piskopos vardır. Çok garip adamsın valla! Nasıl itiraz edebiliyorsun? Ben bütün bunları, gözlerimle gördüm. Sen oraya gittin mi? Hayır, gitmedin! Ben her şeyden önce açıklığı severim.

Rakamları çok seviyordu. Benden toplama ve çarpma yapmayı öğrendi. Fakat bölmeden hiç hoşlanmadı. Çoklu rakamları büyük bir merakla çarpardı. Bu sırada da yanlış yapmaktan hiç korkmazdı. Bir sopayla, kumun üzerine uzun bir rakam yazarak şaşkınlıkla ona bakar, çocuklar gibi gözlerini açarak, heyecanla bağırırdı:

– Dünyada bu rakamı okuyabilecek kimse yoktur!

Barinov, özensiz, üstü başı yırtık, saçı başı darmadağınık bir adamdı. Aslında yüzü neredeyse güzel denilebilirdi. Kıvırcık ve sevimli bir sakalı vardı. Mavi gözlerinde sürekli, bir çocuk gülümsemesi gibi ışıltı olurdu. Onda ve Kukuşkin’de ortak olan bir şeyler vardı. Sanırım bu nedenle birbirlerine pek yaklaşmazlardı.

Barinov, iki kez Hazar Denizi’ne, balık avlamak için gitmişti. Sürekli bunu sayıklardı:

– Ah kardeşim, deniz hiçbir şeye benzemez! Sen, onun karşısında bir sinek gibi kalırsın! Denize şöyle bir baktın mı, kendini kaybedersin! Orada hayat da güzeldir. Her türlü insan vardır. Hatta bir piskopos vardı; iyi çalışırdı adamcağız! Bir de aşçı kadın vardı; bir savcının metresiymiş. Allah’tan başka ne istersin be kadın? Dayanamamış, savcıya: “Savcı bey, siz çok nazik birisiniz, ama...” demiş, ve terk etmiş onu. Çünkü denizi, bir kez olsun gören bir insan, onu tekrar görebilmek için çıldırırmış. Deniz, gökyüzü kadar geniş. Küçük bir karmaşıklık yok. Ben de, bir daha hiç dönmemek üzere oraya gideceğim. Kalabalıktan hoşlanmıyorum, ayıp değil ya! Ben dağlarda yaşamalıyım, inzivaya çekilmeliyim ama dağ bulamıyorum!

Barinov, köyün içinde serseri bir köpek gibi dolaşıp dururdu. Herkes onu küçümserdi ama, Migun’un şarkılarını dinledikleri gibi, onun hikâyelerini de zevkle dinlerlerdi.

– Çok atıyor ama hoş şey, derlerdi.

Onun fantezileri bazen, Pankov gibi birinin bile, aklını karıştırırdı. Bir defasında, bu, hiç kimseye güvenmeyen mujik, Romas’a:

– Barinov’un söylediğine göre, kitaplar müthiş İvan’ın hayatını, tam anlamıyla yazmıyormuş. Gizli kalan birçok şey varmış. Güya, müthiş İvan bir büyücüymüş, kartal şekline girermiş. İşte o zamandan bu yana, onun şerefine, paraların üzerine kartal resmi basılıyormuş, demişti.

Bütün bu, doğruluk payı olmayan, açıktan açığa fantastik şeylerin, hayatın gerçeklerini anlatan ciddi hikâyelerden daha çok halkın hoşuna gittiğine gözlerimle şahit oldum.

Bu konuyu Romas’a söylediğim zaman, bana gülümseyerek yanıt verdi:

– Bu geçici bir şey! Yeter ki insanlar düşünmeye alışınlar, düşünerek gerçeği bulurlar. Barinov gibi, Kukuşkin gibi tuhaf adamlara gelince, bunları anlamanız gerek. Bunlar yaratıcı insanlardır, sanatkârdırlar. Herhâlde İsa’da bunlar gibi bir adamdı. İsa’nın da az çok, kötü olmayan bazı şeyler uydurduğunu kabul etmek gerek.

Bütün bu insanların, çok az, istemeyerek Tanrı’dan söz etmelerine çok şaşırıyordum. Sadece ihtiyar Suslov, sıkça ve inanarak:

– Her şey Tanrı’dandır, derdi.

Bu sözlerde, her zaman, bir ümitsizlik kokusu sezerdim.

Bu insanlarla yaşamaktan çok hoşlanıyordum. Sohbet gecelerinde, onlardan çok şey öğrenmiştim. Bana öyle geliyordu ki, Romas’ın ortaya attığı her konu, güçlü bir ağaç gibi köklerini hayata daldırıyor, bu kökler hayatın derinliklerinde, aynı şekilde asırlık başka bir ağacın kökleriyle buluşup, kaynaşıyor ve bu ağaçların her dalı üzerinde parlak fikirler çiçek açıyordu. Ben, geliştiğimi hissediyor, uyandırıcı kitapların balını sömürdüğüm için, güvenerek konuşuyordum. Hatta Romas, birçok defa, gülümseyerek beni övmüştü:

– İyi hareket ediyorsunuz, Maksimiç!

Bu söylediklerinden dolayı, ona minnettardım.

Bazen Pankov, sakin yüzlü, mavi gözlü, zeki bakışlı, şehirliler gibi giyinen karısını da yanında getirirdi. Kadın, alçak gönüllü bir tavırla, dudaklarını büzerek, sessizce bir köşede otururdu. Fakat çok geçmeden ağzı, şaşkınlıkla açılır, gözleri korkuyla büyürdü. Bazen de, ustalıkla söylenmiş bir söz duyduğu zaman, utanarak gülümser ve elleriyle yüzünü kapatırdı. Pankov ise, Romas’a göz ederek:

– Anlıyor, derdi.

Romas’a çok dikkatli davranan bazı insanlar gelirlerdi. Romas, onları benim odama çıkartır ve saatlerce orada otururlardı. Aksinya onlara ikramda bulunurdu. Orada uyurlar, benden ve Romas’a bir köpek gibi sadık olan, aşçı kadından başka, hiç kimse onları görmezdi.

Geceleri İzot ve Pankov, bu konukları, oradan geçen vapura veya Lobişki’deki iskeleye sandalla götürürlerdi. Ben tepeden, mehtapla renklenmiş nehirde, sandalın nasıl hareket ettiğini, üzerindeki fener ışığının, vapur kaptanının dikkatini çekerek nasıl uçtuğunu izler, bu büyük ve gizli davaya kendimi katılmış hissederdim.

Şehirden, Marya Derenkova geldi. Onun bakışlarında, eskiden beni heyecanlandıran şeyi, artık bulamıyordum. Gözleri bana, kendi güzelliğinin farkında olmaktan kaynaklanan bir mutluluk duyan ve büyük, sakallı bir adamın kendisine kur yapmasına sevinen bir genç kızın gözleri gibi görünmeye başlamıştı. Romas herkesle olduğu gibi, onunla da, sakin ve biraz da alaycı bir tavırla konuşuyordu. Fakat sakalını biraz daha sık sıvazlıyor, gözleri daha hoş bir pırıltıyla parlıyordu. Kızın ince sesi neşe saçıyordu. Üzerinde mavi bir elbise, parlak saçlarındaysa mavi bir kurdele vardı. Elleri, tutunacak bir şeyler arıyor gibi, tuhaf bir telaş içindeydi.

Genç kız, pembe ve terli yüzünü mendille serinletiyor, neredeyse hiç durmadan bir şarkı mırıldanıyordu.

Bu kızda, beni tekrar heyecanlandıran, hoşlanmadığım ve beni sinir eden bir şeyler vardı.

Onu mümkün olduğunca, az görmeye çalıştım.

XII

Temmuzun ortalarına doğru, İzot kayboldu. Boğulduğuna dair söylentiler çıktı. İki gün sonra da gerçek anlaşıldı: Dibi delinmiş, küpeştesi parçalanmış sandalı, köyden yedi mil kadar aşağıdaki çayırlık sahile vurdu. Bu kazayı şöyle açıkladılar: Herhâlde İzot, nehirdeyken uyuyakalmıştı; sular da sandalını, köyden beş mil aşağıda demirli duran teknelerin üzerine atmıştı.

Bu olay olduğu zaman, Romas Kazan’daydı. Akşama doğru Kukuşkin, dükkâna geldi. Üzgün bir ifadeyle çuvalların üzerine oturdu. Ayaklarına bakarak bir süre sustu. Sonra bir sigara yakarak:

– Romas ne zaman gelecek?

Avucuyla, yaralı yüzünü büyük bir güçle ovuşturmaya, alçak sesle küfrederek hıçkırmaya başladı:

– Ne oluyor?

Dudaklarını ısırarak bana baktı. Gözleri kızarmış, çenesi titriyordu. Bir türlü söyleyemediğini görünce, acı bir şeyler olduğunu hissederek, beklemeye başladım. Sonunda, sokağa şöyle bir baktıktan sonra, zorla ve kekeleyerek konuşmaya başladı:

– Migun’la beraber gittik. İzot’un sandalını inceledik. Dibi baltayla delinmiş; anladın mı? Yani, zavallı İzot, öldürülmüş! Kesin böyle!

Başını sallayarak arka arkaya küfürler etmeye başladı; kuru bir sesle hıçkırıyordu. Sonra, susarak, ıstavroz çıkarmaya başladı.

Onun, nasıl ağlamak istediğini fakat ağlayamadığını, ağlamasını bilmediğini, acı içinde her tarafının titrediğini görebiliyordum. Bu da bana acı veriyordu. Aniden yerinden fırladı ve çıkıp gitti.

İzot’u, köyün biraz yukarısında karaya vurmuş ve parçalanmış bir mavnanın altında yatar bir hâlde, ertesi gün, çocuklar buldu. Mavnanın dip kısmında yarısı sahilin taşları üzerinde, diğer yarısı suyun içindeydi. İşte mavnanın bu bölümü altında omurgaya yakın bir yerde, parçalanmış ve boşalmış kafatasıyla İzot’un vücudu yüzüstü bir hâlde, dümenin kırık tahtalarına takılmış bir şekilde sallanıyordu. Su, beynini götürmüştü. Zavallıya arkadan saldırıp, vurmuşlardı. Kafasının arka kısmı, sanki baltayla parçalanmıştı. Suyun akıntısı ayaklarını sahile atarak, kollarını oynatarak İzot’u sallıyordu. Sanki, bütün kuvvetiyle sahile çıkmak istiyordu.

Yirmiye yakın zengin mujik, üzüntülü ve birbirlerine sokulmuş bir şekilde, sahilde duruyorlardı. Fakirler ise daha tarlalarından dönmemişlerdi. İkiyüzlü ve korkak bir adam olan muhtar, bastonunu sallayarak, ortalıkta dolaşıyor, akan sümüklerini, pembe gömleğinin kollarına siliyordu. Ayaklarını açmış, karnını şişirmiş bir şekilde duran dükkâncı Kuzmin, bir bana, bir Kukuşkin’e bakıyordu. Kaşlarını çatmış, gözleri yaşlı, yüzü acınacak bir ifadeyle doluydu.

Muhtar:

– Bu ne vahşet, diye söyleniyordu. Ah, mujikler çok kötü!

Muhtarın gelini, bir taşın üzerine oturmuş, boş bir şekilde suya bakıyor ve titreyen elleriyle ıstavroz çıkarıyordu. Kadının dudakları kımıldıyordu; biçimsiz bir şekilde kalın ve kırmızı olan alt dudağı, aşağı doğru sarkmış, sapsarı dişleri ortaya çıkmıştı.

Tepeden, kızlar, çocuklar koşuyorlar, başları tozlu mujikler hızlı adımlarla geliyorlardı. Kalabalık, dikkatli ve hafif bir sesle mırıldanıyordu:

– Sürekli kavga eden bir mujikti!

– Nasıl biriymiş?

– Asıl kavgacı olan Kukuşkin’dir!

– Garip adamı, boşuna öldürdüler.

– İzot, kendi hâlinde yaşayan biriydi.

Kukuşkin mujiklere doğru atılarak, bağırdı:

– Kendi hâlinde yaşıyordu ha! Öyleyse neden onu öldürdünüz? Hayvan herifler!

Aniden, bir kadın isterik bir kahkaha attı. Bu kahkaha kalabalığa, sanki bir kırbaç etkisi yaptı. Mujikler bağırarak, küfrederek birbirlerine girdiler. Kukuşkin, dükkâncının yanına koşarak, bütün gücüyle yüzüne vurdu:

– İşte bu sana, hayvan herif!

Çevresine yumruklar sallayarak, kavganın ortasından dışarı çıktı ve sanki neşeli bir şekilde bana bağırdı:

– Kaç buradan, kavga edecekler!

Bir darbe almıştı bile; patlayan dudağından akan kanları, yere tükürüyordu. Ancak sevinçten parlayan yüzüyle:

– Kuzmin’e nasıl vurduğumu gördün mü, diye bağırıyordu.

Barinov, mavnanın yanında biriken kalabalığa, korkuyla bakarak, yanımıza koştu. Kalabalığın arasında muhtarın ince sesi fark ediliyordu:

– Hayır, kanıtla... Ben kimi kayırıyorum. Kanıtla!

Barinov yokuşu tırmanırken söyleniyordu:

– Buradan gitmeliyim!

Hava çok boğucuydu; nefes almakta zorlanıyorduk. Güneş bulutların arasına saklanıyor, kırmızı yansımaları fundalıkların yapraklarında parlıyordu. Uzaklarda bir yerlerde gök gürlüyordu.

İzot’un cesedi önümde sallanıyor; dağılmış başındaki saçları, suyun etkisiyle doğruluyor, sanki dimdik bir hâl almış gibi görünüyordu. Onun boğuk sesini ve güzel sözlerini hatırladım:

– Herkesin bir çocuk tarafı vardır; işte insanın burasını, bu yönünü göz önünde bulundurmak gerekir. Örneğin Romas; görünüşe göre demir gibi sert bir adam, oysaki ruhu, çocuk ruhu!

Kukuşkin benimle beraber yürüyorken, bir yandan da söyleniyordu:

– Hepimizin sonu aynı olacak! Tanrı’m ne aptallık!

Romas iki gün sonra, gecenin geç bir saatinde geldi. Görünüşe göre bir şeylerden çok memnundu. Her zamankinden daha nazikti. Evinin kapısını açarak, onu içeri aldığım zaman, omzuma dokunarak:

– Çok az uyuyorsunuz, Maksimiç, dedi.

– İzot’u öldürdüler.

– Ne, nasıl?

Yüzü allak bullak oldu, yanaklarındaki damarlar şişti. Kasketini çıkarmadan, odanın ortasında kalakaldı. Gözlerini kırpıştırarak ve başını sallayarak:

– İzot, öldürüldü ha? Kim olduğu belli mi? Tabii... Elbette!

Pencereye doğru, yavaşça yaklaşarak, ayaklarını uzatıp oturdu:

– Ben onu uyarmıştım. Hükümetten kimse geldi mi?

– Dün bir polis şefi geldi.

– Sonuç, diye sordu. Yanıtını yine kendisi verdi:

– Tabii ki, hiçbir şey!

Her zaman olduğu gibi, polisin Kuzmin’e konuk olduğunu, dükkâncıya vurması nedeniyle, Kukuşkin’i tutuklamalarını emrettiğini Romas’a anlattım.

– Böyle ha! Yapacak hiçbir şey yok!

Çay içerken Romas:

– Buradaki insanlar, acınacak bir hâlde kendi aralarından en iyilerini öldürüyorlar! Bunlardan korktuklarını düşünebiliriz. Anlaşılan, iyi insanlar buranın deyimiyle “eve uygun değil”ler. Kalabalık bir grupla Sibirya’ya giderken, sürgünlerden biri bana şunu anlatmıştı: Hırsızmış. Beş kişiden oluşan bir çetesi varmış. Bunlardan biri; “Arkadaşlar, artık bu hırsızlığı bırakalım, nasıl olsa hiçbir yararını görmüyoruz, yine kötü yaşıyoruz,” demeye başlamış. Arkadaşları bu nedenle onu, sarhoş bir hâlde uyurken, boğmuşlar. Bunu bana anlatan, öldürdükleri kişiyi çok övmüştü. “Ondan sonra üç kişi daha öldürdüm ama hiçbirine acımadım,” demişti. Oysaki bu arkadaşıma hâlâ acıyorum, çok iyi biriydi; akıllı, neşeli, temiz ruhluydu. “Neden öldürdünüz, sizi ihbar etmesinden mi korktunuz” diye sormuştum. Bu söylediklerime çok kızmıştı: “Hayır! O hiçbir şekilde bizi yakalatmazdı! Ne bileyim işte, anlaşamaz olduk; hepimiz günahkardık, o ise, sanki bir çeşit doğru yol gösterici idi. Hiç iyi olmadı!” demişti.

Romas, ayağa kalktı. Ellerini arkasında bağlayarak, topuklarına kadar inen beyaz, Tatar elbisesiyle odada dolaşmaya başladı. Çıplak ayaklarıyla yere büyük bir güçle basarak, sakin ama düşünceli bir tavırla konuşuyordu:

– İyi insanları hayattan kovanlara, doğru yol gösterenlerden korkanlara, çok rastladım. Bu tür insanlara iki türlü davranış gösterirler: Ya önce, iyice adamın karşısında yer alarak her şekilde onu yok ederler; ya da bir köpek gibi itaat ederek, adamın karşısında sonsuz saygı gösterirler. Bu çok enderdir. Böyle iyi adamlardan hayatı öğrenmezler, onlara benzemeye çalışmazlar, beceremezler! Belki de istemezler.

Bir bardak soğuk çay alarak, konuşmayı sürdürdü:

– Yapabilirler tabii, ama yapmak istemezler! Düşün ki: İnsanlar bir yığın emek harcayarak kendilerine bir hayat biçimi kurmuşlar. Derken biri çıkıp isyan ediyor: Böyle yaşanmaz, diyor. Böyle yaşanmaz mı? Biz bütün gücümüzü bu hayata harcadık, sen ne diyorsun? Ve... Vurun ona, hocaya, doğru yol gösterene! Bize engel olma! Oysaki, gerçek o insanlardadır. “Böyle yaşanmaz.” diyen insanlarda!.. Hayatı daha iyiye götürecek olanlar, bu insanlardır.

Eliyle kitap raflarını göstererek, konuşmaya devam etti:

– Özellikle bunlar! Ah, kitap yazabilseydim. Ama bunu beceremem. Düşüncelerim çok dağınık, toparlamam mümkün değil!

Masa başına oturarak, dirseklerini dayadı. Başını ellerinin arasına aldı:

– İzot için çok üzüldüm, dedi.

Uzun bir süre sustu:

– Hadi, artık yatalım!

Tavan arasına, odama çıktım, pencerenin önüne oturdum. Tarlaların üzerinde, gökyüzünün neredeyse yarısını kaplayan, uzak şimşek ışıkları parlıyordu. Şeffaf ışıklar, gökyüzüne yayıldığı zaman, sanki Ay, korkusundan titriyor gibiydi. Köpekler havlayıp, uluyorlardı. Bu havlamalar da olmasa zaten, insan kendini boş bir adada yaşıyor gibi hissederdi. Gök gürültüsü duyuluyor, boğucu sıcaklık yüzümü yalıyordu.

Önümde, saz ve kamışlar altında, İzot’un cesedi yatıyordu. Mor yüzü gökyüzüne, camlaşmış gözleri ise sert bir bakışla kendi içine bakıyordu. Altın renkli sakalı, sert demetler hâlinde birbirine yapışmış, şaşkınlıkla açılan ağzı, sakallarının içine saklanıyordu.

– En önemli şey, iyiliktir. En sıcak bayram olan Paskalya’yı, bu nedenle daha çok severim.

Kızgın güneşin kuruttuğu mavi pantolonu, Volga’nın tertemiz yıkadığı ayaklarına yapışmıştı. İzot’un yüzünde sinekler uçuşuyor, cesedinden çok ağır bir koku yayılıyordu.

Merdivenlerden gelen ağır ayak seslerini duydum. Kapıdan eğilerek Romas, girdi. Yatağıma oturdu, sakalını sıvazlayarak:

– Bir şey söylemek istiyordum, ben evleniyorum! Bir kadın için burada yaşamak, çok zor olacak.

Sanki ne söyleyeceğimi merak ediyormuş gibi, bana bakıyordu.Ama ben, söyleyecek bir şey bulamadım. Çakan şimşeklerin yansımasıyla, oda şeffaf bir şekilde aydınlandı.

– Maşa Derenkov ile evleneceğim!

Elimde olmadan gülümsedim. O ana kadar, o kıza Maşa diye hitap etmek hiç aklıma gelmemişti. Hoş bir şeydi! Ailesinin de onu Maşa diye çağırdıklarına, hiç tanık olmamıştım.

– Neden güldünüz?

– Hiç.

– O kızın bana göre çok genç olduğunu mu düşünüyorsunuz?

– Yo, hayır!

– Maşa bana, sizin bir zamanlar, onu sevdiğinizi söyledi.

– Sanırım, evet.

– Peki ya şimdi? Geçti mi!

– Öyle sanıyorum ki, geçti.

– Sizin yaşınızdaki insanlar için bu sıkça, “galiba”dır. Ancak benim yaşımdakiler için artık bu galiba olmaktan çıkar, bütün benliğini sarar; ondan başka hiçbir şey düşünemez hâle gelirsiniz.

Alaycı bir tavırla gülümsedi ve konuşmaya devam etti:

– Antuan’ın, Oktav Sezar’a, Aksiyum’da yenilmesinin nedeni, filosunu ve kumandayı bırakarak gemisiyle, korkarak savaştan kaçan Kleopatra’nın peşine düşmesidir. Bak neler oluyor!

Romas, ayağa kalkarak doğruldu. Kendine güvenen bir insanın tavırlarıyla, yineledi:

– İşte böyle, sonunda evleniyorum!

– Hemen mi?

– Sonbaharda, elma işlerini bitirdikten sonra.

Kapıdan geçerken gereğinden fazla başını eğdi. Ben de, sonbaharda buradan ayrılmamın daha uygun olacağını düşünerek, yatağıma yattım. Romas neden Antuan’dan söz etmişti. Bundan hiç hoşlanmamıştım.

Erken ürün veren elma çeşitlerini toplama zamanı gelmişti. Ürün çok boldu; meyvelerin ağırlığıyla, ağaçların dalları yerlere kadar eğiliyordu. Keskin bir kokunun dolduğu bahçelerde çocuklar, yere düşen elmaları toplayarak cıvıldaşıyorlardı.

Ağustosun ilk günlerinde Romas, biri mal ile dolu, diğeri bazı sandıklarla yüklü iki kayıkla Kazan’dan geldi. Sıradan bir gündü. Sabahın sekiziydi. Romas daha yeni elbisesini değiştirmiş, yıkanmış, oldukça neşeli bir şekilde çay içmeye hazırlanıyordu:

– Gece nehirde yol almak çok keyifli oluyor.

Aniden, çevreyi koklayarak, endişe içinde sordu:

– Sanırım yanık kokuyor, değil mi?

Aynı anda da, bahçeden Aksinya’nın çığlığı duyuldu:

– Yanıyoruz!

Bahçeye fırladık, ahırın çitten yana olan duvarı yanıyordu. Orada gazyağı, katran ve diğer yağları saklıyorduk. Alevlerin nasıl artarak, çatıyı sardığını şaşkınlıkla izlemeye başladık. Aksinya bir kova su getirdi; Romas suyu ateşin üzerine döktü, kovayı elinden fırlatıp atarken bağırdı:

– Lânet olsun! Fıçıları dışarı çıkarın, Maksimiç! Aksinya sen de dükkâna koş!

Katran fıçısını büyük bir hızla bahçeye, oradan da sokağa çıkardım. Aynı işlemi gaz yağı fıçısına da uygulamak üzereyken, fıçının ağzının açık olduğu ortaya çıktı. Yağ, her yana döküldü. Ateş, kapağı arayıp, bulmamı beklemedi. Şiddetli alevler, ahır kapısından içeri girmeye, tavan çatırdamaya başladı. Her taraftan cızırtılar işitilebiliyordu. Yarım kalan fıçıyı dışarı çıkarınca, sokağın dört bir tarafından, çığlıklar ve bağrışlarla, kadınların ve çocukların koştuklarını gördüm. Aksinya ve Romas, dükkândan malları çıkararak çukura atıyorlardı. Siyahlar içindeki yaşlı bir kadın, sokağın ortasında durmuş, yumruklarını sıkarak, avazı çıktığı kadar bağırıyordu:

– Yanıyoruz, şeytanlar!

Ahıra geri döndüğümde gördüğüm manzara inanılmazdı. Ahır, kopkoyu bir dumanla sarılmış, ateş, tavanı ve duvarları kaplamıştı. Dumandan dolayı nefes alamıyor, boğulacak gibi oluyordum. Gözlerim biber sürülmüşçesine yanıyor, hiçbir şey göremiyordum. Fıçıyı büyük bir zorlukla kapıya kadar getirebildim, fıçı kapıya sıkıştı; daha ileri götüremiyordum. Bu arada çatıdan üzerime kıvılcımlar düşüyor, her yanımı yakıyordu.

– İmdaaat, diye bağırdım. Romas koştu, elimden tutarak beni bahçeye çıkardı.

– Herkes uzaklaşsın, kaçsın! Şimdi patlayacak!

Romas koridora doğru hamle yaptı, ben de ardından koştum. Odama çıktım. Orada bir sürü kitabım vardı. Kitapları pencereden fırlatıp attıktan sonra, bir şapka kolisini de aşağı atmak istedim. Ancak, pencereden sığmadı. Elime geçirdiğim bir şeylerle, pencerelerin pervazlarını kırmaya çalıştım. Bu sırada boğuk bir patlama oldu, çatıdan bir şeyler döküldü. O anda, gazyağı fıçısının patladığını anladım. Başımın üzerindeki çatı yanıyor, çatırdıyor, pencerenin önünden, içeri bakıp geçercesine, kızıl ateş dalgaları geçip gidiyordu. Dayanılmaz bir sıcaklık içindeydim. Merdivene doğru koştum, koyu duman bulutlarıyla karşılaştım. Basamaklardan alevler yükseliyor, aşağıdaki koridordan ise, sanki birinin demir dişleri tahtaları kemiriyormuş gibi gıcırtılar duyuluyordu. Şaşkın bir hâlde, kala kalmıştım. Sanki gözlerim duman nedeniyle körleşmişti. Tıkanıyor, nefes alamıyordum, bir asır gibi uzun gelen birkaç saniye öylece hareketsiz durdum. O arada, alevler çatıyı da deldi.

Saçlarımın cızırdadığını hissettim. Bu cızırtıdan başka da hiçbir ses duymaz oldum. Ölmek üzere olduğumu düşünüyordum. Ayaklarıma söz geçiremiyordum, gözlerimle ellerimi kapatmış olmama rağmen, çok ağrıyorlardı.

Can havliyle, kurtuluş yolunu buldum. Yatağımı, yastığımı kucaklayarak, Romas’ın koyun postundan yapılmış olan gocuğunu başıma sardım ve pencereden aşağıya atladım.

Kendime geldiğim zaman, çukurun kenarında yatıyordum. Romas, başucuma çökmüş, bağırıyordu:

– Neyin var!

Evimizin kızıl bir ateş topu hâlinde nasıl yok olduğuna şaşkınlıkla bakarak, ayağa kalktım. Evin önündeki toprağı, köpek diline benzer, alevler yalıyordu. Pencerelerden simsiyah dumanlar fışkırarak çıkıyordu. Çatı alev denizi gibi olmuştu. Romas:

– Sana ne oldu, diye bağırıyordu. İsle kapkara, terle sırılsıklam olmuş yüzünden gözyaşları inci taneleri gibi dökülüyordu. Gözleri korkuyla açılıp kapanıyordu. Aniden içimde rahatlamış bir sevinç dalgası hissettim. Bu inanılmaz bir histi. Sonra, sol ayağımda şiddetli bir ağrı hissettim, yere uzandım ve Romas’a:

– Sanırım, ayağım çıkmış, dedim.

Ayağımı kontrol ederken, aniden çekti. Hissettiğim acı, keskin bir bıçak gibiydi. Birkaç dakika sonra, sevinçten sarhoş bir hâlde, kurtarabildiğimiz eşyaları, topallayarak banyoya taşıyordum. Romas, ağzında piposuyla, neşeli bir şekilde anlatıyordu:

– Gazyağı fıçısı patladığında, bütün gazlar odama saçıldı. O anda, kesinlikle yanıp kül olacağımıza inandım. Ateş bir sütün hâlinde çok yükseklere tırmandı. Evin her yanı, bir anda ateşle sarıldı. Maksimiç, kesinlikle kurtulamaz diye düşündüm.

Romas, tekrar eski hâline dönmüş, sakinleşmişti. Eşyaları düzgün bir şekilde diziyor, yüzü gözü kapkara, saçı başı darmadağınık Aksinya’ya da:

– Lütfen siz burada kalınız, bir şey çalmalarına izin vermeyiniz! Ben yangını söndürmeye gidiyorum, diyordu.

Çukurun alt bölümünde, dumanların arasında beyaz kâğıt parçaları uçuşuyordu. Romas:

– Kitaplarımıza çok yazık oldu, ne güzel şeylerdi!

Dört ev yanıyordu. Hava açık ve sakindi, ateş hiç acele etmiyordu. Sağa sola doğru yumuşak bir şekilde akıyor, yavaşça çitlere ve çatılara sarılıyordu. Ateş, bir tarak gibi, damların samanlarını tarıyor, ateşten eğri parmaklar, müzik aleti çalarcasına çitlerin üzerinde gidip geliyor; dumanlı havada alevlerin vahşi bir mutlulukla sürüp giden şarkıları ve erimekte olan tahtaların çıtırtıları duyuluyordu. Duman bulutları arasından sokağa ve bahçeye ateş parçaları düşüyordu. Herkes kendi eşyasını kurtarmaya çalışıyordu. Düzensiz şekilde mujikler ve kadınlar gidip geliyorlardı. Sürekli bağıran şu ses duyuluyordu:

– Su, suuuuu!

Su, uzakta, tepenin altında, Volga’daydı. Romas, mujikleri zorla bir araya topladı; onları iki gruba ayırdı. Yangının iki yanındaki çitleri ve tuvaletleri yıkmalarını emretti. Onun sözünü hiç itiraz etmeden dinlediler. Böylelikle ateşe karşı, akıllıca yürütülen bir savaş başlamıştı. Fakat sanki başkasının işini yapıyormuş gibi, korkarak ve ümitsizce çalışıyorlardı.

Ben ise, çok neşeliydim. Hiçbir zaman kendimi bu kadar güçlü hissetmemiştim. Sokağın sonunda, Kuzmin ve muhtarla beraber, bir avuç zenginin olduğunu gördüm. Hiçbir şey yapmadan, sadece izliyorlar, ellerini ve sopalarını sallayarak bağırıyorlardı. Mujiklerin bir kısmı atlarıyla, dört nala tarlalardan geliyor, kadınlar ve çocuklar, bağrışarak onlara doğru koşuyorlardı.

Bir evin tuvaleti daha tutuştu. Ahırın duvarlarını mümkün olduğunca acele yıkmak gerekiyordu. Çünkü kalın dallardan örülmüş olan bu duvarlar, alevler tarafından sarmalanmaya başlamıştı bile! Mujikler duvarı baltalamaya başladılar. Üzerlerine kıvılcımlar, kömürler saçılıyordu; tutuşan gömleklerini elleriyle söndürerek geriye sıçradılar. Romas:

– Korkmayın, diye bağırıyordu. Fakat bu bağırma bir yarar sağlamadı. O anda, o, mujiklerden birinin şapkasını kaparak benim başıma geçirdi.

– Siz diğer baştan kesin, ben buradan keserim!

Ben birinci, sonra da ikinci bölümü kestim; duvar sallandı, hemen üzerine çıktım, üst kısmından yakaladım. Romas da ayaklarımdan tutarak beni çekmeye başladı. Bölme, neredeyse başıma kadar örtülerek yere yıkıldı. Mujikler hep birlikte bölmeyi sokağa taşıdılar. Romas:

– Bir yeriniz yandı mı, diye sordu.

Onun göstermiş olduğu ilgi, gücümü ve ataklığımı artırmıştı. Çok değer verdiğim bu insanın karşısında, üstün yetenekler göstermek istiyordum. Onun takdirini kazanabilmek için, deli gibi çalışıyordum. Kitaplarımızın sayfaları ise, dumanların arasında beyaz güvercinler gibi uçuşmaya devam ediyordu.

Sağ taraftan yangının yayılması önlendi; ama solda yangın, sürekli genişliyordu. Onuncu ev de tutuşmak üzereydi. Romas, mujiklerin bir bölümünü, hain kızıl canavarları izlemeyi bıraktırarak, çoğunu sol kısma gönderdi.

Köy zenginlerinin yanından koşup geçerken, birsinin söylediği şu kötü niyetli sözü duydum:

– Bilerek, kasıtlı yaktı!

Dükkâncı Kuzmin ise:

– Banyosunu aramak gerek, dedi.

Bu sözler, hiç de hoş olmayan bir şekilde beynime kazındı.

Heyecanın, özellikle neşeyle karışan heyecanın insanın gücünü artırdığını biliriz. Heyecanım iyice kamçılanmıştı, kendimden geçecek derecede çalışmış, sonunda gücümü yitirmiştim. Sıcak bir şeylere sırtımı dayayarak, yere oturduğumu hatırlıyorum. Romas, kovayla başımdan aşağıya su döküyordu. Mujikler ise çevremde toplanmış, saygıyla mırıldanıyorlardı:

– Çocuk, ne kadar da güçlüymüş!

– Bu çocuk, kolay kolay yıkılmaz!

Başımı, Romas’ın dizlerine dayayarak, hiç utanmaksızın ağladım. O, ıslak saçlarımı okşayarak:

– Artık dinlenin, bu kadarı yeterli, diyordu.

Dumanın ve isin etkisiyle, cadılara benzemiş olan, Kukuşkin ve Barinov, beni avutmaya çalışarak, çukura götürdüler.

– Bitti kardeş, bitti artık!

– Korktun mu?

Biraz yatarak kendime gelmeye zaman bulamadan, köy zenginlerinden ona yakın kişinin çukura, bizim banyoya doğru geldiklerini gördüm. Önlerinde muhtar, onun arkasında da kollarına iki bekçi girmiş olduğu şekilde Romas gidiyordu. Başı açık, ıslak gömleğinin kolları kopmuştu; piposu dişlerinin arasındaydı. Yüzünde sert ve korkunç bir ifade vardı. Asker Kostin, sopasını sallayarak kudurmuşçasına haykırıyordu:

– Bu pisliğin ruhunu yakmalı!

– Banyoyu aç!

Romas yüksek sesle:

– Anahtar yok, kayboldu, kilidi kırın!

Yerimden sıçrayarak fırladım. Yerden bir kazık alarak Romas’ın yanına koştum. Bekçiler kenara çekildiler. Muhtar, korkak ve tiz bir sesle:

– Ortodokslar, kilit kırmaya hakkımız yok, dedi.

Kuzmin, beni işaret ederek bağırdı:

– Peki bu, bu da kim oluyor?

Romas:

– Maksimiç, lütfen sakin ol! Malları banyoya sakladığımı ve dükkânı isteyerek yaktığımı düşünüyorlar.

– Siz ikiniz!

– Kırın!

– Ortodokslar!

– Cevabını biz veririz.

– Bizim yanıtımız...

Romas bana fısıldayarak:

– Sırt sırta verelim, arkadan vurmasınlar!

Banyonun kilidini kırdılar, birkaç kişi içeriye daldı ama neredeyse hemen dışarı çıktılar. Ben de bu arada elimdeki sopayı Romas’a verip, kendime bir yenisini almıştım.

– Hiçbir şey yok!

– Hiçbir şey yok mu?

– Ah şeytanlar!

Birisi korkarak, mırıldandı:

– Ah, mujikler boş yere...

– Ateşe atın!

– Ara bozucular!

– Kooperatif kuracaklardı, ha!

– Hırsızlar!

– Bunlar hırsız çetesidir!

Romas yüksek sesle bağırdı:

– Yeter artık, susun! Banyoda mal saklamadığımı gördünüz ya, daha ne istiyorsunuz? Her şey yandı. Geri kalanlar da bunlar: Görüyor musunuz? Kendi malımı yakmanın bana ne faydası olur?

– Sigortalıdır!

Tekrar, hep bir ağızdan bağırmaya başladılar:

– Onları ne dinliyorsunuz?

– Yeter artık, katlanamıyoruz!

Bir an gözlerim karardı, ayaklarım sallandı. Dumanların arasından, kudurmuş gibi olan yüzleri görüyordum. İçimde şiddetle, bu adamları dövmek isteği oluşuyor, bunu güçlükle bastırıyordum. Onlar, çevremizde hoplayıp zıplayarak, bağırıp çağırıyorlardı:

– Bakın, bakın! Ellerinde kazıklar var!

– Kazıklar ha?

Romas:

– Sakallarımı yolacaklar, dedi. Dalga geçtiğini anlayabiliyordum. Tabii sizin de payınıza bir şeyler düşecektir, Maksimiç! Lütfen, sakin olunuz!

– Bakın, çocukta balta var!

Ben onu unutmuştum ama gerçekten de pantolonumun kemeri arasında bir marangoz baltası sallanıyordu. Romas söyleniyordu:

– Sanırım korktular! Fakat ne olursa olsun, siz onu kullanmayınız!

Hiç tanımadığım, ufak tefek, topal bir mujik, komik bir şekilde zıplayarak delicesine bağırıyordu:

– Uzaktan taşlayalım!

Mujik, gerçekten de bir tuğla parçası aldı ve kolunu alabildiğince gererek, karnıma fırlattı. Ona karşılık vermeme zaman kalmadan, yukarıdan bir atmaca gibi Kukuşkin, onun üzerine atladı. Boğuşarak, çukura yuvarlandılar. Kukuşkin’in peşinden Pankov, Barinov, demirci ve ona yakın adam koştu. Kuzmin hemen ciddi bir tavırla konuşmaya başladı:

– Mihayil Antoniç, sen akıllı bir adamsın, bilirsin ki, mujikler yangından çok korkarlar, akılları başlarından gider.

Romas:

– Maksimiç, sahile, kahveye inelim, dedi. Ağzından piposunu çıkararak, sert bir şekilde cebine koydu. Yorgun bir hâlde, kazığa yaslanarak, çukurdan çıktı. Onunla yan yana yürümekte olan Kuzmin, Romas’a bir şeyler söylediği zaman, Romas, ona bakmadan:

– Aptal adam, defol git!

Evimizin yerinde altın renkli bir kömür yığını parlıyordu. O kümenin ortasında ocak görünüyor, sağlam kalan bacasından, mavi dumanlar yükseliyordu. Karyolanın demirleri kıpkırmızı bir hâle gelmiş, örümcek bacakları gibi sallanıyordu. Sokak kapısının kömürleşmiş pervazları, kapının iki tarafında siyah bekçi varmış gibi görünüyordu. Hatta, bunlardan biri, kömürden ve horoz tüyünü hatırlatan ateş parçalarından kırmızı bir şapka giymişti.

Romas, içini çekerek:

– Kitaplarımız yandı, çok üzücü!

Çocuklar ellerindeki sopalarla, kor hâlindeki hasır parçalarını çamurlara batırıyor, parçalar garip sesler çıkararak sönüyor ve havayı beyaz bir dumanla dolduruyorlardı.

Sarı saçlı, mavi gözlü, yaklaşık beş yaşlarında bir çocuk, siyah bir su birikintisine oturmuş, elindeki sopayla ezik bir kovaya vuruyordu. Demire vurulan darbelerin çıkardığı sesten müthiş bir keyif aldığı görünüyordu. Mujikler, kurtarabildikleri eşyalarını, bir tarafa yığmış, üzüntülü bir şekilde dolaşıyorlardı. Köy kadınları ağlıyor, yanık odun parçaları nedeniyle birbirlerine hakaret ederek, kavga ediyorlardı. Yangın yerinin biraz ilerisinde, bahçelerdeki ağaçlar hareketsiz duruyor, bir çoğunun yaprakları, yüksek ısıdan dolayı kızarmış olduğu için, kırmızı elmaların çokluğu dikkat çekiyordu.

Nehre ulaştık, yıkandık. Sonra da sahildeki kahvede sessizce çay içtik.

Romas:

– Zenginler, elma işinde kaybettiler, dedi.

Pankov geldi. Her zaman olduğundan daha düşünceli ve daha yumuşaktı. Romas sordu:

– Nasılsın, ne var, ne yok?

Pankov umursamazca, omuzlarını silkti:

– Benim ev, sigortalıydı.

Birbirini tanımayan insanlar gibi, bir süre birbirlerine bakarak, sustular:

– Şimdi ne yapacaksın, Mihayil Antoniç?

– Düşüneceğim.

– Buradan ayrılmalısın.

– Bakalım.

Pankov:

– Benim bir planım var, dışarı çıkıp konuşalım, dedi.

Çıktılar. Pankov, çıkarken bana:

– Sen, korkak biri değilsin! Burada kalabilirsin, senden herkes korkacaktır.

Ben de sahile çıktım, nehri izleyerek, fundalıkların altına yattım. Güneş batmaya başlamıştı fakat hava hâlâ çok sıcaktı. Bu köyde yaşadığım günler, gözümün önünden gelip geçiyordu. Çok üzgündüm. Ama, yorgunluğun etkisiyle, çarçabuk uykuya daldım.

Uyku sırasında, beni dürttüklerini ve bir yere sürüklenir gibi olduğumu hissettim. Bir ses:

– Uyan, uyansana öldün mü, diyordu.

Nehrin diğer tarafında, çayırların üzerinde, kocaman, bir tekerlek gibi bir şey parlıyordu. Barinov, üzerime doğru eğilmiş, beni sarsıyordu:

– Hadi kalk, yürü! Romas seni arıyor, merak ediyor!

Arkamdan gelirken söyleniyordu:

– Her önüne gelen yerde uyuman çok yanlış! Tepeden biri geçer, ayağı takılır, başına taş düşebilir! Veya bilerek taş düşürürler. Bizim buraların hiç şakası yoktur. Bizim millet hep kötülük düşünür, aslına bakarsan kötülükten başka düşünebileceği bir şey de yoktur.

Fundalıkların arasında birisi, sessizce dolaşıyor, dallar hışırdıyordu. Migun’un tiz sesi sordu:

– Bulabildin mi?

Barinov yanıtladı:

– Buldum ve götürüyorum.

Biraz uzaklaştıktan sonra, içini çekerek:

– Balık çalmaya hazırlanıyor. Migun için de yaşamak hiç de kolay değil, dedi.

Romas beni sinirli bir sitemle karşıladı:

– Neden böyle korunmasızca dolaşıyorsunuz? Yoksa sizi de katletmelerini mi istiyorsunuz?

Yalnız kaldığımız zaman, oldukça üzüntülü ve yavaş bir sesle:

– Pankov, onunla kalmanızı öneriyor. O, bir dükkân açmak istiyor. Bana soracak olursanız, kalmanızı önermiyorum. Geri kalan malların hepsini Pankov’a sattım. Viyetka’ya gideceğim; bir süre sonra da, yanıma gelmeniz için size yazarım. Kabul ediyor musunuz?

– Düşünebilir miyim?

– Elbette, düşününüz.

Romas yere uzandı, bir süre kımıldandı, sonra durdu. Pencerede oturarak Volga’ya bakıyordum. Ay’ın yansıması, bana yangını hatırlatıyordu. Sahilin aşağısında bir römorkörün çarkları ağır bir şekilde suya çarpıyor, üç direk feneri, yıldızları kapatarak karanlıkta yüzüyordu.

Romas uykulu bir şekilde sordu:

– Mujiklere kızgın mısınız? İnanın değmez. Onlar sadece, aptaldırlar. Kötülük, öfke aptallıktan başka bir şey değildir, dedi.

Onun bu sözleri beni avutamamış, öfkemin şiddetini, uğramış olduğum hakaretin ölçüsünü azaltamamıştı. Gözümün önünde, kudurmuş gibi bağıran, vahşi ve kıllı yüzler görüyordum. “Uzaktan taşlarla...” sesleri kulaklarımda yankılanıyordu.

O dönemlerde, bana gerekli olmayan şeyleri unutmayı, daha öğrenememiştim. Evet, tek tek ele alınınca, bu insanların her birinde çok fazla kötülük olmadığını veya hiç olmadığını görmüştüm. Aslında onlar, iyi yürekli vahşi hayvanlardı. Onlardan herhangi birini, bir çocuk gibi gülümsetebilmek zor bir şey değildi. Hepsi, adaleti, mutluluğu ve iyi hareketleri anlatan hikâyeleri, bir çocuk inancıyla dinlerdi. Kendi isteğine göre daha basit bir yaşam olanağını hayal ettiren her şey, bu insanlar için çok değerliydi.

Fakat bu insanlar köy toplantılarında veya sahilde bulunan kahvede toplandıkları zaman, bütün iyi yönlerini bir yerlere saklarlar, papazlar gibi, büyük bir iki yüzlülük ve yalan içine dalarlardı. O zaman onlarda, kuvvetli olanlara karşı yaltaklanma hissi uyanır, bu anlarında da onları görmek, insana nefret ve tiksinti verirdi. Veya bir kurt gibi, aniden vahşileşirler, dişlerini göstererek birbirlerine hırlarlardı. O anda kavgaya hazır bir hâle gelirler ve hiç neden yokken bile dövüşebilirlerdi. O anlarında, çok korkunç olurlardı. Sakin ve itaatkar bir şekilde içine girdikleri kiliseyi, bir anda talan edebilirlerdi. Aralarında, kimsenin sevmediği, bütün köylülerin dalga geçtiği şair ve hikâyeciler de vardı, bunlar hiçbir yardım görmeksizin, herkesin küçümsemesiyle yaşarlardı.

Bu insanların arasında yaşayamazdım, yaşamayacağım. Romas’la ayrıldığımızda, bütün bu acı düşüncelerimi ona anlattım. O, sitemli bir şekilde:

– Erken varılmış bir yargı, dedi.

– Fakat ben de böyle bir izlenim oluştuysa ve sonucunda bu kararı veriyorsam, ne yapmalıyım?

– Yanlış, aslı olmayan bir karar, ön yargı!

Romas, güzel sözcüklerle, uzun bir şekilde, haksız olduğuma, hata yaptığıma beni ikna etmeye çalıştı:

– Lütfen, kesin bir karar vermekte acele etmeyiniz! Yargılayıp, karar vermek her şeyden kolaydır. Bunu alışkanlık hâline getirmeyiniz. Her şeyi sakin bir şekilde değerlendiriniz ve şunu hiç unutmayınız: Her şey geçer, her şey daha iyiye doğru gelişir. Ağır bir şekilde mi? Bu daha iyi ya! Sağlam olur. Çevrenize bakınız, her şeyi inceleyiniz, cesur olunuz fakat kesin karar vermekte hiç acele etmeyiniz! Yine görüşelim, aziz dostum!

Bu görüşmemiz yaklaşık on beş yıl kadar sonra Sedlets’de, Romas’ın “halkın hukuku” sorunundan dolayı, bir on yıl daha Yakutsk diyarında sürgünde kalışından sonra olmuştu.

Romas, Krasnovidovo’dan ayrıldıktan sonra beni, korkunç bir can sıkıntısı sarmıştı. Köyün içinde dolanıp duruyordum. Barinov’la beraber köyleri dolaşarak, zengin mujiklerin yanında çalışıyor, harman dövüyor, patates söküyor, bahçeleri temizliyorduk. Barinov’un banyosunda yatıp, kalkıyordum.

Yağmurlu bir gecede Barinov bana sordu:

– Leksi Maksimiç, denizlere açılalım mı? Ne dersin? Gidelim ya! Buralarda bizi tutan ne var ki? Bizim gibileri, buralarda hiç kimse sevmiyor. Sonra, günün birinde, sarhoş oldukları bir zamanda da...

Barinov bunu ilk kez söylemiyordu. Neden olduğunu bilmiyorum ama onun da canı çok sıkılıyordu. Maymuna benzeyen elleri dermansız bir şekilde, iki yanında sarkıyor, sanki ormanda yolunu kaybetmişçesine garip bir tavırla çevresine bakınıyordu.

Yağmur pencereleri dövüyor, bir su seli pencerenin köşesini yıkayarak çukurun dibine akıyordu. Son fırtınanın solgun şimşekleri güçsüz bir şekilde parlıyordu.

Barinov yavaşça tekrar sordu:

– Ne diyorsun? Yarın gidiyor muyuz?

Hareket ettik.

XIII

Mavnanın arka kısmında, dümenin yanında oturarak bir sonbahar gecesi, Volga’da seyahat etmek, hayal edemeyeceğiniz kadar güzeldir. Dümeni kullanan koca kafalı, iri yarı adam, sık sık nefes alarak, ayaklarıyla güverteye vurarak, gemiyi yönlendiriyordu:

– Hoop...Hoop...

Simsiyah, sonsuz sular arkamızda hafifçe ışıldıyor, ipek gibi akıyordu. Nehrin üzerinde siyah sonbahar bulutları toplanıyordu. Dört bir yanda, sadece karanlığın ağır hareketi göze çarpıyordu. Karanlık sahili örttüğü zaman; sanki bütün toprağın, karanlığın içinde eriyerek sıvılaştığını, durup dinlenmeden, sonu gelmeden, bütün ağırlığıyla, aşağılara, ne güneşin, ne ayın, ne de yıldızların bulunmadığı ıssız, dilsiz bir boşluğa akıp gittiği zannedilebilirdi...

Önümüzde, ıslak karanlığın, içinde bir römorkör, sanki kendini çeken kuvvete direnircesine, zorlukla sürükleniyordu. İkisi suyun üzerinde, biri de onlardan daha yüksekte olmak üzere, üç ışık, römorköre yol gösteriyordu. Çok yakınımda, bulutların altında, sanki yaldızdan yapılmış boyalar gibi dört ışık daha yüzüyordu.

Kendimi öylesine kapana kısılmış hissediyordum ki; sanki yağlı bir balonun içindeydim. Bu balon eğri bir alanda kayıyor, ben ise bir sinek gibi ona yapışmış durumdaydım. Öyle hissediyordum ki, hareket gittikçe azalıyor ve tamamen duracağı an yaklaşıyordu: Vapur, o andan itibaren homurdanmayacak, çarklarıyla suyu dövmeyecek, bütün sesler, ağaçlardaki yapraklar gibi uçup gidecek, tebeşirle yazılmış yazılar gibi silinecek, hareketsizlik, sessizlik her yanımı saracak... Dümen başında gezinen, üzerinde hırpani bir koyun postu, başında kocaman bir kalpak bulunan iri kıyım adam, sonsuza kadar büyülenmişçesine, hareketsiz kalarak, artık:

– Hoop...Hoop... diye bağıramayacaktı.

Ona sordum:

– Adın ne?

Boğuk, az duyulan bir sesle yanıt verdi:

– Sana ne? Öğrenip de ne yapacaksın?

Gün batımında, Kazan’dan ayrıldığımız sırada, görüntüsüyle ayıyı çağrıştıran bu adamın yüzünün kıllı olduğunu ve gözlerinin dahi görünmediğinin farkına varmıştım. Dümenin başına geçtiğinde, bir şişe votkayı bir maşrapaya boşalttı. Hepsini, iki yudumda, su içercesine bitirdi. Ardından bir elma ısırdı. Römorkör, mavnayı sarstığı zaman, dümenin sapına yapışan bu adam, güneşin kızıl yuvarlaklığına bakarak, başını salladı ve sert bir sesle:

– Tanrım sen bizi koru, dedi.

Römorkör, Nijniy-Novgorod’dan, panayırdan Ejderhan’a dört mavna götürüyordu; mavnanın yükleri arasında, demir, şeker fıçıları ve bazı ağır sandıklar vardı. Bunların hepsi de İran’a gidiyordu. Barinov, ayağıyla sandıklara vurdu, kokladı ve bir süre düşündükten sonra:

– Bunlar, kesinlikle silah! İjef fabrikasından, dedi.

Dümenci yumruğuyla, Barinov’un karnına dokunarak sordu:

– Bundan sana ne?

– Hiç, aklıma geldi de...

– Suratına bir yumruk yemek ister misin?

Seyahat edebilmek için, yolcu vapuruna binememiştik. Çünkü, paramız yoktu. Bunlar da, acıdıkları için bizi mavnaya almışlardı. Her ne kadar diğer gemiciler gibi biz de nöbet tutuyorsak da, mavnadakiler bize, sanki dilenciymişiz gibi davranıyorlardı.

Barinov bana sitem ediyordu:

– Bak, bir de halk diyorsun! Oysaki sorun çok basit: Kimin gücü, kime yeterse!

Öylesine koyu bir karanlık vardı ki, mavna görünmüyor; görünen sadece, dumanlı bulutların altında, fenerlerin ışığıyla aydınlanan direk başlarıydı. Sanki bulutlar petrol kokuyordu.

Dümencinin kederli sessizliğine, sinir oluyordum. Bu vahşi hayvanın yardımcısı olarak, dümende nöbet tutmakla görevlendirilmiştim. Işıkların hareketini izleyen dümenci, virajlarda yavaşça bana sesleniyordu:

– Dikkat et!

Ayağa fırlayarak, dümenin sapını çeviriyordum. Hemen:

– Yeter artık, diye homurdanıyordu.

Tekrar güverteye oturuyordum. Bu adamla sohbet etmek mümkün değildi. Bana hemen:

– Sana ne? Senin üzerine vazife mi, diyordu.

Ne düşünüyordu acaba? Kamı nehrinin sarı sularının Volga’nın çelik yatağına karıştığı noktayı geçerken, kuzeye bakarak homurdandı:

– Geri zekalı!

– Kim?

Yanıtlamadı.

Çok uzaklardan bir yerlerden, karanlık köşelerden, köpeklerin havlama ve uluma sesleri geliyordu. Bu sesler, karanlığın daha susturamadığı bazı hayat kırıntılarını hatırlatıyordu. Bunlar sanırım, erişilmeyecek kadar uzak ve gereksiz şeylerdi.

Dümendeki adam birdenbire konuşmaya başladı:

– Buraların köpekleri çok kötüdür!

– Nerenin?

– Her yerin. Bizde köpek tam anlamıyla, yırtıcı bir hayvandır.

– Nerelisin sen?

– Vologodluyum.

Aniden, kaba ve ağır bir şekilde konuşmaya başladı:

– Seninle beraber yolculuk yapan kim? Amcan mı? Bana göre, o aptalın teki, benim amcam çok akıllıdır. Yaman adamdır, zengindir. Simbersk’de, sahilde kahvesi var.

Zorlukla konuşuyormuş gibi, bütün bunları ağır bir şekilde söyledikten sonra, gözlerini vapurun direk fenerine dikti. Onun, karanlığın içinde parlayan bir kelebek gibi nasıl kaydığını izlemeye başladı.

– Hey! Dikkat et! Sen okuma biliyor musun? Kanunları kimin yazdığını biliyor musun, dedikten sonra yanıtımı beklemeden konuşmaya devam etti:

– Söylenenler çok çeşitli: bazıları Çar’ın, bazıları da metropolitin yazdığını söylüyorlar. Eğer kimin yazdığını iyice bilsem, ona gider ve: Kanunları öyle bir yazın ki, derdim, çiğnemek şöyle dursun, elimi bile kaldıramayayım. Kanun dediğin demir gibi olmalı, anahtar gibi. Yüreğimi kilit altına almalı. O zaman işte çekinirim, korkarım! Oysaki bu hâliyle hiç korkmam! Hayır!

Dümenin tahta sapına yumruğuyla vurarak, neredeyse duyulmayan bir sesle kendi kendine homurdanıyordu.

Vapurdan megafonla bağırıyorlardı, bu boğuk insan sesi de, yağlı gece tarafından, emilmiş bulunan köpek ulumaları gibi gereksiz bir şeydi. Vapurun kenarından sarı lekeler hâlinde, karanlık sulara yansıyan ışıklar yüzüyor, hiçbir şeyi aydınlatamadan, eriyip gidiyorlardı. Simsiyah bulutlar öyle çoktu ki, gittikçe daha derin bir karanlığın içine dalıyorduk.

Dümenci kederli bir şekilde dert yanıyordu:

– Beni ne hâle getirdiler? Kalbim çalışmıyor.

Her tarafımı öyle bir umursamazlık ve can sıkıntısı kaplamıştı ki, uykum gelmişti.

Bulutların arasından zorlukla kendisine yol bularak geçen güneşsiz şafak, güçsüz ve önemsiz bir şekilde belirdi. Suyu, griye dönüştürdü. Sahildeki fundalıkları, çamları paslanmış demir gibi gösterdi. Kocaman kanatlarıyla, ıslık çalarak mavnanın üzerinden bir martı geçti.

Dümenciyle zamanımız doldu ve nöbeti bıraktık... Büyük tentenin altına girerek, uyudum. Fakat sanırım kısa bir süre sonra, ayak sesleri ve bağırıp çağırma seslerine uyandım. Tentenin altından başımı çıkararak baktığımda, üç gemicinin dümenciyi, bir duvara sıkıştırmış olduklarını gördüm. Garip bir şekilde, bağırıp duruyorlardı:

– Vazgeç Petruha!

– Tanrı yardımcın olsun, bir şey değil!

– Artık yeter ama!

Kollarını çapraz bir şekilde göğsünde kavuşturmuş, parmaklarıyla da sıkıca omuzlarını tutmuş olan dümenci, sakin bir şekilde duruyor, ayaklarıyla bir çıkını, küpeşteye sıkıştırarak, sırayla hepsine bakıyor ve hırıltılı bir sesle:

– Lütfen bırakın, günaha girmeyeyim, diyordu.

Ayakları ve başı çıplaktı. Üzerinde bir don, bir gömlek vardı. Darmadağınık saçları siyah bir tül gibi başında sallanıyor, yuvarlak alnına doğru dökülüyordu. Saçlarının altından küçücük gözleri görünüyordu. Bu gözlerde, kederli ve yalvaran bir ifade vardı.

Ona:

– Boğulacaksın, diyorlardı.

– Ben mi, kesinlikle! Bırakın kardeşler! Eğer bırakmazsanız, Simbersk’e varır varmaz onu öldürürüm.

– Yeter artık!

– Ah, kardeşlerim yapmayın!

Yavaşça kollarını açtı, diz çöktü ve elleriyle duvara tutunarak, çarmıha gerilmişçesine durdu ve yineledi:

– Bırakın, günaha girmeyeyim!

Çok tuhaf bir biçimde derin olan sesinde, insana dokunan bir şeyler vardı. Uzun ve avuçları insanlara çevrili olan, gerili kolları yaprak gibi titriyordu. Sakallı, çirkin yüzü de titriyordu. Küçücük gözleri yuvalarından fırlamıştı. Sanki görünmeyen bir el boğazına yapışmış, onu boğuyordu.

Mujikler sessizce önünden çekildiler. Ağır ağır ayağa kalktı, bohçasını kaldırdı ve:

– İşte böyle, teşekkür ederim, dedi.

Küpeşteye yaklaşarak, hiç beklenmeyen bir atiklikle suya atladı. Ben küpeşteye atıldım. Petruha’nın başını bir taraftan diğer tarafa sallayarak, bohçasını bir şapka gibi başına geçirdiğini ve kıyıya doğru, akıntı yönünde yüzdüğünü gördüm.

– Sonunda kendine hakim oldu, diye söyleniyorlardı.

Sordum:

– Aklını mı yitirdi?

– Yok canım, daha neler! Ruhunu kurtarabilmek adına bunu yaptı.

Petruha sığ yere ulaşmıştı; suyun içerisinde göğsüne kadar ayağa kalktı ve bohçasını başının üzerinde salladı:

Gemiciler hep bir ağızdan bağırdılar:

– Elveda!

Biri sordu:

– Nüfus kâğıdı olmadan ne yapacak?

Kızıl saçlı, çarpık bacaklı bir gemici bana anlatmaya başladı:

– Onun Simbersk’de, soyguncu, çok kötü bir amcası var. İşte o, amcasını öldürmeyi planlıyordu. Fakat kendisine acıdı, günahtan korktu. Vahşi ama çok iyi yürekli bir mujik! İyi adamdı o...

İyi mujik artık daracık kumsalda akıntıya karşı yürüyordu. Sonunda fundalıkların arasında, gözden kayboldu.

Gemicilerin hepsi iyi çocuklarmış, çoğu da Volga’nın yerlisiydiler. Akşama doğru, aralarında kendimi yabancı hissetmiyordum. Fakat ertesi gün bana kederli ve güvensiz bir ifadeyle baktıklarını fark ettim. Barinov’un dilini tutamadığını ve bu hayalperestin gemicilere bir şeyler anlattığının farkına varmam uzun sürmedi.

– Anlattın mı?

Gözleriyle gülümseyerek, şaşkın bir hâlde kulağını kaşırken itiraf etti:

– Biraz anlattım.

– Senden susmanı, kimseye bir şey söylememeni rica etmemiş miydim?

– Sustum ama o olay içimi acıtıyordu. Kâğıt oynayacaktık, dümenci kâğıtları kaptı. Canım sıkıldı, ben de işte...

Anladığım kadarıyla Barinov, can sıkıntısı nedeniyle öyle hoş bir öykü uydurmuş ki, bu öykünün sonunda Romas’la ben, elimizde baltalarla bir sürü mujikle çarpışmışız...

Ona kızmak boş yere olurdu. O, gerçeği ancak gerçeğin dışında görebiliyordu. Bir keresinde beraber iş ararken, tarlanın birinde bir çukur kenarına oturmuştuk. İnanarak ve tatlı sözlerle bana telkin etmişti:

– İnsan, gerçeği kendi ruhuna göre seçmelidir! Bak, çukurun diğer tarafında, köpekler koşuyor, koyunlar otluyor, çoban geziniyor, öyle değil mi? Peki sen ve ben ruhumuz adına bundan ne yarar sağlıyoruz? Arkadaşım, şöyle bir çevrene bak: Kötü adam... Doğru, ama iyisini nerede bulacağız? İyi insan daha yaratılmamıştır.

Simbersk’de gemiciler hiç de nazik olmayan bir tavırla, gemiyi terk etmemizi önerdiler:

– Siz bizim işimize yaramazsınız, dediler.

Bizi sandalla Simbersk iskelesine çıkardılar; cebimizde otuz yedi kapikle kendimizi sahilde bulduk.

Çay içmek için bir kahveye gittik.

– Şimdi ne yapacağız, dedim.

Barinov, oldukça kendine güvenli bir tavırla:

– Ne demek, ne yapacağız? Tabii ki, yolumuza devam edeceğiz!

Samara’ya kadar bir yolcu gemisinde, kaçak olarak seyahat ettik. Samara’da bir mavnayla anlaştık. Bir hafta sonra da sağ salim, Hazar sahillerine ulaştık. Orada, Kalmık-Kabankul-Bayin dalyanında çalışan küçük bir balıkçı teknesinde iş bulduk.

SON

[1]Mihail Vasilyeviç Lomonosov, Rus şair, bilim adamı ve dilbilimci.

[2]John Stuart Mill, İngiliz filozof ve iktisatçı. Politik ekonomi, estetik, siyaset bilimi ve mantık alanlarında çok sayıda eser veren Mill, yararcılık felsefesine hümanist boyut kazandırmaya çalışmıştır.

[3]Francis Brett Harte, Amerikan Edebiyatı’ndaki yerel renk akımının öncüsü. Öyküler, şiirler, skeçler yazan Harte, Mark Twain’le birlikte Ah Günah’a imza atmıştır.

[4]Rusya’da 1870 yıllarında ortaya çıkan ve daha çok köylüler arasında çalışmayı hedefleyen silahlı bir hareket.

[5]Bir bilsen.

[6]Seni nereye götürdüğümü bir bilsen.

[7]Norveçli şair ve oyun yazarı.

[8] İsrail oğullarından bağnaz ve ikiyüzlülüğüyle ünlü bir kavim.