The Iron Heel, Jack London © 2012, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2012 2. basım: Mayıs 2012 E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul Mayıs 2012 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Seçkin Selvi

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720673

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

JACK LONDON

DEMİR ÖKÇE

ROMAN

İngilizce aslından çeviren
Erhun Yücesoy

Jack London’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Âdem’den Önce, 1982

Vahşetin Çağrısı / Beyazdiş, 2007

Katıksız Sevgi, 2011

JACK LONDON, 1876’da San Francisco’da doğdu. Asıl adı John Griffith Chaney olan Jack London, Oakland’da, annesinin ve soyadını aldığı üvey babasının yanında yetişti. 14 yaşında, yoksulluktan kurtulmayı ve serüvenlere atılmayı umarak okulunu bıraktı. Japonya’ya gitti, ABD’nin hemen her yerini gezdi; işsiz kaldı, hapis yattı. Darwin, Marx ve Nietzsche’nin kitapları hayata bakışını değiştirdi. Bu bilinçle 19 yaşında okula döndü. 1897’de Klondike bölgesinde altın arayanlara katıldı. O dönemdeki deneyimleri, gerek toplumsal tavrına, gerekse edebiyatçı yaklaşımına büyük katkıda bulundu. Otobiyografik romanı Martin Eden, Kurt Kanı, Vahşetin Çağrısı / Beyazdiş, Deniz Kurdu, Demir Ökçe gibi her biri diğerinden ünlü yapıtlar yazan ve Anatole France’ın, “kıpır kıpır hayat ve düşünce kaynayan yazar” diye tanımladığı Jack London, 17 yılda, elli ciltlik dev bir külliyat yarattıktan sonra 1916’da California’da 40 yaşında öldü.

ERHUN YÜCESOY, 1969’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Kıbrıs’ta İngiliz Koleji’nde tamamladı. 1992’de Bilkent Üniversitesi İşletme Fakültesi’ni bitirdi. Çeşitli bankalarda kurumsal bankacılık alanında çalıştı. Bankacılığın ardından emtia ithalatı yapan şirketlerde finansman ve ithalat direktörlüğü görevlerini yürüttü. Tıp, evrim biyolojisi, sosyoloji, tarih, liderlik kuramları, moda felsefesi, roman gibi farklı alanlarda on kitabı Türkçeye çeviren Yücesoy, halen serbest dış ticaret danışmanlığı yapmaktadır.

“İlk başta, Yeryüzü denilen bu acı ve kederle o denli hüzne boğulmuş sahnede olayların değişkenliği karşısında neredeyse tiksinti duyarsınız. Ama sabredin. Oyun yazarımız, beşinci perdeye gelindiğinde bu Vahşi Dram’ın ne anlama geldiğini gözler önüne serebilir.”

LORD ALFRED TENNYSON

Önsöz

Everhard Elyazması’nın önemli bir tarihî belge olduğu söylenemez. Tarihçiye göre elyazması hatalarla doludur – bunlar maddi değil, yorum hatalarıdır. Geriye dönüp Avis Everhard’ın Elyazması’nı tamamlamasının üzerinden geçen yedi yüzyıla baktığımızda, Avis’in kafasını karıştıran ve üstü kapalı kalan olayları ve olayların beraberinde getirdiklerini açıkça anlayabiliyoruz. Avis bakış açısından yoksundu. Hakkında yazdığı olaylara fazlasıyla yakın duruyordu. Hatta yakın durmak ne kelime; anlattığı olayların içine karışıp, kaynaşmıştı.

Yine de kişisel bir belge olarak Everhard Elyazması paha biçilmez bir değer taşır. Fakat burada yine bakış açısı hatası ve aşkın beraberinde gelen önyargı devreye girer. Doğrusu yine de tebessüm edip, kocasını biçimlendirip tanımlamak için yazdığı hamasi satırlardan ötürü Avis Everhard’ı bağışlarız. Bugün biliyoruz ki, Ernest Everhard o denli muazzam biri değildi ve döneminde yaşanan olaylarda, Elyazması’nın bizi ikna etmeye çalıştığı kadar ağırlığı ve önemi olan biri değildi.

Ernest Everhard’ın olağanüstü güçlü bir adam olduğunu, fakat karısının düşündüğü kadar olağanüstü biri olmadığını biliyoruz. Alt tarafı Ernest, hayatını Devrim’e adayan dünya çapındaki çok sayıda kahramandan biriydi; buna karşın, özellikle işçi sınıfı felsefesini detaylandırıp yorumlaması konusunda sıra dışı bir iş yaptığını kabul etmek gerekir. Ernest bu anlamda “emekçi bilimi” ve “emekçi felsefesi” ifadelerini kullanıyordu ve bunun arkasında taşraya özgü zihniyeti yatıyordu; dönemin getirdiği ve o günlerde kimsenin düşmekten kaçamadığı bir hataydı bu.

Elyazması’na dönecek olursak. Bizlere o berbat günlerin hissettirdiklerini aktarması açısından özellikle değerli bir belgedir. Başka hiçbir yerde, 1912 ile 1932 yılları arasındaki o çalkantılı dönemde yaşayan insanların psikolojileri, hataları ve cehaletleri, kuşku, korku ve yanlış anlamaları, ahlaki yargıları, şiddetli tutkuları, akıl almaz sefillik ve bencillikleri daha canlı bir biçimde betimlenemez. Bu aydınlanmış çağın insanları olarak bunları anlamamız çok zor. Tarih bunların var olduğunu, biyoloji ve psikoloji de neden olduklarını aktarır; fakat biyoloji ve psikoloji bunları canlandıramaz. Gerçekliklerini kabulleniriz, fakat aynı hislerle idrak edip kavramaktan yoksun kalırız.

Ancak, Everhard Elyazması’nı dikkatle okuduğumuzda bu anlayışa sahip oluruz. Uzun bir zaman önceki bu dünya dramının aktörlerinin zihinlerine gireriz ve o an için onların zihinsel süreçleri bizim zihinsel süreçlerimiz olur. Sadece Avis Everhard’ın kahraman kocasına duyduğu aşkı anlamakla kalmayıp Ernest’in o ilk günlerde hissettiği gibi, Oligarşi’nin bir karaltı misali, belli belirsiz ve korkunç varlığını biz de hissederiz. Demir Ökçe’nin (gayet yerinde bir isim) insanlığın tepesine inip ezdiğini hissederiz.

Ve bu arada, o tarihî terimi, Demir Ökçe’yi, Ernest Everhard’ın yarattığını kaydederiz. Diyebiliriz ki, yeni keşfedilmiş bu belgenin açıklığa kavuşturduğu tek ihtilaflı mesele budur. Bundan evvel, söz konusu terimin bilinen ilk kullanımı, George Milford tarafından yazılmış ve 1912 yılının Aralık ayında yayınlanmış “Ey Köleler” başlıklı bir broşürde yer aldı. George Milford –Elyazması’ndaki bir bilgi kırıntısından anladığımız kadarıyla Chicago Komünü’nde vurulmuş olması dışında– hakkında hiçbir şey bilinmeyen, karanlık bir provokatördü. Belli ki Milford, Ernest Everhard’ın yüksek ihtimalle 1912 yılının sonbaharında Kongre seçimlerine adaylığını koyduğu sırada yaptığı bir konuşmada bu terimi kullandığını duymuştu. Elyazması’ndan öğrendiğimiz kadarıyla Everhard, “Demir Ökçe” terimini 1912 yılının baharında bir akşam yemeği davetinde kullandı. Hiç tartışmasız, Oligarşi ilk kez bu vesileyle “Demir Ökçe” diye adlandırılmıştı.

Oligarşi’nin yükselişi, tarihçi ve felsefeci açısından her zaman gizli bir merak konusu olarak kalacaktır. Diğer önemli tarihî olayların toplumsal evrim içerisinde işgal ettiği yerler vardır. Bu olaylar kaçınılmazdı ve gelişmeleri, günümüzde astronomların yıldız hareketlerinin sonuçlarını öngördüğü kesinlikle tahmin edilebilirdi. Bu diğer önemli tarihî olaylar olmadan, toplumsal evrim ilerleme kaydedemezdi. İlkel komünizm, taşınabilir mal köleliği, derebeyi köleliği, ücretli kölelik toplumun evrimi için gerekli sıçrama tahtalarıydı. Fakat Demir Ökçe’ nin gerekli bir sıçrama tahtası olduğunu iddia etmek saçma olurdu. Demir Ökçe bugün (ileri bir sıçramadan) daha ziyade bir adım yana ya da bir adım geriye giderek geçmişin dünyasını cehenneme çeviren toplumsal despotlukları itham eder; fakat Demir Ökçe ne denli gereksiz ise bu despotluklar da o denli gerekliydi.

Feodalizm kötücül olduğu kadar, gelişi de kaçınılmazdı. Roma İmparatorluğu denen o devasa, merkezî yönetim makinesinin çöküşünün ardından Feodalizm’den başka hangi toplumsal olgu, ortaya çıkabilirdi? Fakat Demir Ökçe için bu söz konusu değildir. Toplumsal evrimin düzenli ilerleme sürecinde ona yer yoktu. Ne gerekliydi ne de kaçınılmaz. Demir Ökçe her zaman tarihteki büyük bir tuhaflık –geçici bir heves, bir fantezi, bir hayalet, beklenmedik ve akla hayale gelmedik bir tuhaflık– olarak kalmalı ve toplumsal süreçlerden kendilerinden emin bir tavırla söz eden günümüzün ihtiyatsız ve sabırsız politik kuramcıları için bir uyarı görevi görmelidir.

Dönemin sosyologları, kapitalizmin, burjuva idaresinin doruk noktası, burjuva devriminin olgunlaşmış meyvesi olduğuna hükmetmişlerdi. Bugün bizler bunu sadece onaylayıp takdir edebiliriz. Herbert Spencer gibi önde gelen entelektüel ve karşıt görüşlüler bile kapitalizmin ardından Sosyalizmin geleceği görüşünü savunuyorlardı. Çıkarcı kapitalizmin küllerinden çağların çiçeğinin, “İnsanoğlu Kardeşliği’nin doğup, yükseleceği görüşü hâkimdi. Çürüyecek kadar olgunlaşmış kapitalizm ağacı, çiçek ve kardeşlik yerine, geriye baktığımızda bizi de o dönemde yaşayan insanlar kadar dehşete düşüren ucube gibi bir sürgün verdi: Oligarşi.

XX. yüzyılın başlarındaki sosyalist hareket, Oligarşi’nin gelişini çok geç öngördü. Öngörüldüğünde zaten gelip yerini almıştı bile; kanla saptanan bir olgu, hayret verici, korkunç bir gerçeklik. Everhard Elyazması’nın gayet iyi ortaya koyduğu gibi, o dönemde bile, Demir Ökçe’nin kalıcı olabileceğine kanaat getirilmedi. Devrimcilere göre Demir Ökçe’nin alaşağı edilmesi birkaç yıla bakardı. Köylü Ayaklanması’nın plansız olduğunu ve İlk Ayaklanma’nın zamansız olduğunu fark ettikleri doğruydu; fakat planlı ve zamanlaması doğru ikinci Ayaklanma’nın aynı ölçüde faydasız olmaya ve daha büyük bir cezayı da beraberinde getirmeye mahkûm olduğunu pek fark etmemişlerdi.

Besbelli ki Avis Everhard, Elyazması’nı, İkinci Ayaklanma’nın son günlerinde tamamlamıştır; bundan ötürü İkinci Ayaklanma’nın felaket boyutundaki sonuçlarından bahsedilmez. Avis’in, Elyazması’nı, Demir Ökçe devrilir devrilmez derhal yayımlamayı amaçladığı gayet açıktır; böylece kısa bir süre önce kaybettiği kocası, girişimlerinden ve elde ettiği başarılardan dolayı tek başına tüm itibar ve övgüyü toplayacaktır. Ardından İkinci Ayaklanma ürkütücü bir biçimde bastırıldı ve ihtimaldir ki, Avis, tehlike ânında sıvışmadan ya da Paralı Askerler’ce ele geçirilmeden önce, Elyazması’nı Wake Robin Lodge’ daki1 meşenin oyuğuna sakladı.

Avis Everhard ile ilgili bunun ötesinde bir kayıt yok. Kuşkusuz Paralı Askerler’ce infaz edildi; gayet iyi bilindiği üzere, Demir Ökçe bu gibi infazların kaydını tutmuyordu. Fakat Avis, Elyazması’nı sakladığı ve kaçmaya hazırlandığı sırada bile, İkinci Ayaklanma’nın nasıl korkunç bir bozguna uğradığından haberdar değildi. Gelecekteki üç yüzyılın çetrefil ve çarpık gelişiminin bir Üçüncü ve Dördüncü Ayaklanma’yı ve dünya çapındaki işçi hareketinin toparlanıp hak ettiği yere gelmeden önce hepsi de kan gölünde boğulan daha birçok ayaklanmayı zorunlu kılacağından da habersizdi. Ve yedi uzun yüzyıl boyunca Ernest Everhard’a duyduğu aşkın delili olan bir belgenin, Wake Robin Lodge’daki yaşlı meşe ağacının kalbinde bozulmadan saklı duracağını hayal dahi etmemişti.

ANTHONY MEREDITH

Ardis, 27 Kasım, 419 İ.K.2

1. Jack London’ın 1905 yazında kaldığı California, Glen Ellen’daki bir konukevidir. (Y.N.)

2. 419 İ.K. “İnsanoğlu Kardeşliği” (Brotherhood of Man) diye adlandırılan, gelecekte kurulacak hayalî bir düzenin takvimindeki bir tarihtir. Bizim takvimlerimize göre MS 2600 tarihinin karşılığıdır. Önsöz de aslında romanın bir bölümüdür ve önsözü yazan roman kahramanı tarihçi Anthony Meredith, kitaba koyduğu dipnotlarda 700 yıl önce, yani XIX. ve XX. yüzyıllarda yaşanan ya da yaşanması hayal edilen olaylara gönderme yapıyor. (Y.N.)

1

Kartalım

Kızılçamlar ılık yaz rüzgârıyla kımıldanıp salınmakta ve Wild Water Irmağı yosunlu taşlarının üzerinden dalga dalga yayılıp tatlı bir ahenkle çağlayarak akmakta. Kelebekler güneş ışıklarıyla dans eder gibi kanat çırpıyorlar ve arıların uyuşuk vızıltıları dört bir yandan duyuluyor. O denli dingin ve huzurlu bir ortam; bense zihnim düşüncelere dalmış, huzursuz bir halde burada oturuyorum. Beni tedirgin eden bu sessizlik. Sanki hiçbir şey gerçek değilmiş gibi. Tüm dünya bir sessizliğe gömülmüş, fakat bu, fırtınadan önceki sessizlik. Kulaklarımı ve tüm duyularımı sonuna kadar gerilen bir yelken gibi açıyorum yaklaşmakta olan fırtınanın bir oyun oynayıp oynamayacağını anlamak için. Vakitsiz kopmaz umarım bu fırtına! Umarım ki vakitsiz kopmaz!1

Tedirgin olmama şaşmamak lazım. Düşünüyorum, yine düşünüyorum ve kendimi düşünmekten alıkoyamıyorum. Hayatın heyecan ve velvelesi içinde o denli uzun bir zaman geçirdim ki huzur ve sessizlik içimi daraltıyor; çok yakında patlak verecek o çılgın ölüm ve yıkım girdabı üzerine kafa yormaktan kendimi alamıyorum. Kulaklarımda felakete uğramış, ıstırap içindeki insanların yakarışları çınlıyor; geçmişte2 tanık olduğum gibi, şimdi de o yumuşak ve biçimli etlerin ezilip parçalandığını ve mağrur bedenlerinden vahşice, yırtarcasına çekilip alınan ruhların Tanrı’ya fırlatıldığını gördüm. Demek ki, biz aciz insanlar yeryüzüne kalıcı barışı ve mutluluğu getirmek için katliam ve yıkım içinde mücadele ederek sonumuzu hazırlıyoruz. Ve yalnızım. Neler olacağını düşünmediğim zaman, eskiden olanları ve artık şimdi olmayanı – yorulmak nedir bilmez kanatlarıyla boşluğu döverek, güneşine, insan özgürlüğünün alev alev yanan ülküsüne doğru havada yükselen “Kartalımı” düşünüyorum. Burada olup beni göremese de, öylece aylak aylak oturarak, onun marifeti olan büyük olayın gerçekleşmesini bekleyemem. O tüm gençlik yıllarını buna adadı ve bu uğurda canını verdi. Bu onun eseri. Bunu o yaptı.3

Bu yüzden ben de bu endişeli bekleyiş sırasında kocamla ilgili yazacağım. Onun karakterine yaşayan herkesten daha iyi ben ışık tutabilirim. Böylesine asil bir karakteri asla yeterince pırıltılı ve aydınlık bir biçimde gözler önüne seremezsiniz. O muazzam bir şahsiyetti ve onun için aşkla yanıp tutuşmadığım zamanlarda yaşadığım en büyük keder, onun burada olup yarın doğacak güne tanıklık edemeyecek olmasıdır.

Başarısızlığa uğramamız imkânsız. O, müthiş bir azim ve cesaretle ve kendinden son derece emin bir şekilde kurguladı her şeyi. Lanet olsun Demir Ökçe’ye! Yerlere serip, perişan ettiği insanlar yakında onu sırtından atacak. Mesaj yayıldığında, tüm dünyadaki işçiler ayaklanacak. Dünya tarihinde bir eşine daha rastlanmamış bir isyan olacak bu. İşçiler kendilerinden emin, dayanışma içinde ve ilk defa dünya çapında uluslararası bir devrim yaşanacak.4

Anlayacağınız gibi, her an patlak verecek isyanın beklentisiyle dopdoluyum. Gece gündüz her an boyunca ve o kadar uzun bir zamandan beri bu beklentiyle yaşıyorum ki, asla aklımdan çıkmıyor. Bu yüzden ne zaman kocamı düşünsem aklıma her an kopmasını beklediğim o fırtına geliyor. O, ayaklanmanın ruhuydu ve ben nasıl ikisini birbirinden ayrı düşünebilirim ki?

Dediğim gibi, onun karakteriyle ilgili sadece benim bile söyleyebileceğim o kadar çok şey var ki. Ernest’in özgürlük için ne kadar çalışıp, didinip, ne büyük acılara katlandığını bilmeyen yoktur. Ben gayet iyi biliyorum; zira endişe dolu o yirmi yılı onunla geçiren bendim ve onun sabrını, büyük gayretini, Dava’ya olan sonsuz bağlılığını ve henüz iki ay önce bu uğurda canını verdiğini de yine ben biliyorum.

Burada, elimden geldiğince yalın ifadelerlerle Ernest Everhard’ın hayatıma nasıl girdiğini, onunla ilk nasıl tanıştığımızı, ben onun hayatının bir parçası oluncaya kadar onun nasıl geliştiğini ve benim hayatıma getirdiği büyük değişiklikleri anlatacağım. Böylece ona benim gözlerimden bakabilir ve benim onu tanıdığım gibi tanıyabilirsiniz. Elbette anlatamayacağım kadar mahrem ve tatlı şeyler dışında her şeyden bahsedeceğim.

Ernest ile ilk kez 1912 Şubatı’nda, babamın5 Berkeley’deki evimizde verdiği bir yemek davetine konuk olarak katıldığında karşılaştım. Bende bıraktığı ilk izlenimin pek tatminkâr olduğunu söyleyemeyeceğim. Yemeğe katılmış birçok insandan biriydi ve misafir odasında toplanmış bütün konukların gelmesini beklerken, Ernest ortama gayet aykırı bir görüntü çiziyordu. Babamın kendi aramızda kullandığı deyimiyle o gece “Vaizler gecesi” idi ve hiç şüphe yok ki Ernest o din adamlarının arasında sırıtıyordu.

Her şeyden önce kıyafetleri üzerine uymamıştı. Koyu renk kumaştan, bedenine tam oturmamış, hazır alınma bir takım elbise giyiyordu. Aslına bakarsanız hiçbir hazır elbise takımı üzerinde iyi durmazdı. Ve her zaman olduğu gibi o gece de, şişkin kaslarını örten kumaş kabarıp bel vermişti ve gelişmiş omuzlarının arasına sıkışmış gibi duran ceketi buruşuk bir labirenti andırıyordu. Boynu, ödül için dövüşen6 adamların boynu gibi kalın ve güçlüydü. Demek babamın keşfettiği toplum felsefecisi ve eski nalbant bu diye geçirdim kafamdan. O kabarmış adaleleri ve bir boğanınki gibi kalın ensesiyle hiç kuşkusuz bir nalbanda benziyordu. Derhal notunu verdim – bir nevi dahi herhalde diye düşündüm. İşçi sınıfının Kör Tom’u.7

Ve sonra, bir de benimle el sıkışması vardı ki! Güçlü elleriyle ellerimi sıkıca kavrayarak, kara gözlerini kocaman açıp bakışlarını cüretkârca gözlerimin ta içine dikti. Fazla cüretkârca hem de, diye düşündüm. Ben çevresine uyum sağlamış ve o dönemde güçlü bir sınıf içgüdüsüyle hareket eden biriydim. Benim sosyal tabakama ait bir adamın böylesine cüretkârca davranması pek öyle affedilmezdi. Gözlerimi yere indirip bakışlarımı kaçıramayacağımı biliyordum ve Ernest’i geçip, Piskopos Morehouse’a uzattım elimi. Piskopos, sevimli ve ciddi, orta yaşlı, görüntüsü ve erdemliliğiyle İsa’yı akla getiren, pek sevdiğim biriydi ve ayrıca da bir din alimiydi.

Fakat haddini bilmezlik ve küstahlığa yorduğum bu cüretkârlık, Ernest Everhard’ın doğasının can alıcı bir özelliğiydi. Yalın, dobra, hiçbir şeyden korkmayan ve alışılagelmiş, basmakalıp şekilcilikle vakit kaybetmeyi reddeden biriydi. Çok sonradan “Hoşuma gittin ve beğendiğim bir şeye neden doya doya bakmayayım?” diye açıklamada bulunmuştu bana. Hiçbir şeyden korkmadığından söz etmiştim. Asalet onun yaradılışında vardı; aristokrat olmayanların tarafında yer almasına rağmen hem de.

O insanüstü biri, Nietzsche’nin8 tarif ettiği gibi sarışın bir canavardı; tabii bir de demokrasi aşkıyla yanıp tutuşuyordu.

Diğer konuklarla da tanışıp ilgilenirken, bende pek iyi bir izlenim bırakmayan bu işçi sınıfı filozofu aklımdan çıktı çıkmasına, ama masada oturduğumuz sırada bir-iki kere dikkatimi çekti. Özellikle de, önce papazlardan birinin, sonra da bir diğerinin konuşmalarını dinlerken gözlerindeki pırıltıyı fark ettim. Keyifli ve esprili biri olduğunu düşündüm ve kılıksızlığını neredeyse affettim. Fakat zaman geçiyor ve yemek sona eriyordu ki Ernest konuşmak için asla ağzını açmıyordu. Oysa papazlar hiç susmaksızın işçi sınıfı ve onun Kilise ile olan ilişkisinden, Kilise’nin işçi sınıfı için geçmişte neler yaptığını ve şimdi neler yapmakta olduğundan söz ediyorlardı. Ernest’in konuşmaması babamın canını sıkmıştı. Bir ara babam masadaki sohbetin bir an için kesilmesini fırsat bilip, Ernest’den bir şeyler söylemesini istedi; o ise omuzlarını silkip, “Söyleyecek bir şeyim yok,” diyerek tuzlu badem atıştırmaya devam etti.

Fakat babam ısrarcıydı. Aradan kısa bir süre geçtikten sonra, “Aramızda işçi sınıfına mensup biri var. Eminim olaylara ilginç ve farklı bir boyut katarak, yeni bakış açılarından ele almamıza yardımcı olabilir. Mr. Everhard’dan bahsediyorum,” dedi.

Diğerleri de kibarca ilgi gösterip görüşleriyle ilgili bir-iki laf etmesi için Ernest’i teşvik ettiler. Ona karşı o denli hoşgörülü ve nazik yaklaştılar ki, gerçekten de himayeci bir tavra bürünmüş gibiydiler. Ernest’in bunu fark edip eğlendiğini sezinledim. Yavaşça başını çevirip etrafına göz gezdirdiği sırada bıyık altından gülümsediğini gördüm.

Ernest, “Dinî konularda tartışacak kadar bilgi ve deneyim sahibi değilim,” diyerek ardından tevazu ve kararsızlık içinde lafın devamını getirmekte tereddüt etti.

“Devam et,” diye ısrar ettiler ve Dr. Hammerfield de, “Samimi olduktan sonra, her insanın görüşlerini, kendi doğrularını duymak isteriz,” diyerek diğerlerinin ısrarını pekiştirdi.

“O halde samimiyetle doğruluğu birbirinden ayırıyorsunuz,” diye birden gülerek söze girdi Ernest.

Dr. Hammerfield yutkundu ve “Hangimiz hataya düşmüyoruz ki genç adam. Hangimiz!” diye lafı kıvırarak karşılık verdi.

Ernest’in tavrı birdenbire değişti. Bir başka adam oluverdi.

“Pekâlâ öyleyse,” diye yanıt verdi; “izin verirseniz, öncelikle hepinizin yanıldığını söylemek isterim. İşçi sınıfına dair hiçbir şey bilmiyorsunuz. Toplumbilim irdelemeniz, düşünce yöntemleriniz kadar zararlı ve beş para etmez.”

Söylediklerinin içeriğinden çok, bunları ifade biçimi tesirli olmuştu. Daha ağzından kelimeler henüz dökülmeye başlamıştı ki, yerimden doğruldum. Ses tonu bakışları kadar cüretkârdı. Adeta bir eylem çağrısı yapmış gibi heyecana kapılmama neden oldu. Yalnız ben değil masadaki herkes, rehavet havasından çıkıp silkinerek yerlerinde şöyle bir doğruldular.

“Düşünce yöntemlerimizin bu denli habis ve değersiz olan tarafı nedir genç adam?” diye sordu Dr. Hammerfield. Sesinde ve tavrında hoşnutsuzluk seziliyordu.

“Siz metafizikçisiniz. Metafizik marifetiyle herhangi bir şeyi kanıtlayabilirsiniz. Böylelikle, her metafizikçi, diğer her bir metafizikçinin görüşlerini, keyfine göre çürütebilir. Sizler düşünce dünyasının anarşistlerisiniz. Siz çılgın evren yaratıcılarısınız. Her biriniz kendi hayal ve arzularınız doğrultusunda yarattığınız evrende yaşıyorsunuz. Yaşadığınız gerçek dünyadan haberiniz yok ve düşüncelerinizin ve düşünce sisteminizin de bir zihinsel sapma olması dışında gerçek dünyada yeri yok.

Masaya oturduğum sırada ve sizin sonu gelmez konuşmalarınızı dinlerken bana neyi hatırlattınız biliyor musunuz? Büyük bir ciddiyet ve bilgiçlikle bir iğnenin ucunda kaç tane meleğin dans edebileceğini tartışan Ortaçağ skolastiklerini. İşte sevgili baylar, sizler, on bin yıl önce, kadim bir ormanda büyücülük yapan Kızılderili şamanlar kadar uzaksınız XX. yüzyılın fikir hayatına.”

Ernest konuşurken sanki mükemmel bir coşkuya kapılmış gibiydi; yüzü alev gibi ışıldıyor, gözleri parlıyor, çenesi hırsla açılıp kapanırken, ağzından etkili sözcükler çıkıyordu. Fakat Ernest’in tarzı buydu. İnsanları her zaman ayaklandırıp harekete geçirirdi. Ezici ve taarruza geçerek bir balyoz gibi inen tavırları karşısında, tıpkı şimdi olduğu gibi insanlar kendilerini unuturlardı. Piskopos Morehouse öne eğilerek, dikkat kesilmiş konuşulanları dinliyordu. Dr. Hammerfield’in suratı hiddet ve öfkeyle kızarmıştı. Diğerleri de hiddetlenmişti, bazıları ise neşeyle tebessüm ediyorlardı. Bana gelince bu durumu son derece eğlenceli buluyordum. Bir anlığına babama baktım. Aramıza bu canlı bombayı sokmuş olmaktan dolayı suçlu olan ve onun yarattığı etki karşısında her an kıkır kıkır gülmeye başlamasından korktuğum babama.

Dr. Hammerfield, “Kullandığınız ifadeler epey bulanık,” diyerek böldü lafını Ernest’in. “Bize metafizikçi derken tam olarak neyi kastediyorsunuz?”

“Size metafizikçi diyorum, çünkü metafiziksel olarak akıl yürütüyorsunuz,” dedi Ernest ve lafını sürdürdü. “Düşünce yönteminiz bilimsel yöntemlerle zıt. Vardığınız sonuçların geçerliliği yok. Her şeyi kanıtlayabilirsiniz, ama hiçbir şey kanıtlamamış olursunuz ve herhangi bir şey üzerinde hemfikir olan iki kişi çıkmaz aranızdan. Her biriniz kendinizi ve evreni kendi bilincinizin sınırlarıyla açıklarsınız. Bilinci bilinçle açıklamayı kendi çabalarınızla da başarabilirsiniz.”

“Anlamıyorum,” dedi Piskopos Morehouse. “Bana öyle geliyor ki zihindeki her şey metafizikseldir. Bilimlerin en doğrusu ve en inandırıcısı matematik de tamamen metafizikseldir. Bilimsel mantık yürüten insanın her bir düşünce süreci de metafizikseldir. Kuşkusuz benimle hemfikirsiniz değil mi?”

“Dediğiniz gibi, anlamıyorsunuz,” diye karşılık verdi Ernest. “Metafizikçi öznel kanaate dayanarak sonuç çıkarır. Bilimadamı ise, deneysel bulgularla dayanarak mantıksal çıkarımlar yapar. Metafizikçi kuramdan yola çıkıp mantık yürüterek gerçeğe, bilimadamı gerçeklerden yola çıkıp mantık yürüterek kurama ulaşır. Metafizikçi evreni kendine göre, bilimadamı kendini evrene göre açıklar.”

“Tanrıya şükür ki bilimadamı değiliz,” diye mırıldandı Dr. Hammerfield, halinden memnun bir tavırla.

“Nesiniz pekâlâ?” diye sordu Ernest merakla.

“Felsefeci.”

Ernest gülerek “Buyur bakalım,” dedi. “Ağzınızdan sırf uçan makine diye bir kelime çıktı diye ayaklarınız yerden kesilmiş, gerçek dünyayı terk edip havalandınız hemen. Rica ederim yeryüzüne geri dönün de felsefeden kastınız nedir söyleyin bana.”

“Felsefe,” diye başladı Dr. Hammerfield; durdu, yutkunarak boğazını temizledi. “Felsefe, felsefi olmayan zihinler ve yaradılışlar dışında anlaşılır bir biçimde tanımlanamayan bir şeydir. Burnunu test tüpüne dayamış, dar kafalı bilimadamı felsefeyi anlayamaz.”

Ernest bu iğneleyici lafı duymazlıktan geldi. İğnenin ucunu rakibine çevirip batırmak onun değişmez tarzıydı ve şimdi de yüzünden ve konuşmasından kardeşçe bir tavır saçarak yapıyordu bunu:

“O halde hiç kuşkusuz şimdi benim felsefeyle ilgili yapacağım tanımı anlayacaksınız. Fakat ben bu tanımı yapmadan önce, hatalarıma dikkat çekmeye ya da sessiz bir metafizikçi gibi beni dinlemeye davet edeceğim sizi. Felsefe, bilim dalları içinde en geniş kapsamlı olanıdır. Akıl yürütme yöntemi herhangi bir bilim dalı ve tüm bilim dalları ile aynıdır. Ve felsefe, aynı akıl yürütme yöntemiyle, mantıksal çıkarımla tüm bilim dallarını tek ve büyük bir bilim dalı olarak bir araya toplayıp kaynaştırır. Spencer’in dediği gibi, herhangi bir bilim dalının topladığı veriler kısmen birleştirilmiş bilgidir. Felsefe tüm bilim dallarından sağlanan bilgiyi birleştirip bütünleştirir. Felsefe bilimlerin bilimi, asıl ve temel bilimdir anlayacağınız. Nasıl buldunuz tanımımı?”

“Takdire şayan, takdire şayan,” diye mırıldandı Dr. Hammerfield zayıf ve ikna edici olmayan bir tonda.

Fakat Ernest acımasızdı.

“Benim tanımımın metafiziği yadsıyıp ölümcül bir darbe vurduğunu da unutmayın,” diye uyarıda bulundu. “Şayet şimdi yaptığım tanımda herhangi bir kusur bulamazsanız, ileride görüşlerinizi metafiziksel tezlerle savunma hakkından da mahrum olursunuz. Geriye kalan yaşamınız boyunca bu kusuru aramalı ve bulana kadar da metafiziksel açıklamalar yapmamalısınız.”

Ernest bekledi. Sıkıntılı bir sessizlik çöktü odaya. Dr. Hammerfield kıvranıyordu oturduğu yerde. Şaşkındı aynı zamanda. Ernest’in balyoz darbesi altüst etmişti onu. Basit ve dolaysız tartışma yöntemlerine alışkın değildi Hammerfield. Yakaran gözlerle masadakilere baktı, ama kimseden çıt çıkmadı. Babamı, peçeteyi yüzüne tutarak sırıtırken yakaladım.

Dr. Hammerfield’i bozguna uğratan Ernest, “Metafizikçileri saf dışı bırakmanın bir başka yolu vardır,” dedi. “Yaptıkları işlerle bakıp yargıya varmak. İçi boş fanteziler üretip kendi gölgelerini tanrılarla karıştırmaktan başka insanlık için ne yaptılar? İnsanları neşelendirdiler, bunu kabul ediyorum; fakat insanlık adına dişe dokunur, elle tutulur ne katkıda bulundular? Onlar kalbin, duyguların merkezi olduğuyla ilgili filozofça -kelimeyi yersiz kullandığım için beni hoş görün- ahkâm keserken, bilimadamları kan dolaşımını açık ve kesin bir dille ifade ediyorlardı. Metafizikçiler kıtlık ve salgın hastalıklar Tanrı’nın gazabı diyerek nutuk çekerken, bilimadamları silolar inşa edip, lağım kanalları açıyorlardı. Onlar hayallerindeki şekillere ve keyiflerine göre tanrılar imal ededursunlar, bilimadamları yollar ve köprüler inşa ediyorlardı. Onlara göre dünya evrenin merkezi iken, bilimadamları Amerika’yı keşfediyor, yıldızları ve uzayın yasalarını inceliyorlardı. Kısacası, metafizikçiler insanoğlu için hiçbir şey, kesinlikle hiçbir şey yapmamışlardır. Bilimin ilerlemesi karşısında, adım adım geriye çekilmişlerdir. Bilimin doğrulanmış bulguları, onların olgulara dair öznel açıklamalarını alaşağı ettiği hızda, en yeni doğrulanmış gerçekleri kendi kafalarına göre yorumlama çabaları dahil, yeni yeni öznel açıklamalarla ortaya çıktılar. Hiç kuşkum yok ki, ebediyen bunu sürdürecekler. Beyler, metafizikçi dediğiniz büyücüdür, şamandır. Sizlerle, hayvan postuna bürünmüş, balina yağı yiyen bir tanrı imajı yaratan Eskimolar arasındaki fark, sadece birkaç bin yıllık doğrulanmış bulgulardan ibarettir. Hepsi bu.”

“Ama gelin görün ki, Aristoteles’in düşünce sistemi Avrupa’yı on iki yüzyıl boyunca yönetti,” diyerek azametli bir havayla lafa girdi Dr. Ballingford. “Ve Aristo bir metafizikçiydi.”

Dr. Ballingford imalı bakışlarla masada oturanlara göz gezdirdi ve kendisini onaylayan başlar ve tebessümlerle ödüllendirildi.

Ernest, “Son derece yersiz bir örnek verdiniz,” diye karşılık verdi. “İnsanlık tarihinin çok karanlık bir döneminden bahsediyorsunuz. Aslına bakarsanız, biz o dönemi ‘Karanlık Çağlar’ diye adlandırırız. Bilimin metafizik tarafından tecavüze uğradığı, fiziğin ‘Felsefe Taşı’nı aramaya indirgendiği, kimyanın simyaya, astronominin astrolojiye dönüştüğü bir dönem. Maalesef Aristoteles’in düşünce sisteminin egemenliği buraya kadar!”

Dr. Ballingford’un suratını karamsar bir ifade bürüdü ve sonra bulutların ardından birden görünen güneş gibi parlayıp “Çizdiğiniz bu korkunç tablonun doğru olduğunu varsayalım. Ama kabul etmelisiniz ki, insanlığı bu karanlık dönemden çıkarıp daha sonraki çağların aydınlığına taşıyan da metafiziktir,” dedi.

“Metafiziğin bununla hiçbir ilgisi yok,” diyerek ânında sert bir cevap verdi Ernest.

“Ne?” diye haykırdı Dr. Hammerfield, “Keşif yolculuklarına önayak olan, düşünceler ve varsayımlar değil miydi?”

“Ah, canım efendim,” dedi Ernest tebessümle, “sizin saf dışı kaldığınızı sanıyordum. Felsefe tanımımdaki kusuru bulmadınız henüz. Görüşlerinizin bir temeli yok. Fakat zaten metafizikçilerin tarzı budur ve sizi affediyorum. Yok hayır, tekrar ediyorum. Metafiziğin bununla ilgisi yok. Tereyağı ve ekmek, ipek ve mücevherler, dolarlar ve sentler ve bu arada da, Hindistan’a giden karayollarının kapanması keşif gezilerini başlatan nedenlerdi. 1453 yılında Konstantinopolis’in düşmesiyle birlikte, Türkler, Hindistan’a giden kervanların yollarını tıkadılar. Avrupalı tacirler bir başka yol bulmak zorunda kaldılar. Keşif gezilerinin esas nedeni budur. Kristof Kolomb, Güney ve Güney Doğu Asya’ya giden yeni yollar keşfetmek üzere denize açıldı. Tüm tarih kitaplarında böyle yazar. O arada, yeryüzünün yapısı, boyutları ve şekli hakkında yeni şeyler öğrenildi ve Batlamyus’un sistemi pırıltısını yitirmeye başladı.”

Dr. Hammerfield burnundan soluyordu.

“Bana katılmıyor musunuz?” diye sordu Ernest. “O halde yanlışım nerede?”

“Görüşlerimde ısrarcıyım,” diye terslercesine cevap verdi Dr. Hammerfield. “Uzun hikâye, hiç girmesek daha iyi olur.”

“Bilimadamı için hiçbir hikâye uzun değildir,” dedi Ernest nazikçe. “O yüzden bilimadamı yerinde durmaz. Amerika’ya o yüzden gitmiştir.”

Ernest Everhard’ı tanıdığım o ilk saatlerin her anını, her ayrıntısını yeniden anımsamak her ne kadar bana keyif verse de, tüm bir akşam boyunca yaşananları anlatmayacağım.

Büyük tartışma alevlendi ve özellikle Ernest, kendilerine romantik filozoflar, hayalperestler ve benzeri sıfatlarla hitap ettikçe vaizlerin yüzleri kızardı ve nabızları yükseldi. Ernest, din adamlarına her defasında gerçek bulguları hatırlatıyordu. Hepsini birer birer bozguna uğrattıkça, zaferini ilan eden bir komutan gibi, “Gerçekler bayım, inkâr edilemez gerçekler!” diyordu. Karşındakinin sırtını gerçek bulgularla yere getirip gerçeklerle pusuya ve hataya düşürüyor, onları gerçeklerin bombardımanına ve yaylım ateşine tutuyordu.

Dr. Hammerfield, “Bulgular tapınağında ibadet ediyorsunuz adeta,” dedi alaycı bir ifadeyle.

Dr. Ballingford da, “Tanrı yoktur, Bulgu vardır ve Mr. Everhard da bu Bulgu Dini’nin peygamberidir,” diye yorumda bulundu.

Ernest bu sözleri tebessümle karşılayıp, sesini çıkarmadı.

“Ben Teksaslılar gibiyim,” dedi sonra. Ne demek istediğini sorduklarında da, “Missourili bir adam hep, ‘Bana göstermelisin,’ der. Fakat Teksaslı, ‘Avucumun içine koymalısın,’ der. Bundan da açıkça anlaşılacağı gibi Teksaslı metafizikçi değildir,” diye cevapladı.

Bir başka seferinde de, Ernest metafizik filozoflarının gerçeklik sınavını asla geçemeyeceklerini söylediğinde, Dr. Hammerfield hemen atılıp, “Gerçeklik sınavı nedir genç adam? Sizden daha deneyimli kişilerin kafasını kurcalayan şeyin ne olduğunu açıklar mısınız lütfen?” dedi.

“Elbette,” diye karşılık verdi Ernest. Kendinden emin hali, vaizlerin sinirini bozuyordu. “Deneyimli insanlar gerçeklik üzerine bunca kafa yormuşlardır, zira onun peşinden havalara yükselmişlerdir. Şayet ayakları yerden kesilmeseydi, gerçeğe kolayca erişebilirlerdi. Evet, bizzat kendilerinin, yaşamlarındaki her eylem ve düşünce vasıtasıyla gerçekliği sınadıklarını anlarlardı.”

“Sınav, sınav, sınav,” diye sabırsızca söylendi Dr. Hammerfield. “Lafı dolaştırmadan, bu kadar uzun zamandan bu yana arayışında olduğumuz şu gerçeğin sınanmasından bahseder misiniz bize? Söyleyin artık şunu da tanrılar gibi olalım biz de.”

Hammerfield’in sözlerinde ve tavırlarında, masadakilerin çoğunu memnun eden, ama Piskopos Morehouse’a rahatsızlık veren, nezaketsizce ve alaycı bir kuşkuculuk vardı.

“Dr. Jordan9 gayet açıkça ifade etti,” dedi Ernest. “O gerçeği şöyle sınar: “İşe yarayacak mı? Canını emanet edecek kadar güveniyor musun buna?”

“Öfff!” diye dudak büktü Dr. Hammerfield. “Piskopos Berkeley’i10 yabana atmayın ama. Ona henüz yanıt veren yok.”

“Metafizikçilerin en asili,” dedi Ernest gülerek. “Yine talihsiz bir örnek. Bizzat Berkeley’in beyan ettiği gibi, ortaya attığı metafizik kuram çürütüldü.”

Dr. Hammerfield öfkelenmiş, haklı olarak kızmıştı. Sanki Ernest’i hırsızlık yaparken ya da yalan söylerken suçüstü yakalamış gibiydi. Çıkışırcasına yüksek bir sesle, “Delikanlı, bu söylediğiniz, bu akşam dile getirdikleriniz kadar dayanaksız ve yersiz,” dedi.

Ernest alçakgönüllülükle, “Fena ezildim,” dedi. “Ama darbenin nereden geldiğini anlayamadım. Avucumun içine koymalısınız Doktor.”

“Merak etmeyin, merak etmeyin öyle yapacağım,” dedi Hammerfield tükürük saçarak. “Piskopos Berkeley’in, metafizik görüşlerinin geçerli olmadığıyla ilgili açıklama yaptığını nereden biliyorsunuz. Kanıtınız yok ki. Genç adam, Berkeley’in görüşleri her zaman geçerliliğini korumuştur.”

“Berkeley’in metafiziğinin geçerli olmadığını kanıtlanmış olarak kabul ediyorum, çünkü...” dedi ve bir anlığına durup, sakin bir sesle sözünü sürdürdü: “Çünkü Berkeley hep duvarlar yerine kapılardan geçmiştir. Çünkü yaşamını ekmek, tereyağı ve et yiyerek idame ettirmiştir. Çünkü yüzündeki kılları kesmek istediğinde, işe yarayan bir jiletle tıraş olmuştur.”

Hammerfield, “Fakat bunlar hakiki olgular!” dedi sesini yükselterek. “Metafizik zihnin eseridir.”

“Ve zihinde etkili olurlar öyle mi?” diye sordu Ernest yumuşak bir ses tonuyla.

Hammerfield başını salladı.

“Hatta bir yığın melek bir iğnenin ucunda dans edebilir ... zihnimizde yani,” diye sürdürdü Ernest konuşmasını. “Ve balina yağı yiyen, kürklere bürünmüş bir tanrı da, zihinde var olabilir ve etki yaratabilir. Öyle sanıyorum ki Doktor siz de zihinde yaşıyorsunuz?”

“Zihnim benim krallığımdır,” diye cevap verdi Hammerfield.

“Bu da havalarda yaşıyorum demenin bir başka yolu. Ama eminim yemek saatlerinde ya da bir zelzele yaşandığında yeryüzüne geri dönüyorsunuz. Bana söyler misiniz Doktor, bir deprem sırasında manevi bedeninize, manevi bir tuğlanın çarpacağına dair hiçbir endişe taşımıyor musunuz?”

Hammerfield’in eli birden ve gayet bilinçsizce kafasına, saçlarının altında kaybolan bir yara izine gitti. Ernest farkında olmadan çam devirmiş, ama çok da yerinde bir örnek vermişti. Dr. Hammerfield, Büyük Deprem11 sırasında düşen bir bacanın altında kalıp ölmekten kıl payı kurtulmuştu. Masada bir kahkaha tufanı koptu.

Kahkahalar dinince Ernest, “Evet?” dedi, “aksini söyleyebilir misiniz?”

Sessizlik sürerken Ernest tekrar sordu: ”Evet?” Ardından da, “Evet sizi dinliyorum, ama savınızın arkasında pek duramayacaksınız galiba,” dedi.

Dr. Hammerfield geçici olarak yenilmişti ve savaş yeni yönlere çekilerek sürdü. Ernest bahsi açılan her konuda rahiplere meydan okuyordu. Rahipler işçi sınıfını tanıdıklarını söylediğinde, Ernest işçi sınıfı hakkında bilmedikleri temel gerçekleri anlatıyor ve aksini ispatlamaları için meydan okuyordu. Her zaman gerçek bulguları ortaya koyuyor, havalarda gezinmelerini engelleyip rahipleri yeryüzüne ve onun gerçeklerine döndürüyordu.

O gün olanlar nasıl da gözümün önüne geliyor hâlâ! Ernest’in gerçekleri yüzlerine vurarak paylayan, her bir gerçeği, bir arının iğnesi gibi art arda sokan kamçı darbeleriyle indiren sözleri, savaş ilan etmiş gibi kararlı sesi hâlâ kulaklarımda. Acıması da yoktu. Ne merhamet bekliyor12 ne de karşısındakilere aman veriyordu. Sonunda onları nasıl payladığını asla unutamam:

“Bu akşam ya doğrudan ve açıkça ya da farkında olmadan işçi sınıfını tanımadığınızı tekrar tekrar itiraf ettiniz. Fakat suç sizlerde değil. İşçi sınıfına dair herhangi bir bilgiye nasıl sahip olabilirsiniz? Onlarla aynı yerlerde yaşamıyorsunuz. Başka yerlerde, kapitalistlerle birlikte yaşıyorsunuz. Neden öyle olmasın ki? Cebinize para koyan, karnınızı doyuran, bu akşam burada giydiğiniz kıyafetleri sırtınıza geçirenler kapitalist sınıfın mensuplarıdır. Siz de bunun karşılığında, işvereninize, özellikle de onların kabulleneceği metafizik düşünce tarzını vazediyorsunuz; bu tarzların özellikle kabul edilebilir olmalarının sebebi, toplumun kurulu düzeni açısından tehdit oluşturmamalarıdır.”

Bu noktada, masadan itiraz sesleri yükseldi.

“Sizlerin samimiyetine bir diyeceğim yok,” diye sürdürdü konuşmasını Ernest. “Siz samimisiniz. İnandığınız şeyleri vazediyorsunuz. Kapitalist sınıf için gücünüz ve değeriniz de burada yatıyor. Fakat inancınızı değiştirip kurulu düzeni tehdit edecek bir görüşü savunursanız, işverenleriniz vazettiklerinizi kabul etmeyecek ve sizlere de yol verecektir. Arada bir içinizden birileri kovuluyor.13 Haksız mıyım?

Bu sefer itiraz eden olmadı. Dilini yutmuş gibiydi herkes. Bir tek Dr. Hammerfield karşılık verdi:

“Düşünce ve görüşleri yanlış olduğunda istifa etmeleri isteniyor.”

“Bu da düşüncelerinin kabul edilemez olduğunu söylemenin bir başka yolu,” diye cevap verdi Ernest ve devam etti. Dolayısıyla ben size diyorum ki, yolunuza devam edin, vaazınızı verin ve kazandığınız parayı hak edin; ama Tanrı aşkına işçi sınıfını rahat bırakın. Siz düşman safındasınız. İşçi sınıfı ile hiçbir ortak yanınız yok. Başkaları sizin için çalışıp el emeği sarf ettiğinden sizin elleriniz yumuşacık. Bol bol yiyip içmekten mideleriniz de şişkin.” (Bu sırada Dr. Ballingford irkildi ve bütün gözler onun iri göbeğine döndü. Yıllardır ayaklarının ucunu göremediğinden bahsediliyordu.) “Ve zihinleriniz, kurulu düzeni payandalayan doktrinlerle dolu. İsviçreli Muhafızlar14 kadar sizler de paralı askerlersiniz (kabul ediyorum ki samimi paralı askerlersiniz). Ücretinizi verip sizi kiralayanlara karşı dürüst olun; vaaz vererek işverenlerinizin çıkarlarını koruyun; fakat işçi sınıfına ilişmeyin ve sahte liderlik yapmayın. Aynı anda hem iki safta yer alıp hem de dürüstlüğünüzü koruyamazsınız. İşçi sınıfı siz olmadan da varlığını sürdürdü. İnanın siz olmadan sürdürmeye de devam edecek. Üstelik işçi sınıfı siz olmadan yoluna daha rahat devam edecektir.”

1. Avrupalı liderlerle işbirliği yapmış olsa da, İkinci Ayaklanma şüphe yok ki büyük ölçüde Ernest Everhard’ın eseriydi. Ernest’in yakalanması ve gizlice idam edilmesi 1932 yılı baharının en büyük olaylarından biriydi. Oysa ayaklanma için o kadar ayrıntılı hazırlıklar yapmıştı ki, isyanı birlikte tertiplediği yoldaşları pek az bir karışıklık ve gecikme yaşayarak Everhard’ın planlarını uygulayabildiler. Everhard’ın idamının ardından karısı, Wake Robin Lodge’a, California’daki Sonoma Hills’de bulunan bir kır evine gitmişti.

2. Kuşkusuz Avis burada Chicago Komünü’nden bahsetmektedir.

3. Avis Everhard’a saygı duymakla birlikte, kocası Ernest Everhard’ın İkinci Ayaklanma’yı planlayan birçok yetenekli liderden sadece biri olduğuna dikkat çekilmelidir. Ve bugün bizler, geriye dönüp çağlar öncesine bakarak, Ernest Everhard hayatta olsaydı bile İkinci Ayaklanma’nın sonucunda yaşanan vahametin boyutunda bir azalma olmayacağını rahatlıkla söyleyebiliriz.

4. İkinci Ayaklanma gerçekten uluslararası boyuttaydı. Bu muazzam bir plandı – öyle ki, tek bir adamın dehası ile altından kalkılamazdı. Dünyadaki tüm Oligarşi rejimlerindeki işçiler, bir işaretle ayaklanmaya hazırdılar. Almanya, İtalya, Fransa ve Avustralya ve Asya Pasifik devletleri işçi ülkeleri –sosyalist devletler– idi. Devrime yardım eli uzatmaya hazırdılar. Cesurca yardım ettiler de; bu nedenden ötürü, İkinci Ayaklanma bastırıldığında, onlar da dünyanın birleşmiş Oligarşileri tarafından ezilerek, sosyalist hükümetlerinin yerine Oligarşi hükümetleri başa getirildi.

5. Avis Everhard’ın babası John Cunnigham, Berkeley, California’daki Eyalet Üniversitesi’nde fizik profesörüydü. Ayrıca çok sayıda araştırma yapan seçkin bir bilimadamı olarak biliniyordu. Bilime yaptığı temel katkı elektron incelemeleri ve “Madde ve Enerjinin Tanımlanması” üzerine yaptığı, madde ve enerji birimlerinin sonuç olarak birbirleriyle özdeş olduğunu tartışmasız olarak ortaya koyduğu, tüm zamanlar için geçerli muazzam çalışmasıydı. Bu fikir daha önce Sir Oliver Lodge ve radyoaktivite alanında çalışmalar yapan diğer öğrenciler tarafından geliştirilmiş fakat ispat edilmemişti.

6. O devirde erkeklerin cüzdanlarındaki para için kapışmaları âdetti. Çıplak elleriyle dövüşüyorlardı. Dövüşçülerden biri baygın ya da ölü vaziyette yere serildiğinde, ayakta kalan parayı alıyordu.

7. Bu üstü örtülü atıf, Hıristiyan Çağı’nda, XIX. yüzyılın ikinci yarısında dünyayı kasıp kavuran kör zenci müzisyene yapılmıştır.

8. Hıristiyanlık Çağı’nda, XIX. yüzyılın çılgın felsefecisi, gerçeğin bir anlık vahşi görüntülerini yakalayan fakat kendini yiyip bitirmeden önce, insan düşüncesinin büyük çemberi etrafında dönüp dolaşıp bir sonuca varmaya çalışarak ardından çıldıran Friedrich Nietzsche.

9. Hıristiyan Çağı’nın XIX. ve XX. yüzyıllarında yaşayan tanınmış eğitimci, o devirde bağışlarla kurulan Stanford Üniversitesi’nin rektörüydü.

10. Maddenin varlığını inkâr ederek dönemin filozoflarını şaşırtan, fakat bilimdeki deneysel gerçekler felsefeciler arasında yaygınlaşınca, çok bilmişçesine ortaya attığı kuramı yıkılan, monizmi [tekçilik] benimsemiş idealist.

11. MS 1906 yılında San Francisco’yu yerle bir eden deprem.

12. Bu ifade o devrin geleneğini yansıtır. Vahşi hayvanlar gibi ölümüne dövüşen adamlar arasında, yenilen adam silahını bıraktığında, onu öldürmek ya da canını bağışlamak dövüşün galibine kalırdı.

13. Bu çağda kabul edilmez ilke ve öğretiler vazettikleri gerekçesiyle Kilise’den kovulan birçok rahip vardı. Özellikle vaazlarına sosyalist içerikli konular karıştırdıklarında kovuluyorlardı.

14. Halkı tarafından giyotine gönderilen Fransa kralı XVI. Louis’nin kiraladığı yabancı uyruklu saray muhafızları.

2

Meydan okuma

Konuklar gittikten sonra babam kendini bir koltuğa attı ve kahkahaları koyuverdi. Annemin ölümünden bu yana bu kadar içtenlikle kahkaha attığına tanık olmamıştım.

“Bahse girerim ki Dr. Hammerfield daha önce hayatında böyle bir kayaya çarpmamıştır,” diyerek gülmeye devam etti. “‘Dinî konularda tartışmaya girmek!’ Nasıl da bir kuzu gibi uysalca başladı konuşmaya fark ettin mi? Everhard’ı kastediyorum; ve nasıl da hemen kükreyen bir aslana dönüştü! Olağanüstü disiplinli bir kafa yapısına sahip. Eğer o yönde enerji ve çaba sarf etseydi iyi bir bilimadamı olabilirdi.”

Ernest Everhard’a derin bir ilgi duyduğumu söylememe pek gerek yok sanırım. Salt söyledikleri ya da bunları nasıl ifade ettiği değil, bizzat kendisi de ilgimi çekmişti. Daha önce onun gibi bir adamla karşılaşmamıştım. Yirmi dört yaşında olmama rağmen hâlâ bekar olmamın nedeni de buydu sanırım. Ondan hoşlanmıştım; bunu kabullenmek durumundaydım. Ona karşı hissettiğim beğeni, zekâ ya da tartışma gücünün ötesindeki kavramlara dayanıyordu. Şişkin adaleleri ve dövüşçüler gibi kalın bir ensesi olmasına aldırmasam da, doğallığı ve samimiyeti beni etkilemişti. Entelektüel kabadayı kisvesinin altında, narin ve duyarlı bir ruha sahip olduğunu hissettim. Bilinçli bir düşünceyle değil, salt kadınlık içgüdülerim sayesinde bu hisse kapılmıştım.

Yaptığı o eylem çağrısında yüreğimin içine işleyen bir şeyler vardı. Sözleri hâlâ kulaklarımda çınlıyor ve sesini tekrar duymak, güldüğü zaman gözlerine yansıyan ve yüzündeki derin ciddiyeti maskeleyen o ışıltıyı yeniden görmek arzusu içimde kabarıyordu. Ayrıca beni heyecanlandırıp yüreğimi allak bullak eden, anlaşılması güç ve karmaşık daha başka hisler de vardı. Daha o zamandan ona neredeyse âşık olmuştum gerçi, ama eğer onu bir daha görmeseydim, eminim ki o muğlak duygular geçip gidecek ve ben de onu kolayca unutacaktım.

Fakat onu bir daha görememek diye bir şey yoktu yazgımda. Babamın sosyolojiye yeni yeni duymaya başladığı ilgi ve akşam yemeği davetleri buna olanak tanımıyordu. Babam sosyolog değildi. Annemle çok mutlu bir evlilikleri vardı ve kendi alanındaki, yani fizik dalındaki araştırmaları da onu çok tatmin ediyordu. Fakat annem ölünce, çalışmaları hayatındaki boşluğu dolduramadı. İlk başlarda, felsefeyle amatörce ilgilendi; ardından ilgisi ekonomi ve sosyolojiye kaydı. Babam güçlü bir adalet duygusuna sahipti ve çok geçmeden kötülük ve haksızlığa uğrayanların ateşli bir savunucusu oldu. Onun bu yeni konulara ilgi duymaya başlamasını memnuniyetle karşılasam da bu işin sonunun neye varacağına pek kafa yormamıştım. Babam bir çocuğun hevesiyle, nereye sürüklendiğine aldırmadan bu uğraşların içine heyecanla daldı.

O hep laboratuarlarda çalışmaya alışmıştı. Yemek odasını bir sosyoloji laboratuvarına dönüştürmesi de bu yüzdendi. Akşam yemeklerine her türden ve her zümreden adamlar geliyordu; bilimadamları, politikacılar, bankacılar, tüccarlar, profesörler, işçi sendikası liderleri, sosyalistler ve anarşistler. Babam konuklarını tartışmaya sevk ediyor ve onların yaşam ve toplum üzerine düşüncelerini tahlil ediyordu.

Babam, Ernest’le, “vaizler gecesi”nden kısa bir süre önce tanışmıştı. Konuklar gittikten sonra, babamın bir gece yolda yürürken, bir sokak kürsüsünden bir grup işçiye konuşma yapan adamı dinlemek için durduğunda tanıştıklarını öğrendim. Kürsüdeki adam Ernest’di. Ernest’i sadece kürsüye çıkıp nutuklar atan bir adam olarak görmemek gerekirdi. Sosyalist parti kurultaylarında önemli bir konuma sahipti, liderlerden biriydi ve sosyalizm felsefesinin lideri olarak kabul ediliyordu. Fakat anlaşılması zor ve karmaşık kavramları basit bir dille anlatma konusunda becerikliydi. Doğuştan bir yorumcu ve öğretmendi ve işçilere ekonomi yorumu yapmak için çıkmamıştı o kürsüye.

Babam durdu ve Ernest’i dinledi. Ernest ilgisini uyandırdı, ikisi daha sonra bir araya geldiler ve samimiyeti ilerlettikten sonra babam onu din adamlarının da katıldığı akşam yemeğine davet etti. Babam, Ernest hakkında ne kadar az şey bildiğini bana yemekten sonra söyledi. Ernest işçi sınıfı bir ailede doğmuş olsa da, soyu Amerika’da iki yüz yıldan fazla bir zaman boyunca yaşamakta olan Everhard ailesine dayanıyordu.15 On yaşında iken fabrikalarda çalışmaya başlamış ve daha sonra çıraklıktan yetişip nalbant olmuştu. Kendi kendini yetiştirmiş; Almanca ve Fransızca öğrenmişti. Ernest o dönemde Chicago’da, ayakta kalma mücadelesi veren sosyalist bir yayınevi için bilimsel ve felsefi eserlerin tercümesini yaparak kıt kanaat geçimini sağlıyordu. Ayrıca kendi yazdığı ekonomi ve felsefe kitaplarının ufak tefek satışlarından gelen telif ücretleri de kazancına katkıda bulunuyordu.

Yatağa girmeden önce Ernest hakkında öğrendiklerim bunlardı. Uzun süre gözüme uyku girmeden öylece yatıp, hafızamda yer etmiş sesinin kulaklarımda yankılanmasını dinledim. Düşüncelerim beni ürkütüyordu. Ernest benim sınıfımdaki erkeklerden o kadar farklı, o denli yabancı ve o denli güçlüydü ki. Onun bu hükmedici yanı beni hem keyiflendiriyor hem de korkutuyordu, zira ona bir âşık ve bir eş gözüyle bakmaya başlayana dek, amaçsızca hayal kurmuştum. Kadınların, erkeklerin gücünü karşı konulmaz ölçüde çekici bulduklarını duyardım hep; fakat Ernest çok güçlüydü. “Hayır! Hayır!” diye haykırıyordum. “Bu imkânsız, saçma bir şey!” Ama ertesi sabah onu tekrar görme özlemiyle uyanıyordum. Tartışma sırasında karşısındakilere baskın çıkmasını görmek, sesindeki mücadele hırsını duymak istiyordum; onun o kendinden emin hali ve tüm kudretiyle, karşısındakilerin kayıtsızlıklarını ve kendini beğenmişliklerini paramparça ederek, tekdüze ve sıkıcı düşüncelerini kafalarından söküp attığını görmek istiyordum. Varsayalım gerçekten de kabadayılık taslıyordu. Kendi deyişiyle bu “işe yarıyor”, etki yaratıyordu. Yanı sıra, kabadayılık taslamasını seyretmek de keyifliydi. İnsanı bir savaşın eşiğindeymiş gibi heyecanlandırıyordu.

Ardından geçen birkaç gün içerisinde Ernest’in babamdan ödünç aldığım kitaplarını okudum. Yazıları da konuşmaları gibi açık ve ikna ediciydi. İnsanın, kuşku içindeyken bile ikna olmasına neden olan da bu mutlak yalınlıktı. Kolay anlaşılabilir ve aydınlatıcı olma konusunda doğuştan yetenekliydi. Mükemmel bir yorumcuydu. Ama bu tarzına karşın, sevmediğim pek çok şey de yazmıştı. Sınıf mücadelesi dediği ve iş gücü ile sermaye arasındaki düşmanlığı, çıkar çatışmasını ifade eden kavramın üzerinde çok fazla duruyordu.

Babam, Dr. Hammerfield’in Ernest ile ilgili yargılarından neşeyle söz etti bana. Dediğine göre Ernest, “aldığı son derece yetersiz eğitime güvenip bilgiçlik taslayan, kibirli ve küstah bir köpek yavrusu,” imiş. Ayrıca Dr. Hammerfield bir daha Ernest’le karşılaşmak istemediğini de söylemiş.

Öte yandan Piskopos Morehouse, Ernest’i ilginç bulmuş ve tekrar görüşmek için can atıyormuş. “Güçlü bir delikanlı o. Ve yaşam dolu. Fakat kendine çok güveniyor, hem de çok,” demiş.

Bir öğleden sonra Ernest babamla geldi. Piskopos zaten önceden gelmişti ve birlikte taraçada çay içiyorduk. Bu arada Ernest’in Berkeley’de sürekli bulunmasının nedeni, üniversitede biyoloji derslerine katılıyor olması ve “Felsefe ve Devrim”16 başlıklı yeni bir kitap üzerinde yoğun çalışmasıydı.

Ernest gelince taraça sanki birden küçülmüş gibi geldi. O kadar da iri yarı olduğundan değil, boyu ancak bir yetmiş beş civarındaydı; fakat yine de Ernest iri yarıymışçasına bir hava yaratıyordu. Benimle selamlaşmak için durduğunda, cüretkâr bakan gözleri ve tokalaşırken sımsıkı kavrayan elleriyle tuhaf bir biçimde çelişen biraz sakarca, ne yapacağını bilmez bir hali vardı. O anda gözlerindeki o sabit ve kendinden emin bakışları gördüm. Fakat sanki bu defa soran bakışlarla bakıyordu gözleri ve geçen seferki gibi bakışlarını uzun süre üzerimden ayırmadı.

“‘İşçi sınıfı Felsefesi’ kitabınızı okuyorum,” deyince, gözleri keyifle parladı.

“Elbette” diye karşılık verdi, “kitabın hitap ettiği okur kitlesini de göz önünde bulunduruyorsunuz sanırım.”

“Evet ve bu yüzden de sizinle tartışmak istediğim ihtilaflı bir konu var,” diye meydan okudum.

Piskopos Morehouse da, “Benim de sizinle tartışmak istediğim bir konu var Mr. Everhard,” dedi.

Ernest kapris yapar gibi omuzlarını silkti ve kendisine uzattığım bir fincan çayı aldı.

Piskopos hafifçe başını eğip bana öncelik verdi.

“Siz sınıflar arası nefreti körüklüyorsunuz,” dedim. “Ben işçi sınıfının içinde bulunduğu güç koşullardan medet ummayı hata ve kabahat olarak görüyorum. Sınıf kini topluma zararlıdır ve bana öyle geliyor ki antisosyalisttir.”

“Suçsuzum,” diye cevap verdi Ernest. “Bugüne dek yazdığım hiçbir yazının ne içeriğinde ne de özünde sınıflar arası nefret yoktur.”

“Öyle mi?” dedim sitemkâr bir biçimde ve uzanıp kitabı elime alarak açtım.

Ben sayfaları karıştırırken çayını yudumladı ve tebessümle bana baktı.

“Yüz otuz ikinci sayfa,” dedim ve yüksek sesle okumaya başladım: ‘Dolayısıyla, toplumsal gelişmenin bu aşamasında ücret ödeyen ve ücret elde eden sınıflar arasında sınıf mücadelesi meydana gelir.’”

Muzaffer bir ifadeyle yüzüne baktım.

“O satırlarda sınıflar arası nefretten bahsedilmiyor ama,” dedi gülümseyerek.

“Ama ‘sınıf mücadelesi’ diyorsunuz.”

“Sınıflar arası nefretten farklı bir şey o,” diye cevap verdi. “Ve inanın bana, biz nefret körüklemeyiz. Sınıf mücadelesinin toplumsal gelişmenin bir yasası olduğunu söylüyoruz. Bunun sorumlusu biz değiliz. Sınıf mücadelesini biz yaratmıyoruz. Tıpkı Newton’un yerçekimini açıkladığı gibi sadece açıklıyoruz. Biz sınıf mücadelesini meydana getiren çıkar çatışmasının doğasını açıklıyoruz.”

“Ama bir çıkar çatışması olmaması lazım!” diye haykırdım.

Ernest, “Size gönülden katılıyorum,” diye cevap verdi. “Biz sosyalistlerin gerçekleştirmeye çalıştığı da budur; çıkar çatışmasını ortadan kaldırmak. İzin verirseniz size bir bölüm okuyayım.” Kitabını eline aldı ve birkaç sayfa geriye çevirdi. “Sayfa yüz yirmi altı: ‘ilkel, kabile komünizminin sona ermesi ve özel mülkiyetin doğuşuyla başlayan sınıf mücadeleleri döngüsü, özel mülkiyetin toplumsal varlık kaynaklarına geçişiyle sona erecektir.’”

“Fakat ben size katılmıyorum,” diye araya girdi Piskopos. Solgun, çileci suratındaki belli belirsiz pırıltı duygularının yoğunluğunu ele veriyordu. “Temel dayanağınız yanlış. Emek ve sermaye arasında çıkar çatışması yoktur, ya da aslında olmamalıdır.”

“Teşekkür ederim,” dedi Ernest ciddi bir ifadeyle. “Bu son söylediğiniz cümleyle benim dayanağıma arka çıktınız.”

“Fakat neden bir çatışma olsun ki?” diye sordu Piskopos samimiyetle.

“Ernest omuzlarını silkti. “Sanırım yaratılışımız böyle.”

Piskopos, “Fakat yaratılışımız öyle değil ki!” diye haykırdı.

“Siz ideal insandan mı söz ediyorsunuz?” diye sordu Ernest. “Özverili ve tanrısal ve neredeyse bulunmayacak kadar az sayıda insanlardan mı, yoksa sıradan, vasat insanlardan mı bahsediyorsunuz?”

“Sıradan, vasat insan,” diye cevap verdi Piskopos.

“Zayıf, yanılgıya düşebilen, hata yapmaya eğilimli insandan yani.”

Piskopos Morehouse, evet anlamında kafasını salladı.

“Ve aşağılık ve bencil?”

Piskopos yine kafasını salladı.

“Dikkat edin!” diye uyardı Ernest. “‘Bencil’ ifadesini kullandım.”

“Vasat insan bencildir,” diye yüreklilikle onayladı Piskopos.

“Erişebildiği her şeyi isteyen?”

“Erişebildiği her şeyi isteyen, acı ama gerçek.”

“O zaman elimdesiniz.” Ernest’in çenesi bir kapan gibi aniden kapandı. “İzin verirseniz size anlatayım. Tramvay hattında çalışan bir işçiyi ele alalım.”

“Sermaye olmasaydı çalışacak iş bulamazdı değil mi?” diye lafını böldü Piskopos.

“Doğru ve kabul edersiniz kâr elde etmek için emek olmasa, sermaye de yok olacaktı değil mi?”

Piskopos sessiz kaldı.

“Öyle değil mi?” diye üsteledi Ernest.

Piskopos kafasını salladı.

“O halde söylediklerimiz birbirini götürür,” dedi Ernest bir muammadan bahseder gibi. “Ve başladığımız yere dönmüş oluruz. Şimdi yeniden başlayacak olursak. Tramvay hattındaki işçiler emek sağlar. Hissedarlar sermayeyi koyar. İşçilerin ve sermayenin müşterek çabasıyla para kazanılır.17 Bu kazanılan parayı aralarında bölüşürler. Sermayenin payına düşene ‘kâr hissesi’ denir. Emeğin payına düşene ise ‘ücret’.”

Piskopos, “Çok iyi,” diyerek araya girdi. “Ve bu bölüşümün dostça olmaması için bir neden yoktur.”

Ernest, “Üzerinde hemfikir kaldığımız şeyi unuttunuz bile,” diye karşılık verdi. “Sıradan insanın bencil olduğu konusunda anlaşmıştık. İnsan neyse odur. Siz havalara çıkmış ve olması gerektiği gibi, ama gerçekte var olmayan insanlar arasında bir bölüşüm yapıyorsunuz. Fakat dünyaya dönecek olursanız, bencil işçi bu bölüşümden elde edebileceğinin en fazlasını ister. Bencil kapitalist de aynı şekilde elde edebileceği en yüksek payı ister. Bölüşülecek şeyin miktarı sınırlı olduğundan ve iki adam da aynı şeyden elde edebileceklerinin en fazlasını istediklerinden bir çıkar çatışması doğar. Emek ve sermaye arasındaki çıkar çatışması budur. Ve bu uzlaşılmaz bir çatışmadır. İşçiler ve kapitalistler var oldukça, paylaşım kavgası sürecektir. Eğer bugün öğleden sonra San Francisco’da olsaydınız yürümek zorunda kalırdınız. Tek bir tramvay bile çalışmıyor.”

“Yine mi grev?18 diye sordu Piskopos telaşla.

“Evet, tramvay hatlarından elde edilen kazançların paylaşımı üzerine bir anlaşmazlık yaşanıyor.”

Piskopos Morehouse heyecanlandı.

“Bu yanlış!” diye haykırdı. “İşçiler basiretsizce bir davranış içinde. Nasıl kendilerine anlayış göstermemizi bekleyebilirler ki...”

“...bizi yürümek zorunda bırakırlarsa,” diye lafı tamamladı Ernest kurnazca.

Fakat Piskopos Morehouse ona kulak asmadan sürdürdü konuşmasını:

“Bakış açıları çok dar. İnsanlar insan gibi davranmalıdır, vahşiler gibi değil. Şimdi şiddet ve kıyım olacak, kederli dullar ve yetimler olacak yine. Sermaye ve emek dost olmalılar. El ele ortak fayda için çalışmalılar.”

“Ah, ah, işte şimdi yine havalandınız,” dedi Ernest alaycı bir ifadeyle. “Yeryüzüne geri dönün. Vasat insanın bencil olduğuna dair hemfikir olduğumuzu unutmayın.”

“Fakat öyle olmamalı,” diye haykırdı Piskopos.

“Ben de o konuda size katılıyorum,” diye karşılık verdi Ernest de. “Bencil olmamalı, fakat açgözlülüğe dayanan bir toplumsal sistemde yaşamayı sürdürdükçe bencil olmaya devam edecek.”

Piskopos donakalmıştı, babam ise kıkır kıkır gülüyordu.

“Evet, açgözlülük,” diye devam etti Ernest amansızca. “Kapitalist sistemin anlamı budur. Kiliseniz de buna göz yumar ve savunur. Kürsüye her çıktığınızda vazettiğiniz budur. Açgözlülük! Bunun başka bir adı yok.”

Piskopos Morehouse yakaran gözlerle babama baktı, fakat o gülüyor ve kafasını sallıyordu.

“Korkarım Mr. Everhard haklı,” dedi babam. “‘Bırakınız yapsınlar’ mantığına dayalı, her koyunun kendi bacağından asıldığı ve altta kalanın canı çıksın politikasının güdüldüğü bir sistem. Geçen akşam Mr. Everhard’ın dediği gibi, siz din adamlarının işlevi, toplumun kurulu düzenini muhafaza etmektir ve toplum bu temel üzerine kurulmuştur.”

“Fakat İsa’nın öğretileri bu değil!” diye haykırdı Piskopos.

“Kilise bugünlerde İsa’nın öğretilerini vazetmiyor,” diye lafı yetiştirdi Ernest. “Bu yüzden işçilerin Kilise ile alakaları yok. Kilise, kapitalist sınıfın işçi sınıfına reva gördüğü ürkütücü zulüm ve vahşete göz yumuyor.”

“Kilise buna göz yummaz,” diye itiraz etti Piskopos.

“Kilise buna karşı da çıkmaz,” diye cevap verdi Ernest. “Ve Kilise buna itiraz etmediğinden dolayı da göz yumar. Unutmayın ki Kilise, kapitalist sınıf tarafından desteklenmektedir.”

“Bu açıdan bakmamıştım meseleye,” dedi Piskopos safça. “Yanılıyor olmalısınız. Keder ve kötülükle dolu bir dünyada yaşadığımızın farkındayım. Kilise’nin emekçileri, sizin deyiminizle proleter19 sınıfı kaybettiğini biliyorum.”

“Emekçiler asla yanınızda yer almadı,” diye haykırdı Ernest. Proleter sınıf Kilise’nin dışında ve Kilise’ye ihtiyaç duymadan gelişti.”

“Anlayamadım söylediklerinizi,” dedi Piskopos belli belirsiz bir sesle.

“O zaman izin verin açıklayayım. XVIII. yüzyılın ikinci yarısında makine ve fabrika sistemlerinin gelişmesiyle birlikte büyük halk kitleleri topraklarından ayrıldılar. Eski emek ve çalışma sistemi çöktü. Çalışan insanlar köylerinden sürülüp fabrikaların etrafında kurulan kasabalara doluşturuldular. Anneler ve çocukları bu yeni makinelerin başında işe koşuldular. Aile hayatı yok oldu. Korkunç koşullar hüküm sürüyordu. Kanla yazılmış bir hikâyedir bu.”

Piskopos acı çekermiş gibi bir surat ifadesiyle, “Biliyorum, biliyorum,” diye böldü lafı. “Korkunçtu. Fakat bu yüz elli yıl önce yaşandı.”

“İşte orada, yüz elli yıl önce çağdaş proletarya sınıfı doğdu,” diye devam etti Ernest. “Ve Kilise bunu görmezden geldi. Kapitalistler ülkeyi mezbahaya çevirirken Kilise duyarsız kaldı. Tıpkı bugün olduğu gibi o dönemde de buna karşı durmadı. O dönemlerden bahseden Austin Lewis’in20 dediği gibi, ‘Kuzularımı besleyin’ emrinin verildiği insanlar, o kuzuların köle olarak satılmalarını ve ölümüne çalıştırılmalarına tanık oldular ve karşı çıkmadılar.21 Kilise o dönemde duyarsızdı ve sözlerime devam etmeden önce ya benimle açıkça hemfikir olmanızı ya da açıkça karşı çıkmanızı istiyorum. Kilise o dönemde duyarsız mıydı?”

Piskopos Morehouse tereddüt etti. Dr. Hammerfield gibi o da, Ernest’in tabiriyle bu vahşi “yakın dövüşe” alışkın değildi.

“XVIII. yüzyılın tarihçesi yazılmıştır,” dedi Ernest. “Şayet Kilise duyarsız kalmadıysa, kitaplar bunu böyle yazmıştır.”

“Korkarım Kilise olanlara kayıtsız kaldı,” diye itirafta bulundu Piskopos.

“Ve Kilise bugün de kayıtsız.”

“Bakın işte ona katılmıyorum,” dedi Piskopos.

Ernest durdu, nüfuz eden keskin bakışlarla Piskopos’a baktı ve bu meydan okumayı kabul etti.

“Pekâlâ,” dedi. “Bir bakalım o zaman. Chicago’da doksan sent karşılığında tüm bir hafta boyunca ırgat gibi çalışan kadınlar var. Kilise buna karşı çıkıyor mu?”

“Bundan hiç haberdar değilim,” diye karşılık geldi. “Haftada doksan sent ha! Bu korkunç!”

“Kilise karşı çıktı mı?” diye üsteledi Ernest.

“Kilise’nin bundan haberi yok ki.” Piskopos çırpınıyordu.

“Gelgelelim, Kilise’nin ‘Kuzularımı besleyin,’ diye buyruğu vardı,” dedi Ernest alaycı bir tavırla. Ve sonra sözünü sürdürdü; “Alaycılığımı mazur görün Piskopos. Fakat kiliseye karşı sabrımızı yitirmiş olmamızı şaşkınlıkla karşılayabilir misiniz? Güneydeki pamuk dokuma fabrikalarında çocukların çalıştırılmasına karşı kapitalist cemaatlerinizi protesto ettiniz mi?22 Altı yedi yaşlarında çocuklar, her gece on iki saatlik vardiyalarla çalışıyorlar. Güneş yüzü görmüyorlar. Sinekler gibi ölüyorlar. Kâr payları onların kanlarıyla ödeniyor. Ve New England’da, bu kâr paylarını cebine koyan gösterişli ve göbeği şişkin insanlara sizin gibilerin hoş ve basmakalıp sözlerle vaazlar verdiği görkemli kiliseler de işte o kâr paylarıyla inşa edildi.”

“Bilmiyordum,” diye mırıldandı Piskopos. Suratı solgundu ve sanki mide bulantısı geçiriyor gibiydi.

“O halde karşı da çıkmadınız?”

Piskopos kafasını salladı.

“O halde Kilise, XVIII. yüzyılda olduğu gibi bugün de kayıtsızdır?”

Piskopostan çıt çıkmıyordu; Ernest de bu defalık üstelemekten kaçındı.

“Ve unutmayın ki, bir din adamı geçekten de karşı çıkarsa kiliseden atılır.”

“Bu hiç de adil değil” diye itiraz geldi Piskopos’tan.

“Protesto edecek misiniz?” diye sordu Ernest merakla.

“Bizim camiamız içerisinde bu bahsettiğiniz gibi kötülükleri gösterin bana ve ben de protesto edeyim.”

“Göstereceğim,” dedi Ernest, sakince. “Emrinize amadeyim. Sizi cehennemde bir gezintiye çıkaracağım.”

“Ve ben de protesto edeceğim,” dedi Piskopos, koltuğunda doğrularak. Halim selim yüzüne, bir savaşçının haşin ifadesi yayılmıştı. “Kilise kayıtsız kalmayacak!”

“Kilise’den kovulacaksınız ama,” diye uyardı Ernest.

“Bunun aksini kanıtlayacağım,” diye karşılık verdi Piskopos. “Şayet söyledikleriniz doğruysa, Kilise’nin bilmeden yanlış yaptığını kanıtlayacağım. Ve dahası, inanıyorum ki, sanayi toplumunda yaşanan dehşet verici olayların da kapitalist sınıfın bunlardan haberdar olmamasından kaynaklandığını düşünüyorum. Mesajı alır almaz yanlışları düzelteceklerdir. Ve bu mesajı iletmek de Kilise’nin görevi olacak.”

Ernest kahkahayı koyuverdi. Katıla katıla gülüyordu; ben de Piskopos’u savunmak zorunda hissettim kendimi.

“Unutmayın ki,” dedim; “siz madalyonun bir yüzünü görüyorsunuz. Siz sadece kötü taraflarımızı görseniz de, çok iyi taraflarımız da var. Piskopos Morehouse haklı. Sanayi toplumunun yanlışları, sizin dediğiniz gibi yaşanan dehşet, bilgi eksikliğinden kaynaklanıyor. Toplumdaki bölünmeler çok yaygınlaştı.”

“Vahşi Kızılderililer bile kapitalist sınıf kadar zalim ve barbar değildir,” diye cevap verdi Ernest; ve o an ondan nefret ettim.

“Bizi tanımıyorsunuz,” diye karşılık verdim. Bizler zalim ve barbar değiliz.”

“Kanıtlayın,” diye meydan okudu.

“Size bunu nasıl kanıtlayabilirim?” Öfkem kabarıyordu.

Kafasını salladı. “Bana kanıtlamanızı istemiyorum. Kendinize kanıtlamanızı istiyorum.”

“Biliyorum,” dedim.

“Hiçbir şey bilmiyorsunuz,” diye kaba bir cevap verdi.

“Sakin olun çocuklar,” dedi babam, teskin edici bir ses tonuyla.

“Umurumda değil....” diye içerlemiş bir halde söze başladım fakat Ernest lafımı böldü.

“Sanırım siz ya da babanız, ki bu aynı kapıya çıkar, Sierra Fabrikaları’na yatırım yapmışsınız.”

“Bunun konuyla ne ilgisi var?” diye haykırdım.

“Pek ilgisi var diyemem,” dedi Ernest sakin bir sesle. “Yalnız şu var ki, giydiğiniz elbiseye kan lekesi bulaşmış. Yediğiniz şey kanlı bir yahni. Küçük çocukların ve güçlü kuvvetli adamların kanı çatınızın kirişlerinden akıyor. Gözlerimi kapadığımda, o kanın her yanıma tıp, tıp, tıp, tıp diye damladığını duyabiliyorum.”

Ve hareketlerini ağzından çıkan kelimelere uydurarak gözlerini kapadı ve koltuğuna yaslandı. Küçük düşmüş olmanın ve incinen gururumun verdiği öfkeyle birden ağlamaya başladım. Hayatımda hiç bu kadar nezaketsizce bir muameleye maruz kalmamıştım. Hem Piskopos hem de babam bozulmuş ve şaşkınlığa uğramışlardı. Sohbeti daha keyifli bir yöne çekmeye çalıştılar; fakat Ernest gözlerini açtı, bana baktı ve babamla Piskopos’a eliyle işaret etti. Ağzı gerilmişti ve bakışları sertti; gözlerinde en ufak bir tebessüm pırıltısı yoktu. Acaba ne söylemeye hazırlanıyordu, beni daha nasıl rezilce paylamayı düşünüyordu, bunu asla öğrenemedim; zira tam o anda kaldırımın kenarından geçen bir adam durdu ve bize baktı. İri yarı, üstü başı dökülen bir adamdı ve koca bir yığın halinde sırtına yüklenmiş hintkamışı ve bambudan yapılma askılıklar, sandalyeler ve çerçeveler taşıyordu. Sanki mallarını satmak için içeri girip girmemekte tereddüt eden gözlerle içeriye, eve baktı.

“O adamın adı Jackson,” dedi Ernest.

“O güçlü kuvvetli bedeniyle seyyar satıcılık23 yapmaktansa gidip bir işte çalışsa ya,” dedim sert bir ifadeyle.

Ernest kibarca, “Sol koluna dikkatli bakın” dedi.

Baktım ve ceket kolunun boşlukta sallandığını fark ettim.

“Çatıdaki kirişlerinizden damladığını duyduğum kanın bir kısmı bu koldan aktı,” dedi Ernest kibarlığını bozmadan. “Kolunu Sierra Fabrikaları’nda kaybetti ve siz onu yaralı bir at gibi yolun kenarına atıp ölüme terk ettiniz. ‘Siz’ derken aslında sizin ve diğer hissedarların fabrikayı sizin adınıza idare etmeleri için maaş verdiğiniz yönetici ve yetkilileri kastediyorum. Bu bir iş kazasıydı. Jackson şirketin birkaç dolar kaybetmesini engellemeye çalışırken kaza geçirdi. Pamuk atma makinesinin dişlisine sıkıştı kolu. Dişlilerin arasına sıkışmış küçük bir taşı görmezlikten gelebilirdi Çok çok çift sıra bir dişliyi kırıp geçerdi taş. Fakat taşı almak için uzandı ve dişli kolunu bir kıskaç gibi kapıp çevirerek parmak uçlarından omzuna kadar lime lime parçaladı. Geceydi. Fabrikalar ek mesai yapıyorlardı. Yılın o çeyreğinde epey dolgun bir kâr payı bırakmışlardı. Jackson saatlerdir çalışıyordu, kasları esnekliğini ve enerjisini yitirmişti. Bu da hareketlerini biraz yavaşlatmıştı. Makineye bu yüzden yakalandı. Karısı ve üç çocuğu var.”

“Peki şirket onun için ne yaptı?” diye sordum.

“Hiçbir şey. Hayır, aslına bakarsanız bir şey yaptılar. Jackson hastaneden çıkınca açtığı tazminat davasına karşı başarıyla mücadele ettiler. Sanırım şirketin çok etkili avukatları olduğunu biliyorsunuz.”

“Tüm hikâyeyi anlatmadınız,” dedim kendimden emin bir havada. “Ya da belki de tüm hikâyeyi bilmiyorsunuz. Belki de adam haddini bilmezin biriydi.”

“Haddini bilmez! Ha! ha!” Mefistofelesvari24 bir kahkaha atmıştı Ernest. “Ulu Tanrım! Haddini bilmez ha! Kolu öyle çiğnenmiş haldeyken hem de! O yumuşak başlı ve alçakgönüllü bir hizmetkârdı ve dosyasında haddini bilmez bir tavır sergilediğine dair hiçbir kayıt yoktur.”

“Fakat mahkemeler,” diye sıkıştırdım. “Olay sizin anlattığınız kadarıyla kalsaydı, dava onun aleyhine sonuçlanmazdı.”

“Albay Ingram şirketin baş hukuk danışmanıdır. Kurnaz bir avukattır.” Ernest bir an için dikkatle yüzüme baktı ve devam etti. “Size ne yapacağınızı söyleyeyim Miss Cunningham. Jackson’ın davasını bir araştırın.”

“Zaten öyle yapmaya karar verdim,” dedim sakince.

“Pekâlâ,” dedi babacan bir tavırla gülümseyerek. “Ben de size onu nerede bulacağınızı söyleyeceğim. Fakat Jackson’ın koluyla kanıtlayacaklarınızı düşündükçe sizin adınıza tir tir titriyorum.”

Ve böylece hem Piskopos hem de ben, Ernest’in meydan okumalarını kabul ettik. Piskopos ve Ernest birlikte ayrıldılar; beni de bana ve mensup olduğum sınıfa karşı yapılmış incitici bir haksızlık duygusuyla baş başa bıraktılar. Bu adam tam bir hayvandı. Ondan o vakit nefret etmiştim ve davranışının işçi sınıfına ait bir adamdan beklenebileceği düşüncesiyle kendimi avutmuştum.

15. O günlerde, Amerika’da doğan yerli halkla, Amerika dışında doğan göçmenler arasında kesin ve haksız bir ayrım vardı.

16. Bu kitabı, Demir Ökçe’nin hüküm sürdüğü üç yüz yıl boyunca gizlice basmaya devam ettiler. Ulusal Ardis Kütüphanesi’nde kitabın çeşitli baskılarının nüshaları bulunmaktadır.

17. O günlerde, tüm taşıt araçları/ulaşım imkânları yağmacı bireylerden oluşan gruplar tarafından denetleniyordu ve bunları kullanan halktan geçiş ücreti alıyorlardı.

18. O akla sığmaz ve anarşik çağda bu çekişme ve ihtilaflar yaygındı. Bazen işçiler çalışmayı reddediyorlardı. Bazen kapitalistler işçilerin çalışmasına izin vermiyordu. Bu gibi sürtüşmelerin yarattığı şiddet ve çalkantılar sırasında birçok can ve mal kaybı yaşandı. Tüm bunları aklımızın alması mümkün değildir; tıpkı o devrin bir başka alışkanlığının, yani alt tabakaya mensup erkeklerin karılarıyla kavga ettiklerinde mobilyaları kırıp dökme alışkanlığını aklımızın almasının mümkün olmadığı gibi.

19. Kökeni Latincedeki proletarii kelimesinden türemiştir ve Kral Servius Tullius’un dönemindeki nüfus sayımında, devletin sadece çocuk (proles) yetiştirdikleri için değer verdiği ve bir diğer deyişle zenginlik, mevki ya da sıradışı yetenekleri açısından hiçbir önemi olmayan insanlara verilen addır.

20. Hıristiyan Çağı’ndaki 1906 sonbahar seçimlerinde Sosyalist Parti’nin seçim listesinden California vali adayı. İngiliz kökenli Lewis ekonomi ve felsefe üzerine birçok kitap kaleme almıştır ve döneminin Sosyalist liderlerinden biridir.

21. Hıristiyan Çağı’nda, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’deki fabrikalarda köle gibi çalışan kadın ve çocuklara reva görülen muameleden daha korkunç bir tarih sayfası yoktur. O sanayi cehennemlerinden, dönemin en görkemli servetleri doğmuştur.

22. Everhard, “Ayaklanma Savaşı” diye anılan olayların öncesinde Güney Kiliselerinin köleliği açıkça savunmasından söz ederek daha iyi bir örnek ortaya koymuş olabilirdi. O çağların belgelerinden derlenmiş buna benzer birkaç örnek buraya eklenmiştir. MS 1835 yılında Presbiteryen Kilisesi’nin Genel Kurulu’nda şu açıklama yapıldı: “Kölelik hem Eski hem de Yeni Ahit’te kabul edilir ve Tanrı katında lanetlenmemiştir.” Charleston Baptist Birliği, MS 1835 yılındaki bir söylev sırasında şu açıklamayı yaptı: “Köle sahiplerinin kölelerinin üzerinde tasarrufta bulunma hakkı, kainatın yaratıcısı tarafından açıkça tanınmıştır ve kuşkusuz Tanrı mülkiyet hakkını istediğine vermekte serbesttir.” Virginia’daki Randolph-Macon Metodist Üniversitesi’nde İlahiyat profesörü olan Rahip E.D. Simon şunları yazıyordu: “Kutsal Kitap’tan yapılan alıntılarda kölenin mal olarak satın alınabileceği hakkı, bu hakla birlikte gelen olağan durumlarla birlikte açıkça ileri sürülür. Satın alma ve satma hakkı açıkça belirtilir. O halde genel olarak ister bizzat Tanrı tarafından tayin edilen Yahudi politikalarına, ister çağlar boyu süregelen benzer fikir ve uygulamalara, isterse de Yeni Ahit’in emirlerine ve ahlak yasasına başvuralım, köleliğin ahlak dışı olmadığı sonucuna varırız. İlk Afrikalı kölelerin yasal olarak köleleştirildiğini saptadığımıza göre, çocuklarının da köle olarak tutulması bunun kaçınılmaz bir sonucudur. Dolayısıyla Amerika’da var olan köleliğin haklı bir dayanağı olduğunu anlarız.” Bu sözlerin yaklaşık bir nesil sonra Kilise tarafından kapitalist mülkiyetçiliği savunmak için kullanılmış olmasına asla şaşmamak lazım. Meşhur Asgard müzesinde, Henry Van Dyke tarafından yazılan “Uygulama Üzerine Denemeler” başlıklı bir kitap vardır. Kitap, Hıristiyan Çağı’nda; 1905 yılında yayınlanmıştır. Kitaptan anlayabildiğimiz kadarıyla Van Dyke bir din adamıdır. Kitap, Everhard’ın burjuva düşüncesi diye ifade edeceği olguya güzel bir örnek teşkil eder. Charleston Baptist Birliği’nin yukarıda alıntılanan beyanatıyla aradan yetmiş yıl geçtikten sonra Van Dyke’ın şu sözleri arasındaki benzerliğe dikkatinizi çekerim: “Kutsal Kitap, Tanrı’nın dünyaya sahip olduğunu öğretir. Tanrı genel yasalarla uyumlu bir biçimde, her insana kendi istediği ölçüde mülkünü paylaştırır.

23. O devirde “seyyar satıcı” denen bu yoksul tacirlerden binlercesi vardı. Ellerindeki bütün malları, kapı kapı dolaşıp satmak için yanlarında taşıyorlardı. Son derece büyük bir enerji kaybından başka bir şey değildi bu. Dağıtım, toplumun genel sistemi gibi karışık ve akıldışıydı.

24. Mefistofeles: Alman halk hikâyelerinde geçen şeytani karakter. Literatürde esasen Faust hikâyesindeki şeytan olarak karşımıza çıkar. (Ç.N.)

3

Jackson’ın kolu

Jackson’ın kolunun hayatımda can alıcı bir rol oynayacağını rüyamda görsem inanmazdım. Oturduğu yeri arayıp, onu bulduğumda bende pek bir etki bırakmamıştı. Körfezin yakınlarındaki bataklığın kenarında, köhne bir kulübede25 oturuyordu. Evin dört bir yanında kımıltısız su birikintileri vardı ve yüzeyleri yeşil ve iğrenç görünümlü, pis bir köpük bağlamış kir tabakalarıyla kaplıydı. Birikintilerin etrafa yaydığı kokular dayanılmazdı.

Jackson’ın söylendiği gibi uysal ve alçakgönüllü biri olduğunu görmüştüm. Kendisiyle konuştuğum sırada, vurdumduymaz bir tavırla hintkamışından bir şeyler örüyordu. Fakat uysal ve alçakgönüllü mizacına rağmen, “Bana en azından bekçi26 olarak görev verebilirlerdi,” dediğinde açığa çıkan hoşnutsuz ve öfkeli halini fark ettim. Aptal biri olduğu izlenimini vermişti bana, ama çalışırken tek eliyle sergilediği maharet bu izlenimimle ters düşüyordu. Bu, aklıma bir fikir getirdi.

“Makineye kolunu nasıl kaptırdın?” diye sordum.

Yavaşça dönüp, düşünceli bir ifadeyle bana baktı ve kafasını salladı. “Bilmiyorum. Oluverdi işte.”

“Dikkatsizlik mi?” diye sordum.

“Hayır,” dedi, “dikkatsizlik demek doğru olmaz. Fazla mesai yapıyordum ve sanırım biraz yorulmuştum. On yedi yıldır fabrika köşelerinde çalışıyorum ve fark ettim ki kazaların çoğu paydos düdüğünün hemen öncesinde meydana geliyor.27 Düdükten bir saat önceki zaman diliminde, tüm öteki saatlerden daha çok kaza meydana geldiğine iddiaya girmeye hazırım. Saatlerce durmadan çalıştıktan sonra refleksleriniz yavaşlıyor. Dişlilerin arasında parçalanıp ezilmiş o kadar çok adam gördüm ki aklınız durur.”

“O kadar çok adam mı?” diye sordum şüpheyle.

“Yüzlercesi hem de. Hatta aralarında çocuklar bile var.”

Jackson’ın hikâyesi, tüyler ürperten ayrıntılarını saymazsak daha önce duyduklarımdan farklı değildi. Makinenin çalıştırılması ile ilgili herhangi bir kuralı ihlal edip etmediğini sorduğumda kafasını salladı.

“Kayışı çıkarmak için sağ elimle çektim,” dedi, “ve sol elimle de dişlilerin arasındaki taşa uzandım. Durup kayışın çıkıp çıkmadığını kontrol etmedim. Sağ elimle bunu yaptığımı sanıyordum, ama kayış takılmış. Hemen uzandım, ama kayış tamamen yerinden çıkmamıştı. Dişliler kolumu çiğnedi!”

“Acı çekmiş olmalısınız,” dedim teselli etmek istercesine.

“Kemiklerin ezilmesi pek hoş değildi tabii,” diye cevap verdi.

Açtığı tazminat davasıyla ilgili kafası bulanıktı. Kesin olarak bildiği tek şey tazminat almadığıydı. Mahkemenin aleyhinde verdiği kararda ustabaşı ve amirin ifadelerinin rol oynadığını düşünüyordu. Jackson’ın dediğine göre ustabaşı ve amirin ifadeleri “gerçeği yansıtmıyor”du. Ben de bu ikisini gidip görmeye karar verdim.

Jackson’ın durumunun berbat olduğu açıkça ortadaydı. Karısı hastaydı, hintkamışı örerek ve seyyar satıcılık yaparak kazandığı para ailesini geçindirmek için yeterli değildi. Kirası birikmişti ve on bir yaşındaki en büyük oğlu fabrikada çalışmaya başlamıştı.

Yanından ayrılırken, “Bana şu bekçilik işini verebilirlerdi oysa,” diye yineledi.

Jackson’ın davasına bakan avukatıyla, ifadelerine başvurulan fabrikanın ustabaşı ve amiriyle görüştüğümde, her şeye rağmen Ernest’in iddiasının doğru olabileceğini düşünmeye başlamıştım.

Avukat zayıf ve kifayetsiz biri gibi geldi bana; onu görünce Jackson’ın davayı kaybetmiş olmasına pek şaşmadım doğrusu. Jackson’ın, böyle bir avukat tutarsa davayı kaybetmesi müstahak diye düşündüm. Fakat hemen sonra Ernest’in söylediği iki cümle zihnimde yankılandı: “Şirketin çok etkili avukatları var,” ve “Albay Ingram çok kurnaz bir avukattır.” Hızlıca bir düşündüm. Elbette şirketin, Jackson gibi bir işçinin tutabileceğinden çok daha yetenekli avukatlar tutacak mali güce sahip olduğu gerçeği kafama dank etti. Fakat bu sadece önemsiz bir ayrıntıydı. Jackson’ın davasının neden aleyhine sonuçlandığına dair çok geçerli bir neden olduğundan emindim.

“Neden kaybettiniz davayı?” diye sordum.

Avukat şaşkındı ve bir an için yüzüne çöken hüznü görünce, bu zavallı küçük yaratığa karşı bir acıma hissi sardı içimi. Sonra sızlanmaya başladı. Sanırım sızlanmak yaradılışından gelen bir özelliğiydi. Daha doğuştan ezik biriydi. İfadelerle ilgili sızlanıyordu. Tanıklar sadece karşı tarafın işine gelecek kanıtları sunmuşlardı. Bu ifadelerde Jackson’a faydası dokunabilecek tek bir kelime dahi bulamamıştı. Karşısındakiler kan alınacak damarı biliyorlarmış. Jackson budalanın tekiymiş. Albay Ingram sert bakışlarıyla Jackson’a gözdağı vermiş ve kafasını karıştırmış. Ingram çapraz sorgulamada çok iyiymiş. Jackson’ı, aleyhine işleyecek sorulara cevap vermeye sevk etmiş.

“Jackson davasında haklı ise, nasıl olur da verdiği cevaplar aleyhine işler?” diye sordum merakla.

Soruma soruyla karşılık vererek “Haklı olmanın bununla ne ilgisi var?” dedi. Eliyle küçücük ofisinin duvarlarını kaplayan ciltler dolusu kitabı işaret ederek “Bu kitapları görüyor musunuz?” dedi. “Bütün bunları okuyup incelemem bana hukuk ve kanunların başka, hak ve adaletin başka şeyler olduğunu öğretti. İstediğiniz avukata sorun. Neyin adaletli olduğunu öğrenmek için kilisenin Pazar Okulu’na gidersiniz. Fakat hukuk öğrenmek için bu kitaplara başvurursunuz.”

“Jackson haklı olduğu halde davayı kaybettiğini mi söylemek istiyorsunuz bana?” diye sordum tereddütle. “Yargıç Caldwell’in mahkemesinde adalet olmadığından mı bahsediyorsunuz?”

Küçük avukat bir an için bana dik dik, düşmanca baktı ve sonra suratındaki o saldırgan ifade silindi gitti.

“Hiç şansım yoktu,” diye sızlanmaya başladı yine. “Jackson’ı da beni de budala yerine koydular. Nasıl başa çıkabilirdim ki? Albay Ingram büyük bir avukat. Öyle olmasaydı Sierra Fabrikaları, Erston Arazi Birliği, Berkeley Consolidated, Oakland, San Leandro ve Pleasanton Elektrik şirketlerinin hukuk danışmanlığını üstlenebilir miydi? O bir şirket avukatı ve şirket avukatlarına budalalık etsin diye para vermezler.28 Neden sadece Sierra Fabrikaları’nın ona yılda yirmi bin dolar verdiğini sanıyorsunuz? Çünkü Ingram, şirket için yılda yirmi bin dolara değiyor da ondan. Benim o kadar değerim yok. Şayet olsaydı, açlıktan nefesim kokar vaziyette müşteri peşinde koşmaz, Jackson’ın davası gibi işlere tenezzül etmezdim. Eğer Jackson’ın davasını kazansaydım ne kadar para alacaktım ondan dersiniz?

“Donuna kadar soyacaktınız onu herhalde”29 diye cevap verdim.

“Elbette soyacaktım ya ne sandınız?” diye haykırdı öfkeyle. “Ben de hayatımı idame ettirmek zorundayım değil mi?”

“Jackson’ın karısı ve çocukları var ama,” dedim çıkışırcasına.

“Benim de var karım ve çocuklarım,” diye karşılık verdi hemen. “Ve onların aç olup olmadıklarını şu koca dünyada benden başka umursayan biri yok.”

Yüzü birden yumuşadı ve cep saatini açıp bir kadınla iki küçük kızın kapağın içine yapıştırılmış fotoğraflarını gösterdi.

“İşte bunlar karım ve çocuklarım. Şunlara bir bakın. Zor günler geçirdik. Zor günler. Jackson’ın davasını kazanmış olsaydım onları taşraya yollamayı umut ediyordum. Burada sağlıklı değiller, fakat onları oralara yollamaya maddi gücüm yetmiyor.”

Yanından ayrılmaya hazırlandığım sırada, yeniden sızlanmaya başladı.

“En ufak bir şansım dahi yoktu. Albay Ingram ve Yargıç Caldwell epey samimiler. Çapraz sorgulamada onların tanıklarından doğru ifadeyi alabilseydim bile, yine de davanın sonucunu bu samimiyetin tayin edeceğini söylemiyorum. Ama Yargıç Caldwell’in, istediğim ifadeyi almamı engellemek için elinden geleni ardına koymadığını da belirtmek isterim. Caldwell ve Ingram aynı locaya ve aynı kulübe üye. Aynı mahallede yaşıyorlar; benim öyle bir yerde oturmaya gücüm yetmez. Eşleri de sürekli birbirlerinin evlerinde. Devamlı iskambil partileri veriyorlar ve bu gibi vesilelerle her zaman görüşüyorlar. ”

Giderken bir an için kapının eşiğinde durup, “Ama buna karşın Jackson’ın davasında haklı olduğunu düşünüyorsunuz?” diye sordum.

“Düşünmüyorum; biliyorum,” diye cevapladı. “Hatta ilk başta ben de sahte davranış sergilediğini düşündüm Jackson’ın. Fakat karıma söylemedim. Onu hayal kırıklığına uğratmak istemedim. Zaten taşraya yolculuk yapmak için can atıyor olması yeterince sıkıntı yaratıyordu.”

Duruşmada tanıklık eden ustabaşlarından biri olan Peter Donnelly ile görüşerek “Jackson’ın makineyi olası bir hasardan kurtarmaya çalıştığı gerçeğinden neden söz etmediniz?” diye sordum.

Cevap vermeden önce uzun uzadıya düşündü. Sonra endişeli bir ifade bürüdü suratını ve şöyle dedi:

“Çünkü bir karım ve dünya tatlısı üç çocuğum var da ondan.”

“Anlamıyorum,” dedim.

“Yani demem o ki, sağlıklı olmazdı.”

“Yani...” diye söze başladım, fakat hararetle lafımı kesti.

“Yani ne diyorsam o. Uzun yıllardır fabrikalarda çalışıyorum. Daha delikanlılık çağımda eğirme makinesinin başına geçtim. O zamandan beri çalışıyorum. Sahip olduğum konuma dişimi tırnağıma takarak geldim. Ben bir ustabaşıyım, lütfen. Eğer bir gün başım sıkışırsa fabrikada tek bir adamın bile bana yardım elini uzatacağından şüpheliyim. Sendikaya üyeydim. Fakat iki grevde de şirketin yanında yer aldım. Bana ‘grev kırıcı’ dediler. Bugün benimle oturup bir kadeh içki içecek tek bir dost bulamam aralarında. Bana savurdukları tuğlaların başımda açtığı şu yara izlerini görüyor musunuz? Eğirme makinelerinde çalışan çocuklardan bir tanesi bile bana lanet etmeden ismimi ağzına almıyor. Tek dostum şirket. Fabrikanın yanında yer almak, benim görevim değil, ekmek param ve çocuklarımın hayatı icabıdır. İşte bu yüzden.”

“Jackson’ın ne günahı var?” diye sordum.

“Tazminat almalıydı. O iyi bir işçiydi ve hiçbir sorun çıkarmadı.”

“O halde yemin ettiğiniz üzere gerçeği bütün çıplaklığıyla söylemekte özgür değildiniz öyle mi?”

Kafasını salladı.

“Gerçeği, tüm gerçeği ve yalnızca gerçeği?” dedim ciddi ve vakur bir ifadeyle.

Yüzünü gene endişe ve heyecan bürüdü ve bana değil, gökyüzüne doğru baktı.

“Çocuklarım uğruna ruhumun ve bedenimin cehennemde sonsuza dek yanmasına göz yumardım,” diye cevap verdi.

Şef Henry Dallas, tilki suratlı bir yaratıktı ve bana küstahça bakıp konuşmayı reddetti. Dava ve verdiği ifade ile ilgili ağzından tek bir kelime dahi alamadım. Fakat diğer ustabaşıyla şansım yaver gitti. James Smith, sert bakışlı biriydi ve onunla karşılaştığımda yüreğim burkuldu. O da elleri kolları bağlı olduğu izlenimini uyandırdı bende ve karşımda konuşurken diğer meslektaşlarına kıyasla daha zeki biri olduğunu fark ettim. Smith, Jackson’ın tazminat alması gerektiği konusunda Peter Donnelly ile hemfikirdi ve hatta daha da ileri gidip, bu kaza sonucu çaresiz kalan ve yüzüstü bırakılan Jackson’a reva görülen muamelenin vicdansızca ve acımasızca olduğunu söyledi; ayrıca fabrikalarda birçok kaza meydana geldiğini ve şirketin, politikası gereği bu kazalarla ilgili açılan tüm tazminat davaları ile sonuna kadar mücadele ettiğini anlattı.

Smith, “Zira tazminat hissedarların yılda yüz binlerce dolar kaybetmesi anlamına gelir,” dedi; o konuşurken babama ödenen son kâr payı ve bu paralarla bana alınan şık elbiseyle kendisine aldığı kitaplar aklıma geldi. Ernest’in üzerimdeki giysinin kanlı olduğuyla ilgili suçlayıcı sözlerini anımsadım ve kıyafetimin altında bedenimin karıncalandığını, kıvrandığını hissettim.

“Duruşmada ifade verdiğinizde, Jackson’ın makinenin hasar görmesini önlemeye çalışırken kazaya uğradığını belirtmediniz, değil mi?” diye sordum.

“Hayır belirtmedim,” diye cevap verdi. Yüzünde acı bir ifade vardı. “Jackson’ın ihmal ve dikkatsizlik sonucu kendi kendini yaraladığını ve şirketin hiçbir şekilde kabahat ve sorumluluğu olmadığı yönünde ifade verdim.”

“Dikkatsizlik miydi?” diye sordum

“Dikkatsizlik deyin, ya da ne istiyorsanız onu deyin. Gerçek şu ki, bir adam saatlerce süren bir çalışmanın ardından yorgun düşer.”

Smith ilgimi çekmeye başlamıştı. Üstün nitelikli olduğuna şüphe yoktu.

“Çoğu işçiden daha eğitimlisiniz,” dedim.

“Liseyi bitirdim,” diye cevap verdi. “Bir yandan hademelik yaparken, bir yandan da okudum. Üniversiteye devam etmek istedim, ama babam öldü ve ben de fabrikalarda çalışmaya başladım.”

Sanki bir zaafını itiraf eder gibi, “Doğa bilimci olmak istiyordum,” dedi utangaç bir ifadeyle. “Hayvanları çok severim. Fakat gelin görün ki fabrika işçisiyim. Terfi edip ustabaşı olunca evlenip aile kurdum ve... diyeceğim o ki, artık kendi kendimin efendisi değildim.”

“Ne demek istiyorsunuz?” diye sordum.

“Mahkemede neden o şekilde ifade verdiğimi, neden talimatlara uyduğumu açıklamaya çalışıyordum.”

“Kimin talimatları?”

“Albay Ingram. Vereceğim ifadenin ana hatlarını o belirledi.”

“Ve böylece Jackson açtığı davayı kaybetti.”

Başını salladı ve yüzü kıpkırmızı kesildi.

“Ve Jackson’ın eline bakan bir karısı ve iki çocuğu var.”

“Biliyorum,” dedi usulca. Üzüntüsü iyice belli oluyordu.

“Bana söyler misiniz lütfen,” diye sürdürdüm, “lise sıralarındaki Smith’ten, duruşmada yalancı tanıklık yapan Smith’e dönüşmek sizin için kolay oldu mu?

Birden öyle ürkütücü bir tepki verdi ki, neye uğradığımı şaşırdım. Ağır bir küfür savurdu ve sanki bana vuracakmış gibi yumruğunu sıktı.

Hemen ardından, “Kusura bakmayın lütfen,” dedi. “Hayır kolay olmadı. Artık gidebilirim sanırım. Benden almak istediğiniz her şeyi aldınız. Fakat ayrılmadan önce size şunu söylemek istiyorum. Söylediklerimi tekrar etmenizin size bir faydası dokunmayacak. İnkâr edeceğim ve zaten aramızdaki konuşmaya tanık olan da yok. Konuştuklarımızın her kelimesini inkâr edeceğim; eğer mecbur kalırsam, bunu tanık kürsüsünde, yeminli ifade vererek yapacağım.”

Smith’le yaptığım görüşmenin ardından, babamın Chemistry Binası’ndaki ofisine gittim ve orada Ernest’le karşılaştım. Bunu beklemiyordum doğrusu, fakat Ernest her zamanki cüretkâr bakışları ve sıkıca tokalaşmasıyla beni selamladı.

Yine o sıkıntılı, ne yapacağını bilmez haliyle, rahat tavırlarının tuhaf bir karışımını sergiliyordu. Sanki geçen sefer bir araya geldiğimizde yaşanan çekişme unutulmuştu; fakat ben yaşanan tartışmayı unutacak havada değildim.

“Jackson’ın davasını araştırıyordum,” dedim birdenbire.

Ernest dikkat kesildi ve devam etmem için bekledi, ama inancımın sarsıldığını anlamıştı. Bunu gözlerinden okuyabiliyordum.

“Anladığım kadarıyla kötü muamele görmüş,” diye itirafta bulundum. “Sanırım... sanırım Jackson’ın kanı bizim çatının kirişlerinden damlıyor gerçekten de.”

“Elbette,” diye cevap verdi Ernest. “Şayet Jackson ve diğer tüm mesai arkadaşlarına merhametle yaklaşılsaydı, kâr payları o kadar da dolgun olmayacaktı.”

“Artık şık elbiselerden asla keyif alamayacağım,” diye ekledim.

Kendimi aciz hissediyordum ve suçluluk duyuyordum. Ernest’in bana, itiraflarımı dinleyip günah çıkaran bir rahip hissi verdiğinin de farkındaydım ve bu tatlı bir histi. Sonra, geri kalan ömrüm boyunca sığınacağım gücünün cazibesine kapıldım. Bu güç, adeta bir barış ve koruma vaadi saçıyordu.

“Artık çuval bezinden yapılma kıyafetlerden de zevk alamayacaksın,” dedi Ernest ciddi bir ses tonuyla. “Hintkeneviri işleyen fabrikalar da var biliyor musun? Ve aynı şeyler orada da yaşanıyor. Her yerde sürüyor bu zulüm. O pek övündüğümüz uygarlığımız kan üzerine kurulmuştur, kana batmıştır ve ne sen ne de ben ne başka hiç kimse bu kızıl lekeden kaçamayız. Konuştuğun adamlar... kimlerdi onlar?”

Bütün olan biteni aktardım Ernest’e.

“Tek bir tanesi dahi hür iradesiyle hareket edemedi, değil mi?” dedi. “O acımasız sanayi makinesi hepsinin elleri kollarını bağlamıştı. Ve hepsi de, çoluk çocuğunun rızkının derdindeydi. Her zaman sergiledikleri, gençlerin yaşamını, çocuklarını koruma içgüdüsü bu. İşte babam! O da yalan söyledi, çaldı, benim ve kardeşlerimin boğazımdan bir lokma ekmek geçsin diye her türlü onursuz işe bulaştı. O da sanayi makinesinin bir kölesiydi ve o makine ezdi geçti onu, ölümüne çalıştırdı.”

“Ama sen,” diye araya girdim, “sen şüphe yok ki hür iradeye sahipsin.”

“Tam olarak değil,” dedi Ernest. “Kimsenin yükümlülüğü yok üzerimde. Çoğu zaman çocuğum olmadığına şükrediyorum, ama bir yandan da çocukları çok seviyorum. Ama evlenseydim de, çocuk yapmaya cesaret edemezdim.”

“Şüphesiz çok kötü bir prensip edinmişin,” dedim çıkışırcasına.

“Öyle olduğunu biliyorum,” dedi üzgün bir sesle. Ama bu ihtiyatlı ve benim içinde bulunduğum duruma uygun bir prensip. Ben bir devrimciyim ve bu çok tehlikeli bir uğraş.”

Sözlerinden şüphe duyarmışçasına güldüm.

“Şayet gecenin birinde babanın Sierra Fabrikaları hisselerini çalmak için evine girseydim baban ne yapardı?”

“Merak etme babam yatağının başucunda bir altıpatlarla uyuyor” diye cevap verdim. “Büyük olasılıkla seni vururdu.”

“Peki ya ben ve diğer birkaç kişi daha, bütün varlıklıların evlerine girmeleri için bir buçuk milyon insanı30 kışkırtıp ayaklandırsaydık, o zaman bayağı bir insan vurulacaktı öyle değil mi?”

“Evet ama bunu yapmazsın,” diye itiraz ettim.

“Aslına bakarsan tam olarak bunu yapıyorum. Biz sadece bu evlerdeki tüm mal varlığını değil, tüm madenleri, demiryollarını, fabrikaları, bankaları ve dükkânları ele geçirmeyi amaçlıyoruz. Devrim budur ve bu gerçekten de tekin bir iş değildir. Korkarım düşündüğümden bile fazla patlayacak silahlar. Fakat dediğim gibi, bugün hiç kimse tam anlamıyla hür iradeli bir insan değildir. Hepimiz sanayi makinesinin çarklarının arasına sıkışmış vaziyetteyiz. Sen öyle olduğunu gördün. Konuştuğun adamlar da öyleydi. Daha fazlasıyla konuş istersen. Git, Albay Ingram’ı gör. Jackson’ın hikâyesine gazetelerinde yer vermeyen habercileri ve bu gazeteleri yöneten başyazarları ara bul. Tümünün makinenin köleleri olduğunu göreceksin.”

Daha sonra sohbetimiz sürerken Ernest’e işçilerin kaza yapmaya yatkınlıkları hakkında basit bir soru sordum ve karşılığında bir istatistik konferansı verdi bana.

“Her şey kitaplarda yazılı. Rakamlar toplandı ve sabah vardiyasının ilk saatlerinde nadiren kazalar olduğu, ama ilerleyen saatlerde işçiler yoruldukça ve adaleleriyle zihinleri yavaşladıkça kazaların hızla yükseldiği kesin bir biçimde doğrulandı. Peki, sen babanın bir işçiye kıyasla üç kat daha fazla hayat güvenliği olduğunu biliyor musun? Sigorta şirketleri bunu biliyor.31 Babandan, bin dolarlık bir kaza poliçesi için yılda dört dolar yirmi sent talep edecekler ve aynı poliçe için bir işçiye on beş dolarlık fatura çıkaracaklar.”

“Peki sen?” diye sordum. Ve bunu sorarken hissedilir bir endişe duygusuna kapıldım.

“Ah, bir devrimci olarak benim yaralanma ya da öldürülme ihtimalim bir işçinin sekiz katı,” diye cevap verdi umursuzca. Sigorta şirketleri ileri düzeyde eğitim almış, patlayıcılarla uğraşan kimyagerlere, işçilere çıkardıklarının sekiz katı fatura çıkarırlar. Beni asla sigortalayacaklarını sanmam. Neden sordun?”

Gözlerim heyecanla kırpıştı. Yüzüme hücum eden ılık kanı hissedebiliyordum. O benim endişelendiğimin farkında olduğundan değil, ben kaygıya kapıldığımın farkında olduğumdan; onunlayken yaşıyordum bu hissi.

O sırada babam içeri girdi ve benimle birlikte evden ayrılmak üzere hazırlık yapmaya başladı. Ödünç aldığı bazı kitapları geri getiren ve bizden önce evden ayrılan Ernest, tam evden çıkacağı sırada bana dönüp şöyle dedi:

“Bu arada hazır sen kendi huzurunu ben de Piskopos’un huzurunu kaçırmaya başlamışken, iyisi mi sen Mrs. Wickson ve Mrs. Pertonwaithe’yi bir ziyaret et. Bilirsin, kocaları fabrikanın en büyük iki hissedarıdır. Geri kalan tüm insanlık gibi o iki kadın da makineye bağlıdırlar; ama o kadar göbekten bağlıdırlar ki, makinenin en tepesinde otururlar.”

25. Çok sayıda çalışan insanın o devirde barındığı yıkık, harabeye dönmüş evleri betimlemek için kullanılan bir sıfat. Burada oturanlar her halükârda kira ödüyorlardı ve bu gibi evlerin değeri göz önünde bulundurulduğunda, ev sahiplerine ödedikleri kiralar fahişti.

26. O günlerde hırsızlık vakaları çok yaygındı. Herkes birbirinin malını çalardı. Toplumdaki kodamanlar ya yasal olarak çalıyorlar ya da yaptıkları hırsızlıklara yasal kılıflar uyduruyorlardı. Öte yandan yoksul sınıfların hırsızlığı yasadışıydı. Korunmayan hiçbir şey güvende değildi. Mülkü korumak üzere muazzam sayıda adam bekçi olarak iş buluyordu. Varlıklı kesimin evleri kiralık banka kasası ile kale karışımı bir şeydi. Bugün çocuklarımızın diğer insanların kişisel eşyalarını iç etme alışkanlıkları, o dönemlerde evrensel olan hırsızlık özelliklerinin günümüze kadar gelmesiyle ilgilidir.

27. İşçiler vahşi, kulakları tırmalayan, sinir bozucu buharlı düdüklerle işbaşı yapmaya çağrılıyorlardı.

28. Şirket avukatlarının görevi yasadışı ve ahlaksız yollardan, şirketlerin para gasp etme eğilimlerine hizmet etmekti. O dönemde Birleşik Devletler’in başkanı olan Theodore Roosevelt’in MS 1903 yılında Harvard Üniversitesi’ndeki bir diploma töreninde yaptığı bir konuşmada söyledikleri şöyle kaydedilmişti: “Hepimizin bildiği ve yaşanan örneklerden de açıkça görüleceği gibi, servetin toplandığı merkezlerdeki en etkili ve en itibarlı baro mensuplarının birçoğu, bireysel ya da kurumsal, varlıklı müşterilerinin, halkın çıkarlarını korumak adına düzenlenen kanunlardan kaçınabilmesi için cüretkârca ve zekice entrikalar çevirmeyi özel bir misyon olarak görürler.”

29. Toplumun her yanına nüfuz eden vahim ve ölümcül çekişmeye tipik bir örnek. İnsanlar, aç ve yırtıcı kurtlar gibi birbirlerini yağmalıyorlardı. Büyük kurtlar küçük kurtları yutuyorlardı ve toplum denen insan sürüsü içerisinde Jackson, küçük kurtların en önemsizlerinden biriydi.

30. 1910 yılında Birleşik Devletler’de kullanılan Sosyalist oyların sayısına atfen. Oy sayısındaki bu artış, devrimin partisinin hızla geliştiğinin açık bir göstergesidir. Sosyalistler 1888 yılında 2068 oya sahiptiler. Bu rakam 1902’de, 127713, 1904 yılında 435040, 1908 yılında 1108427 ve 1910 yılına gelindiğinde ise 1688211’e yükselmiştir.

31. O çağların korkunç mücadeleleri içerisinde, ne kadar servet edinmiş olursa olsun, hiç kimse sürekli olarak güvende değildi. Ailelerinin refah mutluluğunun derdine düşen insanlar sigorta kavramını icat ettiler. Bu akıl çağında bizlere göre sigorta gibi bir araç komik denecek kadar abes ve ilkeldir. Fakat o çağda sigorta çok ciddi bir meseleydi. İşin gülünç yanı, sigorta şirketlerinin fonları sık sık bizzat bu fonların yönetiminin emanet edildiği insanlar tarafından yağmalanıp ziyan edilirdi.

4

Makinenin köleleri

Jackson’ın kolunu düşündükçe üzülüyordum. Somut bir gerçekle karşı karşıyaydım. İlk kez hayatın yalın gerçeklerini görüyordum. Üniversite hayatımın, çalışmalarımın ve kültürümün yaşamın bu çıplak gerçekliğiyle alakası yoktu. Hayatla ve toplumla ilgili, kâğıt üzerinde gayet güzel görünen kuramlardan başka hiçbir şey öğrenmemiştim, oysa şimdi hayatın ta kendisini görmüştüm. Jackson’ın kolu hayatın bir gerçeğiydi. Ernest’in, “Gerçekler bayım, inkâr edilemez gerçekler!” sözleri zihnimde yankılanıyordu.

Tüm toplumumuzun temelinde kan olması insana canavarca ve imkânsız geliyordu. Ama Jackson örneği karşımda duruyordu. Zihnimi ondan uzaklaştıramıyordum. Bir pusulanın ibresinin sürekli kutupları göstermesi gibi, aklım hep ona gidiyordu. Jackson canavarca muamele görmüştü. Hissedarlar daha çok kâr payı kazansın diye akan kanının bedeli ödenmemişti. O kâr paylarını alarak Jackson’ın kanından kazanç sağlayan, halinden memnun ve mutlu birçok aile tanıyordum. Şayet bir adam böylesine canavarca muamele görmesine rağmen toplum aldırış etmeden yaşamını sürdürebiliyorsa, o halde birçok adam aynı şekilde muamele görüyor olabilirdi. Ernest’in sözünü ettiği, haftada doksan sent kazanmak için çalışıp didinen kadınlar ve Güney’deki pamuk fabrikalarında çalışan çocuk köleler aklıma geldi. Giydiğim elbisenin dokunduğu kumaş üzerinde çalışan yorgun beyaz ellerden akan kan gözlerimin önüne geliyordu. Sonra Sierra Fabrikaları ve ödenen kâr payları geldi aklıma ve Jackson’ın kanının da elbiseme bulaştığını gördüm. Jackson’ı düşünmekten kendimi alıkoyamıyordum. Ne zaman derin düşüncelere dalsam dönüp dolaşıp aklıma düşüyordu.

Yüreğimin derinliklerinde, derin bir uçurumun kenarında durduğum hissine kapılıyordum. Sanki yaşamın henüz açığa çıkmış korkunç bir boyutuna tanık olmak üzereydim. Sadece ben değil, tüm dünyam altüst olmuştu. Mesela babam. Ernest’in etkisi altına girdiğini görebiliyordum. Ve sonra Piskopos. Onu son gördüğümde hasta bir adama benziyordu. Sinirleri had safhada gerilmişti ve gözlerinde tarifsiz bir dehşet duygusu okunuyordu. Öğrenebildiğim kadarıyla Ernest sözünde durmuş ve kendisini cehennemde bir gezintiye çıkarmıştı. Fakat Piskopos’un gözleri hangi cehennem manzaralarını görmüştü orasını bilemiyordum, zira bunlardan söz edemeyecek kadar afallamış bir hali vardı.

Bir defasında, küçük dünyamın altüst olmasının sebebinin Ernest olduğuna dair güçlü bir hisse kapıldım ve “o hayatımıza girmeden önce ne kadar mutlu ve huzurluyduk!” diye düşündüm. Hemen ardından bu düşüncenin gerçeğe ihanet olduğunu fark ettim ve Ernest’in hayali başkalaşmış bir biçimde, gerçeğin havarisi olarak zihnimde canlandı. Pırıl pırıl kaşlar, Tanrı’nın bir meleği gibi korkusuz, gerçek ve adalet için, yoksul, kimsesiz ve ezilmişler için mücadele ediyor. Sonra zihnimde bir başka suret canlandı. İsa! O da boynu büküklerin, ezilmişlerin yanında yer almış, rahiplerin ve iki yüzlü, sahtekâr sofuların karşısına dikilmişti. Bir çarmıhın üzerinde yaşamının son bulduğunu düşününce aklıma yine Ernest geldi ve yüreğime bir sancı saplandı. Acaba Ernest’in, savaş ilan etmiş gibi kararlı sesiyle insanı eyleme çağıran, o güçlü ve zinde adamın yazgısında da bir çarmıha gerilmek mi vardı?

İşte o anda ona âşık olduğumu ve onun yanında olup, ona yardım etme arzusuyla yanıp tutuştuğumu fark ettim. Nasıl da sefil ve ağır şartlarda, kıt kanaat bir hayatı olmuştur diye düşündüm. Babasını düşündüm. Çocukları uğruna yalan söyleyen, çalan ve ölümüne çalıştırılan babasını. Bizzat Ernest henüz on yaşındayken fabrikalarda çalışmaya başlamıştı! Kollarımı boynuna dolayıp bir yığın düşünceyle bitkin düşen başını göğsüme yaslamak ve ona birazcık olsun kaygısızca dinlenme ve rahatlık verecek, şefkatli bir yer sağlamak arzusuyla kalbim dolup taşıyordu.

Albay Ingram’la kilisedeki bir resepsiyonda karşılaştım. Onu uzun yıllardan beri gayet iyi tanıyordum. Büyük palmiyelerin ve kauçuk ağaçlarının arkasında kıstırdım onu, ama o tuzağa düşürüldüğünün farkında değildi. Her zamanki neşeli ve kibar haliyle karşıladı beni. Albay hep zarif, ince düşünceli ve anlayışlı bir insandı. Dış görünüşüne gelince, bizim cemiyetimiz içerisindeki en şık, en seçkin adamdı. Onun yanında üniversitenin saygıdeğer rektörü bile sıradan ve önemsiz biri gibi görünürdü.

Fakat buna karşın Albay Ingram’ın cahil bir makine işçisinden farkı yoktu benim gözümde. Hür iradeye sahip bir adam değildi. O da çarka kaptırmıştı kendini. Jackson’ın davasından söz açtığımda suratının nasıl değiştiği asla gözümün önünden gitmeyecek. O neşeli ve sevimli hali bir hayalet gibi aniden kayboldu. Asil yüzü birden çarpılarak, dehşetli bir ifadeye büründü. Ustabaşı Smith öfkeyle parladığı anda hissettiğim tedirginliği hissettim yine. Fakat Albay Ingram küfretmedi. Bir işçiyle arasında geriye kalan tek fark buydu işte. Kıvrak zekâlı biri olarak nam salmıştı, ama şu anda o zekâsından eser yoktu. Şuursuzca kaçacak bir delik aradı, fakat palmiyelerin ve kauçuk ağaçlarının arasına sıkışmıştı.

Jackson’ın ismini duymaktan gına gelmişti. Neden bu konuyu açmıştım sanki? Bu şakamdan hiç hoşlanmamıştı. Çok yersiz ve düşüncesizce bulmuştu söylediklerimi. Kendisinin mesleğinde kişisel hislere yer olmadığını bilmiyor muydum? O, ofisine giderken kişisel duygularını evinde bırakıyormuş.

“Jackson’a tazminat ödenmesi gerekmiyor muydu?” diye sordum.

“Elbette,” dedi. “Yani şahsen ben ödenmesi gerektiğini düşünüyorum. Fakat davanın hukuki yanıyla bunun hiçbir ilgisi yok.”

Dağılmış düşüncelerini biraz toparlayıp, kontrol altına almaya başlamıştı.

“Söyler misiniz bana, hak ve adaletin, hukukla bir ilgisi var mı?”

Ingram tebessüm ederek, “Adaletin değil ama adalenin ilgisi var,” dedi.

“Gücün mü yani?” diye sordum kuşkuyla; Ingram başını salladı. “Ama buna karşın hukuk vasıtasıyla adaleti sağlamamız lazım öyle mi?” dedim.

“İşin içindeki paradoks da o,” diye karşılık verdi. “Aslında adaleti sağlıyoruz.”

“Mesleğiniz icabı böyle konuşuyorsunuz şu anda değil mi? diye sordum.

Albay Ingram kızardı, bozardı ve yine endişeli gözlerle etrafına bakıp, sıvışmak için bir yer aradı. Fakat yolunu tıkadım.

“Söyler misiniz,” dedim, “insan mesleki hisleri uğruna kişisel hislerinden feragat ederse bu eylemi bir tür manevi kargaşa olarak tanımlanabilir mi?”

Soruma cevap alamadım. Albay Ingram, onursuzca sıvışmış ve kaçarken de palmiyelerden birini devirmişti.

Sonra şansımı gazetelerde denedim. Jackson’ın davasıyla ilgili ihtiyatlı, ölçülü ve tarafsız bir yazı yazdım. Konuştuğum adamları suçlamak bir yana, onlardan bahsetmedim bile. Jackson’ın fabrikalarda uzun yıllar boyunca verdiği emeklerden, makinenin hasar görmesini engelleme çabalarından ve bunun sonucunda yaşadığı kazadan, içinde bulunduğu acınası durumdan ve açlıkla boğuştuğundan söz ederek davayla ilgili somut gerçekleri ortaya koydum. Yerel üç gazete haber yazımı reddetti. Haftalık yayınlanan iki dergi de aynı tavrı sergiledi.

Percy Layton’la bağlantı kurdum. Layton üniversite mezunuydu, gazeteciliği meslek olarak seçmişti ve görüştüğüm üç gazetenin arasında en etkili olan gazetede muhabir olarak stajını yapıyordu. Gazetelerin Jackson ve davasıyla ilgili haberlere neden yer vermediklerini sorunca güldü.

“Yayın politikası,” dedi. “Bizim o işle hiçbir alakamız yok. Tamamen yayın yönetmenine kalmış.”

“Ama neden böyle bir politika güdülüyor?” diye sordum.

“Bütün gazeteler, şirketlerle ittifak içerisindeyiz,” diye cevap verdi. “Eğer reklam gelirleri elde ediyorsanız, öyle bir meseleye gazetede yer vermezsiniz. Bunu haber yapmaya kalkan biri işinden olur. Normal reklam ücret tarifesinin on katını da ödesen yine de haber olarak yer vermezler buna gazetede.”

“Peki senin politikan nedir?”diye sordum. “Anlaşılan o ki, senin görevin işverenlerinden aldığın talimatla gerçeği çarpıtmak; işverenlerin de şirketlerin buyruğuna itaat ediyorlar.”

“Benim bir ilgim yok bu işle.” Layton ilk anda tedirgin bir havaya girdi ve sonra bir çıkış yolu bulunca yüzü aydınlandı. “Ben şahsen asılsız şeyler yazmam. Vicdanım rahat. Fakat günlük iş akışı içerisinde hoşa gitmeyen, tatsız şeyler de oluyor, ama anlayacağın tüm bunlar günlük işlerin bir parçası,” diye çocukça bir şeyler geveledi.

“Gelgelelim bir gün sen bir yayın yönetmeni koltuğuna oturup bir yayın politikası yürütmeyi umuyorsun.”

“O zamana kadar pişeceğim,” diye cevap verdi.

“O halde henüz pişmediğine göre, şu andaki genel yayın politikası hakkında ne düşünüyorsun.”

“Ben düşünmem,” diye cevabı yapıştırdı hemen. “Eğer gazetecilikte başarılı olmak istiyorsan otoriteye baş kaldırmazsın. Ben her halükârda o kadarını öğrendim.”

Ve bilgece salladı genç başını.

“Fakat adalet?” diye üsteledim.

“Sen bu oyunu anlamıyorsun. Elbette her şey yolunda, çünkü sonuçta her şey yoluna giriyor, farkında değil misin?”

“İçinden çıkılması zor bir durum,” diye mırıldandım; fakat genç olmasına yanıyordum, ya çığlık atmam ya da gözyaşına boğulmam gerektiği hissine kapıldım.

Doğduğumdan bu yana içinde yaşadığım toplumun ne mal olduğunu anlamaya başlayıp, dış görünüşlerinin altında yatan ürkütücü gerçekleri fark ediyordum. Jackson’a karşı üstü kapalı bir komplo tezgâhlanıyordu; Jackson’ın davasını başarısızlıkla savunan ve sızlanıp duran avukata karşı büyük bir sempati duymaya başlamıştım. Fakat bu üstü kapalı komplo giderek büyüdü. Sadece Jackson değildi hedef alınan. Fabrikalarda sakatlanmış her işçi hedefteydi. Ve eğer fabrikalardaki her işçiye karşı aynı tezgâh kuruluyorsa, o halde diğer tüm fabrika ve atölyelerdeki işçiler de hedefteydi. Aslına bakılırsa bu tüm sanayi kolları için geçerli değil miydi?

Ve eğer durum buysa, o zaman toplum bir yalan üzerine kuruluydu. Vardığım bu sonuçları kabullenemiyordum. Bunlar gerçek olamayacak kadar berbat ve korkunç şeylerdi. Fakat Jackson, Jackson’ın kolu ve elbisemi lekeleyen kan, evimizin çatı kirişlerinden akan kan birer hakikatti. Ve bizzat Jackson’ın dediği gibi, birçok Jackson – sadece fabrikalarda yüzlercesi – vardı. Jackson’dan kaçış yoktu.

Sierra Fabrikaları’ndaki çoğunluk hisselerini ellerinde bulunduran Mr.Wickson ve Mr. Pertonwaithe’le görüştüm. Fakat istihdam ettikleri makine işçileri kadar sarsamamıştım onları. Toplumun geri kalan kesimlerine kıyasla daha üstün bir ahlaki yaklaşımları olduğunu fark ettim. Bunu aristokratik ahlak ya da egemen ahlakı32 olarak niteleyebilirdim. Önemli ilkelerden söz ederek politik bir ağızla konuşuyorlardı ve bu ilkeleri ve adaleti saptayıp tanımlıyorlardı. Bana, babacan tavırlarla yaklaşarak gençliğimi ve deneyimsizliğimi öne sürüp büyüklük tasladılar. Yaptığım soruşturma sırasında karşılaştığım en umutsuz vaka bunlardı. Benimsedikleri prensip ve tutumlarının doğruluğuna dair mutlak bir inanç besliyorlardı. Bu konuda şüphe ve tartışmaya yer yoktu. Toplumun kurtarıcısı olduklarına ve birçok insana mutluluk dağıttıklarına kanaat getirmişlerdi. Ve kendi akıl ve becerileri sayesinde, sadece ve sadece kendilerinin sağladığı iş ve aş olmasaydı emekçi sınıfın ne büyük çileler çekeceğinden dem vurup, acınası tablolar çiziyorlardı.

Egemen gücün bu iki temsilcisiyle yaptığım görüşmenin hemen ardından Ernest’le buluştum ve olanları aktardım ona. Hoşnut bir ifadeyle yüzüme baktı ve şöyle dedi:

“Gayet güzel. Gerçeği kendi kendine keşfetmeye başlıyorsun. Bu senin deneyimlerine dayalı bir genelleştirme ve aynı zamanda doğru da. Büyük kapitalist dışında sanayi makinesine bağlı hiçbir insan, büyük kapitalist bile hür iradeye sahip değildir. İrlanda dilimi mazur gör.33 Anlayacağın, bu egemenler yaptıklarının doğruluğundan gayet emindirler. İçinde bulunduğumuz durumun en saçma tarafı da budur. Bu adamlar insani doğalarının o kadar esiri olmuşlardır ki, doğru saymadıkları hiçbir şeyi yapmazlar. Her eylemlerinin mutlaka doğrulanıp, onanmasını isterler.

Bir şeyler yapmak istediklerinde, iş hayatında elbette, her nasılsa eylemlerinin doğruluğunu onaylayan dinî ya da ahlaki ya da bilimsel ya da felsefi bir kavramın kafalarında oluşmasını beklerler. Ve sonra işe koyulup, insan zihninin arzunun düşünceyi doğurması gibi bir zaafından habersiz, yapacaklarını yaparlar. Ne yapmak isterlerse istesinler, mutlaka doğrularlar. Bu gibiler, ahlaki sorunları kendi kafalarına göre yorumlayan sığ safsatacılardır. Cizvit34 tarikatına mensupturlar. Yanlış bir şey yaparken bile bundan doğru bir sonuç elde edebileceklerini düşünürler. Ürettikleri sevimli ve bariz yalanlardan biri de, akıl ve verimlilik yönünden, geri kalan insanların tümünden daha üstün olduklarıdır. İnsanlığın geri kalanının kendileri sayesinde geçindiği yönündeki inançlarını da bu şekilde doğrularlar. Hatta bu insanlar, kralların –bu durumda ticari kralların– ilahî hakları kuramını da hortlatmışlardır.35

Zayıf noktaları sadece işadamı olmalarıdır. Felsefeci değildirler. Biyolog ya da sosyolog da değildirler. Şayet olsalardı, kuşkusuz her şey yolunda gidecekti. Aynı zamanda bir biyolog ya da sosyolog olan bir işadamı, insanlık için yapması gereken doğru şeyleri kabaca bilebilirdi. Fakat iş dünyası dışında, bu adamların kafası boştur. Salt ticaretten anlarlar. İnsanoğlundan, toplumdan bihaberdirler, buna rağmen milyonlarca aç insanın ve her geçen gün onlara eklenen başka milyonların yazgılarını tayin etmekte söz sahibi olduklarını düşünürler. Bir gün gelecek, tarih bunların içine düştüğü sefalet karşısında acı kahkahalarla gülecek.”

Mrs. Wickson ve Mrs. Pertonwaithe ile konuştuğumda da hiç şaşırmadım. Bunlar sosyete kadınlarıydı.36 Evleri birer saray gibiydi. Ülkenin dört bir yanına dağılmış, dağlarda, göl kıyılarında ve deniz kenarlarında evlere sahiptiler. Bir hizmetkâr ordusu ilgileniyordu bu insanlarla ve şaşırtıcı boyutta bir sosyal etkinlik ve faaliyet içerisindeydiler. Üniversite ve kiliseler bunların himayeleri altındaydı ve özellikle papazlar ezik bir yaranma ve bağımlılık içerisinde, önlerinde diz çöküyordu.37 Bu iki kadının gücü paralarından kaynaklanıyordu. Çok geçmeden Ernest’in bana öğreteceği üzere, para zoruyla düşünce satın alma güçleri olağanüstü boyutlardaydı.

Bu kadınlar kocalarına öykünüyorlar ve zenginlerin ilkeleri, görev ve sorumluluklarıyla ilgili aynı azametli ve politik ağızla konuşuyorlardı. Kocalarının zihniyetine hâkim olan ahlak anlayışının aynısını benimsemişlerdi, sınıflarının ahlak sistemini; kendilerinin bile anlamadığı üstünkörü ve samimiyetsiz laflar ediyorlardı.

Jackson’ın ailesinin içler acısı durumundan bahsettiğimde ve adamcağıza hiçbir erzak yardımında bulunmamalarına şaştığımı söylediğimde canları sıkıldı. Kimsenin kendilerine talimat verir gibi toplumsal görevlerini öğretmesine ihtiyaç duymadıklarını söylediler bana. Lafı hiç dolandırmadan Jackson’a yardımda bulunmalarını istediğimde, lafı hiç dolandırmadan önerimi reddettiler. İşin şaşırtıcı yanı, bu iki kadınla ayrı ayrı görüşmeme ve birinin diğeriyle görüşüp konuştuğumu ya da konuşacağımı bilmemesine rağmen, neredeyse birebir aynı ifadeleri kullanarak beni reddetmiş olmalarıydı. Her ikisi de, dikkatsizliğe prim vermeyeceklerini açıkça belirtme fırsat bulmuş olmaktan ötürü memnun olduklarını ve ayrıca kazazedeye para vererek, diğer yoksulları da para için kendilerini makineye atmaya özendirmek istemediklerini söylüyorlardı bana verdikleri ortak yanıtta.38

Ve bu iki kadın söylediklerinde samimiydiler. Mensubu oldukları sınıfın ve bizzat kendilerinin üstünlüğüne kesin kanaat getirmiş olmanın sarhoşluğu içerisindeydiler. Yaptıkları her eylemin, kendi sınıfsal ahlakları çerçevesinde bir onayı ve gerekçesi vardı. Mrs. Pertonwaithe’in büyük evinden ayrılırken dönüp eve şöyle bir baktım ve Ernest’in sözleri geldi aklıma: Onlar makineye bağlıdırlar ama o kadar göbekten bağlıdırlar ki, makinenin en tepesinde otururlar.

32. Avis Everhard doğmadan önce, John Stuart Mill, Özgürlük Üstüne başlıklı denemesinde şöyle yazıyordu: “Egemen bir sınıfın var olduğu yerde, ahlak ve maneviyatın büyük bir kısmı bu egemenlerin sınıfsal çıkarlarından ve üstünlük hislerinden meydana gelir.”

33. Bulls (gaf, saçmalama) diye tabir edilen, konuşma dilindeki bu tezatlar, eski İrlandalıların öteden beri sahip oldukları samimi bir zaafları idi.

34. Romen Katolik mezhebine bağlı ve İsa Topluluğu olarak da anılan tarikat. Cizvit kelimesi çoğunlukla küçük harfle yazıldığında, entrikacı, düzenbaz anlamına da sahiptir. (Ç.N.)

35. O çağın 1902 yılında çıkan gazeteleri aşağıdaki ilkeyi Antrasit Kömür Tröstü Başkanı George F. Baer’in dile getirdiğini ileri sürmüşlerdi: “Emekçilerin hak ve çıkarları, sınırsız bilgeliğe sahip Tanrı’nın ülkenin mülkiyetini teslim ettiği Hıristiyanlar tarafından kurulacaktır.”

36. Sosyete burada dar anlamda kullanılmıştır. Bu, çalışmayan ve işçilerin ürettikleri balla tıka basa midelerini doyuran erkek arıları/asalakları ifade etmek için dönemin yaygın kullanılan bir terimiydi. Ne işadamlarının, ne de işçilerin sosyete yapmaya zamanları ya da fırsatları yoktu. Sosyete, çalışmayan ve salt eğlenip keyif çatan aylak zenginlerin ürettiği bir kavramdı.

37. O dönemde Kilise’nin “Kirli paralarınızı bize getirin” şeklinde ifade ettiği bir düşüncesi vardı.

38. O dönemin haftalık eleştiri dergilerinden Outlook’un 18 Ağustos, 1906 tarihli sayısında, kolunu kaybeden bir işçinin içinde bulunduğu koşullar anlatılıyordu; bu olayın ayrıntıları, Avis Everhard’ın Jackson ile ilgili olarak aktardıklarıyla büyük benzerlikler taşır.

5

Alimler39

Ernest sık sık bize geliyordu. Onu buraya çeken ne tek başına babam ne de çekişmelere sahne olan yemek davetleriydi. O dönemde bile, Ernest’in ziyaretlerinde benim de bir rolüm olduğunu düşünerek gururlanıyordum ve çok geçmeden tahminimde yanılmadığımı öğrendim. Ernest Everhard gibi bir sevgili girmemişti hayatıma. Bakışları ve tokalaşması eskisinden bile daha sıkı ve daha kararlıydı; ilk başlarda soran bakışları giderek emreden bakışlara dönüştü.

Onu ilk gördüğümde olumlu bir izlenim edinmemiştim. Sonra onun çekiciliğine kapıldım. Ardından sınıfıma ve bana vahşice saldırdığında ondan tiksinmiştim. Ernest’in aslında iftira atmadığını ve sınıfımla ilgili sarf ettiği acımasız ve kırıcı sözlerin haklılığını görünce tekrar kendimi ona yakın hissettim. Ernest benim kâhinim olmuştu. Toplumun yüzündeki maskeyi indirip bir anlığına gerçeği, tatsız olduğu kadar inkâr edilmez gerçekleri bana göstermişti. Dediğim gibi asla Ernest gibi bir sevgilim olmamıştı. Yirmi dört yaşına kadar bir üniversite kasabasında yaşayıp da aşk deneyimi bulunmayan hiçbir kız yoktur. Sakalı bitmemiş toy üniversiteliden, saçı başı ağarmış profesöre, atletlerden, iri yarı, dev gibi futbolculara kadar birçok sevgilim olmuştu. Fakat hiçbiri Ernest’in seviştiği gibi sevişmemişti benimle. Daha ne olduğunu anlamadan kollarını vücuduma dolardı. İtiraz etmeme ya da karşı koymama fırsat bulamadan dudakları dudaklarımla birleşirdi. Onun içtenliği karşısında alışılagelmiş genç kızlık haysiyeti saçma kalıyordu. O muhteşem, başa çıkılmaz hızıyla ayaklarımı yerden kesmişti. Evlilik teklifinde bile bulunmadı. Kollarını vücuduma dolayıp beni öptü ve sorgusuz sualsiz evlenmemiz gerektiğine kanaat getirdi. Tartışıp irdelenecek hiçbir yanı yoktu bunun. Tartışılması gereken tek şey –ki, o da sonradan gündeme geldi– ne zaman evleneceğimizdi.

Bu eşi benzeri görülmemiş bir şeydi. Gerçekdışıydı. Ama Ernest’in doğruluk testine uygun olarak her şey yolunda gitti. Ona güvenip, hayatımı ortaya koymuştum. Ve bu güvenim boşa çıkmadı. Fakat aşkımızın o ilk günlerinde, Ernest’in sevişmesindeki şiddet ve coşku aklıma geldiğinde içimi gelecek kaygısı kaplıyordu. Oysa bu gibi korkular yersizdi. Hiçbir kadına bu kadar nazik ve şefkatli bir koca nasip olmamıştır. Ernest’in bu nazikliği ve haşinliği, duruşu ve tavırlarındaki o münasebetsiz, ne yapacağını bilmez hali ile rahatlığının tuhaf bir karışımına benziyordu. O elini ayağını nereye koyacağını bilmez hali yok muydu! Asla sıyrılıp üzerinden atamadığı o haliyle çok hoştu. Oturma odamızdaki davranışları, porselen dükkânına girmiş sakar ama tedbirli bir boğayı andırıyordu.40

Ernest’e olan aşkımın bütünlüğünden duyduğum son kuşku kırıntısı da (çoğunlukla bilinçaltı bir kuşku) o sıralarda kayboldu. Ernest egemenlere kendi inlerinde, yani Alimler Kulübü’nde, müthiş bir mücadelenin yaşandığı o gecede meydan okumuştu.

Alimler Kulübü, Pasifik Kıyısı’nın en seçkin kulübüydü. Kulüp, muazzam bir servete sahip Mrs. Brentwood adında bir kız kurusunun icadıydı; burası onun kocası, ailesi ve oyuncağıydı. Kulübün üyeleri toplumun en varlıklı insanlarıydı. Bu insanlar aynı zamanda bildiğinden şaşmaz ve şüphesiz kulübe entelektüel bir hava katmak için aralarına bilimadamları serpiştirilmiş zenginlerdi.

Alimler Kulübü’nün faaliyetleri için kullanılan bir bina ya da lokali yoktu. Burası o tür bir kulüp değildi. Üyeler ayda bir kendi şahıslarına ait evlerinde konferans dinlemek üzere toplanırlardı. Konuşmacılar her zaman olmasa da çoğunlukla para karşılığı tutuluyorlardı. Örneğin New York’taki bir kimyager, diyelim ki radyumla ilgili bir keşifte bulunduysa, bütün yol masrafları ödenerek ta New York’tan California’ya getirtilir ve konuşma için de ayrıca hatırı sayılır bir ücret alırdı. Aynı şey kutuplardan dönen bir kâşif ya da edebi veya sanatsal alanda yakın zamanda başarılı olmuş insanlar için de geçerliydi. Kulübe dışarıdan ziyaretçi kabul edilmiyordu ve kulübün politikası gereği tartışmaların gazetelerde yer almasına izin verilmiyordu. Dolayısıyla büyük devlet adamları –ki kulüpte konuşmacı olarak yer aldıkları durumlar olmuştu– ne düşündüklerini açıkça söyleyebilme fırsatı buluyorlardı burada.

Ernest’in bana yirmi yıl önce yazdığı, kâğıdı buruşmuş mektubu önüme açtım ve aşağıdaki satırları mektuptan aynen aktarıyorum:

Baban, Alimler Kulübü’nün bir üyesi dolayısıyla sen gelip toplantıya katılabilirsin. Bu nedenle önümüzdeki salı gecesi gel. Sana söz veriyorum hayatının en keyifli dakikalarını geçireceksin. Egemenlerle son karşılaşmanda onları sarsmayı beceremedin. Eğer gelirsen ben senin için onları bir güzel silkeler, huysuz kurtlar gibi hırlatırım. Sen sadece ahlaki değerlerini sorguladın onların. Ahlaklarının sorgulanması, bu egemenlerin sadece hallerinden daha hoşnut olmalarına ve kendilerini daha da üstün hissetmelerine sebep olur. Fakat ben gözdağı verip para keselerini yoklayacağım. Bu onları iliklerine kadar sarsacak, içlerindeki ilkel doğayı ortaya çıkaracak. Eğer gelebilirsen, smokini içinde bir kemik kapmak için hırlayan mağara adamını göreceksin. Sana, azgın bir kedi gibi bağrışan bu canavarı gösterip doğasına ışık tutacağım.

Beni paramparça edip perişan etmek için davet ettiler. Fikir Mrs. Brentwood’dan çıktı. Beni toplantıya davet ettiğinde acemice ağzından kaçırdı o kadarını. Brentwood daha önce üyelere bu gibi eğlenceler sunmuş. Güvenilir, temiz yürekli ve uysal devrimcileri huzurlarına çıkarmaktan haz alıyorlar. Mrs. Brentwood bir kedi yavrusu kadar uysal ve bir inek kadar iyi huylu ve hissiz olduğumu düşünüyor. Onda bu izlenimi bırakmış olmamda payım olduğunu inkâr etmeyeceğim doğrusu. Mrs. Brentwood ilk başlarda çekinmiş fakat daha sonra zararsız olduğumu hissetmişti. Bir radikal de olsa bir zamanlar valiliğe adaylığını koymuş bir adama yaraşır dolgun bir ücret –iki yüz elli dolar– de alacağım. Ayrıca smokin giymek durumundayım. Bu zorunlu. Hayatımda daha önce hiç bu kadar süslenmemiştim. Sanırım bir yerlerden smokin kiralamak zorunda kalacağım. Ama Alimler Kulübü’nde konuşma fırsatı elde etmek için daha fazlasını bile yapmaya razıyım.

O kadar yerin arasında Kulüp o gece Pertonwaithe’ lerin evinde toplandı. Büyük kabul salonuna fazladan koltuklar getirtilmiş ve toplamda iki yüz kadar alim, Ernest’i dinlemeye gelmişti. Bunlar gerçekten de toplumun efendileriydiler.

Kafamdan bu insanların toplam servetlerinin ne kadar olduğunu hesaplamaya çalışarak eğleniyordum ve bu rakam rahatlıkla yüz milyonlarca dolara denk geliyordu. Ve bu servetlerin sahipleri aylak zenginler değildi. Bunlar endüstriyel ve siyasi yaşamda en faal rollere soyunan işadamlarıydılar.

Mrs. Brentwood, Ernest’i salona getirdiğinde hepimiz yerlerimize oturmuştuk. Herkes, odanın ön tarafına, Ernest’in konuşma yapacağı yere doğru yöneldi. Ernest smokini içinde, geniş omuzları ve haşmetli başıyla görkemli bir görünüm içerisindeydi. Ve elbette hareketlerindeki o belli belirsiz sakarlık göze çarpıyordu. Sadece bu özelliğinden ötürü bile onu sevebileceğimi düşünüyorum neredeyse.

Ona bakarken büyük bir haz alıyordum. Avuçlarının sıcaklığını avuçlarımda, dudaklarını dudaklarımda hissettim yine ve o kadar gurur duydum ki onunla, ayağa kalkıp orada toplanmış kalabalığa, “O benim! O beni kollarına aldı ve ben, o sayısız ve muhteşem düşüncelerin dışında onun zihnini bir tek ben dolduruyorum,” diye haykırmak geçti içimden.

Odanın ön tarafında, Mrs. Brentwood, Ernest’i Albay Van Gilbert’e takdim etti ve böylece toplantıya Van Gilbert’in başkanlık edeceğini anladım. Albay Van Gilbert önemli bir şirket avukatıydı. Ayrıca muazzam bir servete sahipti. Yüz bin doların altında bir avukatlık ücretine tenezzül dahi etmiyordu. Kanuna hâkimdi. Hukukla bir kukla gibi oynuyor, hamur gibi yoğurarak, eğip bükerek bir Çin bilmecesi gibi çarpıtıp istediği şekle sokuyordu. Dış görünümü ve konuşması demodeydi, fakat hayal gücü, bilgi ve becerisi en son çıkan yasalar kadar yeni ve tazeydi. Van Gilbert ilk kez Shardwell vasiyetnamesini41 bozduğunda sivrilip dikkat çekmeyi başarmıştı. Sadece bu iş için aldığı avukatlık ücreti beş yüz bin dolardı. Van Gilbert bu davanın ardından bir roket gibi tırmanmaya başladı. Sık sık ülkedeki en iyi avukat olarak anılıyordu, elbette şirket avukatı olarak; Birleşik Devletler’deki en büyük üç avukat arasında adı mutlaka geçerdi.

Van Gilbert ayağa kalktı, iyi seçilmiş birkaç cümleyle ve ses tonunda belli belirsiz hissedilen bir alaycılıkla Ernest’i takdim etti. Van Gilbert bir sosyal devrimciyi ve işçi sınıfının bir üyesini takdim ederken inceden inceye sezilen alaycı bir tavır sergilemiş ve dinleyiciler de bunun üzerine gülmüşlerdi. Öfkelendim ve Ernest’e baktım. Ernest’in görüntüsü öfkemi bir kat daha artırdı. Bu üstü kapalı hakaretlere içerlemiş bir hali yoktu. Daha da kötüsü, bunların farkında bile değildi sanki. Kibar ve vurdumduymaz ve uyuklar bir halde orada öylece oturuyordu. Gerçekten de şapşalca bir görüntüsü vardı Ernest’in. Ve bir an için, “Ya bu güç ve beyin takımı bizi korkutup sindirirse ne olacak?” diye geçirdim içimden. Sonra gülümsedim. Ernest beni kandıramazdı. Fakat tıpkı Mrs. Brentwood gibi diğerlerini de kandırmıştı. Brentwood en ön sıralarda bir yer işgal etmişti ve birkaç kez kafasını arkada oturan katılımcılara döndürüp, Albay’ın ifadelerini takdir edercesine gülümsedi.

Albay Van Gilbert takdimini tamamladı ve Ernest ayağa kalkarak konuşmasına başladı. Önce alçak bir sesle, tereddütlü ve yalın ifadeler kullanarak, sıkıntılı ve mahcup bir havada başladı konuşmasına. İşçi sınıfına mensup bir ailede dünyaya gelmesinden ve çevresindeki sefalet ve perişanlıktan, hem bedenen hem de ruhen açlık ve azap çeken insanlardan bahsetti. Tutkularını ve ideallerini, üst sınıflara mensup insanların yaşadığı cenneti nasıl anlamlandırıp algıladığını anlattı:

“Tepemizdeki bu cennette, cömert ve özverili ruha sahip, temiz ve asil düşünceli insanların, meraklı, akıllı ve aydınlık yaşamlar sürdüklerini düşünürdüm. Öyle düşünürdüm zira ‘Seaside Kitaplığı’nın42 romanlarını okurdum. Kötü adamların ve maceracı ve ahlaksız kadınların dışında, tüm insanların iyi niyetli ve güzel düşüncelere sahip olduğu, güzel bir dille konuştukları ve fevkalade işler yaptıkları yazardı bu romanlarda. Kısacası, güneşin her gün doğup yükselmesini kabullendiğim gibi, tepemdeki bu cennette de her şeyin güzel, asil ve zarif olduğunu, yaşama ahlak ve haysiyet kattığını, hayatı yaşamaya değer kıldığını, çektiği zahmetler ve ıstıraplar karşılığında insanların hakkının ödendiğini kabullenmiştim.”

Ernest konuşmasının devamında fabrikalardaki yaşamını, nalbantlık mesleğini öğrenmesini ve sosyalistlerle tanışmasını anlattı. Sosyalistlerin arasında parlak entelektüeller, keskin zekâlı insanlar, Hıristiyanlık anlayışları hırs ve paraya tapan dinsel cemaatlere vaaz vermekten çok uzak olduğu için işlerinden olan rahipler ve üniversitenin yönetici sınıfa hizmet ve itaat ettiğini açıkladıkları için görevlerinden uzaklaştırılan profesörler tanımış. Ernest sosyalistlerin, mevcut akıldışı toplumsal düzeni yıkıp, eldeki malzemeyle geleceğin akılcı toplumunu inşa etmek için mücadele eden devrimciler olduğunu söyledi. Yazması çok uzun zaman alacak daha bir sürü şeyden bahsetti; ama devrimcilerin yaşantısını nasıl tarif ettiğini asla unutamam. Konuşmasındaki tereddüt ve aksama kaybolmuştu. Sesi daha gür ve kendinden emin çıkmaya başlamış, ağzından dökülen sözcüklerin coşku ve pırıltısıyla kendisi de sesi de parlamıştı. Şöyle diyordu Ernest:

“Devrimciler arasında insana duyulan samimi inancı, coşkulu idealizmi, cömertlik ve özverinin verdiği tatlı hissi, feragat etmeyi ve şehitliği, kısacası ruh ve maneviyatın tüm o muhteşem ve yürek sızlatan yanlarını gördüm. Burada hayat temiz, asil ve dolu dolu yaşanıyordu. Dolarları ve sentleri değil, beden ve ruhu yücelten ve açlıktan ölmek üzere olan bir kenar mahalle çocuğunun cılız iniltisini ticari yayılma ve dünya imparatorluğunun getirdiği zenginlik ve ihtişamdan daha anlamlı bulan büyük insanlarla temas halindeydim. Dört bir tarafımda asil bir davaya hizmet etme ve kahramanlık çabaları vardı, günlerim ve gecelerim güneşin ve yıldızların yaydığı ışıklar altında ateş ve çiğ damlasıydı; gözlerimin önünden hiç durmadan alev alev yanan Kutsal Kâse, İsa’nın kâsesi, öteden beri ıstırap çeken, kötü muamele görmüş, yüreği sevgi dolu, sonunda korunup kurtarılan insanlar geçiyordu.”

Önceden de başkalaşım geçirdiğini gördüğüm gibi, şu anda da Ernest, başkalaşım geçirmiş karşımda duruyordu. İçindeki ilahî ışıkla kaşları aydınlanmış ve gözleri, onu bir örtü gibi saran görkemli parlaklığın ortasında daha da parlak bir hal almıştı sanki. Fakat diğerleri bu parlaklığı görmüyorlardı ve sanırım sevinç gözyaşları ve aşk hissiyle bulanıklaşan görüşümün yol açtığı bir pırıltıydı bu. Yine de arkamda oturan Mr.Wickson konuşmadan pek etkilenmemişti, zira yüksek ve küçümseyici bir ses tonuyla “Ütopik”43 dediğini duydum.

Ernest toplum içerisinde nasıl yükseldiğini, sonunda nasıl üst sınıfın mensuplarıyla bağlantı kurup yüksek mevkilerdeki adamlarla dirsek teması içerisinde olduğunu anlatarak sürdürdü konuşmasını. Sonra yaşadığı düş kırıklığından bahsetti; bu düş kırıklığını anlatırken kullandığı ifadeler dinleyicilerin gururunu okşayıp hoşlarına gidecek türden değildi.

Bu insanların yoğrulduğu hamurun sıradanlığı onu şaşırtmıştı. İyililik, cömertlik ve merhametle dolu bir yaşam değildi bu gördüğü. Karşılaştığı bencillik karşısında afallamıştı ve onu daha da şaşırtan şey entelektüel yaşamdan eser olmamasıydı. Yakın geçmişte içinde yaşadığı devrimci kesimden sonra, egemen sınıfın entelektüel boşluğu karşısında şoka uğramıştı. Ve sonra, o muhteşem kiliselere ve yüksek ücretli vaizlere rağmen, ister erkek, ister kadın olsunlar, egemenlerin fena halde maddiyatçı olduklarını gördü. Bu insanlar safça çene çalarak hoş ve boş idealler ve kendi ahlak kurallarını üretmelerine rağmen, sürdürdükleri yaşamın baskın unsuru maddiyatçılıktı. Ve gerçek ahlaki değerlerden ve faziletten yoksundular, örneğin, İsa’nın vazettiği fakat artık vazedilmeyen öğütler.

“Savaş karşıtı eleştirilerinde Barış Prensi’nin adını anan, ama öte yandan grevcileri, kendi çalıştıkları fabrikalarda vurmak için Pinkertonların44 eline silah veren adamlarla tanıştım,” dedi Ernest. “Para karşılığı dövüşün vahşiliğine tepki duyup eleştirirken öte yandan da besinlere karıştırdıkları yabancı maddeler yüzünden eli kanlı Herod’un öldürdüğünden daha fazla bebeğin her yıl ölümüne yol açan adamlar tanıdım.

Bu hassas, asil görünümlü bey, dul ve yetimleri gizlice soyan şirketlerin kukla yöneticisi ve maşasıydı. Kitapların özel baskılarını toplayan ve edebi çevreleri himaye eden bu adam, kat kat gerdanlı ve kalın kaşlı belediye yöneticisine rüşvet veriyordu. Patentli ilaçların45 reklamlarını yayınlayan bu yayın yönetmeni, bu ilaçlar hakkındaki gerçekleri gazetesinde basması için kendisine meydan okuduğumda beni alçakça demagoji yapmakla itham etti. İdealizmin güzellikleri ve Tanrı’nın merhameti hakkında aklı başında ve samimi konuşmalar yapan bu adam, bir ticaret anlaşmasında aynı yola baş koyduğu insanlara ihanet etti. Kilisenin önemli üyelerinden ve yabancı misyonun büyük destekçilerinden biri olan bu adam, atölyesindeki kızları açlık sınırındaki bir maaşla günde on saat çalıştırdı ve böylece fahişeliği doğrudan teşvik etti. Üniversitelere bağışta bulunan ve muazzam ibadet yerleri inşa eden bu adam, hukuk mahkemelerinde küçük paralar için yalancı şahitlik yaptı. Demiryolu inşa ettiren bu kodaman, gizlice birçok indirim yaparak bir yurttaş, bir beyefendi ve bir Hıristiyan olarak sözünden döndü. Tıpkı bu vali ve temyiz mahkemesi yargıcı gibi bu senatör de, zalim ve cahil bir makine patronunun amaçlarına alet olan bir köle ve zavallı bir kuklaydı.46 Her üçü de demiryolu ruhsatlarından nemalanıyorlardı; ayrıca bu parlak kapitalist makinenin, makine patronunun ve ruhsatları çıkaran demiryollarının sahibiydi. Ve böylece, bir cennet yerine, kendimi tüccar zihniyetinin kurak çölünde buldum. İş yaşamı dışında, budalalıktan başka bir şey bulamadım. Dürüst, asil ve canlı bir şey bulamadım. Yaşayan birçok insana denk geldim, ama kokuşmuş ve yoz bir yaşam sürüyorlardı. Canavarca bir bencillik ve merhametsizlik, çirkin, açgözlü, iş bitirici bir maddiyatçılıktan başka bir şey değildi karşıma çıkanlar.”

Ernest dinleyicilerin dünyasına ayna tutup yaşadığı hayal kırıklıklarıyla ilgili birçok şey anlattı. Entelektüel açıdan Ernest’i sıkmışlardı; ahlaki ve manevi açıdan tiksindirmişlerdi; öyle ki dürüst, asil, canlı ve kapitalistlerin yoksun olduğu her şeye sahip devrimcilerin arasına dönmüş olmaktan dolayı mutluydu.

“Ve şimdi,” dedi, “izin verin size devrimden bahsedeyim.”

Fakat Ernest’in bu küçük düşürücü eleştirileri dinleyicileri sarsmamıştı. Etrafıma dönüp yüzlerine baktım ve Ernest’in saldırı ve suçlamaları karşısında istiflerini bozmadan ve üstünlük hislerini yitirmeden, kayıtsız kaldıklarını gördüm. Ve Ernest’in söyledikleri geldi aklıma: Ahlaklarına yönelik hiçbir itham onları sarsamazdı. Fakat Ernest’in cüretkâr dilinin ve ifadelerinin Mrs. Brentwood’u etkilediğini fark etmiştim. Üzgün ve endişeli görünüyordu.

Ernest, devrim ordusunun tanımını yaparak başladı ve ordunun gücüyle ilgili rakamlar ortaya koyarken (çeşitli ülkelerde verilen oylar), dinleyiciler huzursuzlaşmaya başladılar. Gergin bir ifade bürümüştü suratlarını ve dudaklarının kasıldığını görebiliyordum. En sonunda düello için eldiven yere atılmış, kılıçlar çekilmişti. Ernest, Birleşik Devletler’de bir buçuk milyon ve dünyanın geri kalanında da yirmi üç buçuk milyon insanı birleştiren sosyalistlerin uluslararası örgütlenmesini anlattı.

“Böylesine bir devrim ordusu,” diye devam etti, “yirmi beş milyon kişilik bir ordu, yöneticileri ve yönetici sınıfları durup düşünmeye sevk edecek bir güçtür. Bu ordunun attığı savaş çığlığı şudur: ‘Merhamet yok! Sahip olduğunuz her şeyi istiyoruz. Daha azına razı olmayacağız. İktidarın dizginlerini ve insanlığın yazgısını ellerimize almak istiyoruz. İşte ellerimiz burada. Bu eller güçlüdür. Hükümetinizi, saraylarınızı ve krallara özgü sefanızı elinizden alacağız ve o gün gelince, tarladaki köylü ırgat ya da büyük şehirlerinizde açlıktan nefesi kokan, çelimsiz memur gibi, ekmek paranızı kazanmak için çalışacaksınız. İşte ellerimiz burada. Bu eller güçlüdür!’”

Ernest konuşurken, o heybetli omuzlarından, iki muhteşem kol uzanıyor ve nalbant elleriyle kartal pençesi gibi havayı sıkıca kavrıyordu. Orada dikilmiş haliyle, işçi egemenliğinin ruhunu temsil ediyordu ve elleri, dinleyicilerini parçalayıp ezmek için ileri doğru uzanıyordu. Devrimin bu somut, potansiyel ve tehditkâr gücü karşısında dinleyicilerin oturdukları yerde sinerek, belli belirsiz ürktüklerini fark edebiliyordum. Aslında sinen ve korkuları yüzlerinden okunan kadınlardı. Erkekler için söz konusu değildi bu. Onlar aylak değil, faal zenginlerdi ve savaşçıydılar. Alttan alta, gırtlaktan gelen homurtular yükseldi, havada bir an asılı kaldı ve sonra kayboldu. Bu, kargaşanın habercisiydi ve o gece bu homurtuları pek çok kez işitecektim, insanın içindeki vahşi hayvanın belirtisi, ilkel ihtirasının delili. Ve bu sesi çıkardıklarının farkında değillerdi. Sürünün ağzından ve tümüyle bilinç dışı çıkan bir hırıltıydı bu. Ve o anda, yüzlerinde haşin bir ifadenin şekillenmeye başladığını ve gözlerindeki savaş kıvılcımını görünce, dünya egemenliğinin ellerinden zorla çekilip alınmasına kolay kolay izin vermeyeceklerini fark ettim.

Ernest saldırmaya devam etti. Kapitalist sınıfı, toplumu kötü yönetmekle suçlayarak, Birleşik Devletler’de bir buçuk milyon devrimcinin nasıl vücuda geldiğini açıkladı. İlkel dönemlerdeki insanların alet ve makinelerden yoksun olduklarını ve üretim gücü olarak ellerinde sadece doğal verimliliğin bulunduğuna dikkat çekerek mağara adamı ile bugünün insanlarının ekonomik koşullarını kabaca açıkladı. Ardından makinelerin ve toplumsal örgütlenmenin gelişiminin izlerini sürdü ve böylece uygar insanın üretim gücünün, ilkel vahşinin bin katı olduğunu açıkladı.

“Beş adam” dedi, “bin kişi için ekmek üretebilir. Bir adam iki yüz elli kişi için yünlü kumaş, bin kişi için çizme ve ayakkabı üretebilir. Toplumun becerikli bir şekilde idare edilmesiyle, çağdaş ve uygar insanın mağara insanına kıyasla çok daha iyi durumda olacağı sonucu çıkar bundan. Fakat öyle mi acaba? Bir bakalım. Bugün Birleşik Devletler’de on beş milyon47 insan yoksulluk içerisinde yaşamaktadır; yoksulluktan kasıt yeterli yiyecek ve barınmadan yoksun bir yaşam yüzünden çalışma verimliliğinin standardının sürdürülememesidir. Bugün Birleşik Devletler’de, işçi yasaları denen o kanunlarınıza rağmen üç milyon çocuk işçi çalıştırılmaktadır.48 On iki yılda çocuk işçilerin sayısı iki katına çıkmıştır. Bu arada aklıma gelmişken siz toplumun idarecilerine şunu sorayım. Neden 1910 yılının nüfus sayımını halka açıklamadınız? Cevabı sizin adınıza ben vereyim, çünkü korktunuz da ondan. Sefaleti işaret eden rakamlar, şu anda bile gücünü toplayıp bir araya gelmeye başlayan devrimi hızlandıracaktı.

Fakat benim suçlamama dönecek olursak, şayet çağdaş insanın üretim gücü mağara adamına kıyasla bin kat daha fazla ise, o halde neden bugün Birleşik Devletler’de gereğince barınıp beslenemeyen on beş milyon insan yaşıyor? Neden günümüzde, Birleşik Devletler’de üç milyon çocuk işçi var? Bu gerçek bir iddiadır. Kapitalist sınıf kötü bir idare sergilemiştir. Çağdaş insanın üretim gücünün mağara adamından bin kat daha fazla olmasına rağmen, mağara adamından daha sefil koşullarda yaşıyor olması gerçeğini dikkate alarak, kapitalist sınıfın kötü bir idare sergilediğinden başka bir sonuca varmak olası değildir; toplumu iyi yönetemediniz, bencilce ve canice bir yönetim gösterdiniz sevgili egemenler. İşte bu yüzden, tıpkı mensubu olduğunuz sınıf, Birleşik Devletler’deki bir buçuk milyon devrimciye ne kadar cevap verebilirse, siz de bana bu gece yüz yüze o kadar cevap verebilirsiniz. Size cevap vermeniz için meydan okuyorum. Ve dahası, konuşmamı bitirdiğimde de bana cevap veremeyeceğinizi şimdiden cesaretle söyleyebilirim. Bu yüzden nutkunuz tutulacak, ama başka konularda yeterince uzun konuşacaksınız.

Yönetiminiz başarısız oldu. Medeniyeti karmakarışık bir mezbahaya çevirdiniz. Kör baktınız ve aç gözlü davrandınız. Meclis salonlarında asla utanmadan ayağa kalkıp (bugün kalktığınız gibi), çocukların, küçücük çocukların emeği olmadan kâr elde etmenin mümkün olmadığını ilan ettiniz. Benim sözümle yetinmeyin. Tümü sizin aleyhinize tutanaklarda kayıtlı. Geceleri rahat uyumak için hoş ve boş ideallerle ve kendi sevimli ahlak kurallarınızı üreterek vicdanınızı teskin ettiniz. Güç ve varlıkla tıka basa dolup patlayacak hale geldiniz ve başarı sarhoşusunuz; petekteki balların etrafına kümelenen erkek arıların, saltanatlarını bitirmek için üzerlerine çullanan işçi arılar karşısında ne kadar kurtulma umutları varsa, sizin de bizim karşımızda o kadar umudunuz olabilir. Toplumu idare etmekte başarısız oldunuz ve yönetim sizlerin elinden alınacak. İşçi sınıfına mensup bir buçuk milyon insan, geri kalan işçi sınıfının kendilerine katılacağını ve idareyi ellerinizden çekip alacağını söylüyor. Bunun adı devrimdir sevgili egemenler. Gücünüz yetiyorsa durdurun bu devrimi.”

Ernest’in sesi kayda değer bir süre boyunca daha odada çınlamaya devam etti. Ardından, gırtlaktan gelen ve daha önce işittiğim o homurtular yükseldi ve bir düzine adam Albay Van Gilbert’ten söz istemek için yaygara kopararak ayağa kalktılar. Mrs. Brentwood’un omuzlarının kasılıp, titrediğini fark ettim ve Ernest’e güldüğünü sanıp bir an için öfkeye kapıldım. Sonra farkına vardım ki bu gülme değil bir isteri nöbetiydi. Bu delifişeği, kutsal Alimler Kulübü’ne getirtmekle işlediği kabahatin dehşet ve şokunu yaşıyordu Brentwood.

Albay Van Gilbert, suratlarını hiddet bürümüş vaziyette bir düzine adamın konuşmak için kendisinden izin alma çabalarını fark etmedi bile. Kendi suratını da öfke bürümüştü. Kollarını sallayarak ayağa fırladı ve bir an için sadece anlamsız sesler çıktı ağzından. Ardından kelimeler ağzından dökülmeye başladı. Fakat bu ne yüz bin dolarlık avukatın konuşması ne de modası geçmiş bir hitabet biçimiydi.

“Yanılgı üzerine yanılgı,” diye bağırdı Van Gilbert. “Hayatımda bir saat gibi kısa bir sürede bu kadar yanlış inancın dile getirildiğini duymamıştım. Ve ayrıca delikanlı, yeni bir şey söylemediğinizi de belirtmeliyim. Tüm o sayıp döktüklerinizi ben daha siz doğmadan üniversitede öğrendim. Jean Jacques Rousseau sizin sosyalist kuramınızı yaklaşık iki asır önce açıkça ilan etmişti. Toprağa dönüş, hakikaten de öyle! Eskiye dönüş ha! Biyoloji bilimimiz bunun abesliğini öğretir. Yarı cehalet tehlikeli bir şeydir sözü ne kadar da isabetli ve siz de zıpır teorilerinizle bu gece bunun bir örneğini sergilediniz. Yanılgı üzerine yanılgı! Aşırı bir yanılgının midemi hiç bu kadar bulandırdığı olmamıştı. Olgunlaşmamış genellemeleriniz ve çocukça akıl yürütmelerinizle!”

Albay kibirli ve küçümseyici bir tavırla parmaklarını şaklattı ve yürüyüp yerine oturdu. Kadın dinleyicilerin Van Gilbert’i tasvip ettikleri dudaklarından okunuyordu ve ardından erkeklerin Albay’ın sözlerini tasdik eden boğuk sesleri duyuldu. Söz isteyen bir düzine adamdan yarısı hep bir ağızdan konuşmaya başladılar. Yaşanan keşmekeş ve karmaşayı anlatmaya kelimeler yetmez. Mrs. Pertonwaithe’ın geniş duvarları böylesine bir gösteriye tanık olmamıştı. Smokinleri içinde hırıldayıp homurdanan bu adamlar sözümona toplumun serinkanlı ve havalı liderleri ve efendileriydi. Hiç şüphe yok ki Ernest ellerini, egemenlerin gözüne bir buçuk milyon devrimcinin elleri gibi görünen ellerini bir kartal pençesi gibi para keselerine uzattığında onları sarsmıştı.

Fakat Ernest olaylar karşısında asla serinkanlılığını kaybeden biri değildi. Albay daha yerine geçip oturmaya fırsat bulamadan Ernest ayağa kalkıp fırladı öne doğru.

“Teker teker konuşun beyler!” diye kükredi.

Sesi, o kocaman ciğerlerinin derinliklerinden çıkmış ve bu insan korosunun yarattığı fırtınayı bastırmıştı. Buyurgan kişiliğiyle herkesi susturmuştu.

“Teker teker,” diye tekrarladı yumuşak bir sesle. “Müsaade edin de Albay Van Gilbert’e cevap vereyim. Daha sonra hepiniz kozlarınızı paylaşırsınız benimle, ama unutmayın, teker teker. Hep bir ağızdan gösteriye gerek yok. Burası futbol sahası değil. Size gelince,” diye devam etti Ernest, Albay’a dönerek, “söylediğim hiçbir şeye cevap vermediniz. Sadece zihin kapasitemle ilgili birkaç heyecanlı ve dogmatik iddia ortaya attınız. İşinizi icra ederken fayda sağlayabilir bu yaklaşım, ama bana sökmez. Benimle böyle konuşamazsınız. Ben şapkası elinde, maaşıma zam yapmanız ya da kullandığım iş makinesinden beni korumanız için önünüzde el pençe divan duran bir işçi değilim. Benimle konuşurken gerçekler karşısında dogmatik olamazsınız. Bu yaklaşımı paralı kölelerinize saklayın. Onların ekmek parasını ödediğiniz, yaşamlarını ellerinizde tuttuğunuz için size cevap vermeye cüret edemezler.

Ben doğmadan önce üniversitede öğrendiğiniz şu doğaya dönme meselesine gelince, görünüşe göre o dönemden beri başka hiçbir şey öğrenmemişsiniz. Diferansiyel denklemleri İncil’le ne kadar alakalıysa, sosyalizm de doğadaki dengelerle o kadar alakalıdır. Siz beyefendi, ifade ettiklerime harika bir örnek vermiş bulunuyorsunuz.”

Yüz bin dolarlık avukatının korkunç bir şekilde iğdiş edilişini Mrs. Brentwood’un sinirleri kaldıramadı. İsteri krizi şiddetlendi ve bir yandan ağlarken, bir yandan gülmeye başlayan kadıncağıza yardım edip salondan dışarı çıkardılar. Belki de bu iyi olmuştu zira daha kötü gelişmeler olacaktı.

Mrs. Brentwood’un yaşadığı krizle bölünen konuşmasını, “Benim sözümle yetinmeyiniz,” diye sürdürdü Ernest. “Sizin kendi yetkilileriniz hep bir ağızdan sizin aptallığınızı ispat edeceklerdir. Sizin kiralık bilgi tedarikçileriniz size hatalı olduğunuzu söyleyeceklerdir. En yumuşak başlı, kıdemsiz bir sosyoloji asistanına gidin ve Rousseau’nun doğaya dönüş kuramı ile sosyalizm kuramı arasındaki farkın ne olduğunu sorun; en önde gelen, en akılcı burjuva politik ekonomistlerinize ve sosyologlarınıza sorun; konu üzerine yazılmış ve mali destek sağladığınız kütüphanelerin raflarına sıra sıra dizilmiş her ders kitabının sayfalarını karıştırıp soruya cevap arayın; bulacağınız tek yanıt doğaya dönüş ile sosyalizm arasında hiçbir ortak yön olmadığıdır. Öte yandan, doğaya dönüşün ve sosyalizmin birbirlerine taban tabana zıt olduğu yönünde kesin ve müspet bir yanıtla karşılaşacaksınız. Dediğim gibi benim sözlerimle yetinmeyin. Aptallığınızın kayıtları kitaplarda, asla okumadığınız kitaplarınızda yazmaktadır. Ve aptallığınıza gelince, bu anlamda sınıfınızın bir örneğisiniz.

Siz hukuku ve ticareti biliyorsunuz Albay Van Gilbert. Şirketlere nasıl hizmet edeceğinizi ve kanunları çarpıtarak kâr paylarını nasıl arttıracağınızı biliyorsunuz. Gayet güzel. Bu şekilde devam edin. Önemli bir kişisiniz. Çok iyi bir avukatsınız, fakat tarih bilginiz zayıf, sosyoloji konusunda hiçbir şey bilmiyorsunuz ve biyoloji bilginiz ise Plinius’un yaşadığı çağdan kalma.”

Sözün burasında Albay oturduğu yerde şöyle bir kıvrandı. Salonda ölüm sessizliği vardı. Herkes şaşkınlıktan ağzı açık vaziyette, sanki felç olmuş gibi koltuklarına mıhlanmışlardı. Büyük Albay Van Gilbert’in böylesi dehşetli bir muameleye maruz kaldığı görülmüş, duyulmuş, inanılır şey değildi, mahkeme salonunda ayağa kalktığında hâkimlerin karşısında titrediği büyük Albay Van Gilbert. Fakat Ernest düşmana karşı asla merhamet göstermiyordu.

“Elbette kimse sizi ayıplayamaz,” dedi Ernest. “Herkes kendi işini bilir. Siz kendi işinize bakın ve ben de kendi işime. Sizin uzmanlığınız var. İş hukuk bilgisine gelince, kanundan yakanın nasıl kurtarılacağı ya da talancı şirketlerin yararına nasıl yeni kanun çıkarılacağı söz konusuysa ben sizinle aşık atamam. Fakat iş sosyolojiye, benim mesleğime gelince siz benimle aşık atamazsınız. Bunu aklınızdan çıkarmayın. Ayrıca sizin kanununuz bir günde içinden çıkılacak bir meseledir ve siz günlük meselelerin dışındaki konularda yetkin değilsiniz. Dolayısıyla dogmatik iddialarınız, tarihi ve sosyolojik konularda düşüncesizce ortaya atılmış, kaba genellemelerinizle nefesinizi boş yere harcıyorsunuz.”

Ernest bir an için durdu ve düşünceli gözlerle Albay’a bakıp yüzünün öfkeyle asıldığını, ağzının çarpıldığını, kesik kesik solurken göğsünün inip kalktığını, oturduğu yerde kıvrandığını ve ince beyaz ellerini sinir ve gerginlik içerisinde sıkıp açtığını fark etti.

“Ama sizin harcayacak nefesiniz var gibi ve bunu kullanmanız için size fırsat vereceğim. Sizin sınıfınızı suçladım. Suçlamalarımın yersiz olduğunu bana gösterin. Çağdaş insanın içine sürüklendiği sefalete dikkatinizi çektim, Birleşik Devletler’de üç milyon çocuk işçi köle gibi çalıştırılmakta ve onların emeği olmadan kâr elde etmek mümkün değil; yetersiz beslenen, üstü başı dökülen ve üzerindeki giysilerden daha da dökük evlerde oturan on beş milyon insan var. Çağdaş insanın toplumsal örgütlenme marifetiyle ve makineler kullanarak mağara devri insanına kıyasla bin kat daha fazla üretim gücüne eriştiğine dikkat çektim. Ve bu iki bulgudan hareket ederek, kapitalistlerin kötü bir idare gösterdiklerinden başka bir sonuca varmanın mümkün olmadığını ifade ettim. Suçlamam buydu, bunlara cevap vermeniz için size özellikle ve enine boyuna meydan okudum. Hayır, daha da fazlasını yaptım. Bana cevap vermeyeceğiniz yönünde bir kehanette bulundum. Benim kehanetimi yerle bir etmek sizin nefesinize kalmış. Konuşmamın bir yanılgıdan ibaret olduğunu söylediniz. Bana nerede yanıldığımı gösterin Albay Van Gilbert. Benim ve bir buçuk milyon yoldaşımın size ve sınıfınıza yönelttiği suçlamalara cevap verin.”

Albay Van Gilbert toplantıya başkanlık ettiğini ve nezaket icabı söz isteyen diğer insanların da konuşmasına izin vermesi gerektiğini unutmuştu. Ayağa kalkmış, kontrolünü yitirmiş bir vaziyette kollarını ve laflarını sağa sola savurarak bir yandan Ernest’i gençliğinden ve demagogluğundan ötürü kötüleyip yerden yere vuruyor, öte yandan da işçi sınıfına vahşice saldırarak, verimsizliğinden ve beş para etmezliğinden dem vuruyordu.

Ernest, “Sizin kadar konuyu dağıtıp işin özünden uzaklaşan bir avukat görmedim,” diye cevaplamaya başladı Albay’ın verip veriştiren, sert konuşmasını. “Düşünce ve iddialarımın ne gençliğimle, ne de işçi sınıfının değersizliğiyle ilgisi var. Ben kapitalist sınıfı, toplumu kötü yönetmekle suçladım. Siz cevap vermediniz. Cevap verme girişiminde bulunmadınız. Neden? Acaba verecek bir cevabınız mı yok? Siz tüm bu salondaki dinleyicilerin savunucusu, destekçisisiniz. Benim haricimde buradaki herkes bu cevabı duymak için ağzınıza bakıyor, çünkü kendilerinin verecek bir cevabı yok. Bana gelince, daha önce de dediğim gibi, sadece cevap veremeyeceğinizi değil, fakat cevap vermeye teşebbüs bile etmeyeceğinizi biliyorum.”

“Bu kabul edilemez!” diye haykırdı Albay Van Gilbert. “Hakarettir bu!”

“Bana cevap vermemeniz kabul edilemez asıl,” diye karşılık verdi Ernest usulca. “Hiç kimsenin aklı ve zekâsı aşağılanamaz. Aşağılamak, doğası itibarıyla duygusal bir yaklaşımdır. Kendinizi toparlayın. Benim aklımı kullanarak toplumu kötü yönettikleri için kapitalist sınıfa yönelttiğim suçlamaya, akla dayalı bir cevap verin.”

Albay Van Gilbert sessiz kaldı; hödük bir kabadayı karşısında ağız dalaşına girmeye tenezzül etmeyen bir adamın yüzündeki gibi ters ve üstünlük kompleksini yansıtan bir ifade vardı suratında.

“Moralinizi bozup mahzunlaşmayın,” dedi Ernest. “Sınıfınızın hiçbir üyesinin henüz bu suçlamaya cevap veremediği gerçeğiyle teselli bulun.” Ernest konuşmaya can atan diğer adamlara döndü. “Ve şimdi konuşma fırsatı sizlerde. Hodri meydan. Atış serbest ve Albay Van Gilbert’in veremediği cevabı vermeniz için size meydan okuduğumu da unutmayın.”

Tartışmalar sırasında söylenen her şeyi yazmam mümkün değil. Üç kısa saat içerisinde ne kadar çok kelime sarf edilebileceğini daha önce asla fark etmemiştim. Ne olursa olsun, muhteşemdi. Rakipleri heyecanlanıp tahrik oldukça, Ernest kasıtlı olarak daha da üzerlerine gitti. Ernest’in sahip olduğu bilgiler ansiklopedikti ve kelime ya da cümleleri hassas birer kılıç darbesi gibi kullanarak karşısındakileri delik deşik etti. Mantığa aykırı düştükleri noktaları tek tek belirtti. Akıl yürütme ve kıyaslama yöntemleri yanlıştı ve vardıkları sonucun, önermeleriyle hiçbir bağlantısı yoktu; öte yandan bir sonraki dayanakları sahteydi, çünkü kanıtlanmaya çalışılan sonucun içine kurnazca gizlenmişti. Bu hataydı, öbürü bir varsayımdan ibaretti ve bir sonraki de, tüm ders kitaplarında doğrulanmış olarak yer alan gerçeğe aykırı bir iddiaydı.

Ve tartışma böyle sürdü gitti. Ernest bazen kılıcı bırakıp eline sopayı alıyor ve sağlı sollu vurarak rakiplerinin düşüncelerini ezip geçiyordu. Her zaman gerçekleri, bulguları talep ediyor ve kuramları tartışmayı reddediyordu. Ve Ernest’in ortaya koyduğu gerçekler, rakiplerini Waterloo Savaşı’ndaki gibi bozguna uğratıyordu. Egemenler işçi sınıfına saldırdıklarında, Ernest her defasında, “Tencere dibin kara seninki benden kara; sizin suratlarınızın kirli olduğu suçlamasına verilecek bir cevap değil ki bu,” diye cevabı yapıştırdı. Ve hepsine birden seslenip, “Sınıfınızın kötü bir idare sergilediği suçlamasına neden yanıt vermediniz? Farklı meseleler ve o meselelerle ilgili daha başka meselelerden söz ettiniz, fakat cevap vermediniz. Acaba verecek cevabınız mı yok?” dedi.

Mr. Wickson tartışmanın sonunda söz aldı. Serinkanlılığını bir tek o yitirmemişti ve Ernest diğerlerine göstermediği bir saygıyla yaklaştı Wickson’a.

“Cevap vermeye gerek yok,” dedi Wickson, etraflıca düşünmüşçesine. “Tüm tartışmayı hayret ve tiksintiyle takip ettim. Sizlerden tiksiniyorum beyler, sınıfımın mensupları. Budala, küçük okul çocukları gibi davranıp, böyle bir tartışmanın içine esip gürleyen, adap bilmez sıradan politikacılar gibi bodoslama daldınız. Rakibin manevraları karşısında bozguna uğradınız. Bir yığın laf ettiniz, ama çıkardığınız uğultudan başka bir şey duyulmadı. Bir ayının etrafında uçuşan sivrisinekler gibi vızıldadınız. Beyler, işte ayı orada duruyor,” diyerek Ernest’i işaret etti Wickson. “Ve vızıldamalarınız ayının sadece kulaklarını gıdıkladı. İnanın ki durum ciddi. Bu ayı, bu akşam bizi ezmek için pençelerini uzatmış. Birleşik Devletler’de bir buçuk milyon devrimci olduğundan bahsediyor. Bu bir hakikattir. Elimizden hükümetlerimizi, saraylarımızı, krallara özgü sefamızı almayı amaçladıklarını söylüyor. Bu da bir hakikattir. Bir değişim, büyük bir değişim yaşanmaya başlıyor toplumda; fakat ayının öngördüğü gibi bir değişim olmayabilir bu. Ayı bizi ezeceğini söyledi. Peki ya biz ayıyı ezersek?”

Büyük salonda gırtlaktan gelen homurtular yükseldi ve erkekler, kendilerinden emin bir havada ve onaylayarak birbirlerine bakıp başlarını salladılar. Yüzleri gerilmişti. Hepsinin de birer savaşçı olduğundan kuşku yoktu.

“Fakat vızıldayarak ezecek değiliz ayıyı,” diye serinkanlılıkla sürdürdü konuşmasını Wickson. “Ayıyı avlayacağız. Ayıya kelimelerle cevap vermeyeceğiz. Cevabımızı kurşunlarla vereceğiz. Güç ve yetki bizde. Bunu kimse inkâr etmeyecek. Bu güç marifetiyle iktidarda kalacağız.”

Wickson birden Ernest’e doğru döndü. Dramatik bir an yaşandı.

“Böylece cevabımızı vermiş bulunduk. Size kelimelerle cevap verip kaybedecek vaktimiz yok. O göklere çıkardığınız güçlü ellerinizi saraylarımıza ve sefahatimize uzattığınızda size gücün ne olduğunu göstereceğiz. Cevabımızı bomba ve şarapnellerin gümbürtüleri ve makineli tüfeklerden çıkan kurşunların vınlamalarıyla ifade edeceğiz.49 Siz devrimcileri ökçelerimizin altında öğüteceğiz ve suratlarınızın üzerinden çiğneyip geçeceğiz. Dünya bizim, biz onun efendisiyiz ve o hep bizim mülkiyetimizde kalacak. İşçiler ordusuna gelince, onlar tarihin başlangıcından bu yana pisliğin içinde yaşadılar ve ben tarihi doğru okuyan biriyim. Ben, bizler ve bizlerden sonra gelecek olanlar güç ve iktidarı ellerinde tuttukça da pisliğin içinden çıkamayacaklar. Alın size kelime. Kelimelerin kralı; Güç. Tanrı değil, Para değil ama Güç. Dilinizde tüy bitene kadar tekrar edin bu kelimeyi. Güç.”

“Cevabımı aldım,” dedi Ernest sakince. “Verilebilecek tek cevap budur. Güç. Emekçi sınıfı olarak bizim öğütlediğimiz de budur. Yaşadığımız acı tecrübeler sayesinde biliyoruz ki, hak, adalet, insanlık adına yapılan çağrılar, yakarışlar sizi asla ilgilendirmiyor. Kalpleriniz, altında yoksulların suratlarını çiğnediniz ökçeleriniz kadar sert. Bu yüzden biz gücü vazettik. Seçim günü oylarımızın gücüyle hükümetinizi elinizden söküp alacağız...”

Wickson, “Peki ya gerçekten de seçim günü çoğunluğu, ezici çoğunluğu elde ederseniz ne olacak?” diye sözünü kesti Ernest’in. “Farz edin ki, seçim sandığında ele geçirdiğiniz hükümeti size devretmeyi reddettik?”

“Onu da göz önünde bulundurduk,” diye cevap verdi Ernest. “Ve size kurşunlarla cevap vereceğiz. Gücü kelimelerin kralı ilan ettiniz. Çok güzel. O halde gücü kullanacağız. Ve seçim sandığında zafer elde ettiğimizde, anayasal hakkımızı kullanarak, barışçıl bir biçimde ele geçirdiğimiz hükümeti bize devretmeyi reddeder ve bu durum karşısında ne yapacağımızı bize sorarsanız, ben derim ki, o gün geldiğinde size cevabımızı vereceğiz; cevabımızı bomba ve şarapnellerin gümbürtüleri ve makineli tüfeklerden çıkan kurşunların vınlamalarıyla ifade edeceğiz. Bizden kaçamazsınız. Gerçekten tarihi doğru okumuşsunuz. Emekçinin, tarihin başlangıcından bu yana pislik içinde süründüğü doğrudur. Siz ve sizden sonra gelenler güç ve iktidarı ellerinde tuttukça emekçinin pisliğin içinden çıkamayacağı da doğrudur. Sizinle hemfikirim. Söylediğiniz her şeye katılıyorum. Güç, geçmişte hep olduğu gibi söz sahibidir ve belirleyici olacaktır. Bu sınıfların mücadelesidir. Tıpkı sizin sınıfınızın eski feodal asaleti alaşağı ettiği gibi, sizin sınıfınız da benim sınıfım, emekçi sınıf tarafından alaşağı edilecek. Şayet biyoloji ve sosyolojiyi de tarihi okuduğunuz kadar doğru ve açık bir şekilde okursanız, tanımladığım bu akıbetin kaçınılmaz olduğunu göreceksiniz. Bunun bir, on ya da bin yıl içerisinde gerçekleşecek olması önemli değildir. Sizin sınıfınız alaşağı edilecektir. Ve bu güç marifetiyle olacaktır. İşçi ordusunun bireyleri olarak bizler o kelimeyi dilimizde tüy bitene, kulaklarımız çınlayan kadar okuyup tekrarladık. Güç. Muhteşem bir kelime.”

Ve böylece Alimler Kulübü gecesi sona erdi.

39. Yazar burada bilgiyi ve gerçekleri öğrenme tutkunu anlamındaki philomath sözcüğünü kullanıyor. Ancak, egemen sınıfların bilgiçliğine yönelik ironi açısından “alimler” sözcüğü tercih edildi. (Y.N.)

40. O günlerde oturma odalarını bir yığın ıvır zıvırla doldurmak hâlâ âdetti. İnsanlar sade yaşam tarzını keşfetmemişlerdi. Böylece birer müzeye dönüştürülmüş bu odaları temiz tutmak da sonu gelmez bir çaba gerektiriyordu. Toz temizleme araçları evin efendileriydi. Toz almak için sayısız alet vardı; fakat tozdan tamamen kurtulmak için sadece birkaç alet vardı.

41. Vasiyetnamelerin bozulup, ihlal edilmesi o çağa özgü bir özellikti. Muazzam servetlerin edinilmesiyle birlikte, ölüm sonrasında bu servetlerin miras yoluyla elden çıkarılması sorunu, servet sahipleri için eziyetliydi. Vasiyetname hazırlamak ve bozmak, tıpkı zırh ve silah imalatçılığı gibi, birbirlerini tamamlayan meslekler haline gelmişti. En kurnaz vasiyetname hazırlama avukatları, ihlal edilemez vasiyetnameler hazırlamak üzere tutulurlardı. Fakat bu vasiyetnameler her zaman ve çoğunlukla da bizzat bunları hazırlayan avukatlar tarafından ihlal edilirdi. Buna karşın, zengin zümre, asla ihlal edilemeyecek bir vasiyetnamenin hazırlanabileceği yanılgısından vazgeçmiyordu; böylece nesiller boyunca müvekkiller ve avukatlar bu hayalin peşinden koştular. Bu, Ortaçağ simyacılarının “Evrensel Çözücü”nün arayışında olmasından farksız bir uğraştı.

42. İşçi sınıfının, varlıklı ve aylak kesimleri tümüyle yanlış anlamasına hizmet eden tuhaf ve ilginç bir kitap serisi.

43. O çağın insanları bazı tabir ve anlatım tarzlarının esiriydiler. Bu sefil bağımlılık duygusunu bizlerin anlaması mümkün değildir. Kelimelerin yarattığı büyü, bir hokkabazın yaratıcılık ve becerisinden daha büyük bir etkiye sahipti. İnsanların zihinleri o denli altüst olmuş ve karışıktı ki, tek bir kelimenin ifade edilmesi, bir ömür boyu süren ciddi araştırma ve düşünce ile ortaya konan genellemeleri yadsıyabiliyordu. Ütopik böyle bir kelimeydi. Ne kadar mantıklı olarak ifade edilirse edilsin, bu kelimenin ağızdan çıkması dahi, ekonomik gelişim ve ıslahla ilgili tertip ve tasarıları reddedip lanetleyebiliyordu. Bu gibi terimlerin ortaya atılması dahiyane bir fikir olarak addediliyordu.

44. Pinkertonlar esasen özel dedektiflerdi; fakat hızla kapitalistlerin kiralık savaşçıları olup daha sonra da Oligarşi’nin Paralı Askerleri’ne dönüştüler.

45. Patentli ilaçlar, patentli yalanlardı; fakat Ortaçağ’ın büyüleri ve tılsımları gibi insanları aldatmaya yöneliktiler. Aradaki tek fark patentli ilaçların daha zararlı ve daha maliyetli olmasıydı.

46. MS 1912 yılına gelindiğinde bile, büyük halk kitleleri hala ülkeyi kendi oylarıyla yönettikleri inancına sahiptiler. Fakat aslında ülke “siyasi makineler” diye adlandırılan mekanizmalarca yönetiliyordu. İlk başlarda bu makinelerin başındaki adamlar, yasa çıkarmak için egemen kapitalistlerden fahiş ücretler aldılar; fakat kısa bir zaman sonra egemen kapitalistler siyasi makinelere bizzat sahip olmanın ve makine patronlarını kiralamanın daha az maliyetli olduğunu fark ettiler.

47. 1906 yılında Robert Hunter Poverty (Yoksulluk) adlı kitabında, o dönemde Birleşik Devletler’de yoksullukla boğuşan on milyonlarca insan olduğuna dikkat çekmişti.

48. Birleşik Devletler’de 1900 yılında yapılan nüfus sayımında (rakamları halka açıklanan son sayım), çocuk işçilerin sayısı 1 752 187 olarak saptanmıştı.

49. Buradaki düşüncenin anlam ve akışını ifade etmek için aşağıdaki tanım MS 1906 yılında, Ambrose Bierce adında bir yazar tarafından kaleme alınan “Kötümserin Kelime Kitabı”ndan alınmıştır. Bierce, insanlara güven duymadığını açıkça itiraf etmiş, alaycı biriydi: “Şarapnel, isim. Amerikan Sosyalizmi’nin taleplerine cevap olarak geleceğin hazırladığı bir tez.”

6

Aba altından sopa göstermek

Yaklaşan olayların habercisi olan gelişmelerin birbiri ardına ortaya çıkması bu zamanlara rastlar. Ernest, babamın sosyalistleri ve işçi liderlerini evinde ağırlamasını ve alenen sosyalistlerin toplantılarına katılmasını sorguluyordu; babam ise Ernest’in endişelerine gülüp geçiyordu.

Bana gelince, işçi sınıfının liderleri ve düşünürleri ile temas ederek çok şey öğreniyordum. Madalyonun öteki yüzünü görebiliyordum. Sosyalizmin devasa felsefi ve bilimsel literatürü karşısında afallasam da, karşılaştığım özveri ve yüksek idealizm bana haz veriyordu. Hızlı öğreniyordum, fakat içinde bulunduğumuz durumun vahametini fark edecek kadar hızlı değildi bu.

Uyarıcı belirtiler vardı fakat bunlara pek aldırmıyordum. Örneğin Mrs. Pertonwaithe ve Mrs. Wickson üniversite kasabasında muazzam sosyal güce sahip, nüfuzlu insanlardı ve duyduğuma göre benim fazla cüretkâr, kendine çok güvenen ve başkalarının işine burnunu sokmaya ve işgüzarca fesat karıştırmaya eğilimli bir genç kadın olduğumu düşünüyorlardı. Jackson’ın koluyla ilgili davanın soruşturulmasında oynadığım rol göz önüne alındığında bu gayet doğal diye geçirdim aklımdan. Fakat toplumda böylesine güçlü nüfuza sahip insanların böyle bir düşünceyi telaffuz etmelerinin yaratacağı etkiyi hafife almıştım.

Arkadaşlarımın bana karşı soğuk ve mesafeli davrandığını fark etmiştim, ama çevremdeki insanların genellikle müstakbel kocamı onaylamamalarına yormuştum bunu.

Ancak aradan bir süre geçtikten sonra Ernest, sınıfımda hüküm süren bu genel tutumun doğal ve kendiliğinden gelişen bir yaklaşımdan farklı olduğuna ve bunun ardında örgütlü bir tavrın gizli kaynaklarının yattığına açıkça dikkatimi çekti. “Sınıfının düşmanlarından birini kolladın,” dedi Ernest. “Ve kollamakla kalmayıp kendini ve aşkını verdin. Bu kendi sınıfına karşı ihanettir. Cezalandırılmadan bu işten yakayı sıyıracağını zannetme.”

Fakat bunun öncesinde, babam bir ikindi vakti eve döndü.

Ernest benimleydi ve babamın kızgınlığı yüzünden okunuyordu; ölçülü, makul bir öfkeydi bu. Babam nadiren aşırı öfkelenirdi; fakat belli ölçüde, kontrollü bir öfke göstermek konusunda rahat davranırdı. Uyarıcı diye adlandırıyordu babam bunu. Ve odaya girdiğine uyarıcı bir öfkeye kapıldığını görebiliyorduk.

“Kafanızdan ne geçiyor?” diye sordu. “Wilcox’la öğle yemeği yedim.”

Wilcox üniversitenin eski kafalı rektörüydü ve pörsümüş zihni 1870’lerden kalma ve o zamandan bu yana değiştirmediği genellemelerle tıka basa doluydu.

“Davetliydim,” dedi babam. “Rektör beni çağırttı.”

Duraksadı bir an ve biz de bekledik.

“Kabul etmeliyim ki yemek gayet güzeldi; fakat azar işittim. Ben! Hem de o yaşlı fosilin ağzından!”

Ernest, “Neden azar işittiğinizi tahmin edebiliyorum,” dedi.

“Üç defa tahmin yürütme ama,” diye güldü babam.

“Tek bir tahminde bulunmam yeterli,” diye yapıştırdı cevabı Ernest. “Ve bu bir tahmin değil çıkarım olacak. Özel hayatınızdan ötürü azarlandınız.”

“Tam üstüne bastın!” diye haykırdı babam. “Nasıl tahmin ettin?”

“Bunun olacağını biliyordum. Sizi bununla ilgili önceden uyarmıştım.”

“Evet uyardın,” dedi babam dalgın gözlerle. “Fakat inanmamıştım. Ne olursa olsun, kitabım için çok daha fazla sağlam deliller topladım.”

Ernest, “Eğer bu sosyalistleri ve ben dahil her türden köktenciyi evinizde ağırlamayı sürdürürseniz olacakları düşündüğümüzde, daha bu hiçbir şey değil.”

“Yaşlı Wilcox da aynen bunları söyledi. Ve tüm o mazur görülemez, yersiz şeyler! Wilcox bunların yakışık almaz, uygunsuz, tamamen yararsız olduğunu ve üniversitenin gelenekleri ve politikasıyla uyumlu olmadığını söyledi. Benzer türde, üstü kapalı bir alay şey söyledi ve açıkça konuşturup belli ayrıntıları ifade etmeye zorlayamadım onu. Ona epey zorluk çıkardım ve durmadan söylediklerini tekrarlayıp bana ne kadar saygı duyduğunu, tüm dünyanın bir bilimadamı olarak bana saygı duyduğunu söyledi. Bu onun için kabul edilir bir durum değildi. Bundan hoşlanmadığını açıkça görebiliyordum.”

“Hür iradeli biri değilmiş,” dedi Ernest. “Prangayı50 her zaman zarafetle taşımak mümkün değildir.”

“Evet, o kadarını ağzından aldım. Wilcox, üniversitenin, eyaletin bu yıl sağlamaya razı olduğundan daha fazla paraya ihtiyaç duyduğunu ve bu paranın, üniversitenin bağımsız aklın tarafsızca takip edilmesine dair yüksek idealinden caymasından rahatsızlık duyacak insanlardan geldiğini söyledi. Benim özel yaşantımın, üniversitenin yüksek idealinden caymasıyla ne ilgisi olabileceğini sorduğumda, Wilcox bana Avrupa’da dinlenme ve araştırma yapmak için iki yıl tam ödenekli izin vermeyi teklif etti. Elbette bu koşullar altında kabul edemedim önerisini.”

“Kabul etseydiniz daha iyi olurdu,” dedi Ernest ciddiyetle.

“Bu bir rüşvet teklifiydi,” diye itiraz etti babam; Ernest de kafasını salladı.

“Ayrıca herifçioğlu, kızımın senin gibi kötü şöhrete sahip biriyle sağda solda görüldüğüne dair dedikodular dolaştığından ve bunun da üniversitenin duruşu ve itibarı ile bağdaşmadığından bahsetti. Kendisi şahsen karşı değilmiş, hayır efendim; ama gel gör ki dedikodular varmış ve benim bunu anlayışla karşılayacağımı umuyormuş.”

Ernest bu sözler üzerine bir an düşündü ve sonra yüzünde beliren çok ciddi ve karamsar bir öfkeyle, “Bunun arkasında salt bir üniversite idealinden daha fazlası var. Birileri Rektör Wilcox’a baskı yapmış,” dedi.

“Öyle mi dersin?” diye sordu babam.

Yüzünde korkudan çok merak ifadesi vardı.

“Keşke aklımda belli belirsiz oluşmaya başlayan düşünceleri size aktarabilsem,” dedi Ernest. “Dünya tarihinde hiçbir toplum asla şu andaki kadar olağanüstü değişimler içinde olmadı. Sanayi sistemimizdeki hızlı değişimler, dinî, siyasi ve toplumsal yapılarda da aynı ölçüde hızlı değişimlere yol açıyor. Toplumun doku ve yapısında görünmeyen, korkutucu bir devrim meydana geliyor. İnsan bu değişimleri ancak belli belirsiz hissedebilir. Fakat bunlar şimdi ve bugün oluşmakta. İnsan bunların uzakta bir karaltı gibi belirdiğini, bu devasa, muğlak ve korkunç gelişmeleri görebilir. Zihnim, bu belirtilerin aydınlığa kavuşup nasıl bir mecraya girebileceğini düşünmekten ürkerek uzak duruyor. Wickson’ın geçen akşamki konuşmasını duydunuz. Sarf ettiği sözlerin ardında, hissettiğim o isimsiz, şekilsiz şeylerin aynıları var. Wickson, son derece bilinçli bir kaygıyla bahsetti bunlardan.”

“Yani?..” diye söze başladı babam ve ardından duraksadı.

“Demek istediğim, muazzam ve tehditkâr bir şeyin gölgesi, şu anda bile ülkenin dört bir yanına düşüyor. Oligarşi’nin gölgesi deyin buna isterseniz; yapabildiğim en yakın benzetme bu. Nasıl bir doğası, yapısı olabileceğini düşünmeyi reddediyorum.51 Fakat demek istediğim şuydu: İçinde bulunduğunuz durum çok riskli; benim korkularımı artıran bir tehlike bu, zira büyüklüğünü kestiremiyorum bile. Tavsiyeme uyun ve ödenekli izni kabul edin.”

“Fakat bu korkakça olur,” diye itiraz geldi babamdan.

“Asla. Siz yaşlı bir adamsınız. Bu dünyada üzerinize düşen vazifenizi yaptınız, büyük bir iş başardınız. Bırakın da bugünün savaşını gençler ve güçlüler üstlensin. Biz gençlerin henüz yapması gereken işleri var. Avis yanımda olup destek verecek ve gelecek tehlikeye birlikte göğüs gereceğiz. Avis, savaş cephesinde sizi temsil edecek.”

“Ama bana zarar vermezler ki,” diye itiraz etti babam.

“Tanrıya şükür ki bağımsızım. Ah, sizi temin ederim ki, üniversiteye ekonomik olarak bağımlı olan bir profesöre ne korkunç eziyetler çektirebileceklerini biliyorum. Ama ben bağımsızım. Ben maaş elde etmek uğruna profesör olmadım. Ben kendi gelirimle gayet rahat geçinir giderim ve elimden alabilecekleri tek şey maaşım.”

Ernest, “Fakat fakında değilsiniz,” dedi. “Eğer tüm o korkularım gerçekleşirse, özel geliriniz, bizzat anaparanız, en az maaşınız kadar kolayca alınır elinizden.”

Babam birkaç dakika boyunca suskun kaldı.

Derin derin düşünüyordu ve kafasında oluşmaya başlayan kararın yüz hatlarına yansıdığını görebiliyordum.

Nihayet konuştu. “İzin almayacağım,” dedi ve yeniden duraksadı. “Kitabımı yazmaya devam edeceğim.52 Yanılıyor olabilirsiniz fakat yanılsanız da yanılmasanız da, silahlarımın yanı başında hazır bekleyeceğim.”

“Pekâlâ,” dedi Ernest. “Piskopos Morehouse’la aynı yolun yolcususunuz ve benzer bir çöküşe sürükleniyorsunuz. Bu işler tamamına ermeden her ikiniz de proleter olup çıkacaksınız.”

Söz Piskopos’tan açılınca, Piskopos’la neler yaptığını sorduk Ernest’e.

“Onu cehennemde yolculuğa çıkardıktan sonra maneviyatı sarsıldı. Fabrika işçilerimizin birkaçının evini gezdirdim ona. Sanayi çarklarının ezip bir kenara attığı insan enkazlarını gösterdim ona ve oturup bu insanların hikâyelerini dinledi. Onu San Francisco’nun kenar mahallelerinde bir gezintiye çıkardım ve ayyaşlığın, fahişeliğin ve suç işlemenin, insanın özündeki ahlak bozukluğundan daha derin nedenlere dayandığını öğrendi. Piskopos çok sarsılmış durumda ve daha da kötüsü, çığırından çıkmış vaziyette. Ahlaki duyarlılığı çok yüksek. Gördüklerinden ciddi boyutta etkilenmiş halde. Ve her zamanki gibi gerçekçi olmaktan uzak. Aydın ve kalburüstü kesimleri yardım misyonu yüklenmeye teşvik etmek için planlar yapacak kadar ahlaki hezeyana kapıldı. Kilisenin eski ruhunu yeniden canlandırmayı ve mesajını egemenlere götürmeyi zorunlu görevi olarak addediyor. Sinirleri harap olmuş. Er ya da geç bir yerden patlak verecek ve çöküş yaşayacak. Sonra olaylar ne şekil alacak tahmin bile edemiyorum. Saf ve asil bir insan o, fakat gerçekçi değil. Beni aşmış vaziyette. Ayakları yere basmıyor ve havada süzülüp Getsemani’ye53 doğru uçuyor. Bunun ardından da çarmıha gerilecek. Böylesine yüce gönüllü, asil ruhlu insanlar çarmıha yaraşır.”

“Ya sen?” diye sordum; gülüşümün altında âşık olmanın getirdiği endişenin ciddiyeti yatıyordu.

Ernest de bana gülümseyerek, “Ben o insanlardan değilim,” dedi. “İdam edilebilirim ya da bir suikasta kurban gidebilirim, fakat asla çarmıha gerilmeyeceğim. Son derece sağlam ve duyarsızca toprağın derinliklerine kök saldım ben.”

“Fakat neden Piskopos’un çarmıha gerilmesine sebep olacaksın?” diye sordum. “Buna senin yol açtığını inkâr etmeyeceksin değil mi?”

Ernest de, “Milyonlarca insan eziyet ve sefalet içinde yaşarken neden rahatı yerinde birinin rahatını bozmayayım?” diye sordu.

“O halde neden babama ücretli izni kabul etmesini tavsiye ettin?”

“Çünkü ben saf ve asil bir insan değilim,” diye cevap verdi. “Çünkü ben katı, duyarsız ve bencilim. Çünkü seni seviyorum ve Eski Ahit’te dediği gibi, senin halkın benim halkımdır. Piskopos’a gelince, onun kızı yok. Ayrıca ne kadar az olsa da, Piskopos’un küçük yetersiz feryadı devrimde yarar sağlayacaktır. En ufak katkı bile işe yarar.”

Ernest’le aynı fikirde değildim. Piskopos Morehouse’un nasıl yüce gönüllü bir insan olduğunu gayet iyi biliyordum ve doğruluk için yükselteceği sesinin küçük, yetersiz bir feryattan daha fazlası olamayacağına akıl erdiremiyordum. Fakat Ernest gibi henüz yaşamın acımasız gerçekleriyle karşı karşıya kalmış biri değildim. Yaklaşan olayların pek yakında bana açıkça göstereceği gibi, Ernest, Piskopos’un asil ruhunun fayda sağlamayacağını açıkça görmüştü.

Birkaç gün sonra Ernest bana iyi bir haber vererek hükümetin kendisine Birleşik Devletler İşçi Komisyon Üyeliği görevini teklif ettiğini söyledi. Çok mutlu olmuştum. Maaşı nispeten daha iyiydi ve evliliğimizi güvence altına alacaktı. Kuşkusuz bu Ernest için daha uygun bir işti ve dahası ona karşı duyduğum düşkünlük ve gurur nedeniyle, kendisine teklif edilen görevi, yeteneklerinin bir takdiri olarak göklere çıkarıyordum.

Sonra Ernest’in gözlerindeki pırıltıyı fark ettim. Bana gülüyordu.

“Teklifi... geri çevirmeyeceksin değil mi?” diye sordum titrek bir sesle.

“Bu bir rüşvet,” dedi. “Bunun arkasında Wickson’ın parmağı ve onun arkasında da ondan daha büyük adamların parmakları var. Eski bir numaradır bu. Sınıf mücadelesi kadar eski hem de, emekçi ordusunun liderlerini çalmak. Zavallı, ihanete uğramış emekçiler. Aynı numaralarla geçmişte ne kadar çok emekçi liderinin satın alındığını bir bilsen. Bir generali satın almak, ona ve tüm ordusuna karşı savaşmaktan daha ucuz, çok daha ucuzdur. Mesela... neyse boş ver, ağzıma geleni söyleyip küfretmeyeceğim. Zaten yeterince canım sıkkın bu konuda. Canım sevgilim, ben bir işçi lideriyim. Kendimi satmam. Her şey bir yana, zavallı yaşlı babamın anısı ve ölümüne çalıştırılması bile bunu yapmama engeldir.”

Ernest’in, büyük, güçlü kahramanımın gözleri yaşarmıştı. Babasının ahlakının bozulmasını asla affedemiyordu, çocuklarının boğazından bir lokma yemek geçsin diye söylediği iğrenç yalanlar ve yapmak zorunda kaldığı küçük hırsızlıklar.

Bir defasında Ernest, “Babam iyi bir insandı,” diye anlattı bana. “Kalbi temizdi, ama yaşamındaki acımasız koşullar onu yoldan çıkarmış, sakatlayıp köreltmişti. Efendileri, baş canavarlar tarafından düşkün bir canavara dönüştürülmüştü. Senin baban gibi o da bugün hayatta olmalıydı. Güçlü bir bünyesi vardı. Fakat makinenin çarklarına yakalanmış ve kâr elde etmek için ölümüne çalıştırılmıştı. Bir düşün. Kâr için. Onun akıttığı kanlar, şaraplı bir yemeğe, bir ziynet eşyasına ya da asalak ve aylak zenginlerin, efendilerinin, baş canavarların benzer bir sefasına dönüştü.”

50. Afrikalı köleleri ve ayrıca suçluları pranga kullanarak kelepçeye vuruyorlardı. İnsanoğlu Kardeşliği’nin gelmesiyle birlikte pranga kullanımına son verildi.

51. Everhard doğmadan önce yaşamış ve Everhard gibi, bu gelişmelerin yapısını hayal etmemiş olsalar da, düşürdüğü gölgenin görüntüleri bir an için gözlerine ilişen insanlar vardı. John C. Calhoun şöyle diyordu: “Hükümetin içinde bizzat halkın kendisinden daha büyük bir güç doğdu. Bu güç, çok çeşitli ve güçlü çıkar dengelerine sahip, yekvücut halinde ve bankalardaki muazzam miktarda ihtiyaç fazlası paranın bütünleştirici gücüyle bir arada durmaktadır.” Ve o büyük hümanist Abraham Lincoln, kendisine yapılan suikastın hemen öncesinde şöyle demişti: “Cesaretimi kıran ve ülkemin güvenliğini düşündükçe beni ürperten bir krizin yakın bir gelecekte yaklaştığını görüyorum... Şirketler tahtlarından indirildi, bunu yüksek mevkilerde bir yozlaşma takip edecek ve ülkenin para gücü, insanların önyargılarını istismar ederek hükümranlığını sürdürmeye gayret edecek; sonunda servet birkaç kişinin elinde toplanacak ve Cumhuriyet yıkılacak.”

52. Ekonomi ve Eğitim başlıklı bu kitap o yıl basıldı. Kitabın günümüze üç kopyası ulaşmıştır; bunlardan ikisi Ardis’te ve bir tanesi de Asgard’dadır. Kitap, üniversitelerdeki ve diğer okullardaki yerleşik düzenin/zihniyetin yani kapitalizm yanlılığının ısrarla sürdürülmesiyle ilgili etmenlerden biri üzerinde ayrıntılı olarak durur. Kitapta ortaya atılan tez, öğrencilerin zihinlerinde sadece kapitalist rejimin çıkarlarına uygun fikirleri geliştiren, karşıt ve tahrip edici tüm fikirlerin dışlanmasına dayalı eğitim sistemini mantıklı ve ezici bir şekilde topyekun itham ediyordu. Kitap büyük bir sansasyon yarattı ve Oligarşi tarafından satışı derhal yasaklandı.

53. Hz. İsa’nın çarmıha gerilmeden önce tutuklandığı gece dua ettiği, Kudüs’ün doğusunda, Zeytinlik Dağı’nın yamacındaki bahçe. (Ç.N.)

7

Piskoposun hayali

“Piskopos çığırından çıktı,” diye yazıyordu bana Ernest. “Ayakları tamamen yerden kesilmiş, havalara uçmuş durumda. Bu geceden itibaren bu berbat dünyamızı hizaya sokmaya başlayacak. Mesajını kitlelere iletecek. Bana böyle söyledi ve onu caydırmam mümkün değil. Bu gece I.P.H.’ye54 başkanlık edecek ve açılış konuşmasında mesajına da yer verecek.

Piskopos’un konuşmasını dinlemeye seni de götürebilir miyim? Elbette boş yere konuşmaya mahkûm. Yüreğin parçalanacak, Piskopos’un yüreği de; fakat senin için mükemmel bir ders içeren, ibretlik bir durum bu. Canım sevgilim, biliyor musun beni sevdiğin için ne kadar gurur duyuyorum. Ve bu yüzden benim gerçek değerimi bilmeni, senin gözünde değersiz, sana layık olmayan yanlarımı düzeltmek istiyorum. Ve böylece senin, düşüncelerimin doğruluğunu bilmen bana gurur verecek. Görüşlerim katı; Piskopos gibi temiz yürekli, asil bir insanın boş yere sarf ettiği çaba, böylesine katı bir tavrı neden takınmaya zorunlu hissettiğimi sana gösterecek. Bu yüzden bu gece gel. Bu gece üzücü bir vaka olsa da, seni bana daha da yakınlaştıracağını hissediyorum.”

I.P.H.’nin o geceki toplantısı San Francisco’da55 düzenlendi. Bu toplantı halktaki ahlak yozlaşmasını ve buna bulunacak çareleri ele almak üzere düzenleniyordu. Toplantıya Piskopos Morehouse başkanlık edecekti. Piskopos kürsüye çıkarken çok heyecanlıydı ve yaşadığı gerilimi anlayabiliyordum. Yanında Piskopos Dickinson; California Üniversitesi Ahlak Bölümü Başkanı H.H. Jones; büyük bağış organizatörü Mrs. W.W. Hurd; aynı şekilde büyük bir hayırsever olan Philip Ward ile ahlak ve bağış alanlarında daha az tanınmış birkaç aydın vardı. Piskopos Morehouse ayağa kalktı ve birden konuşmaya başladı:

“Küçük arabamın içerisinde sokakları dolaşıyordum. Gece vaktiydi. Ara sıra arabanın penceresinden bakarken birdenbire gözlerim açıldı ve her şeyi gerçekte olduğu gibi görmeye başladım. İlk başta bu korkunç manzarayı görmemek için ellerimle gözlerimi kapadım ve sonra, karanlıkta, vahiy gibi bir soru geldi aklıma: Ne yapmak gerekiyor? Ne yapmak gerekiyor? Kısa bir süre sonra soru başka bir biçimde canlandı zihnimde: Efendimiz olsa ne yapardı? Ve soruyla birlikte etrafa büyük bir ışık yayıldı sanki ve Şam yolundaki Saul gibi ben de görevimi, güneş gibi bir berraklıkla idrak ettim.

Arabayı durdurdum, dışarı çıktım ve birkaç dakikalık bir konuşmanın ardından, o civarda yaşayan iki kadını benimle birlikte arabaya binmeye ikna ettim. Eğer İsa haklı idiyse, bu iki talihsiz kadın benim kız kardeşlerimdi ve ancak onlara göstereceğim şefkat ve sevecenliğe sığınarak arınabilme umuduna sahip olabilirlerdi. San Francisco’daki en güzel muhitlerden birinde yaşıyorum. Yaşadığım ev yüz bin dolar değerinde ve içindeki mobilyalar, kitaplar ve sanat eserleri de en az o değerde. Bir malikânede oturuyorum. Hayır, orası bir saray aslında, çünkü içinde birçok hizmetkâr var. Sarayların ne işe yaradığını asla bilemedim. Ama şimdi biliyorum. Sokaktaki o iki kadını alıp sarayıma götürdüm. Sarayımdaki her odayı onlar gibi kız kardeşlerimle doldurmayı umut ediyorum.”

Dinleyiciler giderek daha da huzursuz olmaya başladılar; kürsüde oturanların yüzlerinde ise dehşet ve şaşkınlık ifadeleri okunuyordu. Konuşmanın burasında Piskopos Dickinson ayağa kalktı ve suratında bir tiksinti ifadesiyle kürsüyü ve salonu terk etti.

Tüm bunlara kayıtsız kalan ve gözlerini hayal bürüyen Piskopos Morehouse konuşmasını sürdürdü:

“Ah, kardeşlerim, bu eylemimle birlikte yaşadığım tüm güçlüklere çözüm buluyorum. Arabaların ne işe yaradığını bilmezdim ama şimdi biliyorum. Arabalar zayıf, hasta ve yaşlı insanları taşımak içindir; utanma duygusunu dahi kaybetmiş insanlara, saygı göstermek için yapılmıştır. Sarayların ne için inşa edildiğini bilmezdim fakat şimdi onlardan nasıl yararlanacağımı buldum. Kilisenin sarayları, başarısız olup bir kenara itilenler ve ocağı sönenler için hastane ve çocuk yuvaları olmalıdır.”

Piskopos uzunca bir süre duraksadı. Belli ki içindeki duygu ve düşüncelerle başa çıkmaya çalışıyor ve bunları en iyi şekilde nasıl ifade edebileceğinin heyecanını yaşıyordu.

“Sevgili kardeşlerim size ahlak konusunda herhangi bir şey söylemek haddim değil. Diğer insanlara yardım edemeyecek kadar uzun bir zaman boyunca utanç ve iki yüzlülük içerisinde yaşadım; fakat o iki kadına, kız kardeşlerime yaptıklarım, izlenecek daha iyi bir yol olduğunu gösteriyor bana. Aranızda İsa’ya ve vazettiği öğütlere inananlar için, insanlar arasında sevgi ve şefkate dayalı bir ilişkiden başkası kabul edilemez. Sevgi tek başına günahtan daha kuvvetlidir, ölümden daha kuvvetlidir. Dolayısıyla aranızdaki varlıklı insanlara sesleniyorum ve benim yaptığım, yapmakta olduğum şeylerin, sizlerin de görevi olduğunu söylüyorum. Her bir zengin evine bir hırsızı alıp ona kardeş muamelesi yapsın, talihsiz, düşkün bir kadını alıp ona kız kardeş muamelesi yapsın ve göreceksiniz ki, San Francisco ne polis gücüne ve ne mahkemelere, hâkimlere ihtiyaç duyacak; hapishaneler hastanelere dönüştürülecek ve suçlular, işledikleri suçlarla birlikte tarihe karışacak.

Salt paramızı değil, kendimizi de vermeliyiz. İsa’ nın yaptığı gibi yapmalıyız; bugün, Kilise’nin mesajı budur. Efendimizin öğütlerinden uzaklaştık. Kendi bedenimize hapsolmuş, aşırılık, bolluk içerisinde kendimizi tüketiyoruz. İsa’nın yerine paraya tapıyoruz. Tüm hikâyeyi anlatan bir şiir var elimde. Size bunu okumak isterim. Günahkâr fakat gerçekleri açıkça görmüş biri tarafından yazıldı.56 Katolik Kilisesi’ne bir saldırıda bulunulduğu sanılmasın bu şiirde. Bu, kiliselere, Efendimizin yolundan sapan ve onun kuzularıyla arasına duvarlar ören tüm o kiliselerin ihtişamı ve saltanatına karşı yazılmış bir şiirdir. İşte okuyorum:

Gümüş borazanların sesleri çınladı Kubbenin dört bir yanında;

Herkes huşu içerisinde yere diz çöktü;

Ve baktığım o insanların gerdanlarında

Roma’nın Kutsal Efendisi, muazzam bir Tanrı gibi göründü.

Rahipler gibi, köpüklerden bile beyaz bir kaftan giymiş,

Ve krallar gibi, saltanatlı ve asil kırmızılara bürünmüş,

Üç altın taç, başının üzerinden yükseliyor göklere,

Işıklar içerisinde geçip gidiyor Papa, bir ihtişam, bir debdebe.

Uzun, kaybolmuş yıllar öncesine gitti yüreğim,

Issız bir denizin kıyısında dolaşan O adamın yanına;

Başını koyacak bir yer arıyordu boş yere:

‘Tilki deliğine girer ve kuşlar ise yuvasına,

Ben, yalnızca ben dolaşıyorum yorgun, bitkin, avare

Akan gözyaşlarımla tuzlanmış şarap içiyorum, ayaklarımda yara ve bere.’”

Dinleyiciler tedirgin olmuşlardı fakat tepki vermiyorlardı. Piskopos Morehouse bunun farkında değildi. Ara vermeden konuşmasına devam etti.

“Ve böylece aranızdaki zenginlere ve Efendimizin kuzularına eziyet eden tüm zenginlere sesleniyorum. Kalpleriniz katılaşmış. Ülkemizde ağlayan insanların seslerine kulaklarınızı tıkadınız; sizin duymadığınız ama bir gün gelip duyulacak acı ve hüznün seslerine. Ve diyorum ki...”

Fakat konuşmanın burasında oturdukları yerden kalkmış olan H.H. Jones ve Philip Ward, Piskopos’un koluna girip kürsüden aşağıya indirdiler.

Bu sırada dinleyiciler solukları kesilmiş ve şoke olmuş halde yerlerine mıhlanıp kalmışlardı.

Sokağa çıkar çıkmaz, Ernest kulakları tırmalayan vahşi bir kahkaha koyuverdi. Attığı kahkaha sinirlerime dokunmuştu. İçime attığım gözyaşları, kalbimi sıkıştırıp çatlatacaktı adeta.

“Mesajını iletti işte!” diye haykırdı Ernest. “Piskoposlarının insanlığı ve derinlerdeki hassas doğası patlak verdi ve onu seven Hıristiyan dinleyicileri, sonunda delirdiğine kanaat getirdiler! Nasıl da endişeli ve sabırsızca, apar topar indirdiler Piskopos’u kürsüden gördün mü? Bu manzara karşısında cehennemde ne kahkahalar yükselmiştir kim bilir.”

“Ne olursa olsun, Piskopos’un bu gece yaptıkları ve söyledikleri büyük bir etki yaratacak,” dedim.

“Öyle mi dersin?” diye sordu Ernest dalga geçercesine.

“Heyecan ve merak uyandıracak,” diye iddia ettim. “Piskopos konuştuğu sırada muhabirlerin deliler gibi not aldıklarını görmedin mi?”

“Tek bir satırı bile yarınki gazetelerde yer almayacak notlar.”

“Buna inanamıyorum,” diye haykırdım.

“Bekle ve gör,” dedi Ernest. “Tek bir satır, ağzından çıkan tek bir satırı bile basmayacaklar. Günlük basın? Günlük baskılayıcı desek daha doğru olur herhalde!”

“Fakat gazeteciler,” diye itiraz ettim. “Onları gördüm.”

“Piskopos’un söylediği tek bir kelime bile basılmayacak. Editörleri unutuyorsun. Sürdürdükleri yayın politikasına göre maaş alıyorlar. Politikaları ise, yerleşik düzeni tehdit edecek hiçbir şeye gazetelerinde yer vermemektir. Piskopos’un konuşması, tesis edilmiş ahlaki değerlere karşı şiddetli bir saldırıydı. Sapkınlık ve dalaletti onlara göre. Kendi değerlerine aykırı daha fazla şeyler söylemekten men etmek için indirdiler Piskopos’u kürsüden. Gazeteler kayıtsızca bir sessizlik içerisinde, Piskopos’un sapkın düşüncelerini tasfiye edecekler. Birleşik Devletler’deki basın ha? Kapitalist sınıfın sırtından geçinen asalak bir tümördür basın. Bu ülkede basının işlevi, kamuoyunu şekillendirerek yerleşik düzene hizmet etmektir ve bu hizmeti de layıkıyla yerine getirir.

“Bir kehanette bulunayım istersen. Yarınki gazeteler, sadece Piskopos’un sağlığının bozuk olduğundan, çok fazla çalıştığından ve dün gece kendini kaybedip ruhen çöktüğünden bahsedecekler. Aradan birkaç gün geçtikten sonra, bu sefer de Piskopos’un sinirlerinin harap olduğunu ve kendisine minnettarlık duyan cemaati tarafından izne çıkarılıp tatile gönderildiğini yazacaklar. Ardından şu iki şeyden biri olacak: Ya Piskopos izlediği yolun çıkmaz olduğunu görüp artık gözlerinin önünde hayaller uçuşmayan sağlıklı bir adam olarak tatilden dönecek ya da çılgınca tavırlarını ısrarla sürdürecek. O durumda da, acıma ve şefkat dolu beyanatlarla Piskopos’un delirdiğini ilan eden yazılara gazetelerde rastlayabilirsin. Ondan sonra Piskopos gördüğü hayalleri tımarhanedeki ses geçirmez duvarlara anlatır durur artık.”

“Çok ileri gidiyorsun ama!” diye haykırdım.

“Toplumun gözünde bu gerçekten de bir çılgınlık,” diye yanıtladı Ernest. “Hangi dürüst ve aklı başında bir adam kayıp kadınları ve hırsızları, birlikte kardeşçe yaşamak için evine alır? İsa’nın, iki hırsızın arasında çarmıha gerilip öldüğü doğru, ama bu farklı bir hikâye. Delilik? Hemfikir olmadığımız bir insanın zihinsel süreçleri her zaman yanlıştır. Dolayısıyla o insanın zihninden geçenler de yanlıştır. Yanlış düşüncelere sahip, yanılan bir zihin ile çılgın bir zihin arasındaki sınır nerede başlar, nerede biter? Aklı başında bir adamın, karşısındaki insanın varacağı en makul ve mantıklı yargılara kökten karşı olması akla sığmaz. Bugünkü akşam gazetesinde bunun güzel bir örneği var. Mary McKenna, Market Caddesi’nin güneyinde oturuyor. McKenna yoksul fakat dürüst bir kadın. Ayrıca bir vatansever. Fakat Amerikan bayrağı ve bayrağın nasıl bir korumayı simgelediğiyle ile ilgili yanlış düşüncelere sahip. Bakalım neler gelmiş başına. Kocası bir kaza geçirdi ve üç ay boyunca hastanede yattı. Mary çamaşırcılık yapmasına rağmen kirasını denkleştirememiş. Dün oturduğu evden tahliye ettiler kadını. Ama önce kadın göndere bir Amerikan bayrağı çekmiş ve bayrağın altına dikilip, bu bayrağın sağladığı koruma nedeniyle, bu soğukta kendisini sokağa atamayacaklarını söylemiş. Ne yapmışlar onlar da biliyor musun? Kadını tutuklayıp, delilikle itham etmişler. Bugün uzmanlarca tetkik edildi kadın. Delirdiğine hükmettiler ve Napa Tımarhanesi’ne kapattılar onu.”

“Bu abartılı ve zorlama bir örnek,” diye itiraz ettim. “Bir kitabın edebi üslubu ile ilgili herkesten farklı düşündüğümü farz edelim. Bunun için beni tımarhaneye göndermezlerdi herhalde.”

“Çok doğru,” diye yanıtladı Ernest. “Fakat böyle bir fikir ayrılığı toplum açısından bir tehdit oluşturmaz. Fark burada yatıyor. Mary McKenna ve Piskopos’un fikir ayrılıkları toplum için tehdit oluşturuyor. Tüm yoksullar kira ödemeyi reddedip Amerikan bayrağının altına sığınsalardı ne olurdu? Mülk sahipliği kavramı çökerdi. Piskopos’un görüşleri de toplum açısından en az bunun kadar tehlikeli. Dolayısıyla Piskopos’la birlikte görüşleri de tımarhaneyi boyladı.”

Fakat hâlâ inanmayı reddediyordum.

“Bekle ve gör dedi,” dedi Ernest ve ben de bekledim.

Ertesi sabah bütün gazeteleri aldırdım. Şu âna kadar hep haklı çıkmıştı Ernest. Piskopos Morehouse’un ağzından çıkan tek bir kelime bile basılmamıştı. Bir-iki gazetede hislerine yenik düştüğünden bahsediliyordu. Oysa ondan sonraki konuşmacıların basmakalıp konuşmaları uzun uzadıya haber yapılmıştı.

Birkaç gün sonra, Piskopos’un aşırı çalışmaktan bitap düşüp dinlenmek için izne ayrılarak, tatile çıktığı duyuruldu kısaca. İyi ama Piskopos’un ne delirdiği ne de sinirlerinin harap olduğu ima bile edilmiyordu. Piskopos’un yazgısındaki bu berbat yolculuğu, Ernest’in yorumuyla Getsamani ve çarmıha doğru çıktığı bu yolculuğu, rüyamda görsem inanmazdım.

54. Örgütün baş harflerinin açılımının ne olduğu ve ne anlama geldiğiyle ilgili hiçbir ipucu yok.

55. Berkeley’den San Francisco’ya feribotla geçmek birkaç dakika sürüyordu. Bunlar ve diğer körfez şehirleri aslında tek bir yöre halkından oluşuyordu.

56. Oscar Wilde, Hıristiyan Çağı’ndaki XIX. yüzyılın edebiyat ve dil üstatlarından biridir.

8

Makine kırıcılar

Ernest’in sosyalist partiden Kongre seçimlerine katılmasının hemen öncesinde babam, kendi aramızda kullandığı tabirle “Kâr-Zarar” yemeği düzenledi. Ernest bunu Makine Kırıcıları’nın yemeği diye adlandırmıştı. Aslına bakılırsa, bu sadece işadamlarına –küçük işadamları elbette– verilen bir yemekti. Bu adamlardan herhangi birinin işletme sermayesi birkaç yüz bin doları aşan bir işle ilgilendiğinden şüpheliydim. Bunlar gerçekten de burjuva sınıfını temsil eden işadamlarıydılar.

Birkaç satış mağazası olan büyük gıda toptancısı Silverberg, Owen & Co. firmasından Owen vardı yemekte. Yiyecek ve bakkaliye eşyalarımızı buradan temin ediyorduk. Büyük ilaç firması Kowalt & Washburn’ün her iki ortağı, ve Contra Costa ilçesindeki büyük bir granit ocağının sahibi Mr. Asmunsen de davetliler arasındaydı. Ayrıca küçük fabrikaların, küçük işletme ve sanayilerin sahipleri ya da ortakları, kısacası küçük kapitalistler olan benzer çapta birçok davetlimiz vardı.

Bu adamlar kurnaz suratlı, ilginç tiplerdi ve yalın ve açık bir dille konuşuyorlardı. Hepsi de ağız birliği etmişçesine şirketlerden ve tröstlerden yakınıyorlardı. Ortak ilkeleri “ Tröstleri Batırın” sloganıyla şekilleniyordu. Tüm baskı ve eziyetin kaynağı tröstlerdi ve bu işadamlarının hepsi de aynı acılı, hüzün dolu hikâyeyi anlatıyordu. Demiryolları ve telgraf gibi tröstlerin devletleştirilmesini ve büyük servet birikimlerini engellemek için kademelendirilmiş ağır gelir vergilerinin acımasızca uygulanmasını savunuyorlardı. Aynı şekilde, mahalli sorunlara çare olarak da su, gaz, telefon ve tramvay gibi kamu hizmet kuruluşlarının mülkiyetinin belediyelere geçmesini savunuyorlardı.

Özellikle ilginç olan ise, Mr. Asmunsen’in bir taşocağı sahibi olarak yaşadığı büyük sıkıntıları anlatmasıydı. Mr. Asmunsen, büyük depremde San Francisco’nun yaşadığı yıkımın beraberinde getirdiği muazzam iş hacmine rağmen taşocağından asla kâr elde etmediğini itiraf ediyordu. San Francisco’nun yeniden yapılandırılması altı yıldır sürüyordu ve Asmunsen’in iş hacmi de dört katına, hatta sekiz katına fırlamıştı, ama şirketin durumu iyileşmiyordu.

“Demiryolları benim işimi benden biraz daha iyi biliyor,” dedi Asmunsen. “İşletme giderlerimi kuruşu kuruşuna ve sözleşme şartlarımı da ezbere biliyor. Bunlardan nasıl haberdar oldukları konusunda ancak bir tahmin yürütebilirim. Demiryolları işçilerimin arasına casuslar sızdırmış olmalı ve sözleşme yaptığım tüm firmalarla da ilişkisi var sanırım. Mesela bana dolgun bir kâr bırakacak şartlar içeren büyük bir sözleşme yaptığımda, taşocağımdan piyasaya malın nakledilmesiyle ilgili navlun ücreti birden artırılıyor. Hiçbir açıklama yapılmadan. Demiryolları kârımı cebine indiriyor. Bu şartlar altında demiryollarının bu artışı yeniden gözden geçirmesini asla sağlayamadım. Öte yandan, kazalar yaşandığında, işletme giderleri arttığında ya da daha az kâr bırakacak şartlar içeren sözleşmeler yapıldığında, demiryollarının navlun bedelini düşürmesini her zaman sağladım. Sonuç ne oldu? Az ya da çok, demiryolları her seferinde kârımı cebine indirdi.”

Ernest araya girip, “O halde kazanç niyetine sizin cebinize kala kala, diyelim ki demiryollarının işettiği bir taşocağında çalışan bir yöneticinin maaşı kalıyor aşağı yukarı, değil mi?” diye sordu.

“Aynen öyle,” diye cevapladı Asmunsen. “Kısa bir süre önce, geçmiş on yılın muhasebe kayıtlarını incelettirdim. Bu on yıl boyunca kazancımın bir yönetici maaşına denk geldiğini fark ettim. Taşocağımın esas sahibi demiryolları olsaydı ve ocağı işletmem için beni yönetici olarak işe alsaydı hesap aynı kapıya çıkardı.”

“Fakat arada bir farkla,” dedi Ernest gülerek, “sizin lütufkar bir sorumlulukla üstlendiğiniz tüm riskleri demiryolu üstlenecekti.”

Mr. Asmunsen hüzünlü bir ifadeyle, “Çok doğru,” diye cevapladı.

İşadamlarının içlerini dökmelerine fırsat tanıyan Ernest, Mr. Owen’dan başlayarak, sağlı sollu sorular yöneltmeye başladı.

“Yaklaşık altı ay önce burada, Berkeley’de bir şube açtınız sanırım değil mi?”

“Evet,” diye cevapladı Mr. Owen.

“Ve o zamandan bu yana üç küçük bakkal dükkâının iflas ettiğini fark ettim. Sizin şubeniz mi neden oldu buna?”

Mr. Owen halinden memnun bir tebessümle Ernest’i onaylayarak, “Bizim karşımızda tutunmalarının imkânı yoktu,” dedi.

“Neden olmasın?”

“Bizim sermayemiz daha büyüktü. Büyük çaplı bir işte her zaman daha az israf ve daha büyük verimlilik vardır

“Ve sizin şubeniz, daha küçük çaplı üç küçük bakkalın kazançlarını yuttu. Anlıyorum. Peki söyler misiniz, o üç bakkalın sahiplerine ne oldu?”

“Bir tanesi dağıtım araçlarımızdan birinin şoförü. Diğer ikisinden haberim yok.”

Ernest birden Mr. Kowalt’a döndü.

“Çok miktarda indirimli satışlar57 yapıyorsunuz. Köşeye sıkıştırdığınız küçük eczane sahiplerine ne oldu?”

“Bir tanesi, Mr. Haasfurther reçete servisimizin sorumluluğunu üstlendi” diye cevap verdi Kowalt.

“Ve siz de onların yaptığı kazancını yuttunuz öyle mi?”

“Elbette. Bu amaçla ticaret yapıyoruz.”

“Peki ya siz?” dedi Ernest birden Mr. Asmunsen’e dönüp. “Demiryollarının kazancınızı yutmasından yaka silkmiştiniz değil mi?”

Mr. Asmunsen evet anlamında başını salladı.

“Kendiniz kâr elde etmek istiyorsunuz değil mi?”

Mr. Asmunsen yine başını salladı.

“Diğerlerinin zarar etmesi pahasına?”

Yanıt yok.

“Diğerlerinin zarar etmesi pahasına, değil mi?” diye ısrar etti Ernest.

“Kazanç böyle elde ediliyor,” diye terslercesine cevap verdi Mr. Asmunsen.

“O halde ticaret denen oyun diğerlerinin sırtından kâr sağlamak ve diğerlerinin de sizin sırtınızdan kâr yapmasını engellemekten ibaret öyle mi?”

Mr. Asmunsen cevap vermeden önce Ernest sorusunu tekrarlamak zorunda kaldı. Sonra şöyle dedi Asmunsen:

“Evet öyle. Ama tek bir farkla ki, aşırı kazanç sağlamadıkça kimsenin kâr etmesine itirazımız yok.”

“Aşırıdan kastınız büyük kazanç; oysa sizin büyük kazançlar elde etmeye bir itirazınız yok?.. Kuşkusuz itirazınız olamaz zaten değil mi?”

Ve Mr. Asmunsen yumuşak başlılıkla zaafını kabul etti.

Bu noktada Ernest, bir zamanlar büyük bir mandıra işletmesi olan Mr. Calvin’i yokladı sorularıyla.

Ernest, “Bir süre önce siz de Süt Tröstü ile mücadele ediyordunuz,” dedi Calvin’e. Ve şimdi de Grange siyasi hareketi58 içerisinde yer alıyorsunuz. Nasıl oldu bu?”

“Mücadeleyi bırakmadım,” diye yanıtladı Calvin. Yüzünde kavgaya hazır bir ifade vardı. “Tröstle mücadele edilmesi mümkün olan tek alanda mücadele veriyorum, siyasi arenada. Anlatayım. Birkaç yıl önce her şey biz mandıracıların istediği doğrultuda ilerliyordu.”

“Ama kendi aranızda rekabet ettiniz?” diye böldü lafını Ernest.

“Evet, kazançları da bu rekabet düşürdü. Örgütlenmeye çalıştık, fakat bağımsız mandıracılar her defasında bizim örmeye çalıştığımız duvarı aştı. Ardından da Süt Tröstü kuruldu.”

“Standard Oil’den59 sağlanan sermaye fazlasıyla kuruldu,” dedi Ernest.

“Evet,” diye onayladı Calvin. “Fakat o dönemde biz bunun farkında değildik. Tröstün temsilcileri bize bir ortaklık önerisiyle yaklaştılar. ‘Bize katılın ve semirin’ diye teklif getirdiler. ‘Ya da ortaklığın dışında kalıp açlıktan ölün” diye aba altından sopa gösterdiler. Çoğumuz katıldık. Katılmayanlar açlık çektiler. Elbette ilk başlarda payımızı verdiler. Sütün litre fiyatı bir sent yükseltildi. Bu sentin dörtte biri bizim cebimize girdi. Dörtte üçü de tröstün cebine. Sonra sütün fiyatını bir sent daha yükselttiler fakat o sentten biz hiç pay alamadık. Şikayetlerimiz fayda etmedi. İpler tröstün elindeydi. Sadece birer piyon olduğumuzu fark ettik. Nihayet bize fazladan verdikleri çeyrek sentten de mahrum ettiler. Ardından tröst bize baskı yapıp köşeye sıkıştırmaya başladı. Ne yapabilirdik? Sıkıştırılıp, eziliyorduk. Mandıracı diye bir şey yoktu, sadece Süt Tröstü vardı.”

“Fakat sütün fiyatı iki sent artırıldığında, rekabet edebilirdiniz sanırım,” dedi Ernest kurnazca.

“Biz de öyle sandık. Denedik rekabet etmeyi.” Mr. Calvin bir an duraksadı. “Bizi çiğneyip geçtiler. Tröst piyasaya bizden daha ucuza süt verebiliyordu. Biz zararına satarken, Tröst küçük bir kar marjıyla satabiliyordu. O macera bana elli bin dolara patladı. Çoğumuz iflasa sürüklendik.60 Mandıracılar yok oldu.”

“Böylece tröst kazançlarınızı yuttu,” dedi Ernest, “ve Tröstü kanun yoluyla ortadan kaldırmak ve kazançlarınızı geri almak için siyasete atıldınız?”

Mr. Calvin’in suratı aydınlandı. “Çiftçilere yaptığım konuşmada tam olarak bunu söyledim ben de. Sözün özü, kafamızdaki tek düşünce bu.”

“Ve buna rağmen tröst, bağımsız mandıracıdan daha ucuza süt üretebiliyor, öyle mi?” diye sordu Ernest kuşkuyla.

“Neden üretmesin ki? Muhteşem bir örgütlenme ve yeni ekipmanlarıyla birlikte ellerinde büyük bir sermaye var.”

“Tartışmasız öyledir,” diye karşılık verdi Ernest. “Kuşkusuz üretiyor olmalı ve üretiyor da zaten.”

Konuşmanın burasında Mr. Calvin, görüşlerini ortaya koymak için siyasi bir sohbete girişti. Birkaç kişi daha şevk ve heyecanla ona katıldı. Hepsi de tröstlerin yok edilmesi için feryat ediyordu.

Ernest bana dönüp, “Zavallı ahmaklar,” diye fısıldadı. “Görebildikleri kadarını açıkça görüyorlar, ama burunlarının ucundan ötesini gördükleri yok.”

Kısa bir süre sonra Ernest yeniden söz aldı ve kendine özgü yöntemleriyle, gecenin geri kalanı boyunca sohbeti hâkimiyeti altına aldı.

“Hepinizi dikkatle dinledim,” diye başladı söze, “ve açıkça görüyorum ki, ticaret denen oyunu geleneksel yöntemlerle oynuyorsunuz. Size göre hayatın özeti kazanç elde etmek. Salt kâr yapmak amacıyla yaratıldığınıza dair kesin ve sarsılmaz bir inanca sahipsiniz. Fakat işin içinde bir pürüz var. Kazançları cebe indirip mutlu mesut yaşarken tröst diye bir mekanizma ortaya çıkıyor ve kazancınızı silip süpürüyor. Her nasılsa bu, yaradılış amacına müdahale eden, bu amaçla çatışan bir ikilem yaratıyor ve size göre tek çıkış yolu, kazançlarınızı elinizden alan bu mekanizmayı yok etmek.

Dikkatle dinledim, sizin durumunuzu özetleyen ve somut bir örnek teşkil eden tek bir isim geldi aklıma. Size o ismi yakıştırdım. Siz makine kırıcılarsınız. Makine kırıcı nedir bilir misiniz? İzin verin anlatayım. XVIII. yüzyılda, İngiltere’de erkekler ve kadınlar, kulübelerindeki el tezgâhlarında kumaş dokurlardı. Evlerde yapılan bu üretim, kumaş dokumanın yavaş, hantal ve maliyetli bir yoluydu. Ardından buhar makinesi ve işçilikten tasarruf sağlayan makinler icat edildi. Merkezî bir motorun çalıştırdığı bin tane tezgâh büyük bir fabrikanın içinde bir araya getirilip kuruldu ve evlerdeki el tezgâhlarına kıyasla çok daha ucuza kumaş dokumaya başladılar. Fabrikadaki bu düzen karşısında rekabet yok oldu. Kendi hesaplarına el tezgâhlarında çalışan erkekler ve kadınlar artık fabrikalara gidip makine tezgâhlarda ve kendi hesaplarına değil, kapitalist fabrika sahiplerine çalışmaya başladılar. Dahası, küçük çocuklar da bu tezgâhlarda, üstelik de daha ucuz ücretler karşılığında çalışmaya başladılar ve erkekleri işlerinden ettiler. Erkekler için yaşam zorlaştı. Hayat standartları düştü. Açlık çektiler. Ve bütün bunlara makinelerin sebep olduğunu söyleyerek makineleri kırmaya giriştiler. Başarılı olamadılar ve aptal durumuna düştüler.

Fakat siz onların başına gelenlerden ders almamışsınız. Aradan bir buçuk yüzyıl geçtikten sonra, burada dikilmiş, makineleri kırmaktan bahsediyorsunuz. Sizin de itirafta bulunduğunuz üzere, tröst makineleri işleri sizden daha verimli ve daha ucuza yapıyor. Onlarla rekabet edemeyişinizin nedeni bu. Ve şimdi kalkmış bu makineleri kırmak istiyorsunuz. İngiltere’nin aptal işçilerinden bile daha aptalsınız. Siz rekabeti yeniden tesis etmekle ilgili boş ve tutarsız konuşmalar yaparken, tröstler de sizi yok etmeye devam ediyor. Hepiniz aynı hikâyeyi dilinize dolamışsınız, rekabetin yok olması ve kartellerin, birliklerin oluşması. Siz, Mr. Owen, şubeniz üç küçük bakkalı iflasa sürüklediğinde, burada, Berkeley’de rekabeti yok ettiniz. Sizin kurduğunuz birlik daha etkiliydi. Ama siz diğer düzenlerin, tröst düzenlerinin baskısını üzerinizde hissediyorsunuz ve feryat ediyorsunuz. Bunun nedeni sizin bir tröst olmamanız. Eğer siz Birleşik Devletler çapında bir gıda toptancılığı tröstü olsaydınız, farklı bir telden çalıyor olacaktınız ve ‘Yaşasın tröstler’ nağmesini okuyacaktınız. Bununla birlikte, küçük birliğiniz bir tröst olmadığı gibi, güçten de yoksun ve siz bunun farkındasınız. Sonunuzun geldiğini hissediyorsunuz. Kendinizin ve şubelerinizin bu oyunda bir piyon olduğunu anlıyorsunuz. Güçlü çıkar oluşumlarının, her geçen gün daha da güçlendiğini görüyorsunuz; ellerinin, zırhlı ve saldırgan bir kartal pençesi gibi kazançlarınızın üzerine çöküp, orasından burasından çekiştirip, kopardığını görüyorsunuz, demiryolu tröstü, petrol tröstü, çelik tröstü, kömür tröstü; ve sonunda bunların sizi yok edeceğini, küçük kârlarınızı en son yüzdesine kadar yutacağını biliyorsunuz.

Siz bayım, kötü bir oyuncusunuz. Burada, Berkeley’deki üç küçük bakkal dükkânını kurduğunuz üstün düzen sayesinde sıkıştırıp ezdiğinizde, göğsünüzü kabartarak verimlilik ve teşebbüsten bahsediyor ve üç küçük bakkalı yalayıp yutarak elde ettiğiniz kazançla karınızı Avrupa’ya yolluyorsunuz. Bu büyük balığın küçük balığı yuttuğu bir düzen ve siz de onları yuttunuz. Fakat diğer yandan, sizi de daha büyük balıklar yutuyor ve bu yüzden sızlanıp feryat ediyorsunuz. Ve size söylediklerim bu masadaki herkes için geçerli. Hepiniz sızlanıyorsunuz. Hepiniz yenilginin kaçınılmaz olduğu bir oyunun içindesiniz ve buna sızlanıp feryat ediyorsunuz.

Fakat sızlanıp feryat ederken, durumu benim gibi açıkça ortaya koymuyorsunuz. Diğerlerinin kazançlarını hortumlamaya bayıldığınızı söylemiyorsunuz ve başkaları sizin kazancınızı hortumladığı için kıyameti koparıyorsunuz. Hayır, bunu yapmayacak kadar açıkgözsünüz aslında. Başka bir şey söylüyorsunuz. Mr. Calvin’in yaptığı gibi küçük kapitalist nutuklar atıyorsunuz. Ne demişti Mr. Calvin, aklımda kalan birkaç cümleyi tekrarlayayım: ‘Doğru olan bizim ilk başta uyguladığımız esas ilkelerimizdir’, ‘Bu ülkenin ihtiyacı olan şey, temel Amerikan değerlerine dönüş yapmaktır, herkes için fırsat eşitliği’, ‘Bu ulus bir özgürlük ruhu içinde ortaya çıkmıştır’, ‘Atalarımızın ilkelerine geri dönelim.’

Bay Calvin ‘herkes için fırsat eşitliği’ dediğinde, kazançları hortumlama fırsatından bahsediyordu ki, büyük tröstler onu bu fırsat eşitliğinden mahrum ettiler. Ve işin saçma tarafı, bu cümleleri o kadar çok tekrarladınız ki, bunlara inanmaya başladınız. Aslında siz kendi yurttaşlarınızı soysuz yöntemlerinizle yağmalama fırsatı istiyorsunuz, ama kendi kendinizi kandırıp uyutarak özgürlük istediğinize inanıyorsunuz. Bencil ve açgözlüsünüz fakat sarf ettiğiniz sözlerin büyüsüne kapılıp yurtsever olduğunuza inanıyorsunuz. Tamamen bir bencillik göstergesi olan kazanç elde etme arzunuzu, ıstırap çeken insanlık için fedakârca bir kaygı gibi göstermeye çalışıyorsunuz. Gelin en azından kendi aramızda bir kez olsun dürüst olalım. Meseleye doğrudan bakalım ve lafı dolandırmadan ifade edelim.”

Masadakilerin kızarmış yüzlerinde öfke ve dehşet ifadeleri okunuyordu. Bu yumuşak yüzlü genç adam vurucu ifadeleri ve dobra konuşmasıyla gözlerini korkutmuştu biraz. Mr. Calvin hemen cevap verdi.

“Neden olmasın? Neden bu ülke kurulduğu dönemde yaşayan atalarımızın yürüdüğü yolu takip etmeyelim. Tatsız ve hazmedilmesi zor da olsa söyledikleriniz çok doğru Mr. Everhard. Fakat burada, kendi aramızda açıkça konuşalım. Maskeleri çıkarıp atalım ve Mr. Everhard’ın açıkça ifade ettiği gibi doğruları kabullenelim. Biz küçük kapitalistlerin kazanç peşinde olduğu ve tröstlerin kârlarımızı hortumladığı doğrudur. Kazançlarımızın kendi cebimizde kalması için tröstleri yok etmek istediğimiz de doğrudur. Peki neden bunu başaramıyoruz? Soruyorum, neden?”

“Evet, işte şimdi meselenin özüne geldik,” dedi Ernest memnun bir ifadeyle. “Neden başaramadığınızı size söyleyeceğim, ama epey zor olacak bunu söylemek. Hepiniz karınca kararınca iş, ticaret eğitimi almışsınız, ama toplumsal evrimden haberiniz yok. Ekonomik evrim içerisinde bir geçiş evresinin ortasındasınız hepiniz, fakat bunu anlamıyorsunuz ve tüm karışıklığa yol açan da bu. Neden geri dönemiyorsunuz? Çünkü bu işin geri dönüşü yok. Nehrin akışını tersine çevirmek ne kadar mümkünse, ekonomik evrimin geldiği yoldan geri dönüp mecrasında tersine akması da o kadar mümkündür. Yeşu, Antik Gibeon61 şehri üzerinde doğan güneşin kımıltısız durmasını sağlamıştı, ama siz Yeşu’ya da baskın çıkıp, güneşin gökyüzünde batıdan doğuya hareket etmesini istiyorsunuz. Zamanın, adımlarını geriye doğru takip ederek, gün ortasından sabaha akmasını istiyorsunuz.

Emekten tasarruf eden makineler, örgütlü üretim, birliklerin verimliliği artırması dikkate alındığında bu, ekonomi güneşini tüm bir nesil boyunca geriye, büyük sermayedarların olmadığı, büyük makinelerin icat edilmediği, demiryollarının döşenmediği bir zamana, bir alay küçük sermayedarın, ekonomik bir başıbozukluk ve anarşi içerisinde birbiriyle mücadele ettiği, üretimin ilkel, ziyankar, örgütsüz ve aşırı maliyetli olduğu bir zamana götürmek demektir. İnanın bana, Yeşu’nun işi daha kolaydı ve üstelik Yehova da yardım etmişti ona. Fakat Tanrı siz küçük kapitalistleri yüzüstü bıraktı. Küçük kapitalistlerin güneşi batıyor. Bir daha asla yükselmeyecek. Güneşi kıpırdamadan durdurmaya da gücünüz yetmez. Yok oluyorsunuz ve toplumdan tümüyle silinmeye mahkûmsunuz. Bu, evrimin buyruğudur. Tanrı’nın kelamıdır. Birlik rekabetten daha güçlüdür. İlkel insan, kayaların oyuklarında saklanan aciz bir yaratıktı. Birlik oldu ve etobur düşmanlarına karşı savaş verdi. Bu düşmanlar rekabetçi hayvanlardı. İlkel insan ise işbirliği yapan bir hayvandı ve bu yüzden tüm diğer hayvanlara üstünlük sağladı. Ve o zamandan bu yana insanoğlu giderek daha büyük işbirlikleri gerçekleştiriyor. Bu işbirliğine karşı rekabetin, bin asırlık mücadelenin, rekabetin her zaman mağlup olduğu bir hikâyedir. Rekabetin tarafında her kim saf tutarsa mahvolur.”

“Fakat bizzat tröstler rekabetten doğmuştur,” diye araya girdi Calvin.

“Çok doğru,” diye cevapladı Ernest. “Ve bizzat tröstler rekabeti yıktılar. Sizin ifadenizle, artık mandıra işinde olmamanızın nedeni de budur.”

Masadan gecenin ilk kahkahası yükseldi ve Calvin bile kendisine gülenlere katıldı.

“Şimdi, tröstlerden söz etmişken,” diye devam etti Ernest, “birkaç şey üzerinde anlaşmaya varalım. Bazı önermelerde bulunacağım ve şayet bunlara bir itirazınız olursa sesinizi yükseltin. Sessiz kalırsanız benimle hemfikir olduğunuzu varsayacağım. Makine tezgâhının, el tezgâhından daha fazla kumaşı daha ucuza dokuyacağı doğru değil midir?” Ernest duraksadı fakat kimseden ses çıkmadı. “O halde makine tezgâhını kırıp, hantal ve daha maliyetli el tezgâhıyla dokuma yöntemine dönmek son derece mantıksız değil midir?” Ernest’i onaylayan başlar evet anlamında sallandı. “Tröst olarak bilinen birliğin, birbiriyle rekabet içinde bin firmadan daha verimli ve daha ucuza üretim yapabildiği doğru değil midir?” Yine kimseden bir itiraz gelmedi. “O halde o ucuz ve verimli birliği yok etmek mantıksız değil midir?”

Kimse uzun süre tepki vermedi. Sonra Mr. Kowalt konuştu.

“O halde ne yapmalıyız?” diye sordu Kowalt. “Tröstlerin hegemonyalarından kurtulmamız için görebildiğimiz tek çıkar yol onları yok etmektir.”

Ernest ânında alevlenip, canlandı.

“Size başka bir yol göstereceğim,” dedi yüksek sesle. “Gelin, verimli ve ucuza üreten o güzelim makineleri yok etmeyelim. Onları denetleyelim. Bunların verimliliğinden ve ucuza mal etmesinden kazanç sağlayalım. Onları kendimiz için işletelim. Bu muhteşem makinelerin şimdiki sahiplerini defedelim, makinelerin mülkiyetini ele geçirelim. Beyler bu, sosyalizmdir ve tröstlerden daha büyük bir birlik, bu gezegende bugüne kadar görülen herhangi bir düzenden daha büyük bir ekonomik ve sosyal bir birliktir. Sosyalizm evrimle aynı doğrultudadır. Birliğe daha büyük bir birlikle karşılık verelim. Burası kazanan taraftır. Gelin, biz sosyalistlerle birleşin ve kazanan tarafta oynayın.”

Bu noktada itirazlar yükseldi. Başlar sallanmaya, homurtular duyulmaya başlandı. “Pekâlâ, o halde siz geriye doğru gidip, kronolojik hataya düşmeyi tercih ediyorsunuz,” dedi Ernest gülerek. “Atacı rollere soyunmayı yeğliyorsunuz. Ama tüm atalar yok olduğu gibi sizler de yok olmaya mahkûmsunuz. Bugünkü tröstlerden bile daha büyük birlikler ortaya çıkarsa, başınıza neler geleceğini merak ettiniz mi hiç? Bizzat büyük tröstler, birliklerin birliğiyle birleşip sosyal, ekonomik ve siyasi tröstler oluşturduğunda nasıl bir konumda olacağınızı göz önünde bulundurdunuz mu?”

Ernest birden, rastgele Mr. Calvin’e doğru döndü.

“Söyler misiniz bana,” dedi, “bu doğru mu değil mi? Siz yeni bir siyasi parti kurmak zorunluluğu duydunuz, zira eski partiler tröstlerin elindeydi. Sizin Grange siyasi hareketinin önündeki en büyük engel tröstlerdir. Karşılaştığınız her engelin, sizi batıran her saldırının, tattığınız her yenilginin ardında tröstlerin parmağı var, öyle değil mi? Söyleyin bana.”

Mr. Calvin tedirgin bir sessizlik içinde oturuyordu.

“Söz sizde, buyurun,” diye teşvik etti Ernest.

“Doğru,” diye itiraf etti Mr. Calvin. “Oregon eyaletinin yasama meclisini ele geçirdik ve muhteşem koruma kanunları geçirdik, fakat tröstlerin kuklası olan vali kanunları veto etti. Colorado valisini biz seçtirdik, bu kez de meclis valiyi göreve başlatmadı. İki defa ulusal gelir vergisi kanunu geçirdik ve her seferinde yüce divan anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle kanunu veto etti. Mahkemeler tröstlerin ellerinde. Biz, halk olarak, yargıçlarımıza yeterince maaş ödemiyoruz. Fakat bir gün gelecek...”

“Aralarında birleşen tröstler tüm yasamayı denetleyecek ve tröstlerin birliği bizzat hükümet olacak,” diye araya girdi Ernest.

“Asla! Asla!” diye haykırışlar yükseldi masadan. Herkes heyecan ve öfke içerisindeydi.

“Söyler misiniz bana, o gün gelirse ne yapacaksınız?” diye sordu Ernest.

“Gücümüzü birleştirip ayaklanacağız,” diye haykırdı Mr. Asmunsen ve bu kararını destekleyen sesler yükseldi.

“İç savaş demektir bu,” diye uyarıda bulundu Ernest.

“İç savaş olsun o zaman,” diye cevap geldi Asmunsen’den ve masadaki tüm adamlar yüksek sesle, Asmunsen’in arkasında olduklarını ilan ettiler. “Atalarımızın cesaretini ve başardıklarını unutmadık. Özgürlük için savaşmaya ve ölmeye hazırız.”

Ernest güldü.

“Unutmayın,” dedi, “beyler, sizin açınızdan özgürlüğün diğerlerinin kazançlarını hortumlama anlamına geldiğine üstü kapalı karar vermiştik.”

Masadakiler bu sefer daha da öfkelendiler; fakat Ernest sesini yükselterek bu patırtı ve heyecanı yatıştırıp, hâkimiyeti sağladı.

“Bir soru daha. Gücünüzü birleştirip isyan ettiğinizde, unutmayın ki hükümetin tröstlerin ellerinde olması nedeniyle ayaklanacaksınız. Dolayısıyla, sizin gücünüze karşı hükümet de düzenli orduyu, donanmayı, milis güçlerini, polisi, kısacası, Birleşik Devletler’in örgütlü savaş makinesini olduğu gibi karşınıza çıkaracak. Sizin gücünüz bu makineyle nasıl boy ölçüşecek o zaman?”

Masadakilerin yüzüne şaşkınlık ve yılgınlık ifadesi çöktü ve daha kendilerini toparlayamadan Ernest bir daha yüklendi.

“Hatırlıyor musunuz, düzenli ordumuz daha yakın bir geçmişte sadece elli bin kişiden ibaretti? Yıldan yıla asker sayısı arttı ve bugün ordu üç yüz bin kişi.”

Ardından bir darbe daha geldi Ernest’ten.

“Dahası da var. Siz kazanç denen o gözde hayalinizin peşinden özenle ve sebatla koşarken ve adına rekabet denen o saplantınızı yüceltirken, tröstler daha büyük ve daha dehşetli işler başardılar. Alın işte milis gücü.”

“O bizim gücümüz!” dedi Mr. Kowalt sesini yükselterek. “Milis gücünü kullanarak düzenli ordunun işgalini geri püskürteceğiz.”

“Milis kuvvetlere bizzat katılacaktınız,” diye karşılık verdi Ernest, “ve Maine, Florida ya da Filipinler’e veya başka bir yere gönderilip kendi yoldaşlarınızın özgürlük için yaptığı iç savaşta dökülen kanlarında boğulacaktınız. Öte yandan Kansas, Wisconsin ya da diğer herhangi bir eyaletten milis kuvvetlerine katılan kendi yoldaşlarınız California’ya gelerek burada, sizin yaptığınız iç savaşta dökülen kanlarınızda boğulacaklardı.”

İşadamları şimdi gerçekten şoke olmuşlardı ve tek kelime etmeden öylece oturdular yerlerinde. Sonra Mr. Owen, “Biz milis kuvvetlerine katılmayız olur biter. O kadar da budala değiliz,” diye mırıldanarak sessizliği bozdu.

Ernest kahkahayı koyuverdi.

“Meydana getirilen birliğin yaratacağı etkiyi anlamıyorsunuz. Elinizden bir şey gelmez. Milis güçlerine katılacaktınız mecburen.”

“Medeni hukuk diye bir şey var,” diye ısrar etti Mr. Owen.

“Hükümet medeni hukuku askıya alırsa yok. Güçlerinizi birleştirip ayaklanmaktan söz ettiğiniz gün, o güç sizin karşınıza dikilecek. İster istemez milise katılacaksınız. Birinin, ‘Habeas corpus’62 diye mırıldandığını duydum. Habeas corpus yerine otopsi raporu alırsınız. Milise katılmayı ya da katıldıktan sonra emirlere itaat etmeyi reddederseniz, seferberlik için toplanan askerî mahkemede yargılanıp köpekler gibi vurulursunuz. Kanun böyle.”

“Kanun böyle değil!” dedi Mr. Calvin, kendinden emin. “Böyle bir kanun yok. Genç adam siz bunları kafanızdan uyduruyorsunuz. Milisleri Filipinler’e göndermekten bahsediyorsunuz. Bu anayasaya aykırıdır. Anayasada, milislerin ülke dışına gönderilemeyeceği özellikle ifade edilmiştir.”

“Anayasanın bununla ne ilgisi var?” diye sordu Ernest. “Mahkemeler anayasayı yorumlar ve Mr. Asmunsen’in de kabul ettiği üzere mahkemeler tröstlerin kuklalarıdır. Üstelik dediğim gibi kanun böyle. Yıllardır, tam dokuz yıldır yürürlükte olan bir kanun bu beyler.”

“Milis kuvvetlerine alınmamızla ilgili kanun mu?” diye sordu Mr. Calvin, şaşkınlık ve kuşku içerisinde. “Yani reddedersek askerî mahkeme emriyle bizi vurabilirler öyle mi?”

“Evet,” diye cevapladı Ernest, “aynen öyle.”

Babam, “Nasıl oldu da bu kanundan asla haberdar olmadık biz?” diye sordu. Böylece babamın da bunu ilk defa duyduğunu anlamış oldum.

“İki nedenden dolayı,” dedi Ernest. “İlki, bu kanunu uygulamaya gerek duyulmadı. Şayet olsaydı, çok geçmeden duyardınız. Ve ikincisi, kanun Kongre’den ve Senato’dan gizlice, neredeyse hiç tartışılmadan alelacele geçirildi. Elbette gazetelerde bununla ilgili tek satır bile yazılmadı. Fakat biz sosyalistler haberdardık ve gazetelerimizde bunu yayınladık. Fakat siz bizim gazetelerimizi asla okumazsınız.”

“Ben hâlâ sizin bunu uydurduğunuz konusunda ısrarcıyım,” dedi Mr. Calvin inatçı bir tavırla. “Bu ülke buna asla izin vermez.”

“Fakat ülke buna izin verdi,” diye yanıtladı Ernest. “Ve benim uydurmuş olmama gelince...” Ernest elini cebine attı ve küçük bir kitapçık çıkardı. “Söyleyin bakalım bu uydurulmuş bir şeye benziyor mu.”

Ernest kitapçığı açtı ve okumaya başladı:

“‘Bölüm Bir, yasallaştırma’ vesaire vesaire, ‘milis kuvvetleri, ilgili eyaletlerde, bölgelerde ve Columbia federal bölgesinde yaşayan ve yaşları on sekiz ile kırk beş arasındaki sağlıklı her erkek yurttaştan oluşur.’

‘Bölüm Yedi, Milis’e çağrılan herhangi bir subay ya da bir er’ –Birinci Bölümü unutmayın beyler, siz hepiniz milise çağrılan erler olacaksınız– ‘burada belirtildiği gibi çağrılır çağrılmaz yoklama subayına teslim olmayı reddeder ya da ihmal ederse, askerî mahkeme tarafından yargılanacak ve söz konusu askerî mahkemenin kararı gereğince cezalandırılacaktır.’ ‘Bölüm Sekiz, Milis kuvvetlerine mensup subay ya da erlerin yargılamasını yürüten askerî mahkeme sadece milis subaylarından oluşacaktır. ‘Bölüm Dokuz, Birleşik Devletler’in faal hizmetine çağrılan milis kuvvetleri, Birleşik Devletler düzenli ordusunun tabi olduğu kural ve şartlara tabi olacaklardır.’ Buyurun beyler, Amerikan yurttaşları ve milis gücünün mensupları. Dokuz yıl önce biz sosyalistler bu kanunun işçilere yönelik olduğunu düşünmüştük. Fakat görünen o ki sizi de kapsıyor kanun. Kongre üyesi Wiley, yapılmasına izin verilen kısa bir tartışma sırasında yasa tasarısı için, ‘Ayaktakımının gırtlağına yapışmak için yedek bir kuvvet sağlıyor ve yaşamı, özgürlüğü ve mülkü tehdit eden tehlikelerden koruyor,’ demişti. Bu durumda ayaktakımı da siz oluyorsunuz beyler. Ve gelecekte, gücünüzü toplayıp ayaklandığınız zaman, tröstlerin mülküne ve özgürlüğüne karşı ayaklanacaksınız, kanuna göre, sizi köşeye sıkıştırıp ezmelerine karşı ayaklanacaksınız. Dişleriniz sökülmüş, beyler. Pençeleriniz törpülenmiş. Dişleriniz ve pençelerinizden yoksun olarak ayaklandığınız gün bir istiridye sürüsü kadar zararsız olacaksınız.”

“İnanmıyorum!” diye haykırdı Kowalt. “Böyle bir kanun yok. Bunu, siz sosyalistler uydurdunuz, aslı astarı yok.”

“Bu yasa tasarısı, 30 Temmuz 1902 günü Temsilciler Meclisi’ne sunuldu,” diye yanıt geldi Ernest’ten. “Ohio temsilcisi Dick tarafından teklif edildi. Yasa alelacele oylamaya sunuldu ve 14 Ocak 1903 günü oybirliğiyle kabul edildi. Ve aradan sadece yedi gün geçtikten sonra Birleşik Devletler Başkanı tarafından kabul edildi.”63

57. Malın satış fiyatını maliyet fiyatına ve hatta maliyetin de altına düşürmek. Dolayısıyla büyük bir firma, küçük bir firmaya kıyasla daha uzun dönemler boyunca zararına satış yapabiliyor ve böylece küçük firmayı iflasa sürükleyebiliyordu. Bu, rekabette yaygın kullanılan yöntemlerden biriydi.

58. Bu dönemde, yok olmakta olan çiftçi sınıfını bir siyasi parti olarak örgütlemek için pek çok çaba ortaya kondu. Buradaki amaç tröstleri ve şirketleri etkili ve zorlayıcı kanunlarla yıkmaktı. Bu gibi tüm girişimler başarısızlıkla sonuçlandı.

59. Diğer tröstlerin neredeyse bir nesil ilerisinde, başarı sağlamış ilk büyük tröst.

60. Rekabetçi sanayide başarısız olan bir bireyin borçlarından vazgeçmesini sağlayan tuhaf bir yerleşik iş geleneği. İflasın, toplumsal mücadelenin haddinden fazla vahşi koşullarını düzeltmeye yönelik bir etkisi vardı.

61. Bugünkü adı El-Gib. (Y.N.)

62. (Lat.) Haksız tutuklamayı yasaklama emri/kanunu. (Ç.N.)

63. Everhard kanun tasarısının teklif tarihiyle ilgili yanılgıya düşse de, kanunun başlıca özellikleriyle ilgili söyledikleri doğruydu. Tasarı 30 Temmuz’da değil 30 Haziran’da teklif edildi. Kongre tutanakları burada Ardis’tedir ve tutanaklara bakıldığında, tasarıdan şu tarihlerde bahsedildiği görülür: 30 Haziran, 9, 15, 16, 17 Aralık 1902 ve 7, 14 Ocak 1903. Yemeğe katılan işadamlarının yasadan habersiz olmaları olağandışı bir durum değildi. Çok az insan bu yasanın varlığından haberdardı. E. Untermann adında bir devrimci, 1903 yılının Temmuz ayında Kansas eyaletinin Girard şehrinde “Milis Yasası” başlıklı bir kitapçık yayınlamıştı. Kitapçık az sayıda işçiye dağıtılmıştı; fakat sınıflar arası ayrılık o kadar keskin bir hale gelmişti ki, burjuva/orta sınıfın üyeleri bu kitapçığın adını dahi duymamış ve dolayısıyla da yasadan haberdar olmamıştı.

9

Bir rüyanın matematiği

Ernest, ifşa ettiği gerçeklerin yarattığı afallama ve dehşetin ortasında konuşmasına devam etti.

“Bu gece aranızdan bir düzine adam, sosyalizmin olanaksız bir şey olduğunu söyledi. Siz olanaksız dediniz, isterseniz ben de size kaçınılmaz olanı göstereyim. Sadece siz küçük kapitalistlerin değil, büyük kapitalistlerin ve tröstlerin de tarih sahnesinden göçüp gitmesi kaçınılmazdır. Hatırlayın, evrim asla geriye doğru akmaz. Hiç durmadan ileri doğru ve rekabetten işbirliğine, küçük işbirliklerinden büyük işbirliklerine ve büyük işbirliklerinden devasa işbirliklerine ve oradan da en devasa işbirliği olan sosyalizme doğru akar. Bana rüya gördüğümü söylüyorsunuz. Gayet güzel. Ben size rüyamın matematiğini anlatacağım; burada sizlere, benim matematiğimin yanlış olduğunu ispatlamanız için peşinen meydan okuyorum. Kapitalist sistemin kaçınılmaz çöküşünü açıklayacağım ve neden çökmesi gerektiğini matematiksel olarak göstereceğim. Anlatmaya başlıyorum ve şayet anlattıklarım başta alakasız gelse dahi, sabırla dinleyin beni. İlk olarak belli bir sanayi sürecini inceleyelim ve ne zaman hemfikir olmadığınız bir şey söylersem lütfen beni uyarın. Bir ayakkabı fabrikasını ele alalım. Bu fabrika deri satın alır ve o deriden ayakkabı imal eder. Burada yüz dolar değerinde deri var ve bu hammadde fabrikaya girer; diyelim ki iki yüz dolar değerinde ayakkabı olarak piyasaya sunulur. Ne olmuştur? Derinin değerine yüz dolar eklenmiştir. Bu artış nasıl olmuştur? Bir bakalım. Sermaye ve emek deriye bu yüz dolarlık değeri katmıştır. Sermaye fabrikayı, makineleri tedarik etmiş ve tüm masrafları karşılamıştır. Emek de işçiliği sağlamıştır. Sermaye ve emeğin bir arada ortaya koyduğu çabayla yüz dolarlık bir değer katılmıştır. Hepiniz buraya kadar hemfikir misiniz?”

Masadaki adamlar başlarını sallayarak Ernest’i onayladılar.

“Bu yüz doları üreten emek ve sermaye şimdi bunu paylaşmaya girişirler. Bu bölüşüm kesirli sayılardan oluşur; öyleyse kolaylık olsun diye biz bunları kabaca yaklaşık rakamlar olarak belirleyelim. Sermaye kendi payına elli, emek de kendine payına elli dolar alır. Bölüşüm üzerine yaşanan çekişmelere hiç girmeyeceğiz.64 Ne kadar çekişme yaşansa da, şu ya da bu yüzde ile paylaşım hallediliyordu. Ve burada bu belirli sanayi süreci için geçerli olan şeyin, tüm sanayi süreçleri için de geçerli olduğuna dikkatinizi çekerim. Doğru mu?”

Masadaki herkes Ernest’le hemfikirdi yine.

“Şimdi varsayalım ki elli dolarını cebine koyan emekçi ayakkabı satın almak istedi. Sadece elli dolarlık ayakkabı alabilir. Bu gayet açık değil mi? Şimdi bu belirli süreçten, bizzat deri, hammadde, nakliye, satış ve diğer her şeyi içeren Birleşik Devletler’deki tüm sanayi süreçlerinin toplamına geçelim. Yuvarlak rakamlar ortaya koymak adına, Birleşik Devletler’de bir yıllık toplam üretim varlığını dört milyar dolar olarak belirleyelim. O halde bu bir yıllık süreçte emekçi de toplam iki milyar dolar ücret almıştır. Dört milyar dolar üretilmiştir. Emekçi bunun ne kadarını geri satın alabilir. İki milyar. Burada tartışacak bir şey yok eminim. Bu nedenle verdiğim yüzdeler ılımlı. Bin türlü kapitalist hile yüzünden, emekçi toplam üretimin yarısını bile alamaz. Konuya dönecek olursak. Emekçinin iki milyarlık ürün geri aldığını söyleyeceğiz. O halde emekçinin sadece iki milyar tüketebildiği sonucunu çıkarabiliriz. Hâlâ daha emekçinin geri satın alıp tüketemediği iki milyarlık ürün vardır.”

“Emekçi iki milyarını bile tüketmez,” diye söze girdi Mr. Kowalt. “Eğer tüketseydi, bankalardaki tasarruf hesaplarında birikimi olmazdı. Emekçinin bankaların tasarruf hesaplarındaki birikimi, biriktiği hızla tüketilen bir nevi yedek fondan başka bir şey değil. Bu birikimler yaşlılık, hastalık, kaza ve cenaze masrafları gibi haller için bir kenara koyulur. Tasarruf hesaplarındaki para, ekmeğin ertesi gün yenmek üzere rafa geri koyulan bir parçasından ibarettir. Hayır, emekçi kazandığı ücretin geri satın alabileceği toplam ürünün tamamını tüketir.”

“Sermayeye iki milyar kalır. Masraflarını ödedikten sonra, geri kalanı tüketir mi? Sermaye iki milyarının tamamını tüketir mi?”

Ernest durdu ve adamlardan birkaçına soruyu açıkça sordu. Adamlar kafalarını salladılar.

Aralarından biri dürüstçe, “Bilmiyorum,” dedi.

“Tabii ki biliyorsunuz,” diye devam etti Ernest. “Bir an için durun ve düşünün. Şayet sermaye kendi payını tüketirse, toplam anapara miktarı artamazdı. Sabit kalırdı. Birleşik Devletler’in ekonomik tarihçesine bakacak olursanız, anaparanın toplam miktarının sürekli artmış olduğunu görürsünüz. Dolayısıyla sermaye kendi payını tüketmez. İngiltere’nin demiryolları tahvillerimizin büyük bir çoğunluğuna sahip olduğu dönemi hatırlıyor musunuz? Yıllar geçtikçe, bu tahvilleri geri aldık. Bu ne anlama gelir? Sermayenin payının tüketilmemiş kısmı o tahvilleri geri satın aldı. Günümüzde Birleşik Devletler’deki sermayedarların milyonlarca dolarlık Meksika, Rusya, İtalya ve Yunanistan tahvillerine sahip olması gerçeği ne anlama gelir? O yüzlerce milyon doların, sermayedarların tüketmediği paylarının bir kısmı olduğu anlamına gelir. Dahası, kapitalist sistemin en başından bu yana, sermayedar kendine düşen payın tümünü asla tüketmemiştir.

Ve şimdi meselenin özüne geliyoruz. Birleşik Devletler’de yılda dört milyar dolar değerinde mal ve hizmet üretiliyor. Emekçi iki milyarını satın alıp tüketiyor. Sermayedar kalan iki milyarı tüketmez. Geriye tüketilmemiş büyük bir ihtiyaç fazlası bakiye kalır. Bu bakiye ile ne yapılır? Bununla ne yapılabilir? Emekçi elde ettiği tüm kazancı harcadığından bu ihtiyaç fazlasını tüketemez. Sermayedar da bunu tüketmeyecektir, zira doğası gereği tüketebileceğini tüketmiştir. Ve bu bakiye ihtiyaç fazlasıyla ne yapılabilir?”

“Yurtdışına satılır,” diye atıldı Mr. Kowalt.

“Aynen,” diye onayladı Ernest de. “Bu bakiye ihtiyaç fazlasından dolayı dış pazarlara ihtiyaç duyarız. Bu ihtiyaç fazlası yurtdışına satılır. Yurtdışına satılmalıdır, çünkü bunu elden çıkarmanın başka bir yolu yoktur. Ve yurtdışına satılan bu tüketilmemiş ihtiyaç fazlası, bizim aleyhte ticaret dengesi dediğimiz şeyi oluşturur. Buraya kadar herkes hemfikir mi?”

“Kuşkusuz ticaretin bu en temel bilgileri üzerinde ayrıntıya girmek bir zaman kaybı,” dedi Mr. Calvin iğneleyici bir ses tonuyla. “Hepimiz bunları anlıyoruz.”

“Sizleri tam da bu üzerinde titizlikle ayrıntılarına girdiğim temel bilgilerle şaşkınlığa uğratacağım,” diye yapıştırdı cevabı Ernest de. “İşin güzelliği de bu. Ve hemen şimdi şaşırtacağım sizi bu bilgilerle. Bakın şöyle: Birleşik Devletler kaynaklarını geliştirmiş kapitalist bir ülkedir. Ülkedeki kapitalist sanayi sitemine göre, yurtdışına satılarak elden çıkarılması gereken tüketilmemiş bir ihtiyaç fazlasına sahiptir.65 Birleşik Devletler için geçerli olan, kaynakları gelişmiş diğer her kapitalist ülke için geçerlidir. Bu ülkelerden her birinin tüketilmemiş ihtiyaç fazlası vardır. Bunların halihazırda birbirleriyle ticaret yaptığını ve bu üretim fazlalarının hâlâ bakiye olarak kaldığını unutmayın. Tüm bu ülkelerdeki emekçiler kazançlarını harcamıştır ve ihtiyaç fazlasından satın alamaz. Tüm bu ülkelerdeki sermaye de doğası gereği tüketebileceğini çoktan tüketmiştir. Ve üretim fazlaları hâlâ yerlerinde durmaktadır. Bu ülkeler üretim fazlalarını birbirlerine de satamazlar. Nasıl elden çıkaracaklar bu malları?”

“Kaynakları gelişmemiş ülkelere satarlar,” diye belirtti Mr. Kowalt.

“Aynen öyle. Gördüğünüz gibi savlarım o kadar açık ve basit ki, sizler de zihninizden aynı sonuçlara varabiliyorsunuz. Ve şimdi bir sonraki adıma gelelim. Birleşik Devletler ihtiyaç fazlasını, diyelim ki Brezilya gibi kaynakları gelişmemiş bir ülkeye satsın. Bu ihtiyaç fazlasının ticaretin ötesinde olduğunu ve ticari metaların tüketildiğini unutmayın. O halde Birleşik Devletler bu satış karşılığında Brezilya’dan ne alır?”

Mr. Kowalt, “Altın,” dedi.

“Fakat altın sınırlı ve dünyada çok fazla miktarda yok,” diye itiraz etti Ernest.

“Tahvil ve hisse senedi gibi kıymetli evrak biçiminde altın,” diye düzeltti Mr. Kowalt.

“Tam isabet,” dedi Ernest. Birleşik Devletler, Brezilya’ya sattığı ihtiyaç fazlası karşılığında tahvil ve hisse senetleri alır. Ve bu ne anlama gelir? Birleşik Devletler’in Brezilya’daki fabrikalara, madenlere ve topraklara sahip olacağı anlamına gelir. Peki, bundan ne anlam çıkar?”

Mr. Kowalt epey düşündü ve kafasını salladı.

“Size anlatacağım,” diye devam etti Ernest. “Bu, Brezilya’nın kaynaklarının gelişmeye başladığı anlamına gelir. Ve şimdi bir sonraki noktaya gelelim. Brezilya kapitalist sistem altında kaynaklarını geliştirdiğinde tüketilmemiş bir ihtiyaç fazlasına sahip olacak. Bu ihtiyaç fazlasını Birleşik Devletler’e satarak elden çıkarabilir mi? Hayır, çünkü Birleşik Devletler’in zaten ihtiyaç fazlası var. Birleşik Devletler daha önce yaptığı gibi ihtiyaç fazlasını Brezilya’ya satabilir mi? Hayır, zira artık Brezilya’nın da ihtiyaç fazlası var. Bu durumda ne olur? Birleşik Devletler ve Brezilya, üretim fazlalarını aktarmak için gelişmemiş ülkeler bulmalıdırlar. Fakat üretim fazlalarını aktarma süreciyle birlikte bu ülkelerin de kaynakları gelişir. Çok geçmeden onlar da üretim fazlalarını satacak başka ülkelerin arayışına girerler. Şimdi beyler beni takip edin. Gezegenimizin büyüklüğü ve gezegendeki ülke sayısı bellidir. En büyüğünden en küçüğüne kadar dünyadaki her ülke ellerindeki ihtiyaç fazlasıyla, birbirleriyle karşı karşıya kaldığında ne olacak?”

Ernest duraksadı ve dinleyicilerine baktı. Adamların suratlarındaki şaşkınlık ifadesi çok hoştu. Dehşete düşmüş gibi bakıyorlardı. Ernest soyutlamayla ortaya bir bakış açışı, bir vizyon koymuş ve adamların da bu açıdan bakmasını sağlamıştı. Adamlar oturdukları yerde bunu görebiliyorlar ve bundan korkuyorlardı.

Ernest kurnazca, “En temel bilgilerle başladık Mr. Calvin,” dedi. “Şimdi size bilgilerin geri kalanını da verdim. Çok basit. İşin güzelliği de bu. Kuşkusuz verecek bir cevabınız vardır. Dünyadaki her ülkenin tüketilmemiş bir ihtiyaç fazlası olursa ne olur? Sizin kapitalist sisteminiz nasıl çalışır bu durumda?”

Fakat Mr. Calvin sıkıntıyla başını salladı. Hiç şüphe yok ki, geriye doğru iz sürüp Ernest’in yürüttüğü mantıkta bir boşluk, bir hata arıyordu.

“İzin verin birlikte yeniden üzerinden geçelim,” dedi Ernest. “Belli bir sanayi süreciyle başladık. Ayakkabı fabrikası. Meydana gelen ortak üretimin paylaşımının tüm sanayi süreçlerinin toplamındaki paylaşımla benzer olduğunu ortaya koyduk. Emekçinin, elde ettiği ücretle, meydana getirilen ürünün belli bir kısmını geri satın alabildiği ve sermayenin de geri kalan üretimin tamamını tüketmediği sonucuna vardık. Emekçinin elindeki geliri elverdiğince tükettiği ve sermayedarın da istediği kadar tükettiği zaman, hâlâ tüketilmemiş bir ihtiyaç fazlası olduğunu da bulguladık. Bu ihtiyaç fazlasının sadece yurtdışına satılarak elden çıkarılabileceği konusunda hemfikir kaldık. Ayrıca bu ihtiyaç fazlasını bir başka ülkeye aktarmanın, o ülkenin de kaynaklarını geliştirme gibi bir etki yaratacağı ve kısa bir zaman sonra o ülkenin de ihtiyaç fazlasına sahip olacağı üzerinde de mutabık kaldık. Bu süreci gezegendeki tüm ülkeler kapsamında, her ülke, her yılın her günü, tüketilmemiş üretim fazlasına sahip olup, bunu başka hiçbir ülkeye aktaramayacak noktaya gelene kadar ele aldık. Ve şimdi size tekrar soruyorum. Üretim fazlalarını ne yapacağız?”

Hâlâ kimseden bir yanıt gelmiyordu.

“Bay Calvin?” diye sordu Ernest?

“Bu beni aşar,” dedi Mr. Calvin.

Mr. Asmunsen, “Asla böyle bir şeyi aklımdan geçirmedim,” dedi. “Oysa bir fotoğraf kadar açık ve net görünüyor.”

Karl Marx’ın66 artı değer kuramının ayrıntılı olarak ele alındığını ilk defa duymuştum ve ayrıca Ernest bunu o kadar basit bir şekilde ele almıştı ki, ben de kafam karışmış ve şaşırmış bir halde oturduğum yerde kaldım.

“Size ihtiyaç fazlasından kurtulmanın bir yolunu söyleyeceğim,” dedi Ernest. “Denize boşaltın. Her yıl yüz milyonlarca dolar değerinde ayakkabıyı, buğdayı, giyeceği ve tüm ticari metaları denize boşaltın. Bu sorunu çözmez miydi?”

“Kuşku yok ki çözerdi,” diye cevap geldi Mr. Calvin’den. Fakat sizin bu şekilde konuşmanız saçma.”

Ernest, yıldırım gibi bir bakış fırlattı Calvin’e.

“Atalarınızın Nuh zamanından kalma yöntemlerine dönmek isteyen siz makine kırıcıların savunduğundan daha mı saçma bu? İhtiyaç fazlasından kurtulmak için siz ne öneriyorsunuz? Siz ihtiyaç fazlası sorunundan, fazla üretim yapmayarak kaçınırdınız. Peki, ihtiyaç fazlasından nasıl kaçınmayı öneriyorsunuz? O kadar karışık, düzensiz ve akıldışı, ziyankâr ve maliyetli bir ilkel üretim yöntemine döneceksiniz ki, ihtiyaç fazlası mal üretmek imkânsız olacak.”

Mr. Calvin yutkundu. Ernest savını ikna edici bir biçimde açıklamıştı. Calvin yeniden yutkunup boğazını temizledi.

“Haklısınız,” dedi. “İkna oldum. Bu saçma. Fakat bir şey yapmalıyız. Biz orta sınıf insanlar için bu bir ölüm kalım meselesi. Yok olmayı reddediyoruz. Saçma düşüncelere sarılmayı ve atalarımızın gerçekten de ilkel ve savurgan yöntemlerine dönmeyi seçiyoruz. Sanayiyi tröstlerin öncesindeki evresine döndüreceğiz. Makineleri kıracağız. Peki, siz bu konuda ne yapabilirsiniz?”

“Fakat makineleri kıramazsınız,” diye cevap verdi Ernest. “Evrimi akışını geriye doğru çeviremezsiniz. Karşınızda iki büyük güç var ve her biri siz burjuvalardan daha güçlü. Büyük kapitalistler, kısacası tröstler geriye dönmenize izin vermeyecekler. Makinelerin yok edilmesini istemiyorlar. Ve tröstlerden de büyük ve daha güçlü olan işçi sınıfı. İşçi sınıfı makineyi yok etmenize izin vermeyecek. Dünyanın mülkiyeti makinelerle birlikte tröstlerle işçi sınıfı arasında yatıyor. Savaştaki taraflar bu şekilde gruplaşmıştır. Tarafların ikisi de makinelerin yok olmasını istemiyor. Fakat her iki taraf da makinelerin mülkiyetini istiyor. Bu savaşta burjuvanın yeri yok. Orta sınıf, iki dev arasındaki bir cüce gibidir. Siz, zavallı yok olan orta sınıf, iki değirmentaşının arasına sıkışmışsınız ve öğütülme süreciniz başladı bile.

Size kapitalist sistemin kaçınılmaz çöküşünü matematiksel olarak gösterdim. Her bir ülke tüketilememiş ve satılamayan bir ihtiyaç fazlasına sahip olursa, kapitalist sistem bizzat ürettiği olağanüstü kazanç yapısı altında ezilip çökecek. Ve o gün geldiğinde makineler yok edilmeyecek. Bir sonraki mücadele, makinelerin mülkiyeti üzerine olacak. Eğer işçi sınıfı kazanırsa, işiniz kolay olacak. Birleşik Devletler ve onunla birlikte tüm dünya yeni ve muazzam bir döneme girecek. Makineler insanları ezmek yerine, emekçilerle birlikte sizlere, yok olmuş orta sınıfın mensuplarına, daha adil, daha mutlu ve daha asil bir yaşam sunacak; o zaman işçi sınıfından başka bir zümre olmayacak; dolayısıyla siz ve geri kalan tüm emekçiler, muhteşem makinelerin ürettiği ürünlerin eşit paylaşımına iştirak edeceksiniz. Ve biz, hepimiz yeni ve daha da muhteşem makineler üreteceğiz. Ve ihtiyaç fazlası olmayacak, zira kâr olmayacak.”

“Fakat ya makinelerin ve dünyanın mülkiyeti üzerine yapılan bu savaşı tröstler kazanırsa?” diye sordu Mr. Kowalt.

“O zaman, siz, emekçiler ve hepimiz, insanlık tarihinin sayfalarına kara bir leke olarak geçen herhangi bir despotizm kadar amansız ve korkunç bir despotizmin demir ökçesi altında ezileceğiz. Bu despotizme yakışan bir isim olurdu bu, Demir Ökçe.”67

Uzun bir sessizlik oldu ve masadaki herkes alışılmadık ve derin düşüncelere daldı.

“Fakat sizin bu sosyalizm düzeniniz bir rüya,” dedi Mr. Calvin ve tekrarladı, “bir rüya.”

“O halde size rüya olmayan bir şey göstereceğim,” diye cevap verdi Ernest. “Ve o şeye Oligarşi adını vereceğim. Siz ona ‘Plütokrasi’ deyin. Siz de ben de aynı şeyi, büyük kapitalistleri ya da tröstleri kastediyor olacağız. Günümüzde gücün nerede yattığına, kimin ellerinde olduğuna bir bakalım. Ve bunu yapmak için, toplumu sınıflarına ayıralım. Toplumda üç büyük sınıf var. Önce varlıklı bankacılar, demiryolu patronları, şirket yöneticileri ve tröst patronlarından oluşan Plütokrasi gelir. İkinci olarak, çiftçiler, tüccarlar, küçük üreticiler ve profesyonellerden oluşan burjuva sınıfı, yani sizin sınıfınız ve son olarak da ücretli işçilerden oluşan, benim mensubu olduğum proleter sınıfı gelir.68 Bugün Birleşik Devletler’deki esas gücü, serveti elinde tutanların oluşturduğunu yadsıyamazsınız. Bu servet üç sınıf arasında nasıl dağılmıştır? Rakamlar şöyle. Plütokrasi bu servetin altmış yedi milyarına sahiptir. Birleşik Devletler’de çalışan nüfusun binde dokuzu Plütokrasi’ye mensuptur. Buna karşın Plütokrasi toplam servetin yüzde yetmişine sahiptir. Orta sınıf servetin yirmi dört milyarına sahiptir. Çalışan nüfusun yüzde yirmi dokuzu orta sınıftandır ve toplam servetin yüzde yirmi beşine sahiptirler. Geriye kaldı proleterler. Bu sınıf servetin dört milyarına sahiptir. Çalışan nüfusun yüzde yetmişi proleter sınıfa mensuptur ve proleterler toplam servetin yüzde dördüne sahiptir. Güç nerede yatıyor beyler?”

“Sizin verdiğiniz rakamlara bakarsak, biz orta sınıf olarak, işçi sınıfından daha güçlüyüz,” dedi Mr. Asmunsen.

“Bizi zayıf olarak nitelendirmek, Plütokrasi’nin gücü karşısında sizi daha güçlü kılmaz,” diye sert bir karşılık verdi Ernest. “Ve dahası, sizinle işim henüz bitmedi. Servetten daha büyük bir güç vardır, çünkü o güç ele geçirilemez. Bizim gücümüz, proleterin gücü, adalelerimizde, oy veren ellerimizde, tetiği çeken parmaklarımızdadır. Bu güç bizden alınamaz. Bu ilkel, yaşama dair bir güçtür, servetten daha güçlü ve servetin elimizden alamayacağı bir güçtür. Fakat sizin gücünüz sizden koparılabilir. Elinizden alınabilir. Şu anda bile Plütokrasi bu gücü sizden çekip alıyor. Sonunda gücünüzü tümüyle alacak elinizden. O zaman artık burjuva olmaktan çıkacaksınız. Bizim düzeyimize ineceksiniz. Proleter olacaksınız. Ve işin güzel tarafı, bizim gücümüze güç katacaksınız. Siz kardeşlerimizi selamlayacak ve insanlık davası uğruna sizlerle omuz omuza savaşacağız.

Emekçi sınıfın yağmalanacak elle tutulur bir şeyi yoktur. Ülkenin servetinden payına düşen, giysiler, ev eşyaları ve nadiren de ipoteksiz bir evdir. Fakat sizin elle tutulur bir servetiniz, yirmi dört milyarınız var ve Plütokrasi bunu elinizden alacak. Elbette, daha büyük bir olasılıkla bu serveti önce emekçiler alacak elinizden. Nasıl bir konumda olduğunuzu görmüyor musunuz beyler? Orta sınıf, aslanla kaplan arasına sıkışmış, küçük, titrek bir kuzu. Eğer sizi biri kapmazsa diğeri kapacak. Ve eğer önce Plütokrasi sizi ele geçirirse, Proleterlerin de Plütokrasi’yi ele geçirmesi sadece zamanla alakalı bir meseledir. Halihazırdaki servetiniz bile, gücünüzün gerçek ölçüsü değildir. Şu andaki servetinizin gücü sadece içi boş bir mermi kovanıdır. ‘Atalarımızın yöntemlerine geri dönelim’ diye o zayıf savaş çığlığınızı atmanızın nedeni de budur. Acizliğinizin farkındasınız. Gücünüzün boş bir mermi kovanı olduğunu biliyorsunuz. Ve size bu gücün bir kurusıkıdan ibaret olduğunu göstereceğim. Çiftçilerin ne gücü var? Sadece kiracı ya da ipotek altında oldukları gerçeği göz önünde bulundurulursa çiftçilerin yarıdan fazlası köle durumundadır. Tröstlerin soğuk depolama gibi, tarım mahsullerini pazarlama araçlarının tümünün, demiryollarının, siloların ve buharlı gemi hatlarının zaten sahibi olduğu ya da bunları denetlediği (ki bu aynı kapıya çıkar, sadece daha tercih edilen bir durumdur) gerçeği göz önünde bulundurulursa da, tümü köle durumundadır. Dahası tröstler piyasaları da kontrol ederler. Tüm bu alanlarda çiftçiler güçten yoksundur. Siyasi ve idari güçlerine gelince, tüm orta sınıfın siyasi ve idari gücüyle birlikte buna sonra değineceğim.

Gün be gün tröstler, Mr. Calvin’i ve geri kalan mandıracıları köşeye sıkıştırıp ezdikleri gibi, çiftçileri de sıkıştırıp ezecekler. Her geçen gün tüccarlar da aynı şekilde ezilmektedir. Altı ay içerisinde Tütün Tröstü’nün sadece New York şehrindeki dört yüzün üzerinde tütün dükkânını iflasa sürüklediğini hatırlıyor musunuz? Kömür yataklarının eski sahipleri nerede? Bugün Demiryolu Tröstleri’nin tüm antrasit ve bitümlü kömür yataklarının sahibi olduğunu ya da denetlediğini biliyorsunuz, benim size söylememe gerek yok. Standard Oil Tröstü okyanus hattındaki gemilerin bir kısmına sahip değil mi? Ayrıca bu tröst bakır piyasasını da kontrol etmiyor mu? Küçük bir yan şirket olarak döküm tesislerinden oluşan bir tröstü yönettiğinden bahsetmiyorum bile. Bu gece Birleşik Devletler’de, Standard Oil’in sahip olduğu ya da denetlediği şirketlerce ışıklandırılan on bin şehir vardır ve bir o kadar şehirde de, şehir, banliyö ve şehirlerarası tramvay taşımacılığı Standard Oil’in elindedir. Bu binlerce ticari kuruluşun içinde yer alan küçük sermayedarların hepsi iflasa sürüklenmiştir. Bunu biliyorsunuz ve siz de aynı yolun yolcususunuz.

Küçük üretici çiftçi gibidir; bugün küçük üreticiler ve çiftçiler, nereden bakılırsa bakılsın feodal dönemde toprağı kullanma hakkına sahip kiracıların durumuna düşmüşlerdir. Bu yüzden şu anda meslek sahipleri ve sanatçılar da isimleri dışında köle durumundadırlar. Öte yandan politikacılar da sadece birer yandaş ve uşaktırlar. Siz Mr. Calvin, neden orta sınıfın geri kalanıyla birlikte çiftçileri yeni bir siyasi parti çatısı altında örgütlemek için gecenizi gündüzünüze katarak çalışıyorsunuz? Çünkü eski partilerdeki siyasetçilerin, sizin atalarla ilgili fikirlerinizle hiç ilgileri yok; ilgileri yok, zira dediğim gibi bu insanlar Plütokrasi’nin uşakları ve yandaşlarıdır.

Meslek erbabı ve sanatçılardan da köle diye bahsettim. Başka ne olabilirler ki? Profesörler, rahipler, yayın yönetmenleri, hepsi de Plütokrasi’ye hizmet ederek koltuklarını muhafaza ediyorlar ve yaptıkları hizmetler Plütokrasi açısından zararsız ya da Plütokrasi’yi öven fikirleri yaymaktan ibarettir. Plütokrasi’yi tehdit eden, yeren fikirler yaydıkları zaman işlerini kaybederler ve zor günler için bir kenara koydukları birikimleri de yoksa şayet, proleter konumuna düşerek ya yok olurlar ya da işçi sınıfı eylemcisi olurlar. Kamuoyunu şekillendiren ve ulusun fikir ve kanaatlerindeki değişim temposunu belirleyen mercilerin basın, vaiz kürsüsü ve üniversite olduğunu da unutmayın. Sanatçılara gelince, onlar da çıkarları için sadece Plütokrasi’nin adi, kötü zevklerini tatmin etmeye çalışırlar.

Fakat neticede servet, özünde gerçek güç değildir; servet güce giden yolda bir araçtır ve güç idare ve iktidar ile ilgilidir. Hükümeti bugün kim kontrol etmektedir? Yirmi milyonluk çalışan nüfusu ile emekçiler mi? Bu görüşe siz bile gülersiniz. Sekiz milyon çalışanıyla orta sınıf mı? Emekçilerden daha fazla söz sahibi değiller. O halde hükümeti kim kontrol eder? İki yüz elli bin kişilik cüzi çalışan nüfusuyla Plütokrasi. Fakat bu iki yüz elli bin kişi hükümeti kontrol etmese de, büyük yardımları dokunur. Hükümeti kontrol eden Plütokrasi’nin beynidir ve bu beyin yedi69 küçük ve güçlü gruptan oluşur. Ve unutmayın ki bu gruplar da zaten bir birliktelik ve uyum içerisinde çalışmaktadırlar. Bunların arasından bir tanesinin, demiryolları grubunun gücünden bahsedeyim size. Bu grup mahkemelerde karşı karşıya geldikleri insanları mağlubiyete uğratmak için kırk bin kişilik bir avukat ordusu çalıştırır. Grup hâkimlere, bankacılara, yayın yönetmenlerine, papazlara, üniversite çalışanlarına, yasama meclisi ve Kongre üyelerine binlerce bedava bilet dağıtır. Her eyaletin başkentinde ve ulusal başkentte şaşaalı lobileri70 besler; ve ülkenin tüm şehir ve kasabalarında, ön seçimlere, büyük toplantılara katılıp, jürilerde yer almayı, hâkimlere rüşvet yedirmeyi ve her yolla grupların çıkarları için çalışmayı görev edinmiş muazzam bir kötü şöhretli avukat ve küçük politikacı ordusu besler.71 Beyler, Plütokrasi’nin72 beynini oluşturan yedi gruptan birinin gücünü sadece kabataslak olarak anlattım. Elinizdeki yirmi dört milyarlık servet, size yirmi beş sent değerinde iktidar gücü bile sağlamıyor. Boş bir kovan sizin gücünüz ve çok yakında o boş kovan bile elinizden alınacak. Bugün bütün güç Plütokrasi’nin elindedir. Kanunları yapan onlar, zira Senato, Kongre, mahkemeler ve eyalet meclisleri ellerinde. Ve sadece bununla da bitmiyor. Kanunun ardında, o kanunu uygulayacak güç olması lazım. Plütokrasi bugün kanunları yapıyor ve kanunu uygulamak için polis, ordu, donanma ve son olarak sizlerin ve benim de içinde bulunduğum milis kuvvetleri onun emrine amade.”

Bu konuşmanın ardından küçük bir tartışma yapıldı, çok geçmeden akşam yemeği sona erdi ve konuklar dağıldı. Herkes sessiz ve boynu bükük bir halde, fısıltılarla konuşarak vedalaştı.

Sanki gözlerinin önünde canlanan bu öngörü, bu vizyon onları korkutmuş gibiydi. “Durum gerçekten de ciddi,” dedi Mr. Calvin Ernest’e. “Dile getirdiğiniz şekliyle bunlara pek itirazım yok. Sadece burjuvanın mahkûm olduğu sonla ilgili size katılmıyorum. Yaşamımızı sürdüreceğiz ve tröstleri alaşağı edeceğiz.”

“Ve babalarınızın yöntemlerine geri döneceksiniz,” diyerek Calvin’in cümlesini tamamladı Ernest.

“Evet öyle de olsa,” dedi Mr. Calvin usulca, “bunun bir nevi makine kırıcılığı olduğunun ve saçma olduğunun fakındayım, ama Plütokrasi’nin çevirdiği hile ve entrikalara bakınca hayatın kendisi de saçma gibi geliyor. Ne olursa olsun, bizimki gibi bir makine kırıcılığı en azından uygulanabilir ve olası, ama sizin rüyanızın gerçekleşmesi olası değil. Sizin sosyalist rüyanız.... Bir rüya işte. Sizin peşinizden gelemeyiz.”

El sıkışırlarken “keşke evrim ve sosyolojiyle ilgili birazcık olsun bilgi sahibi olsaydınız,” dedi Ernest düşünceli bir sesle. “İşimizi çok kolaylaştırırdınız herhalde.”

64. Everhard burada dönemin işçi sorunlarının nedenlerini açıkça ortaya koyar. Ortak ürünün paylaşımı sırasında, sermaye de emek de mümkün olan en fazla miktarı elde etmek istiyordu. Paylaşım üzerine yaşanan bu çekişme sırasında uzlaşmak mümkün olmuyordu. Kapitalist üretim sistemi var olduğu sürece, işçi ve sermayedar ortak ürünün paylaşımı üzerine çekişmeyi sürdürdüler. Bizlere göre bu komik ve aptalca bir davranıştır, fakat unutmamalıyız ki o dönemde yaşayan insanlara göre yedi yüz yıllık bir avantaja sahibiz.

65. Birleşik Devletler Başkanı Theodore Roosevelt, bahis konusu dönemden birkaç yıl önce aşağıdaki kamuoyu açıklamasını yapmıştı: “Birleşik Devletler’in ihtiyaç fazlasının yabancı ülkelere satılırken tatminkâr bir şekilde elden çıkarılabilmesi için malların satın alınması ve satılmasıyla ilgili olarak daha liberal ve yaygın bir karşılıklılık ilkesi belirlenmelidir.” Kuşkusuz, Roosevelt’in sözünü ettiği bu ihtiyaç fazlası, kapitalist sistemin, sermayedarların tüketim gücünün ötesinde kalan kârlarıydı. Bahse konu dönemde ise Senatör Mark Hanna şöyle demişti: “Birleşik Devletler’deki mal üretimi, yıllık tüketimden üçte bir oranında daha fazladır.” Chauncey Depew adında bir senatör de, “Amerikan halkı yıllık tüketiminden iki milyar dolar daha fazla üretim yapmaktadır,” diye belirtmişti.

66. Sosyalizmin büyük entelektüel kahramanı. XIX. yüzyılda yaşamış bir Alman Yahudisi. John Stuart Mill’in çağdaşı. Marx’ın ekonomik keşiflerinin ileri sürülmesinin üzerinden nesiller geçmiş olması ve bu süreçte dünyanın kabul görmüş düşünürleri ve bilimadamlarının bu keşif ve tespitlere dudak bükmesi bize inanılmaz geliyor. Marx keşiflerinden dolayı ülkesinden sürülmüş ve İngiltere’de sürgündeyken yaşamını yitirmiştir.

67. Oligarşi’yi adlandırmak için bu terimin bilinen ilk kullanımı.

68. Everhard’ın yaptığı toplumsal sınıf ayrımı, dönemin istatistik otoritelerinden biri olan Lucien Sanial’ın yaptığı ayrımla bağdaşır. Sanial, Birleşik Devletler’in 1900 yılı nüfus sayımının sonuçlarına bakarak meslekleri itibarıyla bu sınıflara mensup insanların sayısını şu şekilde hesaplamıştır: Plütokrasi sınıfı, 250251; orta sınıf, 8429845; ve proleter sınıf, 20393137.

69. 1907 yılı gibi geç bir tarihte bile, ülkeye on bir grubun hakim olduğu düşünülüyordu fakat beş demiryolu grubunun, tüm demiryollarını kapsayan muazzam bir birleşmeyle tek bir grup oluşturması üzerine bu sayı azaldı. Bu şekilde birleşen bu beş grup, finansal ve politik müttefikleriyle birlikte şu isimlerden oluşuyordu: (1) Kuzeybatı demiryollarını denetleyen James J. Hill; (2) Philadelphia ve New York’ta büyük bankalara sahip olan Pennsylvania Demiryolu Grubu ve Mali İşler Müdürü Schiff; (3) Hukuk danışmanları Frick ve siyasi danışmanı Odel ile birlikte merkezî kıtasal, Güneybatı ve Güney Pasifik Kıyısı demiryolu hatlarını denetleyen Harriman; (4) Gould ailesi demiryolu ortaklık hisseleri ve (5) “Rock Island Grubu” olarak bilinen Moore, Reid ve Leeds. Oligarşi düzeninin bu güçlü kodamanları, rekabetin yarattığı çatışmadan doğdular ve kaçınılmaz olarak birleşme yolunu seçtiler.

70. Halkın çıkarlarını temsil etmesi gereken meclis üyelerine rüşvet verme, gözdağı verme ve baştan çıkarmak için oluşturulmuş tuhaf bir kurum.

71. Everhard’ın bu konuşmasından bir hafta önce, New York Ticaret Kurulu aşağıdaki satırların alıntılandığı bir rapor yayınlamıştı: “Demiryolları, birliğin [Birleşik Devletler] eyaletlerinin çoğunluğunda yasama meclisleri üzerinde mutlak bir kontrol sağlamıştır; bunlar Birleşik Devletler senatörlerini, Kongre üyelerini ve valileri seçtirmekte ya da koltuklarından indirmektedir ve Birleşik Devletler’in hükümet politikasını neredeyse dikte edecek güce sahiptirler.”

72. Rockefeller bir emekçi olarak hayata atıldı ve tutumluluğu ve zekâsı sayesinde Standard Oil olarak bilinen ilk kusursuz tröstü oluşturmayı başardı. Standard Oil’in yeni yatırımlar yapma ihtirasının küçük sermayedarları nasıl ezdiğini ve kapitalist sistemin çöküşünü nasıl hızlandırdığını göstermek için, tarih sayfasından aşağıdaki olağanüstü satırları aktarmadan edemeyeceğiz. David Graham Philips dönemin radikal yazarlarından biriydi ve aşağıdaki satırlar onun MS 4 Ekim 1902 tarihli Saturday Evening Post gazetesinin bir nüshasında yer alan yazısından alınmıştır. Bu, gazetenin elimize ulaşan tek nüshasıdır; görünüşüne ve içeriğine bakarak gazetenin, o dönemin büyük tiraja sahip popüler yayınlarından biri olduğu sonucuna vardık. Bahsi geçen alıntı şöyledir: “Yaklaşık on yıl önce büyük ve yetkin bir otorite, Rockefeller’ın gelirini otuz milyon olarak açıklamıştı. Rockefeller, petrol sanayisinde yapabileceği kârlı yatırımların sınırına ulaşmıştı. Sadece John Davison Rockefeller’a ayda 2.000.000 dolardan fazla bir nakit akışı vardı. Yeniden yatırım yapma sorunu giderek ciddi bir hal aldı. Bir kâbusa dönüştü. Petrol gelirleri şiştikçe şişiyordu ve yapılabilecek akılcı yatırımların sayısı, şimdikinden bile daha sınırlıydı. Özellikle daha fazla kazanç sağlama hevesi olmadan Rockefeller, petrol işinden diğer iş kollarına doğru yatırım alanlarını genişletmeye başladı. Kurdukları bu dev tekelin mıknatıslarının karşı konulmaz bir biçimde kendisine çektiği bu servet seli nedeniyle buna mecbur kalmışlardı. Yatırım araştırmacılarından oluşan bir kadro kurdular. Bu kadronun başındaki adamın yıllık 125.000 dolar geliri olduğu konuşuluyordu. “Rockefeller ailesinin göze çarpan ilk yatırım seferi ve harekatı demiryolları alanındaydı. 1895 yılına gelindiğinde, ülkenin demiryollarının beşte birini kontrol ediyorlardı. Bugün aile nelere sahiptir ya da çoğunluk hisseleriyle neleri kontrol etmektedir? Rockefeller’lar, sadece birkaç milyon dolarlık yatırımları bulunan bir bölge dışında, New York’un kuzey, doğu ve batı bölgelerindeki tüm demiryollarında hisselerin büyük bölümüne sahip sermayedarlardı. Chicago’dan başlayarak yayılan büyük demiryollarının çoğunda hisseleri var. Pasifik’e uzanan demiryolu ağından birkaçında da çoğunluk hisseye sahiptirler. Mr. Morgan’ı [Bankacı, demir çelik tüccarı J.P. Morgan] bu kadar güçlü yapan onların oylarıdır, ama şunu da eklemek gerekir ki halihazırda Morgan’ın onların oylarına muhtaç olmasından çok, onların Morgan’ın beynine ihtiyaçları vardır ve bu ikisinin birleşimi ‘çıkar grubunun’ büyük bir kısmını oluşturmaktadır. “Fakat demiryolları o güçlü altın selini tek başına emip zapt edemezdi. Halen John D. Rockefeller’ın yıllık 2.500.000 dolarlık kazancı, ayda dört, beş, altı milyon dolara ve yılda 75.000.000 dolara yükselmişti. Gazyağı büyük bir kazanç kaynağıydı. Elde edilen gelirlerin yeniden yatırıma yönlendirilmesiyle servetlerine her yıl yeni milyonlar ekleniyordu. “Gaz ve elektrik sanayii yatırım yapmak için güvenli alanlar haline gelince, Rockefeller’lar bu iş kollarına da girdiler. Artık Amerikan halkının büyük bir kısmı, ne tür bir aydınlatma gereci kullanırlarsa kullansınlar, güneş batar batmaz Rockefeller’ların zenginliğine zenginlik katmaya başlamak durumundaydı. Aile daha sonra çiftlik ipoteği işine girdi. Birkaç yıl önce yaşanan refahtan dolayı çiftçiler ipoteklerini ödediklerinde, John D. Rockefeller’ın sinirden neredeyse ağladığı söyleniyordu; ilerdeki yıllar boyunca iyi bir faiz geliriyle başından savdığı sekiz milyon dolarlık yatırımı birden kucağında bulmuştu ve paracıkları kendilerine yeni bir sığınma alanı bulunması için ciyak ciyak bağırıyorlardı. Petrol işinden gelen kazançlar ve onların kazançlarının kazançlarına yeni yatırım alanları bulma kaygılarının beklenmedik bir şekilde artması, hazmı olmayan bir adamın soğukkanlı kalabilmesine imkân vermiyordu... Rockefeller’lar demir, kömür, bakır ve kurşun madenciliğine ve diğer sanayi şirketlerine yatırım yaptılar; tramvay hatları, ulusal, federal ve belediye tahvillerine; buharlı gemi ve vapurlara ve telgrafa; gayrimenkul ticaretine, gökdelenlere ve konutlara ve otellere ve iş merkezlerine, hayat sigortacılığı ve bankacılığa yatırım yaptılar. Çok geçmeden milyonlarının işbaşında olmadığı hiçbir sanayi alanı kalmamıştı... “The Rockefeller Bankası – The National City Bank – başlı başına Birleşik Devletler’deki açık ara en büyük bankadır. Sadece İngiltere ve Fransa Merkez Bankaları bu bankadan daha büyüktür. Tasarruf hesaplarının günlük ortalaması yüz milyon doları aşmaktadır; banka Wall Street’deki ve borsadaki vadesiz ve kısa vadeli borç piyasasına hakimdir. Fakat tek banka o değildir. National City Bank, Rockefeller’ların New York şehrindeki on dört banka ve tröst şirketlerinden oluşan bankalar zincirinin ve ülkedeki her büyük para merkezinde büyük güç ve nüfuz sahibi bankaların amiral gemisi konumundadır. John D. Rockefeller piyasa fiyatlarıyla dört ile beş yüz milyon dolar arasında değişen değerde Standard Oil hissesine sahiptir. Çelik tröstlerinde yüz milyon dolar ve batıdaki tek bir demiryolu ağına da neredeyse o civarda bir yatırımı bulunmaktadır. Bir ikinci demiryolu ağına da bunun yarısı kadar bir yatırım yapmıştır ve saymakla bitmeyen bu yatırımlar akıllara ziyan bir noktaya gelene kadar bu şekilde devam etmektedir. John D. Rockefeller’ın geçen yılki kazancı 100.000.000 dolardı. Rothschilds ailesinin toplam gelirinin bu rakamdan daha büyük olduğu şüphelidir ve bu gelir katlanarak artmaktadır.”

10

Girdap

İşadamları yemeğini izleyen günlerde, gök gürlemeleri gibi birbiri ardına dehşetli anlara sahne olan olaylar yaşandı ve ben, sessiz bir üniversite kasabasında tüm günlerini kendi halinde geçiren sıradan bir insanken, özel hayatımla birlikte büyük dünya meselelerinin girdabına kapıldım. Beni bir devrimci yapan Ernest’e duyduğum, aşk mıydı, yoksa yaşadığım toplumun gerçek yüzünü büyük bir berraklıkla görmemi sağlaması mıydı bilemiyorum; fakat bir devrimci olmuştum ve üç kısacık ay öncesinde hayal bile edilemeyecek bir dizi olayın içerisinde bulmuştum kendimi.

Hayatımda baş gösteren krizler, toplumun yaşadığı büyük krizlerle eş zamanlı gelişti. İlk olarak babam üniversiteden kovuldu. Yani teknik olarak kovulmadı, ama istifası istendi. Hepsi bu. Bu tek başına o kadar da büyük bir sorun yaratmadı. Hatta babam bundan hoşnut bile oldu. Yazdığı “Ekonomi ve Eğitim” başlıklı kitabının yayınlanması, üniversiteden kovulmasını hızlandırdığı için özellikle memnundu babam. Dediğine göre bu yaşadıkları, kitabında ortaya koyduğu iddiayı pekiştirmiş. Eğitimin kapitalist sınıfın hegemonyası altına girdiğini bundan daha iyi kanıtlayan bir gelişme yaşanabilir miydi?

Fakat bu kanıt asla bir fayda sağlamadı. Kimse babamın üniversiteden istifa etmeye zorlandığını bilmedi. O kadar saygın bir bilimadamıydı ki, böyle bir şeyi duyurmak, zoraki istifasının sebebiyle bir araya geldiğinde bütün dünyada bir sansasyon yaratacaktı. Gazeteler babamı övgü yağmuruna tuttular ve tüm vaktini bilimsel araştırmaya vakfetmek için ders ve konferansların angaryasına sırt çevirmesinden ötürü takdir ettiler.

Babam ilk başlarda gülüyordu. Sonra öfkelendi, uyarıcı öfkelerinden biriydi bu da. Sonra kitabı yasaklandı. Bu yasaklama o kadar büyük bir gizlilikle yürütüldü ki ilk başta biz bile anlayamadık. Kitap yayınlanır yayınlanmaz ülkede yankı uyandırdı. Kapitalist basın, böylesine büyük bir bilimadamının kendi uzmanlık sahasını terk ederek hakkında hiçbir şey bilmediği ve hızla hataya sürüklendiği sosyoloji alanını işgal etmesinin acınacak bir durum olduğu türünden yorumlarla babamı kibarca kötülüyordu. Bu bir hafta boyunca sürdü ve bu arada babam da kitabının, kapitalizmin yarasına parmak bastığını söyleyerek kıs kıs gülüyordu. Ve sonra birdenbire gazeteler ve eleştiri dergilerinin kitapla ilgili yorumlarının ardı arkası kesildi. Ve aynı hızla kitap piyasadan kalktı. Hiçbir kitabevinde tek bir nüshasını bulmak bile mümkün değildi. Babam yayıncılara mektup yazdı ve baskı kalıplarının kazara hasar gördüğünden bahseden bir yanıt aldı. Ardından yapılan yazışmalardan tatmin edici bir sonuç çıkmadı. Nihayet lafı dolandırmaktan vazgeçip samimi bir tavır sergilemeye karar veren yayıncılar, kitabı yeniden basmalarının mümkün olmadığını, fakat yayın haklarından feragat etmeye bir hayli gönüllü olduklarını belirttiler.

“Ülkede o kitaba elini sürecek tek bir yayınevi bile bulamayacaksınız,” dedi Ernest. “Ben sizin yerinizde olsaydım, hemen siper alırdım. Demir Ökçe’nin henüz ucunu gösterdiler size.”

Fakat babam tam bir bilimadamıydı. Asla peşin yargıya varacak biri değildi. Tüm ayrıntılarıyla yürütülmeyen bir laboratuvar deneyi, deneyden sayılmazdı. Böylece sabırla tüm yayınevlerini dolaştı. Bir alay bahane sıralayan yayınevlerinin hiçbiri kitabı basmaya yanaşmadı.

Babam kitabının gerçekten de yasaklandığına ikna olunca, bu olayı gazetelere yansıtmaya karar verdi; fakat babamın konuyla ilgili iletişim kurma çabalarını tümüyle kulak ardı etti basın. Sosyalistlerin düzenlediği ve birçok gazetecinin hazır bulunduğu bir politik toplantıyı babam fırsat bildi. Ayağa kalkıp kitabın yasaklanmasıyla ilgili hikâyeyi anlattı. Ertesi gün babam gazeteleri okurken önce güldü, ama ardından uyarıcı özelliklerini tamamen kaybedecek ölçüde öfkelendi. Gazeteler kitapla ilgili tek bir satır bile yazmamışlardı, ama yalan yanlış bir haber yaparak, babamın kullandığı kelimeleri ve cümlelerin içeriğini bir güzel çarpıtmışlar, kullandığı ölçülü ifadeleri, veryansın eden bir anarşist konuşması gibi yansıtmışlardı. Büyük bir maharetle yapılmıştı bu. Babamın konuşması sırasında “sosyal devrim” diye bir ifadeyi kullandığını özellikle hatırlıyorum. Muhabir “sosyal” kelimesini çıkarıp atmıştı. Hazırlanan haber yazısı Associated Press vasıtasıyla tüm ülkeye yayıldı ve ülkenin dört bir yanında alarm sirenleri duyulmaya başladı. Babam nihilist ve anarşist damgası yedi ve birçok yerde yayınlanan bir karikatürde, kırmızı bir bayrak sallayarak, uzun saçlı, gözü dönmüş, ellerinde meşaleler, kamalar ve dinamit lokumları tutan öfkeli bir kalabalığa liderlik eden biri olarak resmedildi.

Basın, anarşistlikle itham ettiği babama uzun ve küçültücü makalelerle acımasızca saldırdı ve zihinsel bir bunalım yaşadığını ima eden ifadeler kullanıldı. Kapitalist basının bu tutumunun yeni bir şey olmadığını söyledi bize Ernest. Konuşulanları çarpıtmak, yalan haber düzmek ve böylece orta sınıfın gözünü korkutup emekçilerle olası bir yakınlaşmadan caydırmak amacıyla muhabirleri sosyalist toplantılara göndermenin bir âdet haline geldiğinden bahsediyordu Ernest. Ayrıca mücadele etmekten vazgeçip kendini koruması yönünde babamı tekrar tekrar uyarıyordu.

Fakat ülkedeki sosyalist basın mücadeleye girişti; işçi sınıfının okuryazar kesimi arasında kitabın yasaklandığı biliniyordu. Fakat bu bilgi işçi sınıfından öteye geçmiyordu. Daha sonra “Sağduyuya Çağrı” adlı büyük bir sosyalist yayınevi, kitabı çıkarmak için babamla anlaştı. Babam çok mutlu olmuştu, fakat Ernest tedirgindi.

“Bilinmeyen gelişmelerin eşiğindeyiz,” diye ısrar ediyordu Ernest. “Etrafımızda gizliden gizliye büyük tezgâhlar dönüyor. Hissedebiliyoruz. Ne olduklarını bilmiyoruz ama orada oldukları aşikâr. Toplumun dokusu bu gelişmelerle ürküp titriyor. Ne olduğunu sormayın bana. Ben de bilmiyorum. Fakat toplumda cereyan eden bu değişiklikler bir şeyleri aydınlatmak üzere. Nitekim birtakım olaylar aydınlanmaya başlamış durumda. Kitabın yasaklanması bu olayları tetikleyip hızlandırıyor. Kaç tane kitap yasaklandı? En ufak bir fikrimiz dahi yok. Karanlıktayız. Öğrenme şansımız yok. Bakın görün, sırada sosyalist basının ve yayınevlerinin kapatılması var. Korkarım tehlike yaklaşıyor. Hepimizin gırtlağına çökecekler.”

Ernest olayların nabzını geri kalan sosyalistlerden daha iyi tutuyordu ve iki gün içerisinde ilk darbe geldi. Sağduyuya Çağrı haftalık çıkan bir gazeteydi ve proleter kesim arasında yedi yüz elli bin adet tirajı vardı. Ayrıca sık sık iki ile beş milyon adet arasında değişen özel sayı basıyordu. Bu özel sayılar, Çağrı’nın çevresinde toplanmış bir gönüllü işçi ordusu tarafından finanse edilip dağıtılıyordu. İlk darbe bu özel sayıları hedef almıştı ve ezici bir darbeydi. Posta Ofisi’nin keyfî bir kararıyla bu sayıların gazetenin normal tirajı içinde sayılmayacağına ve dolayısıyla dağıtılmamasına hükmedildi.

Bir hafta sonra Posta İdaresi gazetenin isyana teşvik eden yayınlar yaptığına hükmederek dağıtımını tümüyle yasakladı. Bu, sosyalist propagandaya indirilmiş ürkütücü bir darbeydi. Çağrı gazetesi çaresizdi. Dağıtım şirketleri kanalıyla abonelerine ulaşmayı düşündüler, fakat şirketler dağıtım yapmayı reddettiler. Bu Çağrı’nın sonuydu. Ama her şey bitmemişti. Kitabın basılması için hazırlıklar yapıldı. Kitabın yirmi bin adet nüshası ciltçideydi ve matbaada başka nüshalar da basılıyordu. Ve sonra hiç beklenmedik bir anda ortaya çıkarak Amerikan bayrağı sallayıp milliyetçi şarkılar söyleyen bir güruh, Çağrı’nın büyük matbaasını bir gece ateşe verip tümüyle yok etti.

Kansas eyaletinin Girard şehri sessiz, huzurlu bir yerdi. Burada daha önce işçi sorunları yaşanmamıştı. Çağrı sendika maaşlarını ödüyordu; aslına bakılırsa, gazete şehrin belkemiğiydi ve yüzlerce erkeğe ve kadına iş sağlamıştı. Saldırganlar Girard’ın sakinleri değildi. Bu öfkeli kalabalık adeta yerden bitmiş ve nereden bakılırsa bakılsın, işini halledip yeniden toprağın altına girmişti. Ernest bu olaydan son derece şeytani ve fesatça bir anlam çıkarıyordu.

“Kara Yüzler73, Birleşik Devletler’de örgütleniyor,” dedi Ernest. “Bu sadece başlangıç. Daha başka olaylar da yaşanacak. Demir Ökçe giderek cüretini artırıyor.”

Ve böylece babamın kitabı yok oldu. Günler ilerledikçe Kara Yüzler’in daha birçok eylemine tanık olacaktık. Her geçen hafta dağıtımı yasaklanan ve zaman zaman da Kara Yüzler’in saldırısına uğrayan sosyalist gazetelerin sayısı arttı. Elbette, ülkenin gazeteleri, yönetici sınıfın gerici politikaları doğrultusunda yayın yaptılar ve saldırıya uğrayıp, yok edilen sosyalist basın çamur atılıp, saptırılmış haberlerle kötülenirken, Kara Yüzler de gerçek vatanseverler ve toplumun kurtarıcıları olarak gösterildi. Bu saptırılmış haberler o denli ikna ediciydi ki kürsüsüne çıkıp vaaz veren en samimi papazlar bile, Kara Yüzler’e methiye düzerken, öte yandan da şiddete gerek duyulmasından ötürü duydukları üzüntüyü dile getiriyorlardı.

Tarih sayfaları hızla yazılıyordu. Sonbahar seçimleri yakında yapılacaktı ve Ernest sosyalist parti tarafından Kongre seçimlerine aday olarak gösterilmişti. Seçilme şansı çok yüksekti. San Francisco’daki tramvay grevi kırılmıştı. Ardından da nakliyecilerin grevi kırıldı. Bu iki yenilgi, örgütlü emekçi kesim açısından büyük felaketlerdi. Tüm Liman İşçileri Federasyonu, yapı işlerinde çalışan yandaşlarıyla birlikte nakliyecileri desteklemişti ve hepsi de namussuzca ezildi. Kanlı bir grev olmuştu. Polisler coplarıyla sayısız kafayı kırmıştı; Marsden Özel Kurye Şirketi’nin ambarlarından grevcilerin üzerine doğrultulan makineli tüfekten çıkan kurşunlar ölü listesine yeni isimler eklemişti. Sonuç olarak, emekçiler öfke dolu suratlarıyla kin gütmeye başladılar. Kan ve intikam peşindeydiler. Kendi sahalarında yenilmişlerdi ve siyasi eylemlerle intikam alma vakti gelmişti. İşçi örgütlerini halen muhafaza ediyorlardı ve devam etmekte olan siyasi mücadelede bu onlara güç veriyordu. Ernest’in seçilme şansı giderek güçleniyordu. Her geçen gün giderek daha fazla sendika sosyalistlere destek vereceklerini ilan ediyorlardı. En sonunda Cenaze Levazımatçıları’nın yardımcıları ve Tavuk Yolucular da saflarına katılınca Ernest bile güldü bu işe. İşçiler katır gibi inatçı olmuşlardı. Bir yandan sosyalist toplantılarda salonları çılgın bir hevesle hıncahınç doldururken, diğer yandan eski parti siyasilerinin ayartma girişimlerine geçit vermiyor, kulak tıkıyorlardı. Eski parti konuşmacıları genelde boş salonlara sesleniyorlar, fakat zaman zaman da salonu dolduranlar tarafından o kadar kötü muamele görüyorlardı ki, her defasında polis takviye gücü çağrılmak zorunda kalınıyordu. Tarih sayfaları hızla doluyordu. Yaşanan ve eli kulağında, her an yaşanması beklenen gelişmelerin yarattığı heyecan ve titreşimlerle dolu bir hava esiyordu. Art arda refah ve bolluk içinde geçen ve tüketilemeyen üretim fazlasının yurtdışına satılmasının giderek zorlaştığı birkaç yılın ardından ülke zor zamanların eşiğine gelmişti.74 Sanayi ve işletmelerin mesai saatleri, iş zamanları kısaltılmıştı; birçok büyük fabrika, ihtiyaç fazlası ürünlerin satılmasını bekler vaziyette, elleri kolları bağlı, mesai saatlerini boş geçiriyordu ve her yerde işçi ücretleri kesintiye uğruyordu. Büyük teknisyenler grevi de kırılmıştı. İki yüz bin teknisyen, metal işçilerinden oluşan beş yüz bin kişilik müttefikleriyle birlikte, Birleşik Devletler’de eşi görülmemiş, kanlı bir grevde yenilgiye uğramıştı. İşverenler birliğinin öne sürdüğü silahlı grev kırıcılardan75 oluşan küçük ordularla aralarında meydan muharebeleri yaşanmış; ülkenin dört bir yanında, çeşitli yerlerde ortaya çıkan Kara Yüzler, mala mülke zarar verip, yok etmişlerdi; nihayet Birleşik Devletler’in düzenli ordusuna mensup yüz bin asker tüm bu yaşananlar bir son vermek için göreve çağrılmıştı. İşçi liderlerinden birkaçı idam edilmiş, birçoğu da hapse mahkûm edilmişti. Öte yandan grevciler sürüler halinde sığır ağıllarına76 tıkılıp, askerlerin korkunç muamelelerine maruz kalmışlardı.

Bolluk ve refah yıllarının bedeli ödeniyordu şimdi. Tüm piyasalar haddinden fazla mala boğulmuştu; tüm piyasalarda gerileme ve çöküş yaşanıyordu; genel fiyat gerilemeleri içerisinde fiyatı en çok gerileyen de işçinin emeğiydi. Sanayi alanında yaşanan çekişmeler ülkeyi sarsıyordu. İşçiler her yerde greve gidiyorlardı; işçi ve emekçi, greve gitmediği yerlerde de kapitalistler tarafından kapının önüne konuluyordu. Gazeteler şiddet ve kana boğulmuş hikâyelerle doluydu. Ve bu kanlı olaylar sırasında, Kara Yüzler kendilerine düşeni yapıyorlardı. Kara Yüzler’in işi ayaklanma, kundaklama ve mülkün nedensiz yere tahrip edilmesiydi ve bu işi gayet güzel beceriyorlardı. Kara Yüzler’in77 eylemlerinden dolayı, tüm bir düzenli ordu olayların yaşandığı yerlerde göreve çağrılmıştı. Tüm şehir ve kasabalar silahlı kamplara dönmüştü ve işçiler köpekler gibi öldürülüyordu. Grev kırıcılar devasa işsizler ordusu içinden seçiliyor ve ne zaman işçi sendikaları grev kırıcıları alt etse, askerî birlikler ortaya çıkıp sendikaları eziyordu. Bir de milisler vardı tabii. Henüz gizli milis yasasına başvurma ihtiyacı duyulmamıştı. Sadece düzenli örgütlenmiş milisler piyasadaydı ve onlara her yerde rastlamak mümkündü. Hükümet bu dehşet ve tedhiş günlerinde, düzenli orduya yüz bin kişilik bir takviye yapmıştı.

Emekçiler daha önce asla böyle büyük bir hezimete uğratılmamıştı. Sanayinin liderleri, Oligarşi’nin kodamanları, mücadele içerisindeki işverenler birliğinin yasaları çiğnemeleri ve ihlalleri karşısında ilk kez ağırlıklarını koyup, destek çıkmışlardı. Bu birlikler orta sınıf örgütlenmeleriydi ve şimdi, yaşanan sıkıntılı dönemler ve çöken piyasaların zorlaması ve sanayinin büyük liderlerinin yardımıyla, örgütlü emekçileri korkunç ve kesin bir yenilgiye uğratmışlardı. Bu mutlak gücün ittifakıydı, fakat burjuvanın çok yakında öğreneceği üzere aslında aslanla kuzu arasındaki bir ittifaktı. Emekçilerin kanı akmıştı ve öfkeliydiler, ama ezilmişlerdi. Fakat yaşadıkları yenilgi yaşanan zor dönemi sona erdirmedi. Oligarşi’nin en önemli güçlerinden birini oluşturan bankalar kredi borçlarının geri ödenmesini istiyorlardı. Wall Street’deki78 gruplar, hisse senedi piyasasını, içinde ülkenin bütün değerlerinin neredeyse tümüyle yok olup gittiği bir girdaba çevirdiler. Ve tüm bu harabenin içinden, vakur, kayıtsız ve kendinden emin Oligarşi vücuda geldi. Sükûneti ve kibri ürkütücüydü. Sadece muazzam gücünü kullanmakla kalmıyor, ama planlarını uygulamak için aynı zamanda Birleşik Devletler Hazinesi’nin gücünden de yararlanıyordu.

Sanayinin liderleri burjuvaya yüklenmeye başlamışlardı. Emekçileri parçalayıp yok etmek için kodamanlara yardım eden işverenler birliği, sabık müttefikleri tarafından parçalanıp, yok ediliyordu. Burjuva, küçük işadamları ve üreticiler ezilirken, tröst sapasağlam ayaktaydı. Hayır, aslına bakarsanız tröstler sapasağlam ayakta durmaktan fazlasını yapıyorlardı. Faaldiler. Rüzgâr ekip ve hiç durmadan daha da çok, daha da fazla rüzgâr ekip, fırtına biçiyorlardı; zira bu fırtınayı biçip bundan kazanç elde etmeyi bir tek onlar biliyorlardı. Hem de ne kazançlar! Muazzam boyutta! Büyük ölçüde kendi marifetleri olan fırtınayı geçiştirip, atlatacak kadar güçlü olan Oligarşi kendini asla dizginlemeden, etrafında uçuşan enkazı yağmalamaya girişti. Her şeyin değeri acınası ve akıl almaz düzeylere düşmüş ve tröstler ellerindeki varlıklara muazzam katkılar yaparak, girişimlerini birçok yeni alana taşımışlar ve bunu her zaman orta sınıfın pahasına yapmışlardı.

Böylece 1912 yılının yazı burjuvaya indirilen ölümcül darbeye tanık oldu. Ernest bile bunun bu denli büyük bir hızla olup bitmesine şaşmıştı. Kaygıyla başını iki yana salladı ve sonbahardaki seçimleri umutsuzluk içinde beklemeye başladı.

“Faydası yok,” dedi Ernest. “Yenildik. Demir Ökçe burada. Seçim sandıklarında barışçıl bir zafer elde edilmesini ümit ediyordum. Yanılmışım. Wickson haklıydı. Geri kalan özgürlüklerimizi de elimizden alacaklar; Demir Ökçe suratlarımızı çiğneyip üzerlerinden yürüyerek geçecek; işçi sınıfının kanlı bir devrimden başka yapabileceği bir şey kalmadı. Elbette kazanacağız fakat bunu düşünmek bile beni ürkütüyor.”

O günden sonra Ernest umudunu tamamen devrime bağladı. Bu anlamda partisinin ilerisinde bir düşünceye sahipti. Sosyalist yoldaşları onunla aynı fikri paylaşamıyorlardı. Israrla zaferin seçim yoluyla kazanılabileceğini savunuyorlardı. Şaşkınlık içinde olduklarından değil. Afallayıp, ürkmeyecek kadar serinkanlı ve cesurdular. Sadece kuşkuluydular. Ernest, Oligarşi’nin gelişinin ne denli ciddi bir tehdit olduğunu anlatamıyordu yoldaşlarına. Ernest kafalarında soru işaretleri yaratıyordu yaratmasına ama güçlerine fazlasıyla güveniyorlardı. Onların kuramsal sosyal evrim sürecinde Oligarşi’ye yer yoktu ve dolayısıyla Oligarşi gerçekleşemezdi.

Gizli toplantılarımızdan birinde yoldaşları Ernest’e, “Seni seçip Kongre’ye göndereceğiz ve her şey yoluna girecek,” dediler.

Ernest de, “Peki beni Kongre’den çıkararak bir duvara dayarlar ve kafama kurşun sıkıp beynimi dağıtırlarsa ne olacak?” diye sordu sakin bir sesle.

Bir düzine adam hep bir ağızdan, “O zaman var gücümüzle ayaklanacağız,” diye cevap verdi.

Ernest, “O zaman akan kanınızın içinde debelenip boğulacaksınız,” diye karşılık verdi. “Burjuvanın da aynı şarkıyı söylediğini duydum. Nerede o kudretleri şimdi?”

73. The Black Hundreds (Kara Yüzler), Rus Devrimi sırasında yok olmakta olan Otokrasi’nin örgütlediği gerici çetelere verilen addı. Bu gerici gruplar, devrimci gruplara saldırılar düzenliyor ve ayrıca gerekli görüldüğünde ayaklanıp mülke zarar vererek böylece Otokrasi’nin Kazakları çağırması için bir bahane yaratmış oluyorlardı. (Farklı dillere göre Kozak, Kosak, Cossack, Kossak, Kazak, Rus Kazakları olarak adlandırılan Kazaklar, Ukrayna ve Güney Rusya yerlilerinin oluşturduğu, XV. yüzyılda Don ve Dinyeper nehirleri civarında ortaya çıkan etnik topluluk. Bugün Kazakistan’daki Türk topluluğuyla bir alakaları yoktur. Kazaklar Rus ordularında sınır bölgelerinin korunması gibi görevlerde kullanılmışlardır. Ruslar’ın Orta Asya ve Sibirya’yı ele geçirmelerinde bu savaşçı ve barbar topluluğun payı çok büyüktür.) (Y.N.)

74. Kapitalist rejimde zor günlerin yaşandığı dönemler saçma olduğu kadar kaçınılmazdı. Refah her seferinde yoksulluk ve felaket doğuruyordu. Tüketilemeyen aşırı kazançların birikmesi buna yol açıyordu.

75. Grev kırıcılar, amaçları ve icraatlarıyla kapitalistlerin özel askerleriydiler. Örgütlü ve silahlıydılar. İşçilerin grev yaptığı ya da işverenin lokavt uyguladığı her yere özel trenlerle sevk edilmek üzere hazır bekletiliyorlardı. Kötü nam salmış grev kırıcı liderlerinden biri de, 1906’da San Francisco’daki tramvay işçilerinin grevini kırmak üzere tepeden tırnağa teçhizatlı ve silahlı iki bin beş yüz kişilik bir orduyla New York’tan San Francisco’ya giden özel trenlerle Birleşik Devletler’i bir uçtan diğerine kat eden Farley adında biriydi. Böyle bir eylem, ülkedeki kanunların doğrudan ihlal edilmesi demekti. Bu ve buna benzer binlerce eylemin cezasız kalması, yargının nasıl tepeden tırnağa Plütokrasi’nin kuklası olduğunu gösterir.

76. XIX. yüzyılın ikinci yarısında, Idaho’da bir madenci grevi sırasında, grevcilerin birçoğu askerler tarafından bir sığır ağılına kapatılmıştı. Bu uygulama ve yakıştırılan isim XX. yüzyılda da sürdü.

77. Rusya’dan örgütlemenin ardındaki fikir değil, sadece adları ithal edilmişti. Kara Yüzler, kapitalistlerin gizli ajanlarının içinden çıkmışlar ve XIX. yüzyılda yaşanan işçi mücadeleleri sırasında devreye sokulmuşlardı. Bu tartışma götürmez bir gerçektir. Üstelik bunu, dönemin Birleşik Devletler İşçi Komisyonu Üyesi Carrol D. Wright gibi bir otorite ifade etmişti. Wright’ın “İşçi Mücadeleleri” başlıklı kitabından şöyle bir beyanı alıntılanmıştır: “Tarihteki bazı en büyük grevler sırasında bizzat işverenler şiddet eylemlerini körüklemişlerdir;” üreticiler ihtiyaç fazlası mal stokundan kurtulmak için kasten grev kışkırtıcılığı yapıyorlardı; yaşanan kargaşayı körüklemek için işverenlerin ajanları demiryolu grevleri sırasında nakliye vagonlarını yakıyorlardı. Kara Yüzler işte bu işveren ajanlarının arasından çıktılar ve sonra Oligarşi’nin korkunç silahları haline gelen ajan provokatörlere dönüştüler.”

78. Eski New York’ta, menkul kıymetler borsasının bulunduğu caddenin adı. Burada, toplumun bu akıldışı örgütlenmesi, ülkedeki tüm sanayi kollarının el altından manipüle edilmesine olanak tanıyordu.

11

Büyük serüven

Mr. Wickson babamı çağırtmadı. Tesadüfen San Francisco’ya giden feribotta karşılaştılar. Dolayısıyla Wickson babama yaptığı uyarıyı önceden kafasında tasarlamamıştı. Kazara karşılaşmasalardı, hiçbir uyarı da olmayacaktı. Gerçi sonuç farklı olmayacaktı ya. Babam azimli Mayflower79 soyundan geliyordu ve kaçınılmaz olarak o soyun kanını taşıyordu.

Eve gelir gelmez, “Ernest haklıydı,” dedi bana. “Ernest olağanüstü bir delikanlı ve seni Rockefeller’ın ya da İngiltere Kralı’nın karısı olarak görmektense onun karısı olarak görmeyi tercih ederim.”

“Sorun nedir?” diye sordum endişeyle.

“Oligarşi suratlarımızın üzerine basıp bizi çiğnemek üzere, senin ve benim. Wickson açık açık söyledi bana. Oligarşi’nin bir yöneticisinden beklenmeyecek kadar nazikti. Üniversitedeki görevime geri dönmemi teklif etti. Bakar mısın şu işe? Wickson denen o alçak gaspçı, eyaletin üniversitesinde ders verip veremeyeceğime karar verme gücüne sahip. Bununla da bitmiyor teklifi. Doğa bilimleriyle ilgili kurulması planlanan büyük bir üniversitenin rektörlüğünü teklif etti bana. Oligarşi şu ya da bu şekilde elindeki ihtiyaç fazlasından kurtulmalı yani, anlıyorsun değil mi?”

Bana, “Kızınızın o sosyalist âşığına ne söylediğimi hatırlıyor musunuz?” diye sordu. ‘Ona, işçi sınıfının suratları üzerinde yürüyeceğimizi söylemiştim. Ve öyle de yapacağız. Size gelince, bir bilimadamı olarak size büyük saygı duyuyorum; fakat şayet işçi sınıfıyla aynı safta duracaksanız, o zaman yüzünüzü koruyun derim ben, işte o kadar.’ Sonra arkasını dönüp yanımdan ayrıldı.”

Gelişmeleri Ernest’e anlattığımızda, “Bu, planladığımızdan daha erken evleneceğimiz anlamına gelir,” diye yorumda bulundu.

Ernest’in yürüttüğü mantığa bir anlam verememiştim, fakat yakında öğrenecektim. Sierra Fabrikaları’nın üç aylık dönemsel kâr payının dağıtılması da bu zamanlara denk geldi, gerçi babamın payına düşeni vermemişlerdi. Birkaç gün bekledikten sonra babam sekretere bir yazı yazdı. Akabinde gönderdikleri cevap mektubunda, muhasebe kayıtlarında babama ait herhangi bir hisse bulunmadığı belirtiliyor ve daha net ve ayrıntılı bilgi verilmesi için nazikçe talepte bulunuluyordu.

Babam, “Kahrolası herifler, göstereceğim ben size net ve ayrıntılı bilgiyi,” diyerek söz konusu pay senedini, bankadaki kiralık kasasından almak üzere evden ayrıldı.

Geri dönünce de, ceketini çıkarmasına yardım ederken, “Ernest olağanüstü bir delikanlı,” dedi. “Tekrar ediyorum kızım, senin o delikanlı, olağanüstü biri.”

Babam ne zaman Ernest’i bu şekilde övse, bir felaket beklentisi içine giriyordum artık.

“Benim suratımın üzerinde yürüdüler bile,” diye açıklamada bulundu babam. “Ortada hisse misse yok. Kiralık kasa boştu. Ernest’le çabucak evlenmeniz gerekecek.”

Babam deneysel yöntemlerde ısrarcıydı. Fabrika hissesi meselesini mahkemeye taşıdı, fakat Sierra Fabrikası’nın muhasebe kayıtlarını mahkemeye götüremedi. Mahkemeler babamın değil fabrikanın kontrolündeydi. Bu her şeyi açıklıyordu. Babam kanuna adamakıllı mağlup olmuştu; arsız ve yüzsüz bir soygun düzeni yürürlükteydi.

Geriye bakıp babamın nasıl alt edildiğini hatırladığımda şimdi neredeyse gülünç geliyor. Babam, Wickson’la tesadüfen San Francisco’da sokakta karşılaştı ve Wickson’a kahrolası, alçak bir herif olduğunu söyledi. Bunun üzerine babamı saldırı teşebbüsünde bulunmaktan tutuklayıp bir polis mahkemesinde para cezasına çarptırdılar ve huzuru bozmaktan dolayı göz hapsine aldılar. Yaşananlar o kadar saçmaydı ki babam eve geldiğinde kendi kendine gülmüştü. Fakat yerel gazeteler ne büyük bir sansasyon yaratmışlardı öyle! Sosyalizme sarılan her insana bulaşan şiddet mikrobuyla ilgili ciddi yazılar döşenmişlerdi; babam da, uzun ve huzurlu yaşamıyla, bu şiddet mikrobunun nasıl işbaşında olduğunun parlak bir timsali olarak gösteriliyordu. Ayrıca babamın bilimsel çalışmalardan dolayı zorlanan zihninin zayıfladığı birkaç gazetede birden öne sürülüyor ve eyalet akıl hastanesine yatırılması öneriliyordu. Bu salt lafta kalacak bir şey değil, yaklaşan bir tehlikeydi. Fakat babam bunu anlayacak kadar akıllıydı. Piskopos’un başına gelenlerden ders çıkarabilirdi ve o dersi gayet iyi çıkarmıştı. Kendisine yapılan bütün haksızlıklar karşısında sessiz kaldı ve sanırım düşmanlarını gerçekten de şaşırttı.

Derken bir de ev meselesi çıktı ortaya, evimiz. Eve haciz gelmiş ve üzerine ipotek konmuştu. Kendi mülkümüzü terk etmek zorunda kaldık. Arazinin bedelini defaten ödemiş ve evi de kendimiz inşa ettirmiştik. Ev de, üzerinde durduğu arsası da asla borçlu ya da ipotekli olmamıştı. Yine de usule ve kanuna uygun olarak hazırlanıp imzalanmış bir ipotek belgesi çıkmıştı ortaya ve yıllar itibarıyla ödenen faizlerin kayıtları tutulmuştu bu evrakta. Babam hiç ses çıkarmadı. Parasından olduğu gibi, şimdi de evinden oluyordu. Başvurup yardım dileyeceği bir yer yoktu. Toplumun mekanizması babamın malına, canına kastedenlerin elindeydi. Babam bir filozof kadar yüce gönüllüydü ve artık öfkelenmiyordu bile.

“Mahvolmaya mahkûmum,” dedi bana; “fakat bu süreci mümkün olduğunca az hasarla atlatmaya çaba göstermemem için bir neden yok. Bu yaşlı kemiklerim artık kırılgan ve dersimi aldım. Tanrı biliyor ya, son günlerimi bir tımarhanede geçirmeye niyetli değilim.”

Tımarhane deyince, sayfalardır ihmal ettiğim Piskopos Morehouse aklıma geldi. Fakat önce evliliğimden söz edeyim. Bütün bu gelişmeler yaşanırken evliliğimin önemini yitirip geri plana düştüğünü biliyorum, dolayısıyla çok kısa değineceğim sadece.

Evimizden çıkarılırken, “Şimdi gerçek birer proleter olacağız,” dedi babam. “Proleterlikle ilgili hakiki bilgilerinden dolayı şu senin delikanlıya çok imreniyordum. Şimdi bizzat kendim görüp öğreneceğim.”

Babamın serüvenci yanı güçlü olmalıydı. Başımıza gelen felakete bir serüven gibi bakıyordu. Ne öfkeye ne de üzüntüye kapılmıştı. Kin gütmeyecek kadar kalender ve yalın bir insandı. Feragat ettiğimiz maddi refah ve konforu özlemeyecek kadar uzun bir süre zihinsel dünyasında yaşamıştı. Böylece, San Francisco’ya, Market Caddesi’nin güneyindeki kenar mahallede bulunan dört odalı sefil bir eve taşındığımızda, bir çocuğun neşe ve coşkusuyla –ve sıradışı bir entelektüelin açık görüşlülüğü ve zihinsel kavrayışıyla– bir serüvene atılmıştı babam. Kafasında asla sabit fikirler yoktu. Sahte, göstermelik bir değer anlayışına sahip değildi. Alışılagelmiş basmakalıp değerler ona hiçbir anlam ifade etmiyordu. Kabul ettiği tek değer matematiksel ya da bilimsel gerçeklerdi. Babam harika bir adamdı. Sadece büyük adamlara özgü bir akla ve ruha sahipti. Bazı yönleriyle Ernest’ten bile üstündü ve ben Ernest’ten daha büyük bir insan tanımamıştım.

Değişen yaşam tarzımız bana bir rahatlık ve avuntu bile sağlamıştı. Dişlerini göstermeye başlayan Oligarşi’ nin nefret ve düşmanlığına maruz kalmaya başladığımızdan beri giderek artan bir biçimde hissettiğimiz örgütlü dışlamadan uzaktım hiç olmazsa. Ve bu değişiklik benim için de bir serüvendi ve bu serüvenlerin en büyüğü olan bir aşk serüveniydi. Yaşamımızdaki değişiklikler evliliğimi çabuklaştırmıştı ve San Francisco’nun kenar mahallesinde, Pell Caddesi’ndeki dört odalı eve Ernest’in karısı olarak geldim.

Her şey bir yana Ernest’i mutlu ediyordum. Onun fırtınalı yaşamına huzursuzluk veren biri olarak değil, huzur ve rahat katan biri olarak girmiştim. Ona soluk aldırıyordum. Bu, ona karşı duyduğum aşkın mükâfatıydı. Bu başarısız olmadığımın şaşmaz bir göstergesiydi. Onun o zavallı, yorgun gözlerinde kayıtsız bir tebessüm ya da bir mutluluk pırıltısı görmekten daha büyük bir keyif olabilir miydi benim için?

O güzelim, yorgun gözleri. Ernest çok az insanın çalıştığı kadar çalışmıştı ve tüm yaşamı boyunca başkaları için çalışmıştı. Onun insanlığının ölçüsü buydu. O bir hümanist ve âşıktı. Ve mücadele ruhunun insan şekline girmiş haliyle ve bir gladyatör gibi heybetli vücudu ve kartal ruhuyla Ernest, bir şair kadar nazik ve sevecendi bana karşı. O bir şairdi. Kahramanca mücadele veren bir ozandı ve tüm yaşamı boyunca insanlığın şarkısını söylemişti. Bunu salt insan sevgisiyle yapmış ve insanlık uğruna yaşamını feda edip çarmıha gerilmişti.

Ernest tüm bunları gelecekte bir mükâfat elde etme beklentisiyle yapmamıştı. Onun anlayışında öte dünya, ahret diye bir kavram yoktu. Ölümsüzlükle alev alev yanan biri olarak kendi ölümsüzlüğünü yadsıyordu, onun içine düştüğü paradoks böyle bir şeydi. O denli sıcakkanlı biri olarak, o katı ve soğuk felsefenin, materyalist monizmin80 etkisi altındaydı. Onun ölümsüzlüğünü, ruhunun kanatlarıyla ölçtüğümü ve bu kanatların gerçek boyutunu idrak edebilmek için ebediyete kadar yaşamam gerektiğini söyleyerek onun felsefesini yalanlardım. Ernest de bunun üzerine gülüp beni kucaklayarak, benim tatlı metafizikçim diye sevgiyle takılırdı bana ve yorgunluk gözlerinden akıp gider, ölümsüzlüğünü tek başına ilan etmeye yetecek kadar mutlu ve pırıltılı bir aşk ışığı dolardı gözlerine.

Bir de dualist81 diye takılırdı bana ve Kant’ın Tanrı’ya tapınmak adına, katıksız bir akılcılıkla, aklı nasıl hükümsüz kıldığını açıklardı. Ve karşılaştırma yaparak beni de benzer bir davranış sergilemekle suçlardı. Ben de suçumu kabullenip, bu davranışımın son derece akılcı olduğunu savunduğumda beni sımsıkı sarıp göğsüne bastırarak ancak Tanrı âşığı bir insanın gülebileceği kadar içtenlikle gülerdi. Bilimin o soğuk, deneme yanılma yoluyla hareket eden parmaklarıyla bizzat yaşamın, yaradılışın doğasında gizli ve ifade edilmesi güç cevheri yakalayıp, tahlil edip, sınıflandırabileceğini ne kadar kabullenmiyorsam, Ernest’in kendine özgülüğünü ve dehasını, kalıtım ve çevreyle açıklamayı da o kadar kabullenmemeyi âdet edinmiştim.

Uzayın, Tanrı’nın görüntüsü, yansıması olduğuna inanıyordum ve ruh da Tanrı’nın özündeki yapının bir yansımasıydı. Ve Ernest ne zaman bana tatlı metafizikçim diye hitap etse ben de ona ölümsüz materyalist diye karşılık verirdim. Birbirimize âşıktık ve mutluyduk. Çıkar gözetmeden üstlendiği muazzam iş yükü ve sorumluluktan ötürü, mağrur davranmaktan ve ne kadar muhteşem bir insan olduğunun bilincine varmaktan onu alıkoyan olağanüstü alçakgönüllülüğünden ötürü, Ernest’in materyalist yaklaşımını bağışlıyordum. Fakat gururlu biriydi o. Nasıl hem bir kartal olup da, aynı zamanda gurur sahibi olmazdı ki. Ernest’in bakış açısına göre, ölümlü bir yaşam zerreciğinin, Tanrısal hissetmesi, bir tanrının tanrı gibi hissetmesinden daha iyiydi; dolayısıyla onun ölümsüzlük olarak addedip yücelttiği buydu. Bazı dizelerini aktarmaktan hoşlandığı bir şiir vardı. Asla şiirin tümünü görmüş değildi ve şiirin kaynağını öğrenmek için boş yere çabaladı durdu. Salt Ernest bu şiiri sevdiği için değil, fakat içindeki ruhla, onun bu ruhu kavrayışı arasındaki paradoksun somut bir örneği olduğundan, burada şiirin bir kısmını alıntılamak istiyorum. Zira bir insan coşku, heyecan ve hararetle bu şiiri okuyup da, aynı zamanda da nasıl geçici bir güç, bir fani olabilir ki? İşte o şiir:

Neşe üzerine neşe, fayda üzerine fayda

Benim doğuştan gelen hakkım,

Ve sonsuz günlerimin övüncüyle haykırdım

Dünyanın yankı yapan kıyısına.

İnsanın tadabileceği tüm ölümlerin ıstırabını tatsam da

Zamanın bitip tükendiği yere kadar,

Mutluluk kadehimi döküp boşalttım son damlasına kadar,

Her çağda ve her diyarda...

Övüncün gelip geçiciliği, Zaferin keskin tadı

Kadın olmanın tatlı yanı!

Diz çöker içerim kadehteki tortuyu

Ne keyiflidir çekmek o son yudumu;

Yaşama içerim, içerim Ölüme

Şarkı söyler gibi şapırdatırım dudaklarımı

Zira ben ölüp gidince, bir başka ‘Ben’ kadehi teslim edecek başka birine.

Cennet’in bahçesinden sürdüğün adam

Bendim ey Tanrım, bendim,

Yeryüzü ve hava,

denizlerden göğe kadar yarılıp parçalandığında

Bekle beni geri döneceğim;

Çünkü o benim dünyam, benim muhteşem dünyam,

Yeni doğmuş bebeğin dermansız ağlamasından,

Kadının sancılarının azabına,

En derin acılarımın dünyası.

Doğmamış bir ırkın nabız atışlarıyla hıncahınç dolu,

Dünyanın ihtirasıyla paralanmış,

Kabarıp taşan vahşi, genç kanım

Kıyamet ateşini söndürmüş.

Ben bir İnsanım, İnsanım, İnsan

Sızlayan etimden

Toprağın altında toz olan kemiklerime kadar

Ana rahminin barındırdığı karanlıktan

Çıplak ruhumun pırıltısına kadar

Tüm dünya benim irademe boyun eğecek

Ve lanetlenmiş bir cennetin, dinmemiş susuzluğu

Doyuma ulaşmak için, dünyayı yerle bir edecek

Yüce Tanrı, yaşamın kadehinden o son damlayı da içtiğimde

Gökkuşağının tüm renkleri parladığında,

Sonsuz gecenin bahtsız, acı yüzü

Artık rüyama bile girmeyecek.

Cennetin bahçesinden sürdüğün adam

Bendim ey Tanrım, bendim,

Yeryüzü ve hava,

denizlerden göğe kadar yarılıp parçalandığında

Bekle beni geri döneceğim;

Çünkü o benim dünyam, benim muhteşem dünyam

Benim kıymetli hazzımın dünyası,

Kutup akıntısının en ışıltılı parlaklığından

Aşk tohumumun yeşerdiği gecenin ana rahmindeki alacakaranlığa.

Ernest her zaman haddinden fazla çalıştı. Olağanüstü bünyesi onu ayakta tutuyordu; fakat o bünye bile gözlerindeki yorgunluğu gizleyemiyordu. O güzelim, yorgun gözleri! Geceleri asla dört buçuk saatten fazla uyumuyordu; yine de yapmak istediği bütün işler için vakit bulamıyordu. Propagandacılık faaliyetlerini asla durdurmuyor ve işçi örgütlerinde verdiği konferansları hep günler öncesinden planlıyordu. Sonra seçim kampanyasını başlattı. Sadece kampanya için tek başına sürüyle işi halletti. Sosyalist yayınevlerinin kapatılmasıyla birlikte kitaplarından aldığı cüzi telif ücretleri de kesildi ve hayatını kazanmak için kendini daha da zorladı; çünkü diğer tüm uğraşılarının yanı sıra, geçinmek için çalışmak zorundaydı. Bilimsel ve felsefi dergiler için çok miktarda çeviri yapıyordu; eve gece geç saatlerde dönüp seçim kampanyasının gerginliğinden yorgun ve bitap düşmüş halde çevirilere gömülerek sabah saatlerine kadar çalışıyordu. Bunlar da yetmezmiş gibi bir de üniversitedeki ders ve araştırmalar vardı. Öleceği güne kadar araştırmalarına devam etti ve olağanüstü bir gayretle çalıştı.

Buna karşın beni sevmeye ve mutlu etmeye de vakit ayırabiliyordu. Ancak bunu yapabilmesi, hayatımı tamamen onun hayatıyla bütünleştirerek mümkündü. Stenografi ve daktilo kullanmayı öğrendim ve Ernest’in sekreteri oldum. İş yükünü yarı yarıya azalttığımı iddia ediyordu; böylece Ernest’in çalışmalarını anlamak için kendimi eğittim. İlgi alanlarımız ortak oldu ve birlikte çalışıp birlikte eğlendik.

Sonra bir de çalışma saatlerimizden çaldığımız tatlı anlarımız vardı, tek bir sözcük, bir okşama ya da sevgi ışığıyla dolu bir bakış; işten kaçamak yaparak geçirdiğimiz bu anlar daha da tatlı ve değerliydi bizim için. Çünkü biz havanın daha keskin ve pırıltılı olduğu, insan için emek verilen ve alçaklık, çıkarcılık ve bencilliğin asla erişemediği yükseklerde yaşıyorduk. Biz aşka âşıktık ve bizim aşkımıza asla leke ve ayıp bulaşmadı. Tüm bunlardan geriye kalan şu: Başarısızlığa uğramadım. Başkaları için canla başla çalışan sevgilime, gözleri yorgun, ölümlü sevgilime huzur ve rahatlık verdim.

79. Yeni Dünya’nın keşfedilmesinin ardından Amerika’ya kolonileri taşıyan ilk gemilerden biri. Bu ilk koloni halkının soyundan gelenler, bir süre soyluluklarıyla fazlaca övündüler; fakat zamanla o kan o kadar yayıldı ki, neredeyse tüm Amerikalıların damarlarında akmaya başladı.

80. Her şeyin bir tek zorunluluk, ilke, madde ve enerjiden oluştuğunu savunan materyalist felsefi yaklaşım (Ç.N.)

81. Dualizm başta felsefe ve teoloji olmak üzere, doktrinlerin kökeninde, iyi ve kötü, ruh ve beden ya da ruh ve madde, bu dünya ve öte dünya, dişil ve erkek gibi çoğunlukla zıt iki temel maddenin var olduğuna inanan felsefi yaklaşım. Çin düşüncesinde Ying-Yang, İran düşüncesinde Ahura Mazda olarak karşımıza çıkar (Ç.N.)

12

Piskopos

Piskopos Morehouse’la, evlendikten sonra tesadüfen karşılaştım. Fakat olayları sırasıyla aktarmalıyım. Piskopos, I.P.H. toplantısındaki isyanının ardından nazik ve uysal bir insan olarak kendisine dostça yapılan baskıya boyun eğip tatile çıkmıştı. Fakat Kilise’nin mesajını vazetmek için her zamankinden daha büyük bir kararlılıkla dönmüştü bu tatilden. Piskopos, I.P.H. toplantısından önce yaptığı konuşmaya çok benzer bir vaaz vererek kendisini dinlemek için toplanan cemaati afallatıp şaşkınlığa uğrattı. Yine uzun uzadıya ve ıstırap verici ayrıntılara girerek, Kilise’nin, Tanrı’nın öğretisinden uzaklaştığını ve hırs ve paranın İsa’nın yerini aldığını söylüyordu.

Ve sonuçta zoraki de olsa, Piskopos akıl hastalarının kaldığı özel bir sanatoryuma yatırıldı. Bu arada gazetelerde de Piskopos’un yaşadığı zihinsel çöküşten ve azizlere yakışır kişiliğinden söz eden hazin haberler çıkıyordu. Piskopos sanatoryumda bir mahkûm gibi tutuluyordu. Art arda birkaç kez onu ziyarete gittim fakat görmeme izin vermediler; akli dengesi yerinde, melek gibi bir insanın, toplumun zalim iradesinin altında ezilmesi beni derinden etkilemişti. Çünkü Piskopos aklı başında, saf ve asil bir insandı. Ernest’in dediği gibi onun tek sorunu biyoloji ve sosyolojiyle ilgili yanlış düşüncelere sahip olması ve bu yüzden meseleleri düzeltmek için doğru yöntemlere başvurmamasıydı.

Beni esas dehşete düşüren Piskopos’un çaresizliğiydi. Eğer gerçekleri kendi gördüğü gibi yorumlamakta diretirse, akıl hastalarının kapatıldığı koğuşta kalmaya mahkûm olacaktı. Ve elinden hiçbir şey gelmiyordu. Parası, mevkii, kültürü onu kurtarmaya yetmemişti. Görüşleri toplum için tehlikeliydi ve toplum bu gibi vahim görüşlerin muhakeme yeteneği yerinde bir zihnin ürünü olabileceğini kavramıyordu. Ya da en azından bana öyle geliyordu ki toplumun tavrı bu yöndeydi.

Fakat nazik ve saf bir ruha sahip olmasına karşın Piskopos kurnaz biriydi. Karşı karşıya olduğu tehlikeyi açıkça kavradı. Ağa düştüğünü görüyordu ve bundan kurtulmaya çalıştı. Babamın, Ernest’in ve benim gibi dostlarının kendisine yardım eli uzatmamıza izin verilmemişti ve Piskopos tek başına mücadele etmek zorunda kalmıştı. Sanatoryumdaki zorunlu yalnızlık ortamında Piskopos iyileşip kendini toparladı. Tekrar aklı başında bir adam oldu. Gözlerinin önünde hayaller uçuşmuyordu artık; Efendimizin kuzularını beslemenin toplumun bir görevi olduğu hayalinden arınmıştı beyni.

Dediğim gibi Piskopos iyileşti, hem de epey iyileşti, gazeteler ve kilise cemaati dönüşünü neşeyle karşıladı. Bir defasında vaaz verdiği kiliseye gittim. Verdiği vaaz, hayaller görmeye başlamadan çok önceleri verdiklerinin aynısıydı. Hayal kırıklığına uğramış, şoke olmuştum. Acaba toplum boyun eğmesi gerektiğini mi sokmuştu kafasına? Bir korkak mıydı yoksa Piskopos? Fikrini değiştirip sözlerini geri alması için gözdağı mı vermişlerdi? Yoksa yaşadığı sıkıntılara katlanamayıp kurulu düzenin ezici gücüne uysalca teslim mi oluyordu?

Onu o güzel evinde ziyaret ettim. Hüzünlü bir değişim geçirmişti. Zayıflamıştı ve yüzünde daha önce asla görmediğim çizgiler belirmişti. Ziyaretimin ona sıkıntı ve endişe verdiği açıkça görülüyordu. Konuşurken heyecan ve tedirginlikle gömleğinin manşetlerini çekiştirdi durdu; kıpır kıpır, huzursuz gözlerini gözlerimden kaçırarak sürekli bir o yana, bir bu yana bakıyordu. Zihni başka şeylerle meşgul gibiydi sanki ve konuşurken tuhaf biçimlerde duraksıyor, konuyu birden başka yerlere çekiyordu; tutarsızlığı hayret vericiydi. Bu benim o tanıdığım istikrarını, duruşunu bozmayan, peygamber soyundan gelmiş gibi duru gözlere, saf ve ruhu kadar sağlam ve tereddütsüz bakışlara sahip adam olabilir miydi? Acaba onu hırpalamışlar mıydı; korkutup sindirmişlerdi Piskopos’u. Çok hassas bir ruha sahipti. Toplumdaki örgütlü çakal sürüsüne göğüs gerecek kadar güçlü biri değildi.

Çok üzülmüştüm. Tarif edilemeyecek kadar hem de. Muğlak ifadelerle konuşuyordu ve söyleyebileceklerimden o kadar endişe duyuyordu ki onu sorgulamaya cesaret edemedim. Hastalığından sanki uzak bir geçmişte kalmış bir olay gibi bahsediyordu. Bir o konuya bir bu konuya dalarak, Kilise’den, idari birimdeki değişikliklerden ve yapılan küçük bağışlardan söz ettik; yanından ayrılırken rahatladığı o kadar belliydi ki, kalbim gözyaşı ve üzüntüyle bu denli dolu olmasaydı herhalde kahkahayı koyuverirdim.

Zavallı küçük kahraman! Keşke bilseydim! Piskopos bir dev gibi savaşıyordu ve ben bunu tahmin etmemiştim. Yalnız, bir başına, milyonlarca meslektaşı içinde bir tek o kendi savaşını veriyordu. Tımarhane korkusuyla, gerçeğe ve haklıya olan bağlılığı arasında kalan Piskopos, gerçeğe ve adil olana kararlılıkla sıkıca sarılmıştı; fakat o kadar yalnızdı ki, bana bile güvenmeye cesaret edemiyordu. Dersini çok iyi almıştı Piskopos, fazlasıyla iyi.

Fakat yakında bunu öğrenecektim. Bir gün Piskopos kayboldu. Gideceğinden kimseye bahsetmemişti; günler geçmesine rağmen ortaya çıkmıyordu. Geçici bir çılgınlık ânında intihar etmiş olabileceğine kadar varan dedikodular dolaşıyordu ortalıkta. Fakat tüm malvarlığını, malikânesini, Menlo Park’taki kır evini, tablolarını ve koleksiyonlarını ve hatta el üstünde tuttuğu kitaplarını, sattığı haberi duyulunca bu fikir kafalardan silindi. Besbelli ki Piskopos, kaybolmadan önce varını yoğunu bir temiz, gizlice elden çıkarmıştı.

Bunlar bizim hayatımızdaki badirelerle boğuştuğumuz sırada olup bitmişti; ancak yeni evimize iyice yerleştikten sonra Piskopos’un ne âlemde olduğunu merak edip kafa yormaya fırsat bulmuştuk. Ve sonra her şey birdenbire aydınlığa kavuştu. Bir akşam erken saatlerde, henüz hava yeni kararmaya başladığı sırada, Ernest’e yemek hazırlamak üzere sokağın karşısındaki kasaba pirzola almaya gittim. Yeni girdiğimiz bu çevrede günün son yemeğine “akşam yemeği” diyorduk.

Tam kasaptan döndüğüm sırada, köşedeki bakkaldan bir adam çıktı. Tuhaf bir aşinalık hissiyle dönüp tekrar baktım. Fakat adam arkasını dönmüş hızlı adımlarla uzaklaşıyordu. Omuzları, duruşu ve ceket yakasıyla geniş kenarlı fötr şapkası arasında kalan kır saçları hayal meyal birtakım anıları canlandırıyordu. Sokağın karşısına geçmek yerine, aceleyle adamın peşine takıldım. Zihnimde kendiliğinden oluşan düşüncelere kafa yormamaya çalışarak adımlarımı hızlandırdım. Hayır, bu mümkün olamazdı. O rengi atmış, paçaları yerlere sürünen, kıçı yıpranmış iş tulumu içindeki adam o olmazdı.

Durdum, kendi kendime güldüm ve takip etmekten neredeyse vazgeçtim. Fakat o omuzların ve kır saçların aklımdan çıkmayan tanıdık görüntüsü! Adımlarımı tekrar hızlandırdım. Yanından geçerken yüzüne dikkatle baktım; sonra aniden önüne dolaşarak onunla yüz yüze geldim, Piskopos’la.

O da aniden durdu. Soluk soluğaydı. Sağ elinde tuttuğu büyük bir kesekâğıdı kaldırıma düştü. Patlayan paketin içinden bir sürü patates dışarı fırlayarak ayaklarımızın etrafında sekip yuvarlandı. Bana şaşkınlık ve telaşla baktı. Takati kalmamış gibiydi. Omuzları keyifsizce düştü ve derin bir iç geçirdi. Elimi uzattım. El sıkıştık, fakat avucunun içi yapış yapıştı. Sıkıntı ve mahcubiyetle yutkunup boğazını temizledi. Alnında birikmeye başlayan ter damlalarını görebiliyordum. Belli ki çok korkmuştu.

“Patatesler,” diye mırıldandı güç işitilir bir sesle. “Onlar değerli.”

Patatesleri beraberce yerden topladık ve patlak kesekâğıdına geri koyduk. Bu kez kesekâğıdını dikkatlice kol boşluğuna yerleştirerek tutuyordu. Onunla karşılaşmış olmaktan dolayı ne kadar mutlu olduğumu ve benimle birlikte doğruca eve gelmesini söylemeye çalışıyordum Piskopos’a.

“Babam sizi gördüğüne çok sevinecek,” dedim. “Şurada, bir taş atımı mesafede yaşıyoruz.”

“Gelemem,” dedi, “gitmem lazım. Hoşça kalın.”

Birilerinin farkına varacağından korkarmışçasına, endişeyle sağına soluna bakındı ve yoluna devam etti.

Yanında yürümeye başladığımı görünce ve bunca zaman sonra onu bulmuşken bırakmaya niyetli olmadığımı anlayınca, “Bana nerede oturduğunuzu söyleyin, daha sonra uğrayacağım,” dedi.

“Hayır,” diye cevap verdim kararlı bir sesle. “Şimdi gelmelisiniz.”

Kolundaki dağılmış patates torbasına ve diğer elindeki küçük paketlere baktı.

“Gerçekten de mümkün değil,” dedi. “Kabalığım için beni bağışlayın. Bir bilseniz.”

Bir an kendini tutamayıp ağlayacak gibi oldu, ama hemen toparlandı.

“Ayrıca bu yiyecekler,” diye devam etti. “Acıklı bir hikâye. Berbat. Yaşlı bir kadın o. Bunları bir an evvel ona götürmeliyim. Bunlara çok ihtiyacı var. Hemen gitmeliyim. Anlayın beni. Sonra döner gelirim. Söz veriyorum.”

“İzin verin de sizle geleyim,” diye teklifte bulundum. “Uzakta mı?”

Tekrar iç geçirdi ve teslim oldu.

“Sadece iki sokak ötede,” dedi. “Acele edelim.”

Piskopos sayesinde yaşadığım mahalleyle ilgili bir şeyin farkına varmıştım. Buralarda böylesine büyük bir perişanlığın ve sefaletin hüküm sürdüğü aklıma bile gelmemişti. Elbette hayır işleriyle ilgilenmememden kaynaklanıyordu bu. Ernest kiliseye yapılan bağışlara yaraya lapa koymak diye dudak büktüğünde haklı olduğuna kanaat getirmiştim. Ona göre çare ülseri yok etmekti; işçiye ürettiği ürünü ver; onuruyla çalışıp didinerek yaşlananlara askerlere verildiği gibi emekli maaşı ver ve bağış yapmaya gerek kalmasın. Buna inanarak devrim yolunda Ernest’le birlikte çalıştım ve sistemin adaletsizliğinden ötürü sürekli baş gösteren toplumsal hastalıkları dindirmeye çalışarak enerjimi boş yere harcamadım.

Piskopos’un peşinden arka sokaklarda harap bir apartmandaki küçücük bir odaya girdim. Ufak tefek, yaşlı bir Alman kadın vardı içerde. Piskopos’un dediğine göre altmış dört yaşındaymış. Beni görünce şaşırdı kadın, fakat başıyla cana yakın bir selam verdi ve kucağındaki erkek pantolonunu dikmeye devam etti. Hemen yanında, yerde bir yığın pantolon duruyordu. Piskopos evde ne kömür ne de çıra kalmadığını fark edip almak için dışarı çıktı.

Pantolonlardan birini yerden alıp kadının yaptığı işi inceledim.

Dikiş dikmeye devam edip nazikçe başını sallayarak “Altı sent hanımefendi,” dedi. Yavaş yavaş dikiyordu, fakat elindeki işe asla ara vermiyordu. Adeta “dikmek” fiilinin idaresi altına girmiş gibiydi.

“Tüm bu çalışma ve emek için ödedikleri bu mu?” diye sordum. “Ne kadar vaktinizi alıyor?”

“Evet,” dedi, “ödedikleri bu. İnce işçilik için altı sent. Her bir pantolonu dikmek iki saat sürüyor.”

Ağzından bir şey kaçırıp patronunun başını derde sokmaktan korkar bir havayla, “Fakat patron bunu bilmez,” diye ekledi hemen ardından. “Yavaş çalışıyorum. Ellerim romatizmalı. Kızlar çok daha hızlı dikiyor. Yarı sürede bitiriyorlar. Patron iyi biri. Yaşlı olduğum ve makinenin sesi başımı ağrıttığı için eve iş getirmeme izin veriyor. Eğer bu iyiliği olmasaydı aç kalırdım. Tabii, atölyede çalışanlar saatte sekiz sent alıyorlar. Fakat elden ne gelir? Gençler için yeterince iş yok. Yaşlıların hiç şansı yok. Çoğu kez sadece bir çift pantolon alabiliyorum. Bazen, bugün olduğu gibi, gece olmadan bitirmem için sekiz çift veriyorlar.”

Ona çalıştığı saatleri sordum, mevsime göre değiştiğini söyledi.

“Yazın, acele yetiştirilmesi gereken bir sipariş olduğunda, sabah beşten gece dokuza kadar çalışırım. Fakat kışları çok soğuk oluyor. Ellerimdeki katılık kolay kolay çözülmüyor. O zaman da geç saatlere kadar, bazen gece yarısından sonra bile çalışmak gerekiyor. Evet kötü bir yaz geçirdik. Zor zamanlar bunlar. Tanrı öfkelenmiş olmalı. Bir haftadır patronumun bana verdiği ilk iş bu. İş olmayınca pek yemek de yiyemiyor insan. Alıştım buna. Hem eski memleketimde, hem de San Francisco’da tüm hayatım boyunca dikiş diktim, otuz üç yıldır. Eğer kirayı denkleştirebilirsen sorun yok. Ev sahibi çok iyi bir insan fakat kirasını ister elbet. Makul bir bedel. Bu oda için sadece üç dolar alıyor. Ucuz. Fakat her ay üç doları bulmak kolay değil.”

Sustu ve başını sallayıp dikmeye devam etti.

“Kazancınızı çok dikkatli harcamalısınız,” diye tavsiyede bulundum.

Ona ne şüphe der gibilerden başını salladı.

“Kirayı hallettikten sonra, gerisi o kadar da kötü değil. Elbette et alamazsınız. Kahveyi de sütsüz içeceksiniz. Fakat günde en az bir, sık sık da iki öğün yemek yemek mümkün.”

Bu son cümleyi gurur duyarak söylemişti. Sözlerinin altında başarı hissi yatıyordu. Fakat o bir yandan sessizce dikiş dikmeye devam ederken, cana yakın, gülen gözlerindeki üzüntüyü, halsizlik ve umutsuzlukla gevşeyip sarkan dudağını fark ettim. Gözleri uzaklara dalıp gitmişti. Aceleyle gözlerindeki bulanıklığı ovuşturarak sildi; dikiş dikmesine mani oluyordu.

“Hayır, kalbimi sızlatan açlık değil,” diye açıkladı. “Aç kalmaya alışıyor insan. Ben evladıma ağlıyorum. Makine sebep oldu ölümüne. Çok sıkı çalışıyordu, doğru ama, anlayamıyorum. Güçlü bir kadındı oysa. Gençti de, daha kırk yaşındaydı; sadece otuz yıl çalıştı. Gerçi genç yaşta başlamıştı çalışmaya; kocam öldü. Fabrikadaki buhar kazanı patladı. Ne yapabilirdik ki? On yaşındaydı kızım fakat çok güçlüydü. Ama makine öldürdü onu. Evet öyle. Öldürdü kızımı. O atölyedeki en hızlı işçiydi. Sık sık aklıma geliyor ve biliyorum. Bu yüzden atölyede çalışamıyorum. Makine başımı ağrıtıyor. Sürekli ‘ben yaptım, ben yaptım,’ diyen sesini duyuyorum makinenin. Ve gün boyunca söylüyor bunu. Sonra kızım düşüyor aklıma ve çalışamıyorum.”

Yaşlı gözleri nemlenmişti yine ve dikiş dikmeye devam edebilmesi için gözlerini silmek zorundaydı. Piskopos’un merdivenlerden sendeleyerek çıktığını duydum ve kapıyı açtım. Ne manzaraydı ama o Piskopos’un hali. Sırtında yarım çuval kömür vardı ve çıralar da üstteydi. Kömür tozu bulaşmıştı suratının her yanına, sarf ettiği çabadan dolayı çizgiler halinde ter akıyordu yüzünden. Sırtındaki yükü köşeye, sobanın yanına bıraktı ve yüzünü kaba, büyük bir mendille sildi. Gördüklerime inanmakta güçlük çekiyordum. Piskopos, bir kömür işçisi gibi simsiyah toza batmış, üzerinde ucuz, boyun hizasındaki düğmesi eksik bir işçi gömleği ve tulumu içerisindeydi! En çok sırıtan da buydu, kıç kısmı yıpranmış, paçaları yerleri süpüren ve bir işçi kıyafeti gibi, belden ince bir deri kayışın tuttuğu bir tulum.

Piskopos üşümüyordu, ama yaşlı kadının zavallı, şişmiş elleri soğuktan kasılmaya başlamıştı; odadan ayrılmadan önce Piskopos sobayı yakmış, ben de bir yandan patatesleri soyup kaynaması için suya atmıştım. Zaman geçtikçe bu kadınla benzer ve hatta daha kötü koşullarda yaşayan, mahallemdeki virane apartmanların sefil derinliklerine tıkılmış birçok insan olduğunu öğrenecektim.

Eve döndüğümüzde Ernest’i beni merak etmiş, endişeli bir halde bulduk. İlk şaşkınlık ve selamlaşma faslının ardından, Piskopos oturduğu koltukta geriye yaslandı, tulumun örttüğü bacaklarını uzattı ve bu sefer gerçekten huzurla bir iç geçirdi. Ortadan kaybolduğundan bu yana eski dostlarından ilk bizi gördüğünü söyledi; geçen haftalar boyunca yalnızlıktan ötürü epey sıkıntı çekmiş olmalıydı. Bize bir sürü şey anlattı, ama daha çok Efendimizin buyruğunu yerine getirirken yaşadığı hazdan söz ediyordu.

“Çünkü şimdi gerçekten,” diyordu, “onun kuzularını besliyorum. Ve çok önemli bir şey öğrendim. Açlığı dindirmeden ruha hizmet edilemez. Onun kuzuları ekmek, tereyağı, patates ve etle beslenmelidir; ondan sonra, ancak ondan sonra, ruhları daha saf gıdalarla beslenmeye hazır olur.”

Piskopos hazırladığım akşam yemeğini iştahla yedi. Eskiden bizim soframızda asla bu kadar büyük iştahla girişmezdi yemeklere oysa. Konusu açılınca hayatında hiç bu kadar sağlıklı olmadığını söyledi.

“Artık hep yürüyorum,” dedi. Sanki her yere arabasıyla gitmek kolay kolay affedilmeyecek bir günahmış gibi bunu söylerken yüzü kızardı.

“Bu yüzden sağlığım iyi,” diye ekledi hemen. “Ve çok mutluyum, hem de çok. Nihayet takdis edilmiş bir ruh oldum.”

Oysa Piskopos’un yüzünde sürekli bir acı, içine girdiği dünyanın acısı vardı. Yaşamı bütün çıplaklığıyla görüyordu ve kütüphanesindeki kitaplarda anlatılanlardan çok daha farklı bir yaşamdı bu.

Piskopos, Ernest’e, “Ve tüm bunların sorumlusu sensin delikanlı,” dedi.

Ernest bozulmuş, mahcup olmuştu.

Titrek bir sesle, “Ben... ben sizi uyarmıştım,” diye cevap verdi.

“Yok, yok, yanlış anlıyorsun,” dedi Piskopos. “Suçlayıp sitem etmek için değil, bilakis minnetimi ifade etmek için söyledim. Bana doğru yolu gösterdiğin için sana teşekkür etmem lazım. Beni, yaşama dair kuramlarından, yaşamın kendisine doğru yönlendirdin. Toplumun göz boyama ve hilelerinin üzerindeki perdeyi kaldırdın. Sen benim içine düştüğüm karanlığa ışık tuttun, fakat şimdi ben de ışığı görüyorum. Ve çok mutluyum, yalnız...” Yüzünde elim bir ifadeyle duraksadı; gözlerinden korku fışkırıyordu adeta. “Yalnız takip ediliyorum, bana zulmediyorlar. Kimseye zararım dokunmadı. Neden peşimi bırakmıyorlar? Fakat mesele o değil, bu zulmü nasıl uyguladıkları. Kırbaçlayarak etlerimde yaralar açsınlar, işkence direğine bağlayıp yaksınlar ya da baş aşağı çarmıha gersinler umursamam. Ama beni asıl korkutan tımarhane. Bir düşünün! Akıl hastalarının kapatıldığı bir tımarhanede yaşadığımı! İnsan isyan eder. Sanatoryumda bazı vakaları gördüm. Korkunçtu. Aklıma geldikçe kanım donuyor. Ve geri kalan tüm hayatım boyunca, çığlık çığlığa delilerin rezaletleri arasında hapsolmak! Hayır! hayır! Olmaz! Olmaz!”

Acınası bir haldeydi. Elleri titriyor, tüm vücudu sarsılarak adeta kafasında canlandırdığı resimden kaçıp uzaklaşıyordu. Fakat hemen sonra sakinleşti.

“Bağışlayın beni,” dedi. “Sinirlerim harap olmuş. Eğer Efendimizin izinde yürüyüp, çalışmanın sonu tımarhaneyse, varsın öyle olsun. Ben kimim ki halimden şikayetçi olayım? “

Piskopos’a bakarken, hüngür hüngür ağlamak geçti içimden: “Büyük Piskopos! Ey kahraman! Tanrı’nın kahramanı!”

Akşamın ilerleyen saatlerinde Piskopos’un daha başka neler yaptığını öğrendik.

“Evimi, daha doğrusu evlerimi sattım,” dedi, “ve diğer tüm mal varlığımı da. Bunları gizlice yapmam gerektiğini biliyordum, yoksa her şeyi elimden alırlardı. Bu korkunç olurdu. Bugünlerde, iki ya da üç yüz bin doların alacağı muazzam miktardaki patatesi, ya da ekmeği, eti veya çırayı düşünüp şaşırıyorum.” Ernest’e dönüp, “Haklısın delikanlı,” dedi. “Emekçilere hak ettiklerinden çok az paralar ödüyorlar. Ben ikiyüzlü, sahtekâr sofulara yakarmaktan başka hiçbir iş yapmadım hayatımda, mesajı vazettiğimi sanıyordum, ama buna karşın beş yüz bin dolarlık bir adamdım. Bu parayla ne kadar çok patates, ekmek, tereyağı ve et alınacağını fark edene dek beş yüz bin doların ne anlama geldiğini bilmiyordum. Ve sonra bir şeyi daha fark ettim. Tüm o patateslerin, ekmeğin, tereyağının ve etin benim olduğunu ve bunları hak edip elde etmek için çalışmadığımı fark ettim. Sonra açıkça anladım ki, bunlar için bir başkası çalışmış ve hak etmiş ve bu hakları onlardan çalınmıştı. Ve yoksulların arasına girdiğim zaman, hakları ellerinden alınanları, maruz kaldıkları bu soygundan ötürü açlık ve sefalet içinde yaşayanları buldum.”

Hikâyesine kaldığı yerden devam etmesini istedik.

“Parayı mı soruyorsunuz?” Farklı isimler altında birçok bankaya hesap açıp yatırdım. Paramı benden asla alamazlar, çünkü asla bulamazlar. Ve o paranın olması o kadar iyi bir şey ki. Onunla o kadar çok yiyecek alınabilir ki. Daha önce paranın ne işe yaradığını hiç bilmemişim.”

Ernest düşünceli bir sesle, “Keşke o paranın bir kısmını propaganda için kullanabilseydik. Büyük faydası dokunurdu,” dedi.

“Öyle mi dersin?” dedi Piskopos. “Ben siyasete pek fazla inanmıyorum. Aslına bakarsan, korkarım politikadan anlamıyorum.”

Ernest bu gibi konularda hassastı. Önerisini tekrarlamadı, ama para olmadığı için Sosyalist Parti’nin nasıl bir darboğazda olduğunu da gayet iyi biliyordu.

“Ucuz pansiyonlarda kalıyorum,” diye sürdürdü konuşmasını Piskopos. “Fakat korkuyorum ve tek bir yerde asla uzun süre kalmıyorum. Ayrıca şehrin farklı kısımlarındaki işçi evlerinde iki oda kiraladım. Bu büyük bir savurganlık biliyorum, fakat gerekli. Bunu kısmen de olsa telafi etmek için kendi yemeğimi kendim yapıyorum, ama ara sıra ucuz kahvehanelerde bir şeyler atıştırıyorum. Ve yeni bir şey keşfettim. Geceleri geç saatlerde havalar soğuyunca Tamale82 çok iyi gidiyor. Yalnız çok pahalılar. Fakat üç tanesini on sente satan bir yer keşfettim. Diğerleri kadar güzel değiller, ama insanı gayet güzel ısıtıyorlar. Ve böylece senin sayende delikanlı bu dünyada yapacağım işi buldum. Bu, Efendimizin yaptığı iştir.” Bana baktı Piskopos ve gözleri parladı.“Biliyorsunuz, Onun kuzucuklarını beslerken beni yakaladınız. Hiç kuşkusuz hepiniz sırrımı saklayacaksınız.”

Piskopos kaygısızca konuşsa da, konuşmasının ardında gerçek bir korku yatıyordu. Bizi tekrar ziyaret edeceğine söz verdi. Fakat bir hafta sonra gazetede Piskopos Morehouse’un Napa Tımarhanesi’ne kapatıldığından ve hâlâ kendisiyle ilgili umutların tükenmediğinden bahseden üzücü haberi okuduk. Onu görmek için, davasının yeniden gözden geçirilmesi ya da araştırılması için boş yere çabaladık. İyileşmesi yönünde az da olsa umut olduğunu yineleyip duran beyanatların dışında Piskopos hakkında hiçbir şey öğrenemedik.

“İsa, genç ve zengin adama varını yoğunu satmasını söyledi,” dedi Ernest acı acı. “Piskopos, İsa’nın öğüdüne uydu ve sonunda tımarhaneye tıkıldı. İsa’dan bu yana zaman değişti. Bugün elindeki varını yoğunu yoksula veren insan çılgındır. Tartışacak bir tarafı yok bunun. Toplum karar vermiştir.”

82. Dönemin literatüründe zaman zaman bahsi geçen bir Meksika yemeği. Baharat ve çeşnisinin sıcakken katıldığı sanılıyor. Günümüze herhangi bir tarifi ulaşmamıştır.

13

Genel grev

1912 yılının sonbaharında Sosyalist Parti’nin ezici üstünlüğüyle sonuçlanan seçimde elbette Ernest Kongre’ye seçildi. Sosyalist oyların artmasına önayak olan etmenlerden biri Hearst’ün83 yok edilmesiydi. Plütokrasi için bu kolay bir görevdi. Hearst’ün çeşitli gazetelerini yönetmesi ayda on sekiz milyon dolara mal oluyordu ve bu rakamı ve daha fazlasını, reklam bedeli olarak orta sınıftan geri alıyordu. Hearst’ün mali gücünün kaynağı tümüyle orta sınıfta yatıyordu. Tröstler reklam vermiyorlardı.84 Hearst’ü yok etmek için gerekli olan tek şey reklam gücünü elinden almaktı.

Tüm bir orta sınıf henüz ortadan kaldırılmamıştı. Geride bir tek dayanıklı iskeleti kalmıştı burjuvanın; ama güçten yoksundu bu iskelet. Hâlâ ayakta durabilen küçük üreticiler ve küçük işletmeci tüccarlar tamamen Plütokrasi’nin insafına kalmışlardı. Kendilerine ait ne ekonomik ne de siyasi bir ruhları vardı. Plütokrasi hükmü verince, burjuva reklam ilanlarını Hearst’ün gazetesinden çekti.

Hearst yiğitçe savaştı. Her ay bir buçuk milyon dolar zarar etme pahasına gazetelerini çıkardı. Artık ücretlerini almadığı reklamları yayınlamaya devam etti. Plütokrasi yine hüküm verdi ve küçük işadamları ve üreticiler, eski reklam ilanlarını yayınlamaktan vazgeçmesi için Hearst’e ihtar mektupları yağdırdılar. Hearst direndi. Kendisine mahkeme emirleri gönderdiler. Direnmeye devam etti. Mahkeme emirlerine uymayarak, mahkemeleri küçük düşürdüğü gerekçesiyle altı ay hapis cezası aldı ve aleyhine açılan sayısız tazminat davaları yüzünden iflasa sürüklendi. Hearst’ün hiç şansı yoktu. Plütokrasi onunla ilgili hükmünü vermişti. Cezayı verecek mahkemeler Plütokrasi’nin emrindeydi. Hearst’ün ezilmesiyle birlikte henüz yakın bir geçmişte ele geçirdiği Demokrat Parti de yok oldu.

Hearst’ün ve Demokratik Parti’nin yok edilmesiyle birlikte, taraftarlarının izleyebileceği yalnızca iki yol vardı. Bunlardan biri Sosyalist Parti, diğeri ise Cumhuriyetçi Parti’ydi. Hearst’ün sözde sosyalist öğütlerinin semeresini almak biz sosyalistlere düştü; çünkü taraftarlarının büyük çoğunluğu bize katıldı.

Grange/Çiftçi Partisi’nin kısa süren beyhude çıkışı olmasaydı, bu dönemde çiftçilerin varlıklarının gasp edilmesi de bizim oylarımızda artış sağlayacaktı. Ernest ve sosyalist liderler çiftçileri kazanmak için canla başla mücadele ettiler; fakat sosyalist basının ve yayınevlerinin yok edilmesi de büyük bir engel teşkil ediyordu. Ayrıca bu dönemde ağızdan ağza propaganda henüz tam anlamıyla gelişmiş değildi. Dolayısıyla bizzat çiftçi olan ve uzun zaman önce malına mülküne el konmuş Mr. Calvin gibi politikacılar, çiftçileri kendi yanlarına çektiler ve fayda sağlamayan bir seçim kampanyasıyla politik güçlerini heba ettiler. Ernest bir defasında vahşice bir kahkaha atarak, “Zavallı çiftçiler, tröstler onları parmaklarında oynatıyor,” demişti. Durum gerçekten de buydu. İşbirliği içerisindeki yedi büyük tröst, muazzam boyuttaki ihtiyaç fazlalarını birleştirerek bir çiftlik tröstü oluşturdular. Demiryollarının nakliye ücretlerini, bankacıların ve borsadaki kumarbazların da fiyatları denetlemesi, çoktan beridir çiftçileri borç batağına sürüklemişti. Hatta bankacılar ve tüm tröstler uzun zamandan bu yana çiftçilere muazzam miktarda borçlar veriyorlardı. Çiftçiler ağa düşmüştü. Yapılması gereken tek şey ağın toplanmasıydı. Bunu yapmak da tarım tröstüne düştü.

1912 yılının zor günleri, tarım piyasalarında daha şimdiden korkunç bir düşüşe yol açmıştı. Fiyatlar kasıtlı olarak çiftçileri iflas ettirecek noktalara kadar düşürülüyor, öte yandan demiryolları fahiş fiyatlarıyla çiftçinin belini iyice büküyordu. Böylece çiftçiler giderek daha çok borçlanmaya başladılar ve eski borçlarını ödemeleri engellendi. Ardından ipotekli mallar haczedildi ve senetleri icra yoluyla ödemeye zorladılar. Çiftçiler topraklarını tröste teslim ettiler. Yapabilecekleri başka hiçbir şey yoktu. Çiftçiler topraklarını teslim ettiklerinden, yönetici, şef, ustabaşı ve sıradan işçiler olarak ücret karşılığında çiftlik tröstü için çalışmaya başladılar. Kısacası, derebeylerin emrinde toprağa bağlı, geçinebilecek bir ücret karşılığı çalışan Ortaçağ köylülerine döndüler. Efendilerini terk edemezlerdi, çünkü efendileri Plütokrasi’yi oluşturuyordu. Şehirlere gidemiyorlardı, çünkü oralarda da Plütokrasi’nin denetimi vardı. Tek bir seçenekleri vardı; toprağı terk edip açlığa mahkûm aylaklar olmak. Ve şehirlerde bile hayal kırıklığına uğradılar, zira serserilik ve avareliğe karşı uyulması zorunlu kanunlar geçirilmişti ve katı bir biçimde uygulanıyordu. Elbette bazı çiftçiler ve hatta çiftçi toplulukları, sıradışı koşullar sayesinde gasp edilmekten kurtulmuşlardı. Fakat bunlar tek tüktü, sayılmaya değmezlerdi ve zaten ertesi yıl ağa takılacaklardı.85

Dolayısıyla Ernest dışındaki sosyalist liderler, 1912 yılının sonbaharında kapitalizmin sonunun geldiğine karar verdiler. Varsın zor günler yaşansın ve bunun sonucunda muazzam bir işsizler ordusu ortaya çıkmış olsun; varsın çiftçiler ve orta sınıf yok edilmiş olsun; varsın işçi sendikaları her yönden kesin mağlubiyete uğratılmış olsun; sosyalistler, kapitalizmin sonunun geldiğine kendilerini inandırmışlardı ve Plütokrasi’ye meydan okuyacak kadar kendilerine güveniyorlardı. Yazık. Düşmanın gücünü ne kadar hafife almışız! Sosyalistler her yerde kazanacakları seçim zaferini duyuruyorlarken aslında bariz bir biçimde durumu ortaya koymuş oluyorlardı. Plütokrasi bu meydan okumaya karşılık verdi. Dengeleri kuran, ve gücümüzü bölerek bizi mağlubiyete uğratan Plütokrasi’ydi. Gizli ajanları vasıtasıyla yaygara koparıp sosyalizmin kutsal kavramlara saygısı olmayan, tanrıtanımaz bir görüş olduğunu yayan Plütokrasi’ydi; kiliseleri ve özellikle de Katolik Kilisesi’ni hizaya getirerek emekçi oylarının bir kısmını gasp eden Plütokrasi’ydi. Ve elbette gizli ajanları vasıtasıyla Grange Partisi’ni teşvik eden ve hatta yok olmakta olan orta sınıfın saflarına katılmaları için şehirlere yayılmasını sağlayan da Plütokrasi’ydi. Yine de sosyalistler ezici bir seçim zaferi elde ettiler. Fakat belli başlı idari mevkilerde ve tüm yasama organlarında ezici çoğunluğa sahip olmak yerine kendimizi azınlıkta bulduk. Kongre’ye elli üye gönderdiğimiz doğruydu. Ama 1913 yılı baharında bu üyeler koltuklarına oturduklarında, ellerinde hiçbir yetki olmadığını fark ettiler. Yine de on iki eyalet hükümeti alan Çiftçi Partisi’nden daha şanslıydı sosyalistler, zira seçimle kazandıkları koltuklarına oturmalarına izin verilmemişti. İşbaşındakiler, emekli olmayı reddediyorlardı ve mahkemeler Oligarşi’ nin elindeydi. Ama bu çok sonra yaşanan bir olaydı. 1912 kışının fırtınalı olaylarından size bahsetmedim henüz. Ülkede yaşanan zor günler tüketimde muazzam düşüşlere yol açmıştı. İşlerini kaybeden emekçilerin satın alacak gelirleri yoktu. Bunun sonucunda Plütokrasi, her zamankinden daha büyük bir ihtiyaç fazlası buldu kucağında. Bu ihtiyaç fazlasını yurtdışına satmak zorunluydu ve muazzam planlar yapılmış olsa da, bunun için para gerekiyordu. Plütokrasi, ihtiyaç fazlasını dünya piyasasına sürmek için ortaya koyduğu hararetli çabalarından dolayı Almanya ile mücadeleye girdi. Ekonomik çatışmaları genelde savaşlar takip ediyordu ve bu çatışma da bir istisna değildi. Büyük Alman diktatörü hazırlıklar yapmaya koyuldu, Birleşik Devletler de savaşa hazırlanmaya başladı. Havada karanlık ve uğursuz savaş bulutları dolaşıyordu. Dünya çapında bir felaket için sahne hazırdı zira tüm dünyada zor günler, işçi sorunları yaşanıyor, orta sınıf eriyip yok oluyor, işsiz orduları büyüyor, ekonomik çıkar çatışmaları kızışıyor ve sosyalist devrimin ayak sesleri duyuluyordu.86

Oligarşi Almanya ile savaşa girmek istiyordu. Ve bunun için bir düzine nedeni vardı. Olayların karmaşası içinde böyle bir savaş, uluslararası kartların yeniden karıştırılmasına ve yeni anlaşmalar yapıp ittifaklar oluşturulmasına önayak olacaktı. Oligarşi’nin büyük çıkarları vardı bu işte. Dahası, savaş sayesinde birçok ulus ihtiyaç fazlası malları tüketecek, tüm ülkeler için bir tehdit unsuru olan işsizler ordusu küçülecek ve planlarını kusursuz hale getirip uygulamak için Oligarşi’ye soluklanma fırsatı doğacaktı. Böyle bir savaş Oligarşi’nin dünya pazarını fiilen ele geçirmesine olanak sağlayacak, ayrıca asla dağılmaya ihtiyaç duymayacak büyük bir daimi orduyu yaratacak, bir yandan da halkın zihnine “Oligarşi’ye karşı Sosyalizm” kavramı yerine “Almanya’ya karşı Amerika” kavramı yerleşecekti.

Ve gerçekten de sosyalistler işin içinde olmasa savaş bütün bunlara yol açacaktı. Batılı liderlerin gizli toplantısı Pell Caddesi’ndeki dört küçük odalı karargâhımızda yapıldı. İlk olarak sosyalistlerin nasıl bir tavır sergileyeceği ele alındı. Savaşa ilk defa karşı çıkmıyorduk87, fakat Birleşik Devletler’de ilk kez oluyordu bu. Gizli toplantımızın ardından uluslararası örgütle temasa geçtik ve çok geçmeden şifreli mesajlarımız, Atlantik’i aşarak Uluslararası Büro ile aramızda mekik dokumaya başladı.

Alman sosyalistler bizimle birlikte hareket etmeye hazırdı. Sayıları beş milyondan fazlaydı ve birçoğu daimi ordu içerisindeydi. Ayrıca işçi sendikalarıyla da iyi geçiniyorlardı. Her iki ülkenin sosyalistleri de savaşa karşı cesurca bildiriler yayınladılar ve genel grev tehdidinde bulundular. Bu arada da genel grev için hazırlık yapmaya başladılar. Dahası, tüm ülkelerdeki devrimci partiler, her ne pahasına olursa olsun, ülkede bir ayaklanma ve devrimi dahi göze alarak uluslararası barışın korunmasına dayalı sosyalist ilkeyi savunan konuşmalar yaptılar.

Genel grev biz Amerikan sosyalistlerinin kazandığı tek büyük zaferdi. 4 Aralık günü Amerikan elçisi, Almanya’nın başkentinden çekildi. O gece bir Alman filosu Honolulu’ya bir saldırı düzenleyerek üç Amerikan kruvazörünü ve bir gümrük muhafaza gemisini batırıp, şehri bombaladı. Ertesi gün hem Almanya, hem de Birleşik Devletler savaş ilan etti ve birkaç saat içerisinde, her iki ülkedeki sosyalistler de genel greve gittiler.

Alman diktatörü ilk defa, imparatorluğunun sürekliliğini sağlayan adamlarla karşı karşıya gelmişti. Onlar olmadan imparatorluğunu yönetemezdi. Bu adamların pasif direniş içinde olmaları yeni bir durumdu. Savaşmıyorlardı. Parmaklarını kıpırdatmıyorlardı. Ve hiçbir şey yapmayarak diktatörlerinin ellerini kollarını bağladılar. Savaş köpeklerini isyankâr proletarya üzerine salma fırsatını elde etmekten daha çok istediği bir şey yoktu diktatörün. Fakat bu ondan esirgeniyordu. Savaş köpeklerini salamıyordu. Ne savaşa girmek için ordusunu harekete geçirebiliyor, ne de dik kafalı tebaasını cezalandırabiliyordu. İmparatorluğunda tek bir tekerlek bile kıpırdamıyordu. Ne bir tren hareket ediyor ne de bir telgraf mesajı gönderilebiliyordu, çünkü telgraf operatörleri ve demiryolu görevlileri, nüfusun geri kalanıyla birlikte işi bırakmışlardı.

Almanya’da durum neyse, Birleşik Devletler’de de oydu. Nihayet örgütlü emekçi dersini almıştı. Kendi seçtikleri alanda kesin bir mağlubiyete uğrayan işçiler, o alanı terk ederek sosyalistlerin siyasi alanına girmişlerdi; zira genel grev politik bir grevdi. Dahası örgütlü emekçi o kadar kötü bir yenilgiye uğramıştı ki, artık umursamıyordu. Genel greve tümüyle çaresizlikten sarılmıştı. Milyonlarca işçi aletlerini ve görevlerini bir yana bırakmışlardı. Teknisyenler özellikle göze çarpıyordu. Gözleri dönmüştü. Anlaşıldığı kadarıyla örgütleri yok edilmişti fakat metal işçileriyle birleşerek kalkıp gelmişlerdi.

Sıradan gündelikçiler ve örgütsüz emekçiler dahi iş bırakmışlardı. Grev her şeyi birbirine öyle bir bağlamıştı ki, hiç kimse çalışamıyordu. Yanı sıra, kadınlar da grevin en güçlü destekçileri olduklarını gösterdiler. Savaşa karşı çıktılar. Erkeklerini ölüme gitmelerini istemiyorlardı. Ayrıca genel grev fikri halkın ruh haline uymuş, mizah anlayışlarını etkilemişti. Grev fikri bulaşıcıydı. Okullardaki çocuklar da grev furyasına katılmıştı ve ders vermek için okula giden öğretmenler, boş sınıfları görünce gerisin geriye evlerine dönüyorlardı. Genel grev ulusal bir pikniğe dönüştü. Emekçilerin dayanışması fikri herkesin hayal gücünü ateşlemişti. Ve son olarak bu muazzam, coşkulu oyun bir tehlike yaratmıyordu. Herkesin suçlu olduğu bir yerde, kimi cezalandırabilirdiniz ki?

Birleşik Devletler felç olmuştu. Kimse neler olduğunu bilmiyordu. Gazeteler çıkmıyor, mektuplar gönderilemiyordu ve sevkiyatlar durmuştu. Her bir topluluk, sanki dünyanın geri kalanı ile arasında on bin millik ıssız, vahşi bir orman varmışçasına soyutlanmıştı. Dünya dönmüyordu sanki. Bir hafta boyunca hayat bu şartlarda sürdü.

San Francisco’da yaşayan bizler, körfezin öte yanında Oakland ya da Berkeley’de bile neler olup bittiğini bilmiyorduk. İnsanın garip, bunaltıcı bir hisse kapılmasına neden oluyordu bu durum. Sanki büyük kozmik bir varlık ölmüş, yeryüzünün nabzı durmuştu. Aslında ulus ölmüştü. Ne sokaklarda ilerleyen tramvayların gürültüsü ne bir fabrika düdüğü ne havadaki elektriğin uğultusu ne sokaktan geçen arabalar ne gazete satan çocukların bağırışları duyuluyordu. Sessizlik yüzünden bunalıma girmiş, adeta gerçek değilmişçesine, sinsi hayaletler gibi nadiren hareket eden insanlar vardı yalnızca.

Sessizlik içinde geçen bir hafta boyunca Oligarşi’ye bir ders verilmişti. O da iyi öğrenmişti bu dersi. Genel grev bir uyarıydı. Bu asla bir daha meydana gelmemeliydi. Oligarşi bunun icabına bakacaktı. Haftanın sonunda, daha önceden kararlaştırıldığı gibi, Almanya’daki ve Birleşik Devletler’deki telgraf operatörleri görevlerinin başına döndüler. Onların vasıtasıyla her iki ülkenin de sosyalist liderleri, yöneticilere ültimatom gönderdiler. Savaşa son verilmeliydi yoksa genel grev sürecekti. Anlaşmaya varmak uzun sürmedi. Savaş kararı geri alındı ve her iki ülkenin de çalışan nüfusu görevlerinin başına döndü.

Barışın yeniden tesis edilmesi Almanya ile Birleşik Devletler’in ittifak yapmasına yol açmıştı. Aslında bu, ortak düşmanın, yani her iki ülkedeki devrimci proleterin karşısına çıkmak amacıyla İmparator ile Oligarşi arasında yapılmış bir ittifaktı. Ve Alman sosyalistleri ayaklanarak diktatörü tahtından indirdiklerinde Oligarşi’nin haince bozduğu anlaşma, bu anlaşmaydı. Oligarşi’nin elde etmek istediği tam da buydu zaten; dünya pazarındaki en büyük rakibini yok etmek. Alman İmparatorunun saf dışı kalmasıyla birlikte, Almanya’nın yurtdışına satacak ihtiyaç fazlası malı olmayacaktı. Sosyalist bir devletin doğası gereği, Alman halkı ürettiğinin tamamını tüketecekti. Elbette üretmediği bazı şeyleri satın almak için, ürettiği bazı şeyleri yurtdışına satacaktı; fakat bu tüketilemeyen bir ihtiyaç fazlasından epey farklı bir durum olacaktı.

Oligarşi’nin, Alman İmparatoru’na ihaneti öğrenilince Ernest, “Bahse girerim ki Oligarşi buna bir kılıf uyduracaktır,” dedi. “Her zamanki gibi, Oligarşi doğru şeyi yaptığına inanacaktır.”

Beklendiği gibi, Oligarşi, çıkarlarını gözettiği Amerikan halkının bekası için bunu yaptığını açıkladı. Nefret ettiği rakibini dünya pazarlarının dışına itmiş ve üretim fazlamızı bu pazarlara satabilmemizi sağlamıştı.

“İşin en saçma tarafı, o kadar çaresiziz ki, böyle aptalların çıkarlarımızı korumasına izin veriyoruz,” diye yorum yaptı Ernest. “Yurtdışına daha fazla mal satmamızı sağladılar. Bu da yurtiçinde daha az tüketmek zorunda kalacağımız anlamına gelir.”

83. William Randolph Hearst: Ülkedeki en güçlü gazete sahibi haline gelen, Californialı genç bir milyoner. Hearst’ün gazeteleri tüm büyük şehirlerde yayınlanıyordu ve yok olmakta olan orta sınıfa ve proleter kesime hitap ediyordu. Öyle büyük bir taraftar kitlesi vardı ki, eski Demokrat Parti’yi boş bir kabuk halinde sahiplenmeyi başardı. Hearst, alışılmışın dışında bir duruş sergileyerek, zayıflatılmış sosyalizmle, ne idüğü belirsiz küçük burjuva kapitalizminin karışımı bir sistem öğütlüyordu. Bu yağ ve suyun karışması gibi bir şeydi ve kısa bir dönem boyunca Plütokrasi için endişe kaynağı olsa da Hearst’ün asla başarma umudu yoktu.

84. O karışık dönemlerde reklam maliyetleri muazzamdı. Rekabet içerisinde olanlar sadece küçük kapitalistler olduğundan reklam ilanlarını da onlar veriyorlardı. Tröstlerin olduğu yerde rekabet olmadığından, tröstler reklam vermeye ihtiyaç duymuyorlardı.

85. Antik Roma’daki küçük toprak sahibi çiftçilerin yok edilme süreci, Amerika’daki çiftçilere ve küçük kapitalistlere kıyasla çok daha yavaş ilerlemişti. Yirminci yüzyıldaki hız ve devinim, Antik Roma’da neredeyse hiç yoktu. Toprağa çılgınca bir şehvetle bağlı olan ve nasıl birer canavara dönüşebileceklerini göstermeye can atan çiftçiler, piyasadan tümüyle çekilerek mülklerine el konulmasını engellemeye çalıştılar. Hiçbir ürünlerini satmadılar. Hiçbir şey satın almadılar. Kendi aralarında ilkel bir takas sistemi türedi. Korkunç bir yokluk ve sıkıntı içine düştüler, fakat direndiler. Hatta eylemleri büyük bir harekete dönüştü. Alt edilme yöntemleri ise eşsiz, akılcı ve basitti. Hükümetin iplerini elinde tutan Plütokrasi çiftçilerin vergilerini yükseltti. Bu onların zırhlarındaki zayıf noktaydı. Satmadıkları ve satın almadıkları için paraları yoktu ve sonunda vergileri ödemek için topraklarını sattılar.

86. Bu ayak sesleri uzun bir süre duyuldu. İngiliz Lord Avebury, MS 1906’da Lordlar Kamarası’nda şöyle demişti: “Avrupa’daki huzursuzluk, sosyalizmin yayılması ve anarşizmin uğursuzca yükselişi, Avrupa’daki işçi sınıflarının içinde bulunduğu koşulların giderek dayanılmaz bir hal aldığı ve eğer bir devrimden sakınmak isteniyorsa, ücretleri artırmak, çalışma saatlerini azaltmak ve yaşamı sürdürmek için elzem olan şeylerin fiyatlarını düşürmek gerektiği yönünde hükümetlere ve yönetici sınıflara birer uyarıdır.” Borsada oynayanların takip ettiği Wall Street Journal gazetesinde Lord Averbury’nin konuşması şöyle yorumlanmıştı: “Bu sözleri bir aristokrat ve Avrupa’daki en muhafazakar organın bir üyesi sarf etmiştir. Bu, söylenenleri daha da önemli kılar. Bu sözlerde, birçok kitapta bulunamayacak kadar değerli politik tutumlar ve uyarılar vardır. Beyler, Milli Savunma ve Donanma bakanlıklarının sayın yetkilileri, bu sözleri dikkate alın!”Aynı dönemde, Amerika’da yayınlanan Harper’s Weekly dergisinde Sydney Brooks şunları yazıyordu: “Washington’da sosyalistlerden bahsedildiğini duymazsınız. Neden duyasınız ki? Bu ülkede burunlarının dibinde ne olup bittiğini en son gören insanlar politikacılardır. Kendimden son derece emin bir şekilde, bir sonraki başkanlık seçimlerinde sosyalistlerin bir milyonun üzerinde oy toplayacakları kehanetinde bulunsam benimle alay ederler.”

87. Uluslararası sosyalist örgütlerin uzun zamandan beri savaş üzerine olgunlaşan düşüncelerini nihayet formüle etmeleri MS XX. yüzyılın hemen başına denk gelir. Özetlersek, bu doktrin şöyleydi: “Neden kapitalist efendilerinin çıkarları uğruna bir ülkenin işçileri, bir başka ülkenin işçileriyle savaşsınlar?” MS 21 Mayıs, 1905’te Avusturya ile İtalya arasında bir savaş çıkma tehlikesi doğunca, İtalya, Avusturya ve Macaristan’daki sosyalistler, Trieste’de bir konferans düzenleyerek savaş ilan edildiği takdirde, her iki ülkenin işçilerinin genel greve gideceği tehdidinde bulundu. “Fas Meselesi” Fransa, Almanya ve İngiltere’yi kapsayacak bir savaş tehdidi yarattığında, bu uyarı ertesi yıl da tekrarlandı.

14

Sonun başlangıcı

Ernest olayların gerçek gidişatını daha 1913 yılının Ocak ayında fark etmiş, fakat Demir Ökçe’nin kafasında canlanan hayalini, lider yoldaşlarının kavramasını sağlayamamıştı. Yoldaşları kendilerinden çok emindiler. Olaylar çok büyük bir hızla en son noktaya doğru ilerliyordu. Amerikan Oligarşisi neredeyse tüm dünya pazarını elinde tutuyordu ve ellerinde tüketilemeyen ve satılamayan üretim fazlası mallarla kalan birçok ülke bu pazarın dışına itilmişti. Bu ülkeler için yeniden örgütlenmekten başka çare kalmamıştı. İhtiyaç fazlası mal üretmeyi sürdüremezlerdi. Şimdiye dek bağlı kaldıkları kapitalist sistem umutsuzca çökmüştü.

Bu ülkelerin yeniden örgütlenmesi devrim biçiminde oldu. Karışıklık ve şiddetin egemen olduğu bir dönemdi. Her yerde hükümetler ve kurumlar çöküyordu. İki ya da üç ülke dışında her yerde, sabık kapitalist patronlar mal varlıkları için kıyasıya savaştılar. Fakat militan proletarya hükümeti mal varlıklarını ellerinden söküp almıştı. En sonunda Karl Marx’ın klasikleşmiş sözleri gerçekleşiyordu: “Özel kapitalist mülkiyetin ölüm çanının sesi. Gasp edenler, gasp ediliyorlar.” Ve kapitalist hükümetlerin çöktüğü hızla, yerlerine işbirlikçi uluslar toplulukları oluştu.

“Neden Birleşik Devletler bundan geri kalıyor?”, “Amerikan devrimciler haydi işbaşına!”, “Amerika’nın sorunu ne?”; diğer ülkelerde başarılı olmuş yoldaşlarımızın bize gönderdikleri mesajlardı. Fakat onlara ayak uyduramıyorduk. Oligarşi engelliyordu bizi. Cüssesiyle, devasa bir canavar gibi önümüzde durup yolumuzu tıkıyordu.

“Baharda idareyi ele geçirip göreve başlayana kadar bekleyin,” diye cevap verdik. “O zaman görürsünüz.”

Bunun ardında sırrımız yatıyordu. Çiftçileri kendi saflarımıza katmıştık ve geçtiğimiz sonbaharda yapılan seçimlerin sonuçlarına göre on iki eyalet baharda Granger Partisi’nin eline geçecekti. Hemen bir düzine işbirliği içerisinde eyalet topluluğu kurulacaktı. Gerisi kolaydı.

“Fakat ya çiftçiler eyalet yönetimlerini alamazlarsa?” diye sordu Ernest. Ona felaket tellalı yakıştırması yapıldı.

Ama Ernest’in kafasını kurcalayan en büyük tehlike eyaletlerin yönetimini devralmakta yaşanacak başarısızlık değildi. Ernest büyük işçi sendikalarının ihanet edebileceklerini ve sosyal sınıfların ortaya çıkışını öngörüyordu.

“Ghent, Oligarşi’ye bunu nasıl yapacağını öğretti,” dedi Ernest. “Bahse girerim ki onun o ‘Cömert Feodalizmi’ üzerine bir ders kitabı hazırlamışlardır.”88

Ernest’in yarım düzine işçi lideriyle yaptığı hararetli bir tartışmanın ardından bana dönüp sakince: “Bu iş bu kadar. Demir Ökçe kazandı. İşin sonu belli oldu,” dediği geceyi asla unutmayacağım.

Evimizde düzenlediğimiz bu küçük konferans gayri resmîydi; fakat geri kalan yoldaşları gibi Ernest de, bir sonraki genel grevde işçi liderlerinin adamlarını greve çağıracaklarına dair güvence almaya çalışıyordu. Teknisyenler Birliği Başkanı O’Connor, böyle bir güvence vermeyi reddeden altı liderin başında geliyordu.

“Eski grev ve boykot taktiklerinin adamakıllı yenilgiye uğradığını gördünüz,” dedi Ernest kışkırtırcasına.

O’Connor ve diğerleri kafalarını salladılar.

“Ve genel bir grevin nelerin üstesinden gelebileceğini de gördünüz,” diye konuşmasına devam etti Ernest. “Almanya ile başlayan savaşı durdurduk. Emekçinin dayanışması ve gücünün bu kadar güzel bir örneği daha önce asla görülmemişti. İşçiler dünyayı yönetebilir ve yönetecekler de. Eğer bizimle birlikte omuz omuza durursanız kapitalizmin saltanatına son veririz. Bu sizin tek umudunuz. Ve dahası siz bunu biliyorsunuz. Başka çıkış yolu yok. Eski taktiklerinizi devreye sokarak ne yaparsanız yapın, mağlup olmaya mahkûmsunuz. Hepsi bir tarafa sırf mahkemelerin ipleri egemenlerin elinde olduğu için mahkûmsunuz başarısızlığa.”89

“O kadar da uzun boylu değil,” diye cevapladı O’Connors. “Tüm çözüm yollarını bilmiyorsun. Başka bir çıkış yolu daha var. Biz ne yaptığımızın farkındayız. Grevlerden gına geldi. Bizi o konuda ezip, bir güzel benzettiler. Bir daha adamlarımıza grev çağrısı yapmaya ihtiyaç duyacağımızı sanmıyorum.”

“Çıkış yolun nedir?” diye sordu Ernest.

O’Connor güldü ve kafasını salladı. “Sana şunu kadarını söyleyebilirim: Uykuda değiliz. Ve rüya görmüyoruz artık,” dedi.

“Umarım korkacak ya da utanacak bir şey yoktur,” dedi Ernest sorgular bir ifadeyle.

“Sanırım biz kendi işimizi nasıl yapacağımızı herkesten iyi biliyoruz,” diye karşılık geldi.

“Bu kadar ketum davranmana bakılırsa karanlık işler olmalı bunlar,” dedi Ernest içinde kabaran öfkeyle.

“Deneyimlerimizin karşılığını kan ve terle ödedik ve hakkımızı istiyoruz,” diye cevapladı O’Connor. “İnsan her şeyden önce kendi ailesine yardım etmeli.”

“Eğer bana çıkış yolunu söylemeye korkuyorsan, ben sana ne olduğunu söyleyeyim.” Ernest’in kan beynine sıçramıştı. “Gasptan pay almaya bakıyorsunuz. Düşmanla uzlaştınız, yaptığınız budur işte. Emekçinin davasına ihanet ettiniz. Bütün emekçilerin hem de. Savaş alanını korkaklar gibi terk ediyorsunuz.”

Asık bir suratla, “Söyleyecek bir sözüm yok,” diye cevap verdi O’Connor. “Sanırım kendimiz için neyin iyi olduğunu sizden biraz daha iyi biliyoruz.”

“Ve geri kalan işçiler için neyin iyi olduğu asla umurunuzda değil. Tekmeyi basıp çukura yolluyorsunuz emekçiyi.”

“Teknisyenler Birliği’nin başkanı olarak temsil ettiğim adamların çıkarlarını gözetmenin benim işim. Başka da söyleyecek sözüm yok, hepsi bu,” dedi O’Connor.

Ardından işçiler ayrıldıktan sonra Ernest mağlubiyetin getirdiği sükûnetle ne gibi gelişmeler yaşanacağını özetledi bana.

“Sosyalistler, sanayi alanında mağlubiyete uğrayan örgütlü emekçinin, siyasi alanda galip geleceği günü keyif ve mutluluk içinde öngörürlerdi. Demir Ökçe işçi sendikalarını sanayi alanında mağlup etti ve onları siyasal alana itti; bu bizim için bir mutluluk kaynağı olacağına bir üzüntü kaynağı olacak. Demir Ökçe dersini aldı. Ona genel grevde gücümüzü gösterdik. Onlar da bir başka genel grevi önlemek için adım atmışlar.”

“Ama nasıl?” diye sordum.

“Sadece büyük sendikalara mali destek sağlayarak. Bu sendikalar bir sonraki genel greve katılmayacaklar. Dolayısıyla genel bir grev olmayacak.”

“Fakat Demir Ökçe öylesine maliyetli bir programı sonsuza dek sürdüremez,” diye itiraz ettim.

“Hayır, sendikaların tümüne mali destek sağlamadı. Buna gerek yok. Ne olacağını sana söyleyeyim. Demiryolu sendikalarında, demir ve çelik sendikalarında ve mühendis ve teknisyen sendikalarında ücretler iyileştirilecek ve çalışma saatleri kısaltılacak. Bu sendikalarda daha elverişli çalışma koşulları sürdürülecek. Bu sendikalara üye olmak cennette bir köşe kapmak gibi olacak.”

“Yine de anlamıyorum,” diye itiraz ettim. “Diğer sendikalara ne olacak? Bu denklemin dışında kalan sendikalar içindekilerden çok daha fazla.”

“Diğer sendikalar yok olup gidecekler, hepsi de. Neden dersen, demiryolu işçileri, teknisyenler ve mühendisler, demir ve çelik işçileri, makineleşmiş uygarlığımızda tüm hayati işleri üstleniyorlar. Onların sadakatini garanti altına alan Demir Ökçe, geri kalan emekçileri hiçe sayabilir. Demir, çelik, kömür, makine ve ulaşım, tüm bir sanayi dokusunun belkemiğini oluşturur.”

“Peki ya kömür?” diye sordum? “Neredeyse yarım milyon kömür madencisi var.”

“Onlar vasıfsız işçi sayılırlar. Dikkate almazlar onları. Ücretlerini aşağıya çekip çalışma saatlerini artıracaklar. Geri kalanlarımız gibi onlar da köleleşecekler ve aramızda en vahşi, en barbar hale onlar gelecekler. Tıpkı şimdi çiftçilerin, topraklarını ellerinden alan egemenler için çalıştıkları gibi, onlar da çalışmak zorunda kalacaklar. Denklemin dışında kalan sendikalar için de aynısı geçerli. Gözlerimizin önünde yalpalayıp parçalanacaklar; üyeleri aç karnına ve ülkenin kanunları doğrultusunda ırgat gibi çalıştırılan köleler olacaklar. Farley’e90 ve grev kırıcılarına ne olacağını biliyor musun? Sana söyleyeyim. Grev kırıcılığı diye bir meslek kalmayacak. Başka grev olmayacak. Grevlerin yerini köle ayaklanmaları alacak. Farley ve çetesini terfi ettirip kölelerin başına çoban gibi dikecekler. Tabii köle çobanı denmeyecek onlara; işçileri çalışmaya mecbur kılan ülke kanunlarının uygulayıcıları diye anılacaklar. Büyük sendikaların bu ihaneti yalnızca savaşı uzatacak. Devrim’in nerede ve ne zaman zafer elde edeceğini ancak Tanrı bilir.”

“Fakat Oligarşi ve büyük sendikalardan oluşan böylesine güçlü bir ittifak karşısında devrimin zafere ulaşacağını düşünmek için herhangi bir neden var mı?” diye sordum. “Bu ittifak sonsuza dek varlığını sürdürmez mi?”

Ernest kafasını salladı. “Yaptığımız genellemelerden biri de, sınıf ve sosyal tabaka üzerine kurulu her sistemin, kendini çürütüp yok edecek tohumları barındırdığıdır. Bir sistem sınıf üzerine kurulduğunda, kastların, sosyal tabakaların oluşması nasıl engellenir? Demir Ökçe bunu engellemeyi başaramayacak ve sonunda kast sistemi Demir Ökçe’yi yok edecek. Oligarşi’nin ileri gelenleri şimdiden kendi aralarında kast oluşturdular; fakat hele bir de o gözde sendikalar da kast oluştursunlar. Demir Ökçe bunu engellemek için tüm gücünü kullanacak ama başarısız olacak.

Gözde sendikalarda Amerika’nın en seçkin işçileri var. Bunlar güçlü ve verimli adamlardır ve yer, mevki kapmak için giriştikleri rekabetle o sendikaların üyeleri oldular. Oligarşi bu gibi ihtirasları ve bunun beraberinde getireceği rekabeti teşvik eder. Böylece devrimci olabilecek güçlü adamları kendi saflarına çekerler ve Oligarşi’yi desteklemek için güçlerinden faydalanırlar. Öte yandan, işçi kastları, gözde sendikaların üyeleri, kendi örgütlenmelerini dışa kapalı kuruluşlara dönüştürme mücadelesine girecekler ve bunu başaracaklardır. İşçi kastlarına üyelik miras gibi aktarılacak, kalıtsal olacak. Oğullar babalarının yerine geçecekler ve o sonsuz güç kaynağından, yani ayaktakımından, halktan, bu kapalı örgütlenmelere bir akış olmayacak. Bu da işçi kastlarının yozlaşması anlamına gelecek ve sonunda giderek zayıflayacaklar. Aynı zamanda bu kastlar bir kurum olarak geçici bir süre için çok güçlenecekler. Eski Roma’daki saray muhafızları gibi olacaklar ve işçi kastlarının iktidarın denetimini ele geçirecekleri saray devrimleri yaşanacak. Ve Oligarşi’nin ileri gelenleri de karşı devrim yapacaklar ve bazen biri, bazen de diğeri iktidar olacak. Tüm bunların sonunda kaçınılmaz kast yozlaşması, zayıflaması sürüp gidecek ve böylece sonunda halk hak ettiği yere gelecek.”

Ernest ilk defa büyük sendikaların ihanetiyle morali bozulup üzüldüğünde, bunu toplumsal evrimin yavaş bir süreç izleyeceğinin bir belirtisi olarak yorumlamıştı. Bu konuda asla onunla hemfikir olmadım ve şimdi bu satırları yazarken de, her zamankinden daha çok karşıyım bu yoruma; çünkü şu anda bile, Ernest artık hayatta olmamasına karşın, tüm Oligarşileri silip süpürecek bir ayaklanmanın eşiğindeyiz. Yine de burada Ernest’in kehanetinden bahsettim, çünkü bu onun kehanetiydi. Bu kehanete inanıyor olmasına rağmen, gerçekleşmemesi için bir dev gibi mücadele etti ve o, şu anda bile ileriye atılmak için işaret bekleyen ayaklanmayı mümkün kılmak için tek başına herkesten çok çalıştı.91

“Fakat şayet Oligarşi süregelirse, her yıl payına düşen çok miktardaki üretim fazlalarına ne olacak?” diye sordum o akşam Ernest’e.

“Üretim fazlalarının bir şekilde tüketilmesi gerekecek,” diye cevap verdi; “emin ol Oligarşi bir yolunu bulur. Muhteşem yollar inşa edilecek. Bilimde ve özellikle de sanatta büyük ilerlemeler olacak. Oligarşi insanları tamamen egemenliği altına aldığında, diğer şeylere ayıracak zaman bulacaklar. Güzelliğe tapacaklar, sanat âşıkları olacaklar. Ve cömertçe ödüllendirilen sanatçılar, Oligarşi’nin yönetimi altında canla başla çalışacaklar. Sonuçta ortaya büyük sanat eserleri çıkacak; zira artık eskiden olduğu gibi sanatçılar orta sınıfın burjuva zevklerini tatmin etmeye çalışmayacak. Büyük sanat eserleri olacak, bak söylemedi deme. Ve eski dönemlerin şehirlerini adi ve zevksiz kılacak harika şehirler yükselecek. Ve bu şehirlerde Oligarşi’nin ileri gelenleri yaşayıp güzelliğe tapacaklar.92

Böylece işçiler çalışırken ihtiyaç fazlası da sürekli tüketilecek. Bu muazzam sanat eserlerinin ve şehirlerin inşa edilmesi milyonlarca sıradan işçiye ölmeyecek kadar azık sağlayacak, zira muazzam miktardaki ihtiyaç fazlası aynı boyutta bir harcamayı da zorunlu kılacak ve Oligarşi’nin ileri gelenleri bin yıl boyunca, evet, on bin yıl boyunca inşa etmeye devam edecekler. Mısırlıların, Babillilerin asla inşa etmeyi hayal etmedikleri binalar inşa edecekler ve Oligarşi’nin kodamanları ölüp gittiğinde, o muazzam yolları ve şehirleri üzerinde yürümek ve içinde yaşamak için işçi kardeşliğine kalacak.93

Oligarşi bunları inşa etmek zorundadır çünkü başka çaresi yoktur. Tıpkı uzun zaman önce Mısır’ın yönetici sınıfının insanlardan çaldıkları ihtiyaç fazlasını tapınaklar ve piramitler inşa ederek tüketmiş olmaları gibi, bu büyük eserler de ihtiyaç fazlasının tüketildiği şekle göre biçimlenecekler. Oligarşi’nin altında bir rahip sınıfı değil, bir sanatçı sınıfı gelişip büyüyecek. Ve burjuvazinin tüccar sınıfı yerine işçi kastları olacak. Ve en altta, mikrop kapan ve sefalet çekip açlıktan kırılan ve çürüyen ve sürekli kendini yenileyen, nüfusun çoğunluğu halkın yaşadığı derin çukur, uçurum olacak. Ve sonunda, kim bilir ne zaman, halk yaşadığı çukurdan çıkacak; işçi kastları ve Oligarşi yok olup gidecek; sonra, yüzyıllar boyu katlanılan doğum sancılarının ardından, nihayet sıradan insana, halka gün doğacaktır. O günü göreceğimi düşünürdüm; fakat artık biliyorum ki asla göremeyeceğim.”

Ernest durdu, bana baktı ve ekledi:

“Toplumsal evrim çileden çıkaracak kadar yavaş, değil mi sevgilim?”

Kollarımı boynuna dolamıştım, o da başını göğsüme yaslamıştı.

“Ninni söyle bana,” diye mırıldandı, kapris yaparcasına. “Bir hayal gördüm ve unutmak istiyorum.”

88. “Cömert Feodalizmimiz” MS 1902 yılında W.J. Ghent tarafından yayınlanan bir kitaptır. Büyük kapitalistlerin aklına Oligarşi’yi sokanın Ghent olduğunda her zaman ısrar edilmiştir. Bu görüş, Demir Ökçe’nin üç yüz yıllık edebiyatı ve hatta İnsanlık Kardeşliği’nin ilk yüzyılındaki edebiyatı boyunca süregelmiştir. Bugün daha doğru bilgilere sahibiz; fakat bilgi birikimimiz, Ghent’in masum bir insan olarak tarih boyunca haksız yere istismar edildiği gerçeğini de ortadan kaldırmaz.

89. Mahkemelerin emekçilerin aleyhine verdikleri kararlara bir örnek olarak, aşağıdaki olaylardan bahsedilir. Kömür madenciliği yapılan bölgeler çocukların çalıştırılmasıyla kötü bir nam salmıştı. MS 1905 yılında işçiler, ebeveynin rızası ve yeminli ifadesiyle birlikte çocuğun yaşını ispatlayan belge ve belirli bir eğitim yeterliliği de aranmasını gerekli kılan bir kanunu Pennsylvania’da geçirmeyi başardılar. Bunun üzerine hızla harekete geçen Luzerne İlçe Mahkemesi, aynı sınıfın bireyleri, yani on dört yaş üzerindeki çocuklarla bu yaşın altındaki çocuklar arasında ayrım yaptığı ve böylece On dördüncü maddeyi ihlal ettiği gerekçesiyle söz konusu kanunun anayasaya aykırı olduğunu ileri sürdü. Eyalet Mahkemesi bu iddiayı yerinde buldu. MS 1905 yılında, New York Özel Oturum Mahkemesi, gece saat dokuzdan sonra çocukların ve kadınların fabrikalarda çalışmasını yasaklayan kanunun, “sınıf mevzuatına” dahil olduğu gerekçesiyle anayasaya aykırı olduğunu belirtti. Yine o dönemde fırın işçileri haddinden fazla çalışıyorlardı. New York Eyaleti Yasama Meclisi, ekmek fırınlarında günde on saatten fazla çalışılmasını yasaklayan bir kanun geçirdi. MS 1906 yılında Birleşik Devletler Yüksek Mahkemesi bu kanunun anayasaya aykırı olduğunu ilan etti. Kararla ilgili bildiride şu ifadelere yer veriliyordu: “Fırıncılık mesleğindeki çalışma saatlerine karar vererek insanların özgürlüğüne ya da özgürce sözleşme yapma hakkına müdahale etmek için mantıklı bir gerekçe yoktur.”

90. James Farley, dönemin kötü nam salmış grev kırıcılarından biriydi. Cesareti ahlakının önüne geçmiş ve yadsınamaz becerilere sahip Farley, Demir Ökçe’nin yönetimi sırasında bir hayli yükseldi ve sonunda Oligarşi sınıfının bir üyesi oldu. 1932 yılında Sarah Jenkins adında bir kadın tarafından suikasta uğrayıp öldürüldü. Jenkins’in kocasını, 30 yıl önce Farley’in grev kırıcıları öldürmüştü.

91. Everhard’ın toplumsal öngörüsü olağanüstüydü. Geçmiş olayların ışığında, gözde sendikaların ihanetini, işçi kastlarının yükselişe geçip yavaş yavaş yozlaşmasını ve büyük iktidar makinesini denetlemek için çöküş içerisindeki Oligarşi ile işçi kastları arasındaki mücadeleyi açıkça öngörmüştü.

92. Everhard’ın öngörüsüne şaşırıp hayran olmamak elde değildir. Ardis ve Asgrad gibi muhteşem şehirlerin düşüncesi bile daha Oligarşi’nin kafasında yokken, Everhard bu şehirleri ve bunların inşa edilmesinin kaçınılmaz gerekliliğini kafasında canlandırmıştı.

93. Everhard kehanette bulunduğundan bu yana, üç Demir Ökçe ve dört İnsanoğlu Kardeşliği yüzyılı geçti ve bugün bizler Oligarşi’nin inşa ettiği yollarda yürüyüp şehirlerde yaşıyoruz. Hâlâ daha muhteşem şehirler inşa etmeye devam ettiğimiz doğru, fakat Oligarşi’nin inşa ettiği muhteşem şehirler de hâlâ ayakta ve ben bu satırları Ardis’te, o şehirlerin en güzelinde yazıyorum.

15

Son günler

Oligarşi gözde sendikalara karşı değiştirdiği tutumunu 1913 yılı Ocak ayının sonuna doğru açığa vurdu. Gazeteler, demiryolları işçilerinin, demir ve çelik işçilerinin, mühendisler ve teknisyenlerin ücretlerinde benzeri görülmemiş bir artışa ve mesai saatlerinde bir kısıtlamaya gidildiğinden bahseden haberler yayınlıyorlardı. Fakat gerçekler tüm çıplaklığıyla yansıtılmıyordu. Oligarşi gerçeklerin tümüyle yansıtılmasına izin vermemişti. Aslında ücretler çok daha fazla artırılmıştı ve buna bağlı olarak ayrıcalıklar da daha fazlaydı. Tüm bunlar sırdı, fakat sırlar açığa çıkacaktı. Gözde sendikaların üyeleri karılarına anlattılar, karıları dedikodu yaptı ve çok geçmeden neler olduğunu tüm işçiler öğrendi.

Bu, XIX. yüzyılda yağmayı paylaşma olarak bilinen kavramın doğal bir gelişiminden başka bir şey değildi. O dönemin sanayi savaşlarında kâr paylaşımı denenmişti. Yani kapitalistler, işçileri, yaptıkları işten mali çıkar sağladıklarına inandıracak tavizler vererek memnun etme çabasındaydılar. Fakat kâr paylaşımı bir sistem olarak saçma ve olanaksızdı. Kâr paylaşımı sadece bir sistemin ya da sanayi mücadelesinin ortasında yaşanan istisnai durumlarda başarılı olabilirdi; çünkü eğer tüm işçiler ve tüm sermayedarlar kâr paylaşırsa, kâr paylaşımı olmadığı durumlarda da aynı koşullar geçerli olacaktı.

Dolayısıyla, pratik olmayan kâr paylaşımı fikrinden, yağmayı paylaşma gibi pratik bir fikir doğdu. Güçlü sendikaların sloganı, “Bize daha fazla ücret verin ve bedelini halka yükleyin” idi. Bu bencil politika bazı yerlerde işe yaradı ve başarıyla yürütüldü. Bu bedel halka yüklenirken aslında örgütlenmemiş ya da örgütlenmesi zayıf olan büyük işçi kitleleri okkanın altına giriyordu. Gerçekten de bu işçiler, işçi tekelleri haline gelen sendikaların üyelerinin, yani kendilerinden daha güçlü kardeşlerinin artan ücretlerinin bedelini ödüyorlardı. Dediğim gibi bu fikir, Oligarşi ile gözde sendikaların işbirliği sonucu daha büyük bir ölçekte doğal gelişimini tamamladı.94

Gözde sendikaların ihaneti açığa çıkar çıkmaz işçi dünyasında öfkeli homurtular yükselmeye başladı. Ardından gözde sendikalar uluslararası örgütlerden çekildiler ve tüm bağlarını kopardılar. Ortaya çıkan sorunlarla birlikte şiddet baş gösterdi. Gözde sendikaların üyelerine hain damgası vuruldu ve barlarda, genelevlerde, sokaklarda ve işyerlerinde, aslına bakarsanız her yerde, bu üyeler büyük bir ihanetle yüzüstü bıraktıkları yoldaşları tarafından saldırıya uğradılar.

Sayısız kafalar kırıldı ve birçok insan öldürüldü. Gözde sendikaların hiçbir üyesi güvencede değildi. Bunlar gruplar halinde bir araya toplanarak işe gidip gelmeye başladılar. Her zaman yolun ortasından yürüyorlardı. Yolun kenarından yürüdükleri takdirde pencerelerden ve evlerin çatılarından atılacak tuğlalar ve taşlarla kafalarının kırılıp, ezilmesi işten değildi. Silah taşımalarına izin verilmişti ve yetkililerden her türlü yardımı gördüler. Kendilerine saldıranlar uzun süreli hapis cezalarına çarptırılıyor ve buralarda kötü muameleye maruz kalıyorlardı; öte yandan kimseye, gözde sendikaların hiçbir üyesine silah taşıma izni verilmiyordu. Bu kanunun ihlali büyük bir suç sayılıyor ve ağır cezalar veriliyordu.

Öfkeyle ayaklanan işçiler, hainlerden intikam almaya devam ettiler. Kastlar arasında kendiliğinden saflaşmalar oluştu. Hainlerin çocukları, ihanete uğrayan işçilerin çocuklarının gazabına uğradılar. Öyle ki, sokaklarda oynayamayacak ya da okula devam edemeyecek hale geldiler. Ayrıca hainlerin karıları ve aileleri toplum dışına itildi ve kendilerine yiyecek içecek satan bakkallar boykot edildi.

Sonuçta dört bir yandan gelen baskılarla kendi kabuklarına çekilen hainler ve aileleri kendi klanlarını oluşturdular. İhanete uğramış proletaryanın arasında güvenli bir şekilde yaşamaları olanaksız hale gelince, sadece kendilerinin ikamet ettiği yeni muhitlere taşındılar. Oligarşi burada da onları kayırıp desteğini verdi. Etrafları geniş avlularla çevrili, modern ve sıhhi yaşam koşullarına sahip konutlar inşa edildi ve buraları parklar ve oyun alanlarıyla diğer muhitlerden ayırdılar. Çocukları, kendileri için özel olarak inşa edilmiş okullara devam ettiler ve bu okullarda elişi eğitimi ve uygulamalı fen derslerine yoğunlaştılar. Böylece daha en başından bu tecrit ve ayrımcılığın kaçınılmaz bir sonucu olarak kastlar doğdu. Gözde sendikaların üyeleri işçi sınıfının aristokratları oldular. Geri kalan işçilerden ayrı tutuldular. Daha iyi konutlarda barınmaları, daha iyi giyinmeleri, daha iyi beslenmeleri ve daha iyi muamele görmeleri sağlandı. İntikam alırcasına yağmadan paylaşıyorlardı.

Bu sırada işçi sınıfının geri kalanı daha da kötü muamelelere maruz kaldı. Sahip oldukları ufak tefek hak ve ayrıcalıkların birçoğu ellerinden alındı, ücretleri ve yaşam standartları giderek dibe vurdu. Bu arada çocuklarının devam ettiği devlet okullarının eğitim kalitesi düştü ve yavaş yavaş eğitim zorunlu olmaktan çıktı. Daha genç nesillere mensup çocukların arasında okuryazar olmayanların oranı vahim boyutlarda arttı.

Dünya pazarının Birleşik Devletler tarafından ele geçirilmesi dünyanın geri kalanını altüst etti. Her yerde kurumlar ve hükümetler ya yerle bir oluyor ya da dönüşüm geçiriyorlardı. Almanya, İtalya, Fransa, Avustralya ve Yeni Zelanda, işbirlikçi uluslar toplulukları oluşturmakla meşguldü. İngiliz İmparatorluğu çöküyordu. İngiltere nereye el atacağını şaşırmıştı. Hindistan’daki ayaklanma tüm hızıyla sürüyordu. Tüm Asya’da, “Asya, Asyalılarındır!” haykırışları yükseliyordu. Bu haykırışların arkasında, sarı ve esmer ırklara yardım eden ve onları beyazlara karşı sürekli kışkırtan Japonya vardı. Japonya bir yandan kıta imparatorluğu hayalleri kurarken ve bu hayali gerçekleştirmek için çaba sarf ederken, öte yandan da kendi içindeki proleter ayaklanmasını bastırıyordu. Bu, coolie diye adlandırılan vasıfsız işçilerle Samuraylar arasında süren basit bir kast savaşıydı ve on binlerce sosyalist coolie idam edilmişti. Tokyo’daki sokak savaşında ve imparator Mikado’nun sarayına yapılan başarısız bir saldırı sırasında kırk bin kişi ölmüştü. Kobe bir harabeye ve mezbahaya dönmüştü; pamuk işçilerinin makineli tüfeklerle katledilmesi, modern savaş makineleri ile yapılan en korkunç infaz olarak tarihe geçti. En kötüsü de yükselen Japon Oligarşisi’ydi. Japonya doğuyu hâkimiyeti altına aldı ve Hindistan dışında dünya pazarının Asya’daki kısmını ele geçirdi.

İngiltere kendi proleter devrimini bastırmayı ve tükenme noktasına gelse de, Hindistan’ı elinde tutmayı başardı. Ayrıca büyük kolonilerinin de elinden kayıp gitmesine göz yummak zorunda kalmıştı İngiliz İmparatorluğu. Böylece Avustralya ve Yeni Zelanda’yı işbirlikçi uluslar topluluğuna dönüştürmeyi de sosyalistler başardı. Kanada’nın anavatanından, yani İngiltere’den kopması da aynı nedene dayanıyordu. Fakat Kanada, Demir Ökçe’nin yardımıyla kendi içindeki sosyalist devrimi bastırdı. Demir Ökçe aynı zamanda Meksika ve Küba’ya da devrimleri bastırması için yardım etti. Sonuç olarak Demir Ökçe, Yeni Dünya’daki egemenliğini pekiştirdi. Demir Ökçe, Panama Kanalı’ndan Kuzey Buz Denizi’ne kadar kaynaşmış, yekvücut bir politik kitleye dönüştü.

Ve büyük kolonilerini feda eden İngiltere sadece Hindistan’ı elinde tutabildi. Fakat bunlar geçiciydi. Hindistan için Japonya ve Asya’nın geri kalanına karşı verilen mücadele sadece ertelenmişti. İngiltere kısa zaman içerisinde Hindistan’ı kaybetmeye mahkûmdu. Öte yandan bu olayın ardında birleşik bir Asya ile dünyanın geri kalanı arasındaki mücadele bir karaltı gibi uzakta belirmişti.

Bir yandan tüm dünya yaşanan çatışmalarla parçalanırken, Birleşik Devletlerde bizler de sakin ve huzurlu bir yaşam sürmüyorduk. Büyük sendikaların ihaneti proleter ayaklanmasını engellemişti fakat şiddet her yere yayılmıştı. İşçi sorunlarının ve çiftçilerle orta sınıfın geri kalanının yaşadığı hoşnutsuzluklarının yanı sıra, dinî bir uyanış alevlenmişti. İsa’nın tekrar yeryüzüne geleceğine inanan Seventh Day Adventists95 adlı dinî grubun içinden çıkan bir topluluk birden sivrilerek dünyanın sonunun geldiğini ilan etti.

“Kahrolası kargaşa!” diye haykırdı Ernest. “Tüm bu aykırılıklar ve birbiriyle çatışan hedefler içerisinde nasıl dayanışma yaratmayı umabiliriz?”

Gerçekten de dinî uyanış ürkütücü boyutlara varmıştı. İnsanlar yaşadıkları sefalet ve dünyevi hayal kırıklıkları nedeniyle, devenin iğne deliğinden geçmesi ne kadar mümkünse despot sanayicinin de girmesinin o kadar mümkün olduğu bir cennet fikrine inanmaya hevesli ve hazırdılar. Çılgın bakışlı, gezgin din adamları ülkenin dört bir yanında cirit atıyorlardı; sivil makamların yasaklamasına ve itaatsizliğe karşı verilen ağır cezalara rağmen, sayısız açık hava toplantısında dinî çılgınlıklar körükleniyordu.

Bunlar, dünyanın sonunun yaklaştığını ve son günlerimizi yaşadığımızı iddia ediyorlardı. Kıyamet rüzgârları esiyordu. Tanrı ulusları birbirlerine düşürmüştü. Zaman, sezgi ve mucizelere inanma zamanıydı ve bir yandan da etrafta bir alay falcı, kâhin ve kadın peygamberler türemişti. Yüz binlerce insan işini gücünü bırakmış ve dağlara kaçarak, her an yeryüzüne inecek Tanrı’yı ve yüz kırk dört binlerin Cennet’e yükselişini beklemeye başladılar. Fakat Tanrı gelmedi ve çok sayıda insan açlıktan öldü. İnsanlar çaresizlik içinde yiyecek bulmak için çiftlikleri yağmaladılar ve taşra bölgelerinde buna bağlı olarak meydana gelen kargaşa ve anarşi, toprakları gasp edilmiş yoksul çiftçilerin acılarına tuz biber ekti.

Çiftlikler ve ardiye depoları da Demir Ökçe’nin elindeydi. Ordu birlikleri araziye çıkarıldı ve fanatikler süngü zoruyla, sürüler halinde şehirlere, işlerinin başına döndürüldü. Burada da sürekli yeni çeteler oluşturarak isyan çıkarıp ayaklandılar. Liderleri fitne ve isyana teşvikten dolayı idam edildi ya da tımarhanelere tıkıldı. İdam edilenler şehitlik mertebesine ermenin mutluluğu içinde ölüme gittiler. Tam bir cinnet hali hâkimdi her yere. Huzursuzluk ve kargaşa yayıldı. Florida’dan Alaska’ya, hayatta kalan küçük Kızılderili grupları, bataklıklarda, çöllerde ve ıssız arazilerde hayalet dansları yapıyor, kendi Mesihlerinin gelişini bekliyorlardı.

Bütün bu olaylar olup biterken o ürkütücü sükûneti ve kendinden emin haliyle, çağların canavarı Oligarşi yükselişini sürdürdü. Demir yumruğu ve demir ökçesiyle galeyana gelip ayaklanan milyonlara boyun eğdirdi ve kargaşadan düzen elde ederek yaşanan kaosla kendi temellerini ve yapısını biçimlendirip güçlendirdi.

Pell Caddesi’ndeki evimizde Calvin bize, “Hele bir Granger Partisi iktidara gelsin bekleyin,” diyordu. “Ele geçirdiğimiz eyaletlere bir bakın. Siz sosyalistlerin de desteğiyle koltuğa oturduğumuzda başka bir şarkı söyleteceğiz onlara.”

Sosyalistler, “Halinden memnun olmayan milyonlarca yoksul insan bizimdir,” diyorlardı. “Granger’lar, çiftçiler, orta sınıf ve işçiler bize geldiler. Kapitalist sistem parçalanacak. Bir ay içerisinde Kongre’ye elli adam gönderiyoruz. İki yıl sonra başkanlıktan tutun da belediyedeki köpek yakalama ekibine kadar bütün makamları ele geçireceğiz.”

Ernest tüm bunlara olmaz gibilerden kafasını salladı ve şöyle dedi:

“Kaç tane tüfeğiniz var? Çok sayıda kurşunu nereden sağlayacağınızı biliyor musunuz? İş baruta gelince, kimyasal karışımlar mekanik karışımlardan daha iyidir, sözüme güvenin.”

94. Tüm demiryolu sendikaları Oligarşi ile birlikte bu işbirliğinin içine girdiler. Yağmayı paylaşma politikasının ilk kez, MS XIX. yüzyılda Lokomotif Mühendisleri Kardeşliği adında bir demiryolu sendikası tarafından açıkça uygulandığını kaydetmek gerekir. P.M. Arthur yirmi yıl boyunca bu sendikanın başkanlığını yürüttü. 1877 yılında Pennsylvania Demiryolu’ndaki grevin ardından Arthur, Lokomotif Mühendisleri’nin diğer işçi sendikaları adına da hareket ederek, demiryolları ile “tek başına” uzlaşmaya varacağı bir tasarı ileri sürdü. Bu tasarı büyük başarı sağladı. Bencil olduğu kadar başarılı bir plandı bu ve işçi sendikaları adına yağmayı paylaşmayı ifade eden “arthurizasyon” teriminin doğmasına yol açtı. “Arthurizasyon” kelimesi öteden beri etimologların kafasını karıştırıyordu fakat umarım artık kelimenin nereden türediği açıklığa kavuşmuştur.

95. (Yedinci Gün Aventistleri) XIX. yüzyılda ABD’de ortaya çıkan binyıl inancına bağlı Protestan akımı Adventizmin en büyük kolu. Haftanın ilk günü olan pazar yerine yedinci günü olan cumartesiyi şabat günü kabul ederler. (Y.N.)

16

Son

Ernest’le birlikte Washington’a gitme vaktimiz geldiğinde babam bize katılmadı. Proleter hayata hayran olmuştu. Sefalet içinde yüzen kenar mahallemize büyük bir sosyoloji laboratuvarı olarak bakıyordu ve sonu gelmez bir araştırma çılgınlığına kaptırmıştı kendini. İşçilerle yakın dostluk kurmuştu, birçok eve kendi eviymiş gibi girip çıkıyordu. Ayrıca ufak tefek, önemsiz işlerde çalışıyor, eğitici ve eğlenceli buluyordu bunları. Yaptıklarından zevk alıyor, eve her seferinde sayfalar dolusu notlar almış olarak dönüyor ve yeni maceraların heyecanıyla çocuklar gibi neşeyle dolup taşıyordu. O mükemmel bir bilimadamıydı.

Babamın çalışmasına gerek yoktu, zira Ernest tercüme işlerinden üçümüze de bakacak kadar para kazanıyordu. Fakat babam hayalinin peşinden koşmakta ısrarcıydı ve girip çıktığı işlere bakılırsa bu çok yönlü ve değişken bir hayaldi. Ayakkabı bağcıkları ve pantolon askısı satmak için kullandığı işporta tezgâhını eve getirdiği akşamı ya da köşedeki küçük bakkala alışveriş yapmak için gittiğimde bana servis yapmasını asla unutmayacağım. Ondan sonra sokağın karşısındaki barda bir hafta boyunca barmenlik yaptığında da şaşırmamıştım. Babam ayrıca gece bekçisi olarak çalıştı, sokakta patates sattı, konserve fabrikasında etiket yapıştırdı, karton fabrikasında gündelikçilik yaptı ve tramvay hattı inşa eden işçilere su taşıdı. Hatta sendika dağılmadan önce Bulaşıkçılar Sendikası’na üye bile oldu.

Sanırım Piskopos’un işçi tulumu giymesi babamı özendirmiş, ona cazip gelmişti, zira o da ucuz pamuklu bir işçi gömleği ve belinde dar bir kayışı olan işçi tulumu giyiyordu. Ama eski yaşamından kalan bir alışkanlığından vazgeçemedi babam; yemeğe, daha doğrusu akşam yemeklerine otururken her zaman şık giyiniyordu.

Ernest’le nerede yaşasam mutlu olabilirdim; değişen yaşam koşullarımız içinde babamı da hoşnut görmek mutluluğumu pekiştiriyordu.

“Çocukken,” diyordu babam, “çok meraklıydım. Olayların nedenini ve cisimlerin nasıl meydana geldiklerini bilmek isterdim. Bu yüzden fizikçi oldum. İçimde hâlâ yaşama merakla bakan o çocuk var, hayatı yaşamaya değer kılan da bu meraktır.”

Babam zaman zaman, Market Caddesi’nin kuzeyinde mağazaların ve sinemaların olduğu bölgeye giderek gazete satar, ayak işlerine bakar ve insanlar inip binerken arabaların kapısını tutardı. Bir gün yine bir arabanın kapısında beklerken Mr. Wickson’la karşılaşmış. Babam o akşam olanları büyük bir keyifle anlattı bize.

“Arabanın kapısını kapatırken Wickson bana keskin bir bakış fırlattı ve ‘Yok daha neler!’ diye mırıldandı. Aynen böyle dedi , ‘Yok daha neler!’ Yüzü kızardı ve o aklı o kadar karıştı ki bana bahşiş vermeyi unuttu. Fakat sanırım derhal kendine gelmiş olmalı ki henüz taksi on, on beş metre gitmemişken dönüp geri geldi. Camdan kafasını çıkardı. ‘Bakar mısınız profesör,’ dedi, ‘bu kadarı da fazla. Sizin için ne yapabilirim?’

‘Sizin için taksinin kapısını kapattım,’ dedim, ‘âdetlere göre bana on sent verebilirdiniz.’

‘Boş ver şimdi on senti. Gerçek bir yardımdan söz ediyorum ben.’ Şüphe yok ki ciddiydi, vicdan azabı mı çekiyordu artık bilemiyorum; bir an ciddi bir ifade takınarak düşündüm.

Cevap vermeye başladığımda yüzünde beklenti dolu bir ifade vardı, ama cevabım bitince görmeliydiniz esas suratını. ‘Bana evimi geri verebilirsiniz,’ dedim; ‘ve Sierra Fabrikaları’ndaki hisselerimi.’” Babam duraksadı.

“Ne dedi?” diye sordum merakla.

“Ne diyebilir ki? Hiçbir şey demedi. Fakat ben, ‘Umarım mutlusunuzdur,’ dedim. Bana tuhaf tuhaf baktı. ‘Söyleyin mutlu musunuz?’ diye sordum. Wickson şoföre devam etmesini söyledi ve fena küfürler savurarak uzaklaştı. Bırakın evi ve hisse senetlerini bana on senti bile çok gördü; görüyorsun ya kızım, babanın sokak çocuğu kariyeri hayal kırıklıklarıyla kuşatılmış.”

Böylece babam Pell Caddesi’ndeki evimizde yaşamaya devam etti, ben de Ernest’le Washington’a gittim. Son bir adım dışında, eski düzen sona ermişti ve bu son adım düşündüğümden de daha yakındı. Beklentilerimizin aksine, sosyalist Kongre üyelerinin görevlerine başlamaları engellenmedi. Hiçbir sorun çıkmadı ve Ernest her şeyin bu kadar pürüzsüz olmasını kötüye yorunca ona güldüm.

Sosyalist yoldaşlarımızın kendilerinden emin, güçleri ve başaracakları şeyler konusunda iyimser olduklarını görüyorduk. Kongre’ye seçilen birkaç Granger gücümüzü artırdı ve ne yapılacağıyla ilgili ayrıntılı bir program birleşik güçlerce hazırlandı. Ernest bu hazırlıkların tümüne bağlılık ve gayret göstererek katıldı katılmasına, ama ikide bir amaçsızca, “İş baruta gelince, kimyasal karışımlar mekanik karışımlardan daha iyidir, sözüme güvenin,” demekten de kendini alamıyordu.

İlk sorunlar, Granger’ların son seçimde kazandıkları çeşitli eyaletlerde baş gösterdi. On iki eyalet kazanılmıştı, fakat seçilen Granger’ların göreve başlamalarına izin verilmiyordu. Önceki yöneticiler koltuklarından ayrılmayı reddediyorlardı. Mesele gayet basitti. Seçimlerin yasal olmadığını öne sürerek, kanunun bitmez tükenmez bürokrasisine sığınıp, işin içinden çıkıyorlardı. Granger’lar güçsüzdü. Müracaat edecek son merci mahkemelerdi ve mahkemeler de düşmanların elindeydi

Tehlike gelip çatmıştı. Şayet kandırılmış Granger’lar şiddete başvururlarsa elde ettiğimiz her şeyi yitirirdik. Biz sosyalistler nasıl da çabaladık çiftçileri zapt etmek için. Ernest’in gözüne uyku girmedi. Granger’ların büyük liderleri tehlikeyi gördüler ve hepsi de bizimle beraber hareket ettiler. Fakat bu hiçbir yarar sağlamadı. Oligarşi şiddet yanlısıydı ve ajan provokatörlerini devreye soktu. Köylü Ayaklanması’na neden olan da hiç kuşkusuz bu ajan provokatörlerdi.

On iki eyalette birden ayaklanmalar baş gösterdi. Toprakları gasp edilmiş çiftçiler eyalet hükümetlerinin idaresini güç kullanarak ele geçirdiler. Elbette bu anayasaya aykırıydı ve elbette Birleşik Devletler askerlerini ayaklanmaların olduğu bölgelere sevk etti. Ajan provokatörler her yerde halkı kışkırtıyorlardı. Demir Ökçe’nin temsilcileri kendilerini esnaf, çiftçi ve tarım işçisi olarak tanıtıyorlardı. California’nın başkenti Sacramento’da, Granger’lar düzeni sağlamayı başarmışlardı. Çiftçi partisine sadık bu kente derhal binlerce gizli ajan gönderildi. Tamamen bu ajanlardan oluşan çeteler, binaları ve fabrikaları yağmalayıp kundakladılar. Halkı yağmalama eylemleri içerisine çekmek için kışkırttılar. İnsanları daha da coşturup tahrik etmek için varoşlarda yaşayanlara çok miktarda içki dağıttılar. Ve sonra her şey hazır olup kıvamına gelince, Birleşik Devletler askerleri sahneye çıktı. Aslında bunlar Demir Ökçe’nin askerleriydi. Sacramento sokaklarında on bir bin erkek, kadın ve çocuk vuruldu ya da evlerinde katledildi. Ulusal hükümet eyalet hükümetinin idaresine el koydu. California için her şey bitmişti.

California’daki durum başka yerler için de söz konusuydu. Granger’ların seçimi kazandığı her eyalet şiddetle tahrip edilip yağmalandı ve kana boğuldu. İlk etapta gizli ajanlar ve Kara Yüzler kargaşaya zemin hazırladılar ve ardından askerî birlikler devreye sokuldu. Kırsal bölgelerde isyanlar çıkarıldı ve çete düzeni hüküm sürmeye başladı. Yanan çiftliklerden, ambarlardan, köylerden, şehirlerden yükselen dumanlar gece gündüz gökyüzünü dolduruyordu. Derken, dinamitler devreye sokuldu. Demiryolu köprüleri ve tüneller havaya uçuruldu, trenler tahrip edildi. Çok sayıda yoksul çiftçi vuruldu ve asıldı. Şiddetli misillemeler yapıldı, birçok Plütokrat ve subay öldürüldü. İnsanların kalbi kan ve intikam için atıyordu. Düzenli ordu, adeta Kızılderililerle savaşırmışçasına, vahşice çiftçilere saldırdı. Ordunun gerekçesi vardı. Oregon’da, muazzam boyutlarda bir dizi dinamit patlaması, iki bin sekiz yüz askerin ölümüne yol açmıştı ve birkaç trenin yükü de farklı yer ve zamanlarda aynı şekilde imha edilmişti. Böylece çiftçiler gibi askerler de kendi yaşamlarını korumak için savaşıyorlardı.

Milislere gelince. 1903 yılında çıkarılan milis yasası yürürlüğe kondu ve bir eyaletin işçileri, ölüm tehdidi altında, başka eyaletlerin işçilerini vurup öldürmeye mecbur kaldılar. Elbette milis yasası ilk başta sorunsuz yürümedi. Birçok milis subayı öldürüldü, birçok milis askerî mahkemece idam edildi. Ernest’in Mr. Kowalt ve Mr. Asmunsen’le ilgili kehaneti çarpıcı bir biçimde gerçekleşti. Her ikisi de milis kuvvetlerine katılacak niteliklere sahiptiler ve her ikisi de California’dan, Missouri’deki çiftçilere müdahale etmek üzere sevk edilen cezalandırma seferinde hizmet vermek üzere milis kuvvetlerine çağrılmıştı. Mr. Kowalt ve Mr. Asmunsen milise katılmayı reddettiler. Çağrıyı ciddiye almamışlardı. Askerî mahkeme tarafından yargılandılar ve sonları da askerlerin elinden oldu. Sırtları bir idam mangasına dönük halde vurularak öldürüldüler.

Birçok genç adam milis kuvvetlerine katılmamak için dağlara kaçtı. Kanun kaçağı durumuna düştüler. Bunlar, ancak ortalık biraz yatışınca cezalandırıldılar. Şiddet yine işbaşındaydı. Hükümet, yasalara saygılı tüm yurttaşların üç ay içinde dağlardan inmelerini emreden bir bildiri yayınladı. Üç aylık süre dolunca, yarım milyon asker bütün bölgelerdeki dağlık arazilere sevk edildi. Ne bir soruşturma ne de yargılama yapıldı. Askerler, kaçakları gördükleri yerde vurdular. Ordu, dağlarda tek bir kaçağın bile bırakılmaması esasına göre yürüttü bu operasyonu. Bazı güçlü gruplar orduya karşı yiğitçe savaştılar, fakat sonunda milisten kaçan tüm firariler ölümle kucaklaştı.

Ancak, Kansas milislerine verilen ceza halkın belleğinde daha büyük bir iz bıraktı. Granger’lara karşı yürütülen askerî operasyonun hemen başında büyük Kansas isyanı meydana geldi. Milis kuvvetlerinden altın bin kişi isyan etti. Bu adamlar birkaç haftadan beri sessiz bir öfke içerisindeydiler ve bu nedenle bir kampta tutuluyorlardı. Fakat açıkça isyan etmelerine kuşkusuz ajan provokatörler zemin hazırlamıştı.

22 Nisan akşamı ayaklanıp bağlı bulundukları subayları öldürdüler. Sadece birkaç subay kaçıp kurtulabildi. Bu olay Demir Ökçe’nin sinsi planlarının da ötesindeydi, zira ajan provokatörler işlerini haddinden fazla iyi yapmışlardı. Fakat ne olursa olsun bütün gelişmeler Demir Ökçe’nin yararınaydı. Demir Ökçe bu ayaklanma için hazırlıklıydı ve sonraki olaylar bu kadar çok subayın ölümünün nasıl bir gerekçeye dayandığını gösterdi. Adeta yerden biter gibi birdenbire ortaya çıkan kırk bin asker, isyancıların etrafını kuşattı. Bu bir tuzaktı. Berbat durumdaki milisler makineli tüfeklerinin mekanizmalarının kurcalandığını ve ele geçirdikleri şarjörlerin tüfeklerine uymadığını fark ettiler. Beyaz teslim bayrağını çektiler, ama dikkate alınmadı. Aralarından kurtulan olmadı. Altı bini de yok edildi. Uzak bir mesafeden üzerlerine bomba ve şarapnel yağdırıldı. Çaresizlik içerisinde, kendilerini kuşatan ateş hattına doğru hücum ettiklerinde ise makineli tüfek ateşiyle kurşun yağmuruna tutuldular. Görgü tanıklarından biriyle konuştum ve milislerin makineli tüfeklere en fazla yüz elli metre yaklaşabildiklerini söyledi. Cesetler toprağı bir halı gibi örtmüştü ve son olarak bir atlı birliğinin saldırısıyla hâlâ hayatta olan yaralılar, atların toynakları altında çiğnenerek ve kurşunlanıp kılıçtan geçirilerek parçalanıp toprağa gömüldüler.

Kömür madencilerinin ayaklanması, Granger’ların yok edilmesiyle eş zamanlıydı. Örgütlü emekçi son bir gayret gösteriyordu. Yedi yüz elli bin madenci greve gitti. Fakat ülke çapında o kadar farklı bölgelere dağılmışlardı ki, güçlerini avantaja dönüştüremediler. Herkes kendi bölgesinde tecrit edildi ve boyun eğip teslim olmak zorunda kaldılar. Bu kitlesel köleleştirmenin ilk örneğiydi. Pocock96 bir köle denetçisi olarak nam salmıştı ve proletaryanın sonsuz nefretini kazandı. Pocock’a sayısız suikast düzenlendi, fakat hep dört ayağının üzerine düşen bu grev kırıcının ölüme karşı kendisini koruyan bir tılsımı vardı sanki. Rus pasaport sistemini getiren ve işçilerin ülkenin bir bölgesinden diğerine nakledilme haklarının ellerinden alınmasına önayak olan Pocock’tu.

Bu arada sosyalistler de duruşlarını bozmuyorlardı. Bir yandan Granger’lar ateş ve kana boğulup tükenirken ve örgütlü emekçiler altüst olup dağılırken, sosyalistler sükûnetlerini korudular ve gizli örgütlerini geliştirdiler. Granger’lar boş yere bizi sıkıştırıyorlardı. Biz de haklı olarak ayaklanmamızın Devrim için bir intihar olacağını öne sürüyorduk. Bir zamanlar tüm proletarya ile hesaplaşmaya kararsızlık ve kuşkuyla bakan Demir Ökçe, bu işin umduğundan da kolay olduğunu görmüştü ve bizim ayaklanmamız ekmeğine yağ sürecekti. Fakat ajan provokatörler aramızda cirit atmasına rağmen biz bundan kaçındık.

O ilk günlerde, Demir Ökçe’nin ajanları beceriksizce yöntemlerle çalışıyorlardı. Öğrenecek çok şeyleri vardı ve bu arada Savaşçı Gruplarımız, yabani ot gibi aramızda türeyen bu ajanları tırpanladı. Bu amansız ve kanlı bir işti, ama bizler yaşam ve Devrim için savaşıyorduk ve düşmanla kendi silahlarıyla savaşmalıydık. Buna karşın adildik. Demir Ökçe’nin hiçbir ajanı yargılanmadan infaz edilmedi. Hataya düşmüş olabilirdik. Ama nadiren. Yoldaşlarımızın en cesur, en savaşçı ve en özverilisi Savaşçı Grupları’na giriyordu.

Ernest bir defasında, aradan on yıl geçtikten sonra Savaşçı Gruplar’ın liderlerinin verdiği rakamlarla bir hesap yaptı ve gruba üye olduktan sonra erkek ya da kadınların ortalama beş yıl hayatta kaldıklarını tespit etti. Savaşçı Gruplar’daki yoldaşların tümü birer kahramandı ve garip olanı bu insanların adam öldürmeye karşı olmalarıydı. Kendi doğalarına aykırı davranıyorlardı, ama özgürlüğe âşıktılar ve Dava97 için hiçbir fedakârlıktan kaçınılmayacağını biliyorlardı. Üstlendiğimiz görev üç kısımdan oluşuyordu. Öncelikle Oligarşi’nin aramıza sızmış gizli ajanlarını tırpanlamak. İkincisi, Savaşçı Gruplar’ı örgütlemek ve bunların dışında Devrim’in genel gizli örgütlenmesini yürütmek. Ve üçüncü olarak da, kendi gizli ajanlarımızı Oligarşi’nin bütün kollarına; işçi kastlarına ve özellikle de telgraf operatörleri, sekreterler, memurlar, ordu, ajan provokatörler ve köle denetçileri arasına yerleştirmekti. Bu yavaş ve tehlikeli bir işti, çoğu kez çabalarımız, bedeli yüksek hayal kırıklığı ve başarısızlıklarla sonuçlanıyordu.

Demir Ökçe meydan savaşında zafer elde etmişti, ama başlattığımız bu tuhaf, korkunç ve gizliden gizliye süren yeni savaşta durumumuzu koruyor, direniyorduk. Her şey gizli ve karanlıktaydı ve çoğu şey tahmin edip öngörülemiyordu; tam bir körler savaşıydı bu; buna rağmen beraberinde düzen, kararlılık ve kontrol getiriyordu. Ajanlarımız Demir Ökçe’nin tüm örgütünün içerisine sızmıştı, ama öte yandan bizim kendi örgütümüzün içinde de Demir Ökçe’nin ajanları cirit atıyordu. Entrika ve kumpas, komplo ve karşı komplo üzerine kurulu, karanlık ve sinsi bir savaştı bu. Bunların tümünün arkasında şiddetli ve korkunç bir ölüm, hiç durmadan tehdit ediyordu. Erkekler ve kadınlar, en yakınımızdaki, en sevdiğimiz yoldaşlarımız yitip gitti. Bugün gördüklerimiz, ertesi gün yok oluverdi; onları asla bir daha göremedik ve öldüklerini biliyorduk.

Hiçbir yerde güven ve gizlilik yoktu. Bizimle birlikte planlar yapan adam pekâlâ Demir Ökçe’nin bir ajanı olabilirdi. Biz kendi gizli ajanlarımızla Demir Ökçe örgütünün içerisini araştırırken, Demir Ökçe de kendi örgütü içerisinde, kendi gizli ajanlarına araştırma yaptırıyordu. Bizim örgütümüz için de aynısı geçerliydi. Güven ve emniyet olmamasına rağmen sarf ettiğimiz her çabayı güven ve gizlilik kavramlarına dayandırmalıydık. Çoğu kez ihanete uğruyorduk. İnsanların iradesi zayıftı. Demir Ökçe para, tatil, harika şehirlerin güven ve huzuru içerisinde keyifli, zevkli bir yaşam sunabiliyordu. Biz ise asil bir davaya sadık olmanın verdiği tatminden fazlasını sunamıyorduk. Diğerlerine gelince, sadakatlerinden ötürü paylarına bitmek bilmez tehlikeler, işkenceler ve ölüm düşüyordu.

Dediğim gibi insanların iradeleri zayıftı ve bu zaaflarından ötürü, gücümüz dahilindeki tek ödülü vermek zorunda kalıyorduk. Bu ödül ölümdü. İster istemez aramızdaki hainleri cezalandırıyorduk. Bize ihanet eden her adamın peşine, bir düzineye varan sadık adamımızı intikam almaları için salıyorduk. Pocock gibi düşmanlarımız için verdiğimiz hükümleri infaz etmekte başarısızlığa uğrayabiliyorduk, fakat başarısızlığa uğramaya tahammül edemediğimiz bir şey varsa, o da aramızdaki hainleri cezalandırmaktı. Demir Ökçe’nin harika şehirlere gidebilmek için bizim iznimizle hain kisvesine bürünen yoldaşlarımız, oralara gidip gerçek hainlere kestiğimiz cezaları infaz ediyorlardı. Aslına bakılırsa o kadar korkunç insanlar olmuştuk ki, bize ihanet etmek, sadık bir yoldaş olarak bizimle omuz omuza savaşmaktan daha büyük bir tehlike haline gelmişti.

Devrim büyük ölçüde dinî özelliklere büründü. Özgürlüğün mabedi olan Devrim’in tapınağında ibadet ediyorduk. Bu, bizim içimize doğan kutsal, ilahî ışıktı. Erkekler ve kadınlar yaşamlarını Dava’ya adamışlardı ve tıpkı geçmişte doğanların Tanrı’nın hizmetine adanması gibi, yeni doğan bebekler de Devrim’e adanıyordu. Bizler İnsanlığa tutkunduk.

96. O ilk yıllarda kötü şöhret yapmış grev kırıcılardan biri de Albert Pocock’tu. Pocock öleceği güne dek ülkedeki tüm kömür madencilerini başarıyla görevlerinin başında tuttu. Pocock’un ardından yerine oğlu Lewis Pocock geçti ve beş nesil boyunca köle denetçiliği yapan bu sıradışı hanedan, kömür madencilerini idare etti. I. Pocock olarak bilinen Albert Pocock şöyle tarif ediliyordu: “Uzun, zayıf yüzüne kumral ve kırlaşmış kakülleri yarım daire şeklinde düşmüş. Elmacık kemikleri çıkık ve geniş çeneli, yüzü solgun, donuk gri gözler, madeni tınıya sahip bir ses ve hareketleri ağır, uyuşuk.” Pocock mütevazı koşullara sahip bir ailede dünyaya geldi ve barmenlik yaparak hayatını kazanmaya başladı. Daha sonra bir tramvay şirketi için özel dedektiflik yapmaya başladı ve adım adım yükselerek profesyonel bir grev kırıcı oldu. Hanedanın son üyesi V. Pocock, Kızılderili bölgesindeki küçük bir ayaklanma sırasında pompa istasyonunda patlayan bir bombayla havaya uçtu. Bu olay MS 2073’te meydana gelmişti.

97. Savaşçı Gruplar Rus Devrimi’nin Savaşçı Örgütleri’ne öykünerek oluşturuldular ve Demir Ökçe’nin sonu gelmek bilmez gayretlerine karşın, bu gruplar var oldukları üç yüz yıl boyunca direndiler. Yüce bir amaçla eyleme geçmiş ve ölümden korkmayan erkek ve kadınlardan oluşan Savaşçı Gruplar, muazzam bir etkinlik gösterdiler ve yöneticilerin vahşi zulmünü dizginlemeyi başardılar. Grubun tek görevi, Oligarşi’nin gizli ajanlarıyla görünmez bir savaşa girmek değildi. Bizzat Oligarşi’nin ileri gelenleri, Grupların verdiği hükümleri dinlemeye zorlanıyorlardı ve itaatsizlik ettiklerinde çoğu zaman ölümle cezalandırılıyorlardı, ayrıca Oligarşi yöneticilerinin astları, ordu subayları ve işçi kastlarının liderleri de aynı akıbete uğruyordu. Bu örgütlü intikamcıların katı bir adalet anlayışı vardı fakat en dikkat çekici yanları kendine hâkim ve tarafsız yargılama yöntemleriydi. Anlık ya da gıyabi hükümler verilmiyordu. Yakalananlar adil bir biçimde yargılanıyor ve kendilerini savunma fırsatı tanınıyordu. General Lampton vakasında olduğu gibi zorunlu hallerde birçok insan vekaleten ya da gıyaben yargılanıp hüküm giyiyordu. General Lampton da MS 2138’de hüküm giydi. Savaşçı Gruplar, Demir Ökçe’ye hizmet eden paralı askerlerin arasında belki de en kana susamışı ve kötü niyetlisi olan Lampton’a yargılandığını, suçlu bulunduğunu ve ölüm cezasına çarptırıldığını bildirdiler; proletaryaya karşı vahşice muamele etmemesi yönünde kendisini üç kez uyardıktan sonra bu noktaya geldiler. Lampton hüküm giymesinin ardından sayısız tedbire başvurdu ve etrafına bir koruma çemberi ördü. Yıllar geçmiş ve Savaşçı Gruplar vardıkları hükmü infaz etmek için boş yere çabalayıp durmuşlardı. Kadın ve erkek çok sayıda yoldaşın girişimleri başarısız oldu ve Oligarşi tarafından zalimce idam edildiler. General Lampton vakası, çarmıha germe cezasının yasal bir idam yöntemi olarak yeniden doğmasına yol açtı. Nihayet, ölüm cezasına çarptırılmış olan Lampton’ın celladı, karşısına on yedi yaşında, uzun ince bir kız olarak çıktı. Madelin Provence amacına ulaşmak için Lampton’ın konağında iki yıl boyunca kadın terzisi olarak görev yaptı. Provence uzun ve korkunç işkencelerin ardından tek kişilik bir hücrede can verdi; fakat Madelin bugün Serles şehrinde ölümsüz bir bronz heykel olarak Kardeşlik Kahramanlar Anıtı’nda dimdik durmaktadır. Kan dökme konusunda hiçbir kişisel deneyime sahip olmayan bizler, Savaşçı Gruplar’ın kahramanlarını katı bir tavırla yargılamamalıyız. Onlar insanlık için yaşamlarını ortaya koydular ve amaçlarına ulaşmak için hiçbir fedakârlıktan kaçınmadılar. Kana boğulan bir çağdaki kanlı eylemleri kaçınılmaz, insafsız bir zorunluluktu. Savaşçı Gruplar, Demir Ökçe’nin asla başından savuşturamadığı bir bela oldu. Bu daimi ordunun fikir babası Everhard’dı ve bu grupların başarı sağlayıp ve ayakta kaldıkları üç yüzyıl, Everhard’ın grubu örgütleme dehasına ve sonraki nesillerin üzerine inşa etmeleri için attığı sağlam temele tanıklık eder. Everhard’ın önemli ekonomik ve toplumsal katkılarına ve Devrim sırasında genel lider olarak yaptığı çalışmalara karşın, Savaşçı Gruplar bir anlamda onun en büyük başarısı olarak görülmelidir.

17

Kan kırmızı üniforma

Granger eyaletlerinin yıkıma uğramasının ardından, Kongre’deki Granger’lar ortadan kayboldular. Vatana ihanetten yargılanıyorlardı ve yerlerini Demir Ökçe’nin kuklaları dolduruyordu. Sosyalistler acınacak kadar azınlıktaydılar ve sonlarının geldiğinin farkındaydılar. Kongre ve Senato saçma ve boş bir oyundan, bir güldürüden ibaretti. Halkın sorunları ciddiyetle tartışılıyor ve eski yöntemlere göre geçiştiriliyordu. Aslına bakılırsa her şey Oligarşi’nin fermanlarına anayasal usule uygunluk damgası vurmak için yapılıyordu.

İşin sonuna gelindiğinde Ernest mücadelenin en şiddetli dönemindeydi. Bu mücadele işsizlere yardım edilmesini öngören yasa tasarısı üzerine bir tartışmayla yaşanıyordu. Geçmiş yılın zor günleri büyük kitleleri açlık sınırının altına itmiş, süregelen ve dört bir yana yayılan kargaşa, daha da batmalarına yol açmıştı. Milyonlarca insan açlıktan kırılırken, Oligarşi’nin yöneticileri ve onların destekçileri ihtiyaç fazlasıyla tıka basa dolmuş vaziyetteydiler.98 Acınacak haldeki bu perişan, dibe vurmuş insanlara uçurum insanları99 diyorduk ve yaşadıkları korkunç ıstırabı dindirmek için sosyalistler, işsizler yasa tasarısını sunmuşlardı. Fakat Demir Ökçe’nin pek hoşuna gitmiyordu bu. Demir Ökçe, bu milyonları kendi yöntemleriyle çalıştırıyordu, ama bu bizim yöntemimiz değildi ve yasa tasarımızın oylamada reddedilmesi için emir vermişlerdi. Ernest ve arkadaşları çabalarının boşuna olduğunu biliyorlardı, fakat her şeyin askıda kalmasından bıkıp usanmışlardı, bir şeylerin olmasını istiyorlardı. Ellerinden hiçbir şey gelmiyordu ve tek umutları, isteksizce içine sürüklendikleri yasama komedisine bir son vermekti. Bu işin sonunun neye varacağını bilmiyorlardı, ama elde edilen sonuçtan daha beterini de ummuyorlardı.

O gün Kongre’de izleyicilerin arasında ben de vardım. Çok yakında korkunç gelişmelerin yaşanacağını biliyorduk. Havada bunun kokusunu almak mümkündü, koridorlarda sıraya dizilen silahlı askerlere ve Kongre’nin girişinde kümelenmiş subaylara bakılınca bu tehlikenin varlığı göze çarpıyordu. Oligarşi darbeyi vurmak üzereydi. Ernest kürsüde konuşma yapıyordu. Sanki Kongre üyelerinin acıma duygusuna ve vicdanlarına hitap ediyormuş gibi çılgın bir fikre kapılmışçasına işsizlerin çektiği ıstıraplardan bahsediyordu; fakat Cumhuriyetçi ve Demokrat üyeler Ernest’e dudak büküp alaycı alaycı gülümsüyorlardı, bir yandan da gürültü ve kargaşa vardı salonda. Birden Ernest konuşmasının gidişatını değiştirdi.

“Söyleyeceğim hiçbir şeyin sizi etkilemeyi başaracağını sanmıyorum,” dedi. “Etkilenecek bir ruha sahip değilsiniz. Hepiniz omurgasız, gevşek yaratıklarsınız. Gurur ve azametle kendinizi Cumhuriyetçiler ve Demokratlar olarak adlandırıyorsunuz. Cumhuriyetçi Parti yok. Demokrat Parti yok. Bu Kongre’nin çatısı altında Cumhuriyetçi ya da Demokrat yok. Sizler tükürük yalayıcı ve ahlaksız asalaklarsınız, Plütokrasi’nin kuklalarısınız. Köhnemiş sözlerinizle özgürlük aşkınızdan bahsederken sırtınızda Demir Ökçe’nin kan kırmızı üniformasını taşıyorsunuz.”

Konuşmasının burasında, “Sessiz olun! Sessiz olun!” haykırışları Ernest’in sesini bastırdı, Ernest mağrur ve küçümseyici bir ifadeyle, velvele yatışana kadar durup bekledi. Eliyle kalabalığa işaret ederek yoldaşlarına dönüp şöyle dedi:

“Şu besili canavarların böğürtüsüne kulak verin hele.”

Korkunç bir şamata koptu yeniden. Meclis başkanı düzeni sağlamak için bir yandan eliyle oturduğu masaya vururken, diğer yandan beklenti içinde kapıda duran subaylara bakıyordu. “İsyana teşvik!” haykırışları yükseliyordu ve New York’tan iriyarı, şişman bir Kongre üyesi Ernest’e, “Anarşist!” diye bağırmaya başladı. Ernest’in görüntüsü hiç de hoş değildi. Vücudundaki her bir savaşçı zerre sinirle titriyordu, serinkanlı ve kendine hâkim olsa da yüzü saldırgan bir hayvanın yüz ifadesine bürünmüştü. Şamatayı bastıracak kadar gür bir sesle, “Unutmayın,” dedi, “siz şimdi proletaryaya merhamet gösterirseniz, bir gün gelecek aynı proletarya da size merhamet gösterecek.”

“İsyana teşvik!” ve “Anarşist!” haykırışları daha da arttı.

“Bu yasa tasarısı için olumlu oy vermeyeceğinizi biliyorum,” diye devam etti Ernest. “Efendilerinizden bu yasaya karşı oy vermek için emir aldınız. Ve buna rağmen bana anarşist diyorsunuz. Halkın hükümetini yıktınız ve halkın karşısına geçip kan kırmızı üniformanızla utanmadan caka satarken bana anarşist diyorsunuz. Cehennem ateşine ve cehennem azabına inanan biri değilim; fakat bu gibi anlarda inançsızlığım yüzünden hayıflanıyorum. Hayır, aslında bu gibi anlarda cehenneme inanmak geliyor içimden. Kuşkusuz bir cehennem olmalı, zira işlediğiniz suçların karşılığında cezanızı çekmeniz için cehennemden aşağısı paklamaz sizi. Sizler var oldukça kainatta cehennem ateşine büyük bir ihtiyaç duyulacak.”

Kapı aralığında bir hareketlenme oldu. Ernest, Başkan ve tüm üyeler dönüp baktılar. “Neden askerlerinizi çağırıp görevlerini yapmalarını emretmiyorsunuz Bay Başkan?” diye sordu Ernest. “Planlarınızı derhal yerine getirmeleri gerekir.”

“Başka planlar hazırlanıyor,” diye karşılık geldi. “Askerler o yüzden buradalar.”

“Bizim planlarımız gibi sanırım,” diyerek alayla gülümsedi Ernest. “Suikast ya da ona benzer bir şey.”

“Suikast” kelimesiyle birlikte salondan gürültüler yükseldi yine. Ernest sesini duyuramıyordu, fakat ayakta, patırtının yatışmasını bekliyordu. Ve sonra olanlar oldu. Oturduğum yerden sadece patlamanın ışığını görebildim. Kulaklarımı sağır edercesine bir gümbürtü koptu ve Ernest’i bir duman girdabı içerisinde yalpalayıp düşerken, askerleri ise sıraların arasına doğru hızla koşarken gördüm.

“Bu bir komplo!” diye çınladı Ernest’in yoldaşlarını uyaran sesi. “Hiçbir şey yapmayın yoksa mahvolursunuz.”

Ardından Ernest olduğu yere çöktü ve askerler yanına geldiler. Hemen sonra askerler salonu boşaltmaya başladılar ve daha sonrasını göremedim. Ernest kocam olmasına karşın yanına gitmeme izin vermediler. Kim olduğumu söyleyince de beni tutukladılar. Aynı zamanda Washington’daki tüm sosyalist Kongre üyeleri de tutuklandı. Oteldeki yatağında tifo ateşiyle yatan talihsiz Simpson da tutuklananlar arasındaydı.

Duruşma hızlı ve kısaydı. Yoldaşlarımızın mahkûmiyetine peşinen karar verilmişti. Şaşırtıcı olan şey Ernest’in idam edilmemesiydi. Oligarşi hesabına bu bir hataydı. Hem de bedeli yüksek bir hata. Fakat Oligarşi o günlerde kendinden çok emindi. Başarı sarhoşluğu yaşıyordu ve bir avuç kahramanın kendisini temellerinden sarsacağı aklından dahi geçmiyordu. Yarın Büyük Ayaklanma çıktığında ve tüm dünya milyonların ayak sesleriyle inlediğinde, Oligarşi bu bir avuç kahramanın nasıl büyüyüp güçlendiğini fark edecek. Ama çok geç olacak.100 Bir devrimci olarak, devrimcilerin umutlarını, korkularını ve gizli planlarını bilen, içlerinden biri olarak, Kongre’de bomba patlatmakla suçlanmalarına cevap vermeye yetkin pek az insandan biriyim.

Ve herhangi bir kuşkuya yer bırakmayacak kadar açıkça ve kesinlikle söyleyebilirim ki, Kongre’nin içindeki ve de dışındaki sosyalistlerin olayda parmağı yoktu. Bombayı kimin attığını bilemiyoruz, fakat kesinlikle emin olduğumuz bir şey varsa o da bizim atmadığımızdır. Öte yandan, olaydan Demir Ökçe’nin sorumlu olduğunu gösteren kanıtlar vardır. Elbette bunu ispatlayamayız. Sadece varsayıma dayalı bir sonuca varabiliriz. Yine de bildiğimiz bazı gerçekler şöyledir. Hükümetin gizli servis ajanları, Sosyalist Kongre üyelerinin terörist taktiklere sığınmak üzere olduklarını ve bu taktikleri uygulamaya geçirecekleri gün üzerinde karara vardıklarını Meclis Başkanına raporlamışlardı. Patlama bugün meydana gelecekti. Bu nedenle Kongre binasına asker yığılmıştı. Bizim bombadan haberimiz olmadığı için ve gerçekten de bir bomba patlatıldığından ve yetkililer patlama için önceden hazırlık yaptıklarından, Demir Ökçe’nin bu tezgâhtan haberi olduğu sonucuna kolayca varabiliriz. Dahası bu şiddet eyleminin suçlusunun Demir Ökçe olduğunu ve suçu bizim üzerimize atarak sonumuzu getirmek için bu eylemi planlayıp uyguladığını iddia ediyoruz. Meclis Başkanı, Kongre’de kan kırmızısı üniforma giyen tüm kuklalara bilgiyi sızdırıp uyarıda bulundu. Bunlar, Ernest konuşurken şiddetli bir eylemin meydana geleceğinden haberdardılar. Ayrıca eylemi sosyalistlerin yaptığına da gerçekten inandırılmıştı bu kuklalar. Duruşma sırasında bunlardan bazıları Ernest’in bombayı atmaya hazırlandığına ve bombanın vaktinden önce patladığına yürekten inanarak tanıklık ettiler. Elbette öyle bir şey görmüş değildiler. Ancak olayın hararet ve heyecanı içerisinde bunları gördüklerini sanıyorlardı, hepsi bu.

Ernest’in duruşmada şöyle dedi: “Şayet bomba atacak olsaydım, öylesine cılız, kestanefişeği gibi bir bomba mı seçerdim? Akla yatkın mı bu? O bombanın içinde yeterince barut bile yoktu. Bomba epey bir duman çıkardı, ama benim dışımda kimseye bir zararı dokunmadı. Tam ayağımın dibinde patlamasına rağmen beni öldürmedi. İnanın bana, bomba atacak olsam hasar verirdim ve attığım bombadan dumandan fazlası çıkardı.”

Bunun üzerine iddia makamı da bombanın zayıf olmasını, tıpkı Ernest’in heyecanlanıp bombayı zamanından önce elinden düşürmesi gibi, sosyalistlerin acemiliğine bağladı. Bu iddiayı perçinlemek için birkaç Kongre üyesi de Ernest’in beceriksizce bombayı elinden düşürdüğünü gördüklerine tanıklık ettiler. Bize gelince, hiçbirimiz bombanın nasıl atıldığını bilmiyoruz. Ernest, bomba patlamadan hemen önce bombanın ayağına çarptığını hem duyup hem gördüğünü söylemişti bana. Duruşmada da bu şekilde ifade verdi fakat kimse ona inanmadı. Ayrıca tüm bu olanlar, popüler bir argo tabirle “tezgâhlanmıştı.” Demir Ökçe bizi yok etmeyi kafasına koymuştu ve ona karşı koymak mümkün değildi. Gerçekler er ya da geç açığa çıkar diye bir deyiş vardır. Bu deyişten şüphe duymaya başladım. Aradan on dokuz yıl geçti ve tüm çabalarımıza rağmen bombayı gerçekten kimin attığını bulamadık. Kuşkusuz Demir Ökçe’nin gizli ajanlarından biriydi bu, fakat kim olduğu tespit edilemedi ve yakayı sıyırdı. Kimliğiyle ilgili elimizde en ufak bir ipucu dahi yok. Şimdi, aradan bunca zaman geçtikten sonra bu olay tarihin gizemleri arasında yerini aldı.101

98. MS XIX. yüzyılda İngiliz idaresi altındaki Hindistan’da da aynı koşullar yaşanıyordu. Milyonlarca yerli açlıktan kırılıp ölürken, onları yönetenler de halkın emeklerinin semeresini kendi ceplerine indiriyor ve yağmaladıklarını ipe sapa gelmez bir şatafat ve sefahat uğruna harcıyorlardı. Bu aydınlanma çağında, atalarımızın yaptıklarından ötürü ister istemez yüzümüz kızarıyor. Ancak felsefi ve akıllıca düşünerek teselli bulabiliriz. Toplumsal evrimin kapitalist aşamasının, ilkel primat evremizle neredeyse aynı düzeyde olduğunu kabul etmeliyiz. İnsanoğlu aşağı düzeyde bir organik yaşamın çamur ve balçığından çıkıp kurtulmak için o aşamalardan geçmek zorundaydı. Bu çamur ve balçığın büyük bölümünün insanlığın üzerine yapışıp kalması ve kolay kolay silkelenip atılamaması kaçınılmazdı.

99. Bu tabir MS XIX. yüzyılın sonlarında, H.G. Wells’in dehasının bir ürünü olarak ortaya çıktı. Wells toplumsal konularda geleceği gören, aklı başında, sıcakkanlı bir insandı. Eserlerinden birçok bölüm günümüze ulaşmıştır, ama “Öngörüler” ve “İnsanlığın Oluşumu” adlı en büyük iki eseri eksiksiz olarak günümüze kadar gelmiştir. Wells, Oligarşi yöneticilerinin ve Everhard’ın yaşadığı dönemden önce bile harika şehirlerin inşa edilmesiyle ilgili tahminlerde bulunmuş, ama yazılarında bu yerlerden “haz şehirleri” olarak bahsetmiştir.

100. Avis Everhard hikâyesinin kendi döneminde okunacağını varsayarak, vatana ihanet yargılamasının sonucunu hikâyeye dahil etmez. Elyazmasında buna benzer birçok şaşırtıcı eksiklikler olduğu fark edilecektir. Elli iki sosyalist Kongre üyesi yargılandı ve hepsi de suçlu bulundu. Ne tuhaftır ki hiçbiri de idam cezası almadı. Everhard ve aralarında Theodore Donnelson ve Matthew Kent’in de bulunduğu on bir yoldaşı ömür boyu hapis cezasına çarptırıldılar. Geri kalan kırk kişi otuz ile kırk beş yıl arası değişen hapis cezaları aldılar; öte yandan Elyazması’nda, patlama sırasında tifo ateşiyle hasta yattığından bahsedilen Arthur Simpson sadece on beş yıl hapis cezası aldı. Anlatılanlara göre tek kişilik bir hücrede açlıktan ölmüş ve bu merhametsizce muameleye, katı inatçılığı ve despotizme hizmet edenlere karşı duyduğu ateşli ve asla gizlemediği nefreti nedeniyle maruz kalmıştı. Simpson, üç yoldaşının hapis tutulduğu Küba’daki Cabanas Kalesi’nde öldü. Elli iki sosyalist Kongre üyesi, Birleşik Devletler’in dört bir yanına dağılmış askerî kalelerde hapisti. Du Bois ve Woods, Porto Rico’da hapis yatarken, Everhard ve Merryweather ise, öteden beri askerî hapishane olarak hizmet veren, San Francisco Körfezi’ndeki Alcatraz Adası’nda hapis tutuluyorlardı.

101. Avis Everhard’ın, bu gizemli olayın aydınlığa kavuştuğunu görebilmesi için daha nesiller boyu yaşaması gerekirdi. Yaklaşık yüz yıl önce ve Avis’in ölümünden yaklaşık altı yüz yıl sonra, Vatikan’ın gizli arşivlerinde, Pervaise adında birinin itirafları bulundu. Aslında sadece tarihçilerin ilgisini çekebilecek bu karanlıkta kalmış, bilinmeyen belgeyle ilgili bir şeyler aktarmak yerinde olabilir. Pervaise, Fransız asıllı bir Amerikalıydı ve cinayetten yargılanmak üzere New York City’deki Tombs Hapishanesi’nde yatıyordu. Pervaise’in itirafnamesinden anladığımız kadarıyla suçlu değildi. Sıcakkanlı, tutkulu ve duygulu biriydi. Bir cinnet ya da kıskançlık nöbeti geçirdiği sırada karısını öldürmüştü (o çağlarda sık rastlanan bir eylem). Pervaise ölüm korkusuna kapılmıştı. Tüm bunlar itirafnamesinde ayrıntılarıyla aktarılmaktadır. Pervaise ölümden kurtulmak için her şey yapacak noktaya gelmişti, polisler de duruşma sırasında birinci derece cinayetten hüküm giymekten kurtulmasının mümkün olmadığına inanmasını sağlayarak onu ölüm fikrine hazırlamaya çalışıyorlardı. O günlerde birinci dereceden cinayet işleyenler ölüm cezasıyla yargılanıyordu. Suçlu erkek ya da kadınlar, özel olarak imal edilmiş bir koltuğa oturtuluyor ve işinin ehli doktorların gözetiminde elektrik akımı verilerek ölüme yollanıyorlardı. Buna elektrikli sandalyede idam deniliyordu ve o dönemde bu, gözde bir idam şekliydi. Anestezi yoluyla idam etme yöntemi daha sonraki yıllarda uygulanmaya başlandı. İyi kalpli fakat benliğinde her an ortaya çıkmaya hazır vahşi ve hayvani bir doğayı da barındıran ve ölümü bekleyerek hapishanede yatan bu adam, Temsilciler Meclisi’ne bombayı atmak için Demir Ökçe’nin ajanları tarafından ikna edilmişti. Pervais, bombanın zayıf olacağı ve can kaybı yaşanmayacağına dair kendisine bilgi verildiğini itirafnamesinde açıkça belirtir. Bu ifade, bombanın infilak gücünün zayıf olması ve Everhard’ın ayağının dibinde meydana gelen patlamanın ölümcül olmaması gerçeğiyle bağdaşmaktadır. Pervaise, görünürde tadilat maksadıyla kapatılmış meclis koridorlarından birine ajanlar tarafından gizlice sokuldu. Bombanın atılma ânına o karar verecekti. Pervaise, Everhard’ın nutkuna ve bu yüzden Kongre’de çıkan şamataya kendini kaptırmasından ötürü görevin neredeyse aklından çıktığını safça itiraf eder. Pervaise, yaptığı işe karşılık sadece serbest bırakılmakla kalmadı fakat yaşamı boyunca aylık bir gelir bile bağlandı kendisine. Fakat Pervaise bunun keyfini uzun zaman süremedi. MS 1914 yılının Eylül ayında kalp romatizmasına yakalandı ve üç gün yaşadı. Pervaise bu son günlerinde günah çıkarması için Katolik rahip Peder Peter Durbin’i çağırttı. Bu günah çıkarma rahibe o kadar önemli geldi ki, itirafı bir kâğıda aktardı ve Pervais’in yeminli ifadesi olarak altına imzasını aldı. Bundan sonra yaşananlarla ilgili ancak tahmin yürütebiliriz. Kuşkusuz, söz konusu belge Roma’ya gönderilecek kadar önemliydi. İtirafname, güçlü bir etki yaratacağı düşünülerek saklı tutulmaya başlandı. Çağlar boyunca belgenin varlığıyla ilgili en ufak bir ipucu yakalanmadı, Ancak geçen yüzyıl, parlak bir bilimadamı olan İtalyan Lorbia, Vatikan’daki araştırmaları sırasında itirafnameye tesadüfen denk geldi. MS 1913 yılında Temsilciler Meclisi’nde patlatılan bombadan Demir Ökçe’nin sorumlu olduğuna bugün şüphe yoktur. Pervaise’in itirafnamesi geçmişte asla gün ışığına çıkmasaydı da, şüpheye yer bırakmayacak deliller ortadadır; zira elli iki Kongre üyesini hapse gönderen eylem, Oligarşi’nin ileri gelenlerinin ve onlardan önce de kapitalistlerin yaptığı diğer sayısız eylemle benzerlik taşır. Örneğin MS XIX. yüzyılın son çeyreğinde Chicago’da meydana gelen olayda, Haymarket Anarşistleri olarak bilinen masum insanların vahşice ve sebepsiz yere katledildiği klasik bir örnek vardır. Kapitalistlerin mülklerinin, bizzat kapitalistlerce kasten yakılıp yıkılması başlı başına kategoridir. Bunun gibi mülkün tahrip edilmesi olaylarında sık sık masum insanlar cezalandırıldı. Dönemin ifadesiyle, sahte suçlamalarla ve yetersiz kanıtlarla alelacele kodese tıkıldılar. MS XX. yüzyılın ilk on yılı içersinde, kapitalistlerle, Madencilerin Batı Federasyonu Sendikası arasında yaşanan işçi sorunları sırasında, benzer fakat daha kanlı taktiklere başvuruldu. Independence İstasyonu kapitalistlerin ajanları tarafından havaya uçurulmuştu. On üç kişi ölmüş ve çok daha fazlası yaralanmıştı. Ve ardından, Colorado eyaletinin yasama ve yargı mekanizmasını elinde tutan kapitalistler, suçu madencilere atıp, cinayetle suçladılar ve işçileri mahkûm etmeye çok yaklaştılar. Pervaise gibi, bu olayda maşa olan Romaines adında bir şahıs, bir başka eyalette, Kansas’ta, duruşmasının yapılacağı günü bekleyerek hapis yattığı sırada kapitalistlerin ajanları kendisine yanaştı. Fakat Pervaise’in aksine, Romaines’in itirafları kendi yaşadığı dönemde kamuoyuna açıklanmıştı. Yine aynı dönemde, Moyer ve Haywood adında iki güçlü ve korkusuz işçi lideri vakası vardı. Bu iki işçiden biri Batı Federasyonu Madencileri’nin başkanı ve diğeri ise sekreteriydi. Idaho’nun eski valisi esrarengiz bir biçimde öldürülmüştü. O dönemde bu cinayetin suçunu sosyalist maden sahiplerine ve madencilere yüklediler. Buna karşın, ulusal ve eyalet anayasaları ihlal edilerek ve Idaho ve Colorado valilerinin komplosuyla, Moyer ve Haywood kaçırıldı ve hapse atılarak cinayetle suçlandılar. Bu olay üzerine, o dönemde Amerikan sosyalistlerinin lideri Eugene V. Debs şunları söylemişti: “Rüşvetle satın alınamayan ve gözdağı verilemeyen işçi liderleri tuzağa düşürülüp öldürülüyorlar. Moyer ve Haywood’un tek suçları işçi sınıfına sarsılmaz bir biçimde sadık olmalarıdır. Kapitalistler ülkemizi çaldılar, siyasetimizi yozlaştırdılar, yargımızı bozdular ve bize aman vermeyerek kaba davrandılar; şimdi ise zalim egemenliklerine boyun eğmeyenleri öldürmeyi çözüm olarak sunuyorlar. Idaho ve Colorado valileri efendilerinin, yani Plütokrasi’nin buyruklarını yerine getiriyorlar. Mesele işçilerin Plütokrasi’yle karşı karşıya gelmeleridir. Şayet ilk şiddetli yumruğu onlar atarlarsa, bizler de son yumruğu atan taraf olacağız.”

18

Sonoma’nın gölgesinde

Bu dönemde kendimle ilgili söyleyecek pek fazla bir şey yok. Altı ay boyunca, hiçbir suçla itham edilmememe rağmen bir hapishanede tutuldum. Bir zanlı idim – çok geçmeden tüm devrimcilerin öğreneceği ürkütücü bir kelime. Fakat yeni yeni gelişen gizli servisimiz etkili olmaya başlamıştı. Hapishanedeki ikinci ayımı doldurduğumda, gardiyanlardan biri, örgütle bağlantısı olan bir devrimci olarak tanıttı kendini. Birkaç hafta sonra, buraya yeni atanan hapishane doktoru Joseph Parkhurst, Savaşçı Gruplar’dan birinin üyesi olduğunu söyledi.

Böylece, bizim örgütümüz, Oligarşi’nin örgütü içerisine bir sızıp örümcek gibi ağlarını her yere örerek yayılıyordu. Ve dolayısıyla ben de dış dünyada neler olup bittiğini öğrenebiliyordum. Dahası, hapse düşmüş liderlerimizin her biri, Demir Ökçe’nin üniforması içinde sahte tavırlarla gerçek kimliğini gizleyen cesur yoldaşlarımızla temas içerisindeydi. Üç bin mil uzakta, Pasifik kıyısında hapis yatmasına rağmen Ernest’le kesintisiz iletişim içerisindeydim ve birbirimize yazdığımız mektuplar, iki hapishane arasında düzenli olarak mekik dokuyordu.

Gerek dışarıdaki, gerekse de hapisteki liderler kampanyayı tartışma ve yönlendirme kabiliyetine sahiptiler. Birkaç ay içinde bu liderlerden bazılarının hapishaneden kaçışını sağlamak mümkün olacaktı; ama mahkûmiyet eylemlerimizi engellemediğinden, zamansız bir girişimde bulunmaktan kaçınmaya karar verildi. Elli iki Kongre üyesi ve en azından üç yüz liderimiz daha hapishanedeydi. Herkesi eşzamanlı olarak hapishaneden kaçırmaya dayalı bir plan yapılıyordu. Şayet hapistekilerin bir kısmı kaçabilirse, Oligarşi’nin yöneticileri geride kalanların kaçmasını önlemek adına daha ihtiyatlı davranabilirdi. Öte yandan, ülkenin dört bir yanında hapis yatan yoldaşlarımız eşzamanlı olarak kurtarılıp kaçmayı başarırlarsa, proletarya üzerinde bunun muazzam bir psikolojik etkisi olacaktı. Bu, bizim gücümüzü gösterecek ve güven sağlamış olacaktı.

Böylece yapılan plan doğrultusunda, altı ayın sonunda serbest kalınca ortadan kaybolup Ernest için güvenli bir saklanma yeri ayarlayacaktım. Ortadan kaybolmak başlı başına bir işti. Özgürlüğüme kavuşur kavuşmaz Demir Ökçe’nin casusları, bir av köpeği gibi adım adım beni izlemeye başladılar. Onlara izimi kaybettirmem ve California’ya ulaşmam gerekiyordu. Bunun üstesinden gülünç bir şekilde geldim.

Rus modeli örnek alınarak uygulanan pasaport sistemi geliştirilmeye başlamıştı. Ülkeyi bir ucundan diğerine kendi kılığımda geçmeye cesaret edemedim. Eğer Ernest’i bir daha görmek istiyorsam izimi tamamen kaybettirmem gerekiyordu, zira hapishaneden kaçtıktan sonra beni izleyerek onu tekrar yakalayabilirlerdi. Bir proleter kılığına girip yolculuk edemezdim. Geriye bir tek Oligarşi’nin bir üyesi kisvesine bürünme seçeneği kalıyordu. Oligarşi’nin önde gelenleri bir avuç adamdan fazla değildi, ama örneğin Mr.Wickson gibi daha alt mevkilerde çok sayıda insan vardı, Oligarşi’nin en tepedeki yöneticilerine bağlı, birkaç milyon dolar değerinde adamlar. Alt kademelerdeki bu idarecilerin karıları ve kızları da kalabalık bir grup oluşturuyordu. Böylece kimliğimi gizleyerek bu kadınlardan biriymiş gibi hareket etmeme karar verildi. Birkaç yıl sonra bunu yapmak mümkün olmayacaktı, zira pasaport sistemi o kadar kusursuz işlemeye başlayacaktı ki ülkedeki hiçbir erkek, kadın ya da çocuk izlenip kaydedilmeden bir adım bile atamayacaktı.

Zamanı gelince peşimdeki casusları atlatmayı başardım. Bir saat sonra Avis Everhard diye biri yoktu artık. Onun yerine iki hizmetçisi, bir fino köpeği ve fino köpeğinin hizmetçisi102 eşliğinde bir Pullman’ın103 salonuna giren ve birkaç dakika sonra batıya doğru yolculuğa çıkan Felice Van Verdighan geçmişti.

Bana eşlik eden üç hizmetçi de devrimci yoldaşlarımızdı. Bunların ikisi Savaşçı Gruplar’ın üyesiydi ve diğeri, yani Grace Holbrook ise ertesi yıl bu gruplardan birine girdi ve altı ay sonra Demir Ökçe tarafından idam edildi. Fino köpeğimizin hizmetçiliğini üstlenen oydu. Diğer iki kızdan Bertha Stole on iki yıl sonra kayboldu; Anna Roylston104 ise hâlâ hayatta ve Devrim adına büyük bir rol üstlenmiş vaziyette.

Hiçbir tehlikeyle karşılaşmadan Birleşik Devletler’i bir uçtan diğerine geçerek California’ya vardık. Tren, Oakland’daki On altıncı Cadde İstasyonu’nda durunca indik ve orada, Felice Van Verdighan, iki hizmetçisi, fino köpeği ve fino köpeğinin hizmetçisiyle sonsuza dek ortadan kayboldu. Güvenilir yoldaşlarımız, hizmetçileri alıp götürdüler. Diğer yoldaşlar da benim sorumluluğumu üstlendiler. Trenden indikten sonra, yarım saat içerisinde San Francisco Körfezi’nin sularında seyreden küçük bir balıkçı teknesindeydim. Rüzgâr esiyordu ve gecenin büyük bir bölümünde teknemiz akıntıyla birlikte amaçsızca sürüklendi gitti. Ernest’in hapis yattığı Alcatraz’ın ışıklarını gördüm ve ona yakın olmanın düşüncesiyle içime huzur doldu. Şafak sökünce, balıkçıların kürek çekişleriyle Marin Adaları’na vardık. Burada bütün gün gizlendik ve ertesi gece yükselen gelgit akıntısının ve yeni esmeye başlayan rüzgârın yardımıyla, hızla ilerleyip San Pablo Körfezi’ni iki saatte geçerek Petaluma Irmağı’na vardık.

Burada bir diğer yoldaşımız atları hazırlamış bizi bekliyordu ve hiç vakit kaybetmeden yıldızların yaydığı ışıkları izleyerek uzaklaştık. Kuzeye doğru, Sonoma Dağları’nın siluetini oluşturan belli belirsiz karaltıyı görebiliyordum ve atlarımızı bu karaltıya doğru sürdük. Eski Sonoma kasabasını sağımızda bırakıp dağın iki tepesi arasındaki bir vadiden yolumuza devam ettik. Demiryolu orman yoluna, orman yolu patikaya dönüştü ve patika kıvrılarak gitgide küçülüp yüksek yaylalardaki çayırların arasında kayboldu. Doğruca Sonoma Dağları’nın tepelerine sürdük atlarımızı. En güvenilir yol buydu. Geçtiğimizi fark edecek kimseler yoktu burada.

Dağın kuzey yamacına geldiğimizde şafak sökmüştü, alacakaranlığın içerisinde bodur ağaçların ve fundalıkların arasından ilerleyerek, geçip giden yazın esintileriyle ısınmış koyu renkli kızılçam vadisine girdik. Burası bildiğim, sevdiğim o ezelî diyarlardı; çok geçmeden ben kılavuzluk etmeye başladım. Saklanma yerine gelmiştik. Burayı ben seçmiştim. Dizginleri bırakıp yükseklerdeki bir çayırdan geçtik. Ardından meşelerle kaplı alçak bir sırtı aşarak daha küçük bir çayıra doğru indik. Tekrar bir tepeyi tırmanarak bu kez kızıl dallarıyla madronos ve daha da koyu kızıllıktaki manzanitas ağaçlarının altından geçtik. Biz tırmandıkça, güneşin ilk ışıkları da üzerimize dalga dalga vuruyordu. Bir bıldırcın sürüsü çalılıkların arasında patırtı yaparak geziniyordu. Büyük bir tavşan, bir geyik kadar hızlı ve sessiz, önümüzden zıplayarak geçip gitti. Sonra bir geyik, boynundan ve omuzlarından sarı-kızıl güneş ışığı yansıyan, kocaman çatal boynuzlu bir erkek geyik, yamacın tepesinden hızla koşarak bizi geride bırakıp uzaklaştı.

Geyiğin izlerini bir süre takip ederek, dağın yamacından akıp gelen minerallerle bulanıklaşmış bir su birikintisinin etrafındaki heybetli kızılçamlara doğru kıvrılan bir patikada ilerledik. Yolu karış karış biliyordum. Bir zamanlar, yazar bir arkadaşım buradaki otlağın sahibiydi; fakat o da devrimci olmuş, ama başına benimkilerden daha büyük bir felaket gelmiş ve ölüp gitmişti. Kimse nerede ve nasıl öldüğünü bilmiyordu. Saklanacağım yeri hayattayken bir tek o biliyordu. Bu otlağı güzelliği için satın almıştı ve bölgedeki çiftçilerin tepkisini çeken hayli yüksek bir rakam ödemişti buraya. Çiftçilerin, ödediği fiyata kafa yorup üzüntüyle nasıl başlarını sallayarak, uzun uzadıya düşünerek hesaplar yaptıklarını ve sonra kendisine dönüp, “Ama buradan yüzde altı kazanamazsınız,” dediklerini neşeyle anlatırdı.

Ama arkadaşım artık hayatta değildi ve otlak da çocuklarına miras kalmamıştı. Şimdi buralar, Sonoma Dağları’nın, Spreckels arazisinden tutun da Bennet Vadisi’nin bölündüğü yere kadar uzanan tüm doğu ve kuzey sırtlarının da mülkiyetini elinde tutan Mr. Wickson’a aitti. Wickson burada muazzam bir geyik parkı yaptırmıştı ve binlerce dönümlük verimli yamaçlar, uçsuz bucaksız ağaçsız ormanlık alanlar ve vadiler boyunca geyikler ilkel bir yabanıllık içinde koşup duruyordu. Buradaki toprakların sahipleri kovulmuşlardı. Akıl hastaları için inşa edilen bir devlet binası da, geyiklere yer açmak için yıkılmıştı.

Üstüne üstlük, Wickson’ın av evi, benim saklanma yerimden çeyrek mil ötedeydi. Bu, bir tehlike yaratmak şöyle dursun, fazladan güvenlik bile sağlıyordu. Küçük Oligarşi yöneticilerinden birinin koruması altında bir sığınağımız vardı. Bu durumdan ötürü, burada olduğumuzdan kimse kuşkulanmazdı. Demir Ökçe’nin casuslarının beni ve bana katıldığında Ernest’i aramayı hayal edecekleri dünyadaki en son yer burası, Wickson’ın geyik parkıydı.

Atlarımızı su birikintisinin etrafındaki kızılağaçların arasına bağladık. Yoldaşım, boş ve çürümekte olan bir ağaç kovuğunun arkasındaki gizli bir yerden birtakım erzak ve araç gereç çıkardı, yirmi kiloluk bir çuval un, her türden konserve, yemek pişirme gereçleri, battaniyeler, branda bezinden bir tente, kitaplar ve yazı gereçleri, bir koca deste mektup, beş galonluk tenekede gazyağı, pompalı bir gazocağı ve en önemlisi de büyük bir kangal sağlam halat. O kadar çok araç gereç ve erzak vardı ki, bunları sığınağa taşımak için birkaç kez gidip gelmek gerekmişti.

Fakat sığınak çok yakındı. Halatı alıp yol göstererek ağaçlıklı iki tepe arasındaki birbirine geçmiş asma sarmaşıkları ve çalılarla dolu bir düzlükten geçtim. Düzlük, bir akarsuyun dik kıyısında birden sona eriyordu. Bu, küçük bir akarsuydu. Buradaki su kaynaklarından doğuyor ve en sıcak yaz günlerinde bile kurumuyordu. Akarsuyun her iki yanında, dikkatsiz bir dev tarafından sağa sola saçılmış gibi duran ağaçlıklı tepecikler yükseliyordu. Bu yükseltilerin kaya yatağı yoktu. Zeminlerinden onlarca metre yükseliyorlardı ve Sonoma’nın meşhur şarap toprağı, kırmızı volkanik topraktan oluşuyorlardı. Küçük akarsu, bu tepeciklerin arasından geçerek, derin ve sarp yatağını meydana getirmişti.

Akarsu yatağına kadar güçlükle ilerleyerek indik ve yatağa ulaşınca, akıntı yönünde yaklaşık otuz metre ilerledik. Ve sonra büyük bir oyuğa geldik. Orada bir oyuğun olabileceğine dair hiçbir işaret yoktu, aslında kelimenin tam manasıyla bir oyuk değildi bu. Sık dallar ve dikenli çalıların arasından sürünerek geçen biri, kendini tam boşluğun kenarında, yeşil bir perdenin içinden dışarı doğru bakarken bulurdu. Yirmi-otuz metre uzunluğunda ve genişliğinde ve bunun yarısı kadar bir derinliğe sahip bir boşluktu bu. Olasılıkla yükseltiler etrafa savrulurken meydana gelmiş bir fayın yol açtığı ve kuşkusuz sıradışı bir erozyonun da yardımıyla, yüzyıllar boyunca akan suyun aşındırmasıyla bir oyuk oluşmuştu. Hiçbir yerde boş toprak parçası görünmüyordu. Her taraf, minik baldırıkara otlarından ve sarı siyah eğrelti otlarından tutun da devasa kızılağaçlara ve ladinlere kadar her türden bitki örtüsü ile kaplıydı. Hatta bu dev ağaçlar oyuğun duvarlarından fırlarcasına dışarı çıkıyorlardı. Bu ağaçlardan bazıları kırk beş dereceye varan açılarda eğilmişti, ama çoğu yumuşak ve neredeyse dikey toprak duvarlardan gökyüzüne doğru uzanıyordu.

Burası mükemmel bir saklanma yeriydi. Buraya hiç kimse, hatta Glen Ellen köyünün delikanlıları bile gelmezdi. Eğer bu oyuk bir ya da birkaç mil uzunluğunda bir vadi yatağında olsaydı, iyi bilinen bir yer olurdu. Fakat burası bir vadi değildi. Akıntının uzunluğu bir ucundan diğerine beş yüz metreden fazla değildi. Akarsu, oyuğun üç yüz metre üstünde, düz bir çayırın altındaki bir kaynaktan çıkıyordu. Oyuğun yüz metre altında ise, akarsu açık araziye yönelerek, ana ırmakla birleşiyor, engebeli araziden süzülüp otlarla kaplı alana akıyordu.

Yoldaşım halatın ucunu bir ağaca doladı. Ben de halatın diğer ucu belime bağlı halde aşağı sarktım. Hemen dibe inmiştim. O da kısa bir süre içerisinde tüm erzak ve araç gereci sakladığımız yerden alıp taşıdı. Sonra halatı yukarı çekip sakladı ve ayrılmadan önce yukardan bana seslenerek neşeli bir sesle veda etti.

Hikâyeyi anlatmaya devam etmeden önce, Devrim’in bu alçakgönüllü şahsiyeti, saflarımızda yer alan sayısız sadık insandan biri olan John Carlson adındaki bu yoldaşım hakkında bir-iki kelime yazmak isterim. Carlson, av kulübesinin yanındaki ahırlarda, Wickson’ın emrinde çalışıyordu. Hatta, Sonoma Dağları’nı da Wickson’ın atları üzerinde geçmiştik. Carlson neredeyse yirmi yıldan beridir sığınağın sorumlusu ve koruyucusuydu. Tüm bu süre zarfında, eminim ki ihanet etmek aklının ucundan dahi geçmemişti. Kendisine duyulan güveni kötüye kullanmayı hayal bile etmemişti. Duygusuz denecek kadar soğukkanlı ve o denli kayıtsız biriydi ki, Devrim’in onun için herhangi bir anlam ifade edip etmediğini merak etmekten alamıyordu insan kendini. Buna karşın, özgürlük tutkusu, sönük ruhunda durmadan hüzünle ışıldıyordu. Carlson’un aklı havada ve hayal gücü geniş biri olmaması bir anlamda iyiydi. Asla kendini kaybedip heyecanlanmıyordu. Emirlere itaat ediyordu ve ne meraklı ne de boşboğaz biriydi. Bir defasında nasıl devrimci olduğunu sordum.

“Gençken bir askerdim,” diye cevap verdi. “Almanya’daydım. Oradaki bütün genç adamların orduya yazılması gerekir. Dolayısıyla ben de ordudaydım. Benim gibi genç bir asker daha vardı. Babası bir provokatördü ve hükümdara karşı ihanet suçundan hapiste yatıyordu, İmparator hakkında gerçekleri konuşuyordu. Ve genç adam, yani oğlu, benimle insanlar, iş ve kapitalistlerin halkı soyması hakkında sohbet ederdi. Olaylara yeni bir bakış açısıyla bakmamı sağladı ve ben de sosyalist oldum. Konuşmaları çok gerçekçi ve güzeldi ve bana anlattıklarını asla unutmadım. Birleşik Devletler’e geldiğimde sosyalistleri arayıp buldum. Bir bölgenin üyesi oldum, bu S.L.P105 dönemindeydi. Daha sonra bölünme olunca bölgemdeki S.P.I.ya katıldım; o dönemde San Francisco’daki kiralık bir at ahırında çalışıyordum. Bu depremden önceydi. Yirmi yıl boyunca aidatımı ödedim. Halen üyeyim ve çok gizli olsa da halen aidatımı ödüyorum. Aidatımı her zaman ödeyeceğim ve işbirliği yapan ortak uluslar topluluğu kurulduğunda mutlu olacağım.”

Tek başıma kalınca, ocakta kahvaltı hazırlamaya ve evimi düzenlemeye koyuldum. Çoğu zaman sabah erken saatte ya da akşamları hava karardıktan sonra, Carlson gizlice sığınağa gelir ve birkaç saat çalışırdı. İlk başta branda bezinden tentenin altında yatıyordum. Sonra, küçük bir çadır kuruldu. Ve daha da sonra, buranın son derece emniyetli bir yer olduğuna kesin kanaat getirince, küçük bir ev inşa edildi. Bu ev, oyuğun kenarından aşağıya doğru tesadüfen bakabilecek gözlerden tamamen saklı bir konumdaydı. O korunaklı noktanın çevresindeki gür bitki örtüsü doğal bir kalkan vazifesi görüyordu. Ayrıca ev dikey duvara yaslanarak inşa edilmişti; duvarın içini kazıp, sert ve sağlam ahşap kirişlerle desteklenmiş, sudan iyice arındırılmış ve havalandırılmış iki küçük oda oluşturduk. İnanın bana konforlu bir yer olmuştu. Sonradan, Alman terörist Biedenbach bizimle burada saklandığında duman çeken bir tertibat yerleştirdi ve böylece kış gecelerinde çıtır çıtır yanan odun ateşinin başında oturabildik.

Bu noktada, o nazik, yumuşak başlı teröriste dair bir-iki şey söylemeliyim. Devrim sırasında Biedenbach kadar korkunç derecede yanlış anlaşılmış bir yoldaş daha yoktur. Yoldaş Biedenbach Dava’ya ihanet etmedi. Yaygın kanaatin aksine, yoldaşlarca idam da edilmedi. Bu asılsız haber Oligarşi’nin kuklaları tarafından yayılmıştı. Yoldaş Biedenbach dalgın ve unutkan biriydi. Gizli işaretleri hatırlayamayınca, Carmel’deki mağara sığınağımızda, gözcülerimizden biri tarafından vurulmuştu. Çok üzücü bir hataydı bu. Biedenbach’ın Savaşçı Grubu’na ihanet ettiği koca bir yalandır. Dava’ya onun kadar dürüstlük ve sadakatle hizmet eden başka biri olmamıştır.106

On dokuz yıldan bu yana, seçtiğim sığınak neredeyse kesintisiz kullanıldı ve tüm bu zaman zarfında, bir istisna dışında, dışarıdan gelen biri tarafından keşfedilmedi; hem de Wickson’ın av evinin çeyrek mil ötesinde ve Glen Ellen köyünden bir mil uzakta olmasına rağmen. Sabah ve akşam trenlerinin istasyona varıp ayrıldıklarını her zaman duyabiliyordum ve saatimi, tuğla fabrikasının düdüğüne göre ayarlıyordum.107

102. Bu saçma tablo, toplumdaki egemen zümrenin vicdansızca davranışlarına güzel bir örnek teşkil eder. İnsanlar açlıktan kırılırken, fino köpekleri için ayrıca hizmetçiler tutuluyordu. Avis Everhard açısından bu ciddi boyutlarda sahte tavır takınmayı gerektiriyordu. Yaşam ve Ölüm ve Dava mevzubahisti; dolayısıyla yaratılan bu tablo gerçeği yansıtmalıydı. Bunda başarı sağlandı ve o dönemde çok ses getirdi.

103. Dönemin lüks tren vagonlarına verilen ad, vagonların mucidi, sanayici Pullman’a atfen bu şekilde anılırlar.

104. Bitmek bilmez ve neredeyse akıl almaz boyutta tehlikelere rağmen Anna Roylston doksan bir yaşına kadar yaşadı. Tıpkı Pocock’un Savaşçı Gruplar’a kafa tutması gibi, Anna da Demir Ökçe’nin cellatlarına meydan okumuştu. Anna çok şanslıydı ve hep dört ayağının üzerine düşerek, tehlikelerin ve korkuların arasında başarılı bir hayat sürdü. Anna, Savaşçı Gruplar’da bizzat infaz görevleri üstlendi. Kızıl Bakire diye anılan Anna, Devrim’in en yaratıcı şahsiyetlerinden biri oldu. Anna altmış dokuz yaşında yaşlı bir kadınken “Zalim” Halcliffe’i silahlı fedailerinin arasında vurdu ve burnu bile kanamadan kaçıp kurtuldu. Sonunda, devrimcilerin Ozark Dağı’ndaki gizli bir sığınağında huzur içinde yaşlı bir insan olarak hayata gözlerini yumdu.

105. Sosyalist İşçi Partisi. (Y.N.)

106. O dönemden günümüze ulaşan tüm belgeleri gözden geçirmemize karşın, burada bahsi geçen Biedenbach’a dair en ufak bir ipucu bulamadık. Everhard Elyazması dışında başka hiçbir yerde kendisinden bahsedilmemektedir.

107. Şayet meraklı bir yolcu Glen Ellen’dan güneye doğru dönüp ilerlerse, kendisini yedi asır önceki eski ilçe yolunun tıpatıp aynısı bir bulvarda bulacaktır. Glen Ellen’dan çeyrek mil ötede, ikinci köprüyü geçtikten sonra, sağ tarafa doğru, engebeli arazi boyunca bir yara gibi uzanarak ağaçlıklı bir grup tepeciğe doğru devam eden dar ve derin bir yarık görülecektir. Bu yarık, efsanevi altına hücum günlerinde, ülkesinden kalkıp California’ya gelen Fransız öncüsü Chauvet’nin, özel toprak mülkiyeti döneminde satın aldığı arazi boyunca uzanan eski demiryolu arsasının olduğu yerdedir. Buradaki tepecikler, Avis Everhard’ın bahsettiği ağaçlıklı tepeciklerdir. MS 2368 yılında meydana gelen Büyük Deprem, bu tepeciklerden birinin yamacını koparıp, Everhardların sığındığı oyuğun içine devirmişti. Elyazması bulunduğundan bu yana burada kazılar yapılmıştır ve ev, iki mağara odacığı ve burada uzun yıllar boyu yaşayanlardan geriye kalan çöp ve artıklar gün ışığına çıkarılmıştır. Burada birçok kalıntı bulunmuştur ve bunların aralarında, ilgisiz ve iğreti dursa da, Biedenbach’ın hikâyede bahsi geçen duman çekme tertibatı da vardır. Bu gibi meselelerle ilgilenen öğrenciler, Arnold Bentham’ın yakında yayınlanacak broşürünü okumalıdır. Ağaçlıklı tepeciklerin bir mil kuzeybatısına doğru ilerleyince, Wild Water ve Sonoma ırmaklarının kesiştiği yerdeki Wake Robin Lodge’un bulunduğu yere varılır. Wild Water aslında Graham Creek diye anılıyordu ve bölgeye ait ilk haritalarda da bu şekilde geçiyordu. Fakat hafızalarda Wild Water ismi kalmıştır. Avis Everhard daha sonra, Demir Ökçe’nin bir ajan provokatörü kisvesine büründüğünde kısa bir dönem için Wake Robin Lodge’da yaşamış ve insanların ve olayların arasında, rolünü fütursuzca oynamıştı. Wake Robin Lodge’da resmî oturma izni hâlâ kayıtlarda yer almaktadır ve izin belgesindeki imza, Elyazması’nda bahsi geçen küçük Oligarşi idarecisi Wickson’dan başkasının değildir.

19

Dönüşüm

Ernest bana, “Kendini yeni baştan yaratıp dönüştürmelisin,” diye yazıyordu. “Avis’i yok edip, bir başka kadına dönüşmelisin, sadece giydiğin kıyafetleri değil, kıyafetlerin altındaki, derinin içindeki insanı da sil baştan dönüştürmelisin. Öyle bir dönüşüm olmalı ki bu, ben bile seni tanımamalıyım; sesin, hareketlerin, tavırların, duruşun, yürüyüşün, her şeyinle.”

Bu emre itaat ettim. Eski Avis Everhard’ı, “öteki ben” diye tabir edebileceğim bir başka kadının derisinin altına sonsuza dek gömmek için her gün saatlerce alıştırma yaptım.

Ancak uzun çaba ve denemeler sonucunda bu gibi sonuçlar elde edilebilir. Sadece ses perdesi ve tonlama gibi bir ayrıntı için, öteki ben’in sesi sabitleşip otomatikleşene kadar neredeyse aralıksız alıştırma yaptım. Zorunlu olan da otomatikman bu rolün havasına girip, o tavrı takınmaktı.

İnsan kendisini bile kandırabilecek kadar ustalaşmalıydı. Bu yeni bir lisan, diyelim ki Fransızca öğrenmeye benziyordu. İlk başta Fransızca konuşmak irade kontrolündedir ve ne yaptığınızı bilirsiniz. Öğrenci İngilizce düşünür ve sonra düşüncesini Fransızcaya çevirir, ya da Fransızca okur fakat anlamak için okuduğunu İngilizceye dönüştürür. Daha sonra temeli sağlamlaşınca, İngilizceye asla başvurmadan otomatikman Fransızca okur, yazar ve düşünür.

Kimlik gizleyip görüntü değiştirirken de bu böyledir. Varsaydığımız, takındığımız rollerimiz gerçek kişiliklere dönüşene ve asıl benliklerimizin yerini alana kadar dikkatli ve sıkı bir irade ortaya koymak gerekiyordu.

Elbette ilk başta çoğunlukla acemice ve beceriksizce denemeler olacaktı. Yeni bir sanat yaratıyorduk ve keşfedeceğimiz çok şey vardı. Fakat her yerde çalışmalar sürüyordu; bu sanatın ustaları çıkıyordu ortaya, yeni yeni hünerler ve değişik yöntemler çoğalıp derleniyordu. Bu birikim bir tür ders kitabına dönüşerek, Devrim okulunun müfredatının bir bölümü olarak elden ele aktarıldı.108

Babamın ortadan kaybolması da bu döneme denk geldi. Düzenli olarak elime ulaşan mektuplarının ardı arkası kesildi. Pell Caddesi’ndeki evimizde değildi babam. Yoldaşlarımız her yerde onu arıyordu. Gizli servisimiz aracılığıyla ülkedeki her hapishanenin altını üstüne getirip yağmalarcasına aradık babamı. Fakat sanki yer yarılmış içine girmişti ve bugüne dek akıbetinin ne olduğu konusunda hiçbir ipucu elde edemedik.109

Sığınakta bir başıma altı ay geçirdim, fakat aylak aylak oturmadım. Örgütümüz süratle gelişip, büyüyordu ve her zaman halledilmesi gereken dağlar kadar iş vardı. Ernest ve lider grubundaki arkadaşları hapishaneden neler yapılacağına karar veriyorlardı; biz dışarıdakilere de bunları uygulamak düşüyordu. Ağızdan ağza propaganda örgütlenmesi; bütün kollarıyla birlikte casus sisteminin örgütlenmesi; gizli matbaaların kurulması; yer altı tramvay sistemi kurulması ki, bu da sayısız sığınaklarımızın birbirine bağlanarak ve ülkenin dört bir yanındaki zincirimize yeni sığınaklar ekleyerek eksik halkaların tamamlanması anlamına geliyordu.

Yani sözün kısası, işler asla bitmiyordu. Altı ayın sonunda, iki yoldaşın gelmesiyle birlikte yalnızlığım sona erdi. Bunlar cesur yürekli ve özgürlüğün tutkulu âşıkları olan iki kızdı; 1922’de kaybolan Lora Peterson ve daha sonra Du Bois110 ile evlenen ve gözlerini yeni çağın müjdecisi olan yarının güneşine dönmüş olarak hâlâ aramızda bulunan Kate Bierce.

İki kız, heyecan, tehlike ve ani ölüm korkusunun telaşıyla nefes nefese yanıma vardılar. Kendilerini San Pablo Körfezi’nden geçiren balıkçı teknesinde bir casus vardı. Demir Ökçe’nin bir kuklası olan bu casus, kendini bir devrimci olarak tanıtmayı başarmış ve örgütümüzün en derindeki sırlarına ulaşmıştı. Kuşku yok ki bu casus benim peşimdeydi, zira benim ortadan kaybolmamın, Oligarşi’nin gizli servisi için büyük bir endişe kaynağı olduğunu çoktan beridir biliyorduk. Neyse ki, gelişmelerden de anlaşıldığı üzere, bu casus keşfettiklerini kimseye ifşa etmemişti. Besbelli ki, saklandığım yeri keşfedip beni yakalayarak görevini başarıyla sonuçlandırana kadar beklemeyi yeğleyip raporunu geciktirmişti. Sahip olduğu bilgiler kendisiyle birlikte öldü. Kızlar Petaluma Irmağı’nda karaya çıkıp atlara götürüldüğü sırada casus bir bahane uydurup tekneden ayrılmayı başarmıştı.

Sonoma Dağları’nın bir bölümü aşıldıktan sonra, John Carlson atını kızlara bırakarak onları gönderip yaya olarak geri döndü. Kuşkulanmıştı. Casusu yakaladı ve ardından neler olduğuna dair Carlson’un anlattıkları bize yeterince fikir verdi.

Carlson, “İşini bitirdim,” diyerek hiçbir hayal gücü katmadan anlatıyordu. Bir yandan gözlerinden kasvetli bir ışık saçılırken ve çalışmaktan biçimsizleşmiş kocaman elleri ikna edici bir biçimde açılıp kapanırken, “İşini bitirdim,” diye tekrarladı. “Gıkını bile çıkaramadı. Onu sakladım ve bu gece geri gidip onu derinlere gömeceğim.”

O sıralarda yaşadığım dönüşüme şaşırıyordum. Zaman zaman, ya geçmişte sürekli bir üniversite kasabasında sakin ve huzurlu bir yaşam sürmüş olmam ya da şiddet ve ölüm manzaralarını kanıksamış bir devrimciye dönüşmem imkânsız gibi görünüyordu. Bu iki farklı yaşamdan birini asla yaşamamıştım sanki. Biri gerçek, diğeri rüyaydı; fakat hangisi hangisiydi acaba? Şu anda mağarada saklanan bu devrimcinin hayatı gördüğüm bir kâbus muydu aslında? Yoksa bir yerlerde, bir şekilde, geçmiş bir hayatta Berkeley’de yaşayan ve çay ve dans partileri, tartışma toplulukları ve konferans salonlarından daha çılgın bir hayatı asla tanımadığını düşleyen bir devrimci miydim? Fakat sanırım bu, insanoğlu kardeşliğinin kızıl bayrağı altında toplanmış tüm yoldaşlarımızın yaşadığı ortak bir deneyimdi.

Sık sık diğer yaşamımdaki birtakım insanlar aklıma geliyordu ve işin garibi, bunlar yeni yaşamımda da zaman zaman görünüp kayboluyorlardı. Örneğin Piskopos Morehouse. Örgütümüz geliştikten sonra boş yere aramıştık onu. Piskoposu bir tımarhaneden diğerine nakletmişlerdi. Napa’daki eyalet akıl hastanesinden Stockton’daki akıl hastanesine ve oradan da Santa Clara’daki, Agnews diye bilinen hastaneye kadar izini sürdük ve o noktada izini kaybettik. Ölüm kaydı yoktu. Bir şekilde kaçmış olmalıydı. Onu bir kez daha perişan bir durumda göreceğim asla aklıma gelmezdi; Chicago Komünü’nün bir kasırga gibi ortalığı kasıp kavuran katliamı sırasında bir an için görünüp kaybolmuştu.

Sierra Fabrikaları’nda kolunu kaybeden ve bir devrimciye dönüşmeme yol açan Jackson’ı bir daha asla görmedim; fakat ölmeden önce ne yaptığını hepimiz biliyorduk. Jackson devrimcilere katılmadı. Yazgısına öfkelenip hırçınlaşan ve yaptığı yanlışları kara kara düşünen Jackson bir anarşist oldu; felsefi anlamda bir anarşiste değil, nefret ve intikam duygularıyla yanıp kavrulan, düpedüz vahşi bir hayvana dönüştü. İntikamını aldı da. Gece yarısı herkes uyuduğu bir sırada bekçileri atlatarak Pertonwaithe’ların sarayını havaya uçurdu. Taş taş üstünde kalmamış ve bekçiler dahil herkesi öldürmüştü. Hapishanede, yargılanmayı beklerken battaniyelerin altında kendini boğmuş Jackson.

Dr. Hammerfield ve Dr. Ballingford’un akıbetleri Jackson’dan epey farklı oldu. Yedikleri ekmeğe ihanet etmeyip dünya ile barış içerisinde yaşadıkları kiliseye ait saraylarla ödüllendirildiler. Her ikisi de Oligarşi’nin avukatlığına soyundu. Her ikisi de epey semirdi. Ernest’in bir defasında dediği gibi, “Dr. Hammerfield, Demir Ökçe’ye Tanrı’nın onayını sağlamak ve ayrıca güzelliğe tapınmayı da katarak Haeckel’in betimlediği gibi tanrısını görünmez bir hayalete ve içi boş bir omurgalı hayvana indirgemek üzere metafizik inancını şekillendirmeyi başarmıştı – Dr. Hammerfield ile Dr. Ballingford arasındaki fark, Ballingford’un, Oligarşi’nin tanrısını daha boş ve daha omurgasız bir şekle sokmasıydı.”

Sierra Fabrikası’nın grevlere katılmayan ve Jackson vakasını araştırırken karşılaştığım ustabaşısı Peter Donnelly, hepimizde şaşkınlık yaratmıştı. Frisco Kızılları’nın 1918 yılındaki toplantısında ben de vardım. Savaşçı Gruplarımız arasında en dişli, en azılı ve amansız olan grup Kızıllar’dı. Esasında bizim örgütlenmemizin bir parçası değildi. Üyeleri fanatik çılgınlardı. Böyle bir yaklaşımı teşvik etmeye kalkışmıyorduk. Öte yandan, Kızıllar örgüte dahil olmamasına karşın, onlarla arkadaşça ilişkilerimizi sürdürdük. Beni o gece oraya götüren şey, hayati önem taşıyan bir meseleydi. Bir sürü adamın arasında bir tek maske takmayan insan bendim. Orada bulunmama neden olan meseleyi hallettikten sonra, maskeli adamlardan biri dışarı çıkmama yardımcı oldu. Kılavuzum, karanlık bir geçide vardığımızda bir kibrit çaktı ve kibriti yüzüne yakın tutarak maskesini geriye doğru kaldırdı. Bir an için Peter Donnelly’nin, ihtiras ve öfkenin yeniden biçimlendirdiği yüz hatlarını gördüm. Sonra kibrit söndü.

“Benim olduğumu bilmenizi istedim sadece,” dedi karanlıkta. “Şef Dallas’ı hatırlıyor musunuz?”

Sierra Fabrikası’nın tilki suratlı şefini hatırlayarak kafamı salladım.

“İlk önce onu hakladım,” dedi Donnelly gururla. “Sonra da Kızıllar’a katıldım.”

“Fakat nasıl olur da burada bulunursun?” diye sordum. “Ya karın ve çocukların?”

“Öldüler,” diye cevap verdi. “O yüzden. Yok, hayır,” lafının devamını getirmekte tereddüt etti, “onların intikamını almak için bulunmuyorum burada. Yataklarında zahmetsizce can verdiler, hastalık işte, birbiri ardına gittiler. Hayattayken elimi kolumu bağlıyorlardı. Artık ölüp gittiklerine göre, kahrolmuş, tahrip edilmiş insanlığımın intikamının peşindeyim. Ben bir zamanlar grevlere katılmayan ustabaşı Peter Donnelly idim. Fakat bu gece Frisco Kızılları’nın 27 numaralı üyesiyim. Gelin hadi, sizi buradan çıkarayım.”

Daha sonra Donnelly ile ilgili başka şeyler de duydum. Ailesinin tümüyle öldüğünü söylerken kendine göre doğruları ifade etmişti. Fakat Timothy adındaki oğlu hayattaydı ve babası için o bir ölüydü; çünkü Timothy, Demir Ökçe’nin Paralı Askerleri’ne katılmıştı.111 Frisco Kızılları’nın her bir üyesi yılda on iki infaz gerçekleştireceğini taahhüt ediyordu. Başarısızlığın cezası ölümdü. Taahhüt ettiği sayıya ulaşamayan üye intihar ediyordu. Bu infazlar gelişigüzel yapılmıyordu. Bu çılgın adamlar sık sık toplanıp sorun yaratan, suç işleyen üyeleri ve Oligarşi’nin uşakları hakkında toplu hükümler veriyorlardı. Kimin hangi infazı yerine getireceği daha sonra kurayla belirleniyordu.

Aslında o gece orada bulunmama neden olan mesele de böyle bir yargılamaydı. Yıllarca Demir Ökçe’nin gizli servisindeki yerel büroda memurluk görevini başarıyla sürdüren casus yoldaşlarımızdan biri, Frisco Kızılları tarafından aforoz edilmişti ve yargılanıyordu. Elbette yoldaşımız orada değildi ve elbette onu yargılayanlar bizim adamlarımızdan biri olduğunu bilmiyorlardı. Benim görevi adamımızın kimliğine ve sadakatine tanıklık etmekti. Bizim olaydan nasıl haberdar olduğumuz merak edilebilir. Bunun basit bir açıklaması var. Gizli ajanlarımızdan biri Frisco Kızılları’nın bir üyesiydi. Düşmanımızın olduğu gibi dostumuzun da üzerinden gözümüzü ayırmamalıydık ve bu çılgın adamlar grubu da bu gözetimin dışında kalacak kadar sıradan insanlar değillerdi.

Peter Donnelly ve oğluna dönecek olursak. Donnelly için, ertesi yıl kendine düşen infaz listesinde oğlu Timothy Donnely’nin ismini görene kadar her şey yolunda gitmişti. Donnelly’nin aileye karşı aşırı bağlılık hisleri devreye girdi. Oğlunu kurtarmak için yoldaşlarına ihanet etti. Bunu yapmasını kısmen engellediler, fakat o arada bir düzine Frisco Kızıl üyesi infaz edildi ve grup neredeyse dağılmanın eşiğine geldi. Hayatta kalanlar misilleme yaparak, ihanet suçundan ötürü hak ettiği ölüm cezasını verdiler.

Timothy Donnely de uzun süre yaşamadı. Frisco Kızılları onu ortadan kaldırmayı görev bildiler. Oligarşi Timothy’yi kurtarmak için her türlü çabayı sarf etti. Ülkenin bir yerinden diğerine nakledildi. Kızıllar’dan üçü onu yakalamak için boş yere uğraşırken öldüler. Kızıllar sadece erkeklerden oluşuyordu. Sonunda çareyi bir kadına başvurmakta buldular. Bu, bizim yoldaşlarımızdan Anna Roylston’dan başkası değildi. Beyin takımımız Anna’nın bu görevi üstlenmesini yasakladı, fakat Anna hep kendi iradesiyle hareket ediyor ve disipline dudak büküyordu. Dahası Anna bir dahiydi ve çok sevimli biriydi. Onu asla disiplin altına alamamıştık zaten. O tek başına ayrı bir kategoride yer alıyordu ve devrimcilerin sıradan standartlarına tabi biri değildi.

Anna’nın bu görevi üstlenmesine izin vermeyi reddetmemize rağmen o bildiğini okudu. Anna Roylston çok çekici, büyüleyici bir kadındı. Ufak bir el işaretiyle bir erkeği yanına çağırması yeterdi. Sürüyle genç yoldaşımızın kalplerini kırmış ve yüreklerini yakıp ağına düşürdüğü bir alay erkeği de örgütümüze bağlamıştı. Buna karşın evlenmeyi kararlılıkla reddediyordu. Çocukları çok seviyordu, ama kendine ait bir çocuğun onu Dava’ dan alıkoyacağını ve kendisinin hayatını Dava’ya adadığını söylüyordu.

Timothy Donnely’nin kalbini kazanmak Anna için çocuk oyuncağıydı. Vicdanen son derece rahattı, zira tam da o dönemde “Nashville Katliamı” meydana gelmiş, Donnelly’nin komutasındaki Paralı Askerler şehirdeki sekiz yüz dokumacıyı öldürmüştü. Fakat Anna, Donnelly’yi öldürmedi. Onu esir olarak Frisco Kızılları’na teslim etti. Bu olay geçen sene yaşandı ve Anna’nın şimdi yeni bir adı vardı. Bütün devrimciler onu, “Kızıl Bakire” diye anıyorlar.112

İleride karşılaşacağım tanıdık yüzlerden iki tanesi de Albay Ingram ve Albay Van Gilbert’di. Albay Ingram Oligarşi’nin içinde yükselmiş ve Almanya’ya elçi olarak atanmıştı. Her iki ülkenin proletaryasının derin nefretini kazanmıştı Ingram. Onunla Berlin’de bir araya geldim; Demir Ökçe’nin itibarlı uluslararası casuslarından biri olarak beni karşıladı ve büyük yardımları dokundu. Bu arada aklıma gelmişken, şunu da söyleyebilirim ki, sonradan büründüğüm kimliğimle iki farklı insan olarak Devrim için birkaç önemli şey yapmayı başarmıştım.

Albay Van Gilbert, “Hırlayan” Van Gilbert olarak anılıyordu. Chicago Komünü’nün ardından yeni yasa tasarısını hazırlayarak önemli bir rol üstlenmişti. Fakat daha önce, gaddar, habis ruhlu bir dava yargıcı olarak ölüm cezasını hak etmişti. Onu yargılayan ve hükmü verenlerden biri de bendim. İnfazını ise Anna Roylston üstlenmişti.

Geçmiş yaşamımdan karşıma çıkan bir diğer şahsiyet de Jackson’ın avukatıydı. Joseph Hurd adındaki bu adamla bir daha karşılaşacağımı asla ummazdım. Tuhaf bir karşılaşmaydı bu. Chicago Komünü’nden iki yıl sonra, gece geç bir saatte Ernest’le birlikte Benton Limanı’ndaki sığınağa varmıştık. Burası Michigan’la Chicago’ yu ayıran gölün üzerinde bir sığınaktı. Tam da bir casusun yargılanmasının sonuna yetişmiştik. Ölüm cezası verilmişti ve suçluyu götürüyorlardı. Karşı karşıya geldiğimiz manzara buydu. Hemen ardından perişan haldeki bu adam sert bir şekilde silkinerek kendisini tutsak edenlerin ellerinden kurtulup ayaklarıma kapandı. Bir yandan kollarını dizlerime dolayıp bir mengene gibi sıkarken, bir yandan da çılgınca merhamet dileyip yalvarıyordu. Istırap içersisindeki suratını kaldırıp bana baktığında Joseph Hurd’u tanıdım. Tanık olduğum onca korkunç manzara içerisinde bu zıvanadan çıkmış, zavallı yaratığın hayatının bağışlanması için yalvarması kadar sinirlerimi bozan bir şey olmamıştı. Çıldırmışçasına hayatta kalma mücadelesi veriyordu. Acınası bir manzaraydı gerçekten de. Bir düzine yoldaşın çekip götürmeye çalışmasına rağmen, bana yapışmış, bırakmıyordu. Nihayet avukatı, acı feryatlar içerisinde sürükleyerek götürürlerken ben de bayılıp yere yığıldım. Cesur bir adamı ölürken görmek, bir korkağın, hayatının bağışlanması için yalvarmasını dinlemekten çok daha kolaydı.113

108. Kılık ve görüntü değiştirme o dönemde gerçek bir sanat haline geldi. Devrimciler tüm sığınaklarında oyunculuk okulları kurdular. Peruk ve sakal, sahte kaşlar ve benzeri teatral aksesuvarları ve yardımcı malzemeleri beğenmeyip küçümsüyorlardı. Devrim oyunu bir ölüm kalım oyunuydu ve tek aksesuvar kurulan tuzaklardı. Kılık ve görüntü değiştirme kökten, hakiki olmalı, görüntü değiştirenin benliğinin ayrılmaz bir parçası ve köklü bir alışkanlığı haline gelmeliydi. Anlatılanlara göre Kızıl Bakire bu sanatı en iyi icra eden ustalardan biriydi ve bu da onun uzun ve başarılı kariyerine yorulmalıdır.

109. O dönemde yaşanan korkulardan biri de insanların ortadan kaybolmalarıydı. Şarkılarda ve hikâyelerde bu temaya sürekli olarak rastlanır. Bu, o üç asır boyunca hiddetlenerek süren gizli yeraltı savaşının beraberinde getirdiği kaçınılmaz bir doğal sonuçtu. Bu olgu, neredeyse devrimcilerin saflarında olduğu kadar Oligarşi sınıfı ve işçi kastlarında da yaygındı. Hiçbir uyarı olmadan, iz bırakmadan erkekler ve kadınlar, hatta çocuklar kayboluyor ve onları bir daha gören olmuyor, sonları bir muammaya dönüşüyordu.

110. Ardis’in günümüzdeki kütüphanecisi Du Bois, bu devrimci çiftin soyundan gelmektedir.

111. İşçi kastlarının yanı sıra, bir başka kast daha ortaya çıktı. Ordu. Oligarşi’nin komuta ettiği ve Paralı Askerler olarak anılan, profesyonel askerlerden oluşan bir daimi ordu yaratıldı. Bu kurum, yeni rejim altında elverişsiz olduğu görülen milislerin yerini aldı. Demir Ökçe’nin düzenli gizli servisi dışında, Paralı Askerler’den oluşan bir gizli servis de tesis edildi ve polisle ordu arasında bir köprü vazifesi gördü.

112. Frisco Kızılları ancak İkinci Ayaklanma bastırıldıktan sonra yeniden ortaya çıktılar. Ve iki nesil boyunca Grup büyüyüp gelişti. Daha sonra Demir Ökçe’nin bir ajanı Kızıllar’a üye olmayı başardı ve tüm sırlarına erişerek tümüyle yok olmalarına yol açtı. Bu olay MS 2002 yılında meydana geldi. Üyeler üçer hafta arayla teker teker idam edildiler ve cesetleri San Francisco’nun işçi gettolarında teşhir edildi.

113. Benton Limanı’ndaki sığınak bir yer altı mezarlığıydı ve girişine bir kuyu süsü verilerek zekice kamufle edilmişti. Sığınak iyi korunmuştu; günümüzde, meraklı bir ziyaretçi, hiç kuşkusuz Avis Everhard’ın anlattığı sahnenin meydana geldiği toplantı salonuna giden labirentlerde dolaşabilir. Daha da ileride, mahkûmların tutulduğu hücreler ve idam infazlarının yapıldığı ölüm odası bulunur. Bunun ötesinde, sert kayalardan yontulmuş, her iki yanında oyuklar bulunan ve uzun, kıvrılarak ilerleyen dehlizlerden oluşan mezarlık vardır. Katmanlar halindeki bu mezarlıkta, yoldaşları tarafından uzun yıllar önce buraya gömülen devrimciler yatmaktadır.

20

Oligarşi’nin kayıp üyesi

Eski yaşamımı hatırlarken, yeni yaşamımın hikâyesinde de bazı olayları atladım. Hapisten topluca firarlar da ancak 1915 yılının ortalarında gerçekleşti. Karmaşık olduğu kadar da pürüzsüz bir biçimde üstesinden gelinen firarlar, övgüye değer bir başarı olarak yaptığımız işlerde bizi teşvik edip yüreklendirdi. Küba’dan California’ya, çok sayıda cezaevinden, askerî hapishaneden ve kaleden, lider kadromuzdan üç yüzün üzerinde yoldaşın yanı sıra elli iki Kongre üyemizden de elli birini bir gecede kurtarmıştık. Tek bir başarısızlık bile yaşanmamıştı. Yoldaşlarımız kaçmakla kalmamış, her biri sığınaklara da planlandığı gibi varmıştı. Ulaşamadığımız tek Kongre üyesi yoldaşımız Arthur Simpson, zalimce işkencelerin ardından Cabanas’ta can vermişti zaten.

Bunu izleyen on sekiz ay, belki de hayatımın Ernest’ le birlikte geçen en mutlu dönemiydi. Bu süre zarfında asla birbirimizden ayrılmadık. Daha sonra, dışarıdaki dünyaya geri dönünce sık sık ayrı düştük. O gece Ernest’ in gelişini, yarının ayaklanmasının alevinden daha büyük bir sabırsızlıkla beklemiştim. Onu çok uzun bir zamandan beri görmemiştim ve planlarımızdaki olası bir pürüz ya da yanlışlığın onu, o adadaki hapishanede tutabileceği düşüncesi beni neredeyse çıldırtıyordu. Saatler, yüzyıllar gibi geçmek bilmiyordu. Tek başımaydım. Biedenbach ve sığınakta yaşayan üç genç adam dışarıda, dağlardaydılar ve tepeden tırnağa silahlı vaziyette, her şeye hazırlıklı bekliyorlardı. O gece ülkenin dört bir yanındaki sığınaklarda sanırım tek bir yoldaş bile yoktu.

Tan yeri henüz yeni yeni ağarmaya başladığı sırada, yukarıdan gelen işareti duydum ve yanıt verdim. Aşağıya ilk inen Biedenbach’ı neredeyse kucaklıyordum; fakat hemen ardından Ernest’in kollarında buldum kendimi. Geçirdiğim dönüşüm o denli eksiksiz ve mükemmeldi ki, o anda ancak gayret göstererek eski Avis Everhard gibi davranabileceğimi, eskisi gibi gülüp, eski ses tonuyla, eskisi gibi konuşabileceğimi fark ettim. Eski kimliğimi ancak büyük bir güç sarf ederek koruyabiliyordum; yarattığım bu yeni kişilik öylesine doğallaşmış ve kaçınılmaz olmuştu ki, bir an için olsun onu unutup eski kişiliğime dönmekte zorlanmıştım.

Küçük sığınağın içine girdiğimize Ernest’in yüzünü ışıkta gördüm. Hapishanede yatmış olmanın verdiği solgunluk dışında değişmemişti, en azından fazla bir değişiklik yoktu. Her halükârda benim sevgili kocam ve kahramanımdı o. Yine de yüzünde çilekeş çizgiler belirmişti sanki. Fakat Ernest bu çizgileri iyi taşıyordu, zira yüz hatlarını her zaman belirginleştiren fırtınalı yaşamına belli bir asalet ve incelik katıyordu bunlar. Belki eski günlere kıyasla biraz daha ciddi olabilirdi, ama gözlerinde gülüşünün pırıltısını görmek mümkündü hâlâ. On kilo vermişti, ama sağlığı ve fiziği mükemmeldi. Hapiste kaldığı süre boyunca idman yapmıştı ve kasları demir gibiydi. Aslına bakılırsa, hapse girdiği döneme kıyasla daha iyi durumdaydı. Saatler sonra başını yastığa koyabildi ve uyuması için onu yatıştırdım. Fakat benim gözüme uyku girmiyordu. Çok mutluydum ve hapishaneden kaçıp at sırtında yolculuk yapmanın verdiği yorgunluk da benim üzerimde değildi.

Ernest uyurken, elbisemi değiştirdim, saçımı farklı şekilde taradım ve yeni benliğime büründüm. Sonra, Biedenbach ve diğer yoldaşlar uyanınca onların da yardımıyla küçük bir oyun tezgâhladım. Her şey hazırdı ve mutfağa ve yemek odasına açılan odada durduğumuz sırada, Ernest kapıyı açıp içeri girdi. O anda Biedenbach bana Mary diye hitap etti ve ben de dönüp ona cevap verdim. Sonra bir anlığına, sanki herhangi bir genç yoldaşın, Devrim’in bu tanınmış kahramanını ilk defa gördüğünü belli eden meraklı bakışıyla Ernest’e şöyle bir göz attım. Ernest de beni süzdü ve tetkik eden bakışları sabırsızca odayı dolaştı. Hemen ardından Mary Holmes diye tanıtıldım Ernest’e.

Aldatmacayı tamamlamak için masaya fazladan bir tabak daha konmuştu ve yemeğe oturduğumuzda, sandalyelerden biri boş kaldı. Ernest’in giderek artan tedirginliğini ve sabırsızlığını fark ettikçe sevinçten ağlayabilirdim. En sonunda daha fazla dayanamadı.

“Karım nerede?” diye sordu.

“Hâlâ uyuyor,” diye cevap verdim.

Kritik an gelmişti. Fakat sesim tuhaf bir sesti ve Ernest bu seste kulağa tanıdık gelen bir tını duymuyordu. Yemek devam etti. Bir sürü şey konuştum ve bir kahramana taparcasına hayranlık duyan bir insanın şevk ve coşkusuyla konuştum; hiç kuşkusuz Ernest benim kahramanımdı. Coşkum ve hayranlığım doruk noktasına ulaşmıştı ve Ernest maksadımı daha kestiremeden, boynuna sarıldım ve dudaklarından öptüm. Beni kendinden uzaklaştırarak, kızgın ve şaşkın bir ifadeyle etrafına bakındı. Masadaki dört adam Ernest’in şaşkınlığına kahkahalarla güldüler ve açıklamada bulundular. Ernest ilk başta kuşkuya düştü. Beni dikkatle inceledi ve tam ikna olamadığından, inanmayarak başını salladı. Ancak karşısına yeniden Avis Everhard olarak çıkıp kulağına sadece ikimizin bildiği sırları fısıldayınca beni gerçek karısı olarak kabul etti.

O gün daha sonra, büyük bir mahcubiyet duyduğunu belli ederek beni kollarına aldı ve çokeşliliği savunup sahip çıkarcasına, “Sen benim Avis’imsin,” dedi, “ve ayrıca bir başka birisin. Sen iki ayrı kadınsın ve dolayısıyla benim haremimsin. Ne olursa olsun, şimdi güvendeyiz. Şayet Birleşik Devletler bizim için iyice yaşanmaz bir yer olursa dert değil. Türkiye’de vatandaşlık hakkım var.”114

Sığınakta çok mutlu bir hayat sürmeye başlamıştım. Uzun saatler boyunca çok çalıştığımız doğruydu; fakat birlikte çalışıyorduk. On sekiz değerli ay boyunca beraberdik, liderler ve yoldaşlar sürekli gelip gittiğinden yalnız kalmıyorduk, entrika ve devrimin yeraltı dünyasından gelen tuhaf sesler, savaştığımız tüm cephe hatlarından, daha da tuhaf çatışma ve savaş hikâyeleri taşıyordu bize. Ayrıca çok eğleniyorduk ve keyif alıyorduk. Yalnızca asık suratlı gizli örgüt üyeleri değildik. Çok çalışıyor, büyük kayıp ve acılar yaşıyor ve saflarımızdaki boşlukları doldurarak yolumuza devam edip yaşam ve ölüm arasındaki tüm o çalışma, eğlenme ve etkileşimle gülüp sevecek zamanı bulabiliyorduk. Aramızda sanatçılar, bilim insanları, müzisyenler ve şairler vardı; toprağın üzerindeki o oyukta, Oligarşi’nin sarayları ve harika şehirlerinden daha üstün ve incelikli bir kültür vardı. Aslında, yoldaşlarımızın birçoğu o sarayların ve harika şehirlerin yapımında çalışmışlardı.115

Sığınağa tıkılıp kalmıyorduk ayrıca. Geceleri sık sık idman niyetine atla dağlarda geziniyor ve Wickson’ın atlarına biniyorduk. Atlarının kaç tane devrimciyi sırtında taşıdığını bir bilseydi! Bildiğimiz, ıssız yerlerde piknik bile yaptığımız oluyor, daha gün ışımadan gidip hava karardıktan sonra dönerek, buralarda bütün bir günü geçiriyorduk. Ayrıca Wickson’ın kaymağını ve tereyağını116 da kullanıyorduk; Ernest de Wickson’ın bıldırcınlarını, tavşanlarını ve zaman zaman da genç erkek geyiklerini vurup avlamaktan geri durmuyordu.

Sığınağımız hakikaten de güvenliydi. Evvelce, bu sığınağın yerinin sadece bir kez keşfedildiğini söylemiştim ve şimdi söz açılmışken genç Wickson’ın ortadan kaybolmasının esrarını da aydınlığa kavuşturmanın zamanı geldi. O artık hayatta olmadığına göre, ben de konuşmakta özgürüm. Büyük oyuğun dibinde, güneşin birkaç saat boyunca vurduğu kuytu bir köşe vardı ve yukarıdan bakıldığında görünmüyordu. Buraya, ırmak yatağından çok miktarda çakıllı kum taşıyarak, zemini kuru, sıcak ve sevimli bir güneşlenme yeri yapmıştık; bir öğleden sonra burada, elimde Mendenhall’ın117 bir kitabı yarı uyur vaziyette pinekliyordum.

O kadar rahat ve güvende hissediyordum ki, şairin ateşli dizeleri bile beni heyecanlandırmıyordu.

Ayaklarımın dibine düşen bir toprak parçası irkilmeme neden oldu. Ardından yukarıdan gelen koşuşturma sesleri işittim. Sonra birden parçalanıp ufalanan toprak duvardan kayarak inen genç bir adam, ayaklarımın dibinde bitiverdi. Bu, o zamanlar henüz tanımadığım Philip Wickson’dı. Soğukkanlı bir ifadeyle bana baktı ve düşük perdeden bir hayret ıslığı çaldı.

Şapkası elinde, “Özür dilerim,” dedi. “Burada kimseye rastlamayı ummuyordum.”

Ben onun kadar serinkanlı değildim. Ümitsiz durumlarda nasıl davranacağım konusunda hâlâ acemiydim. Daha sonraları, uluslararası bir casus olduğumda daha becerikli biri olmuştum sanırım. Hemen ayağa fırlayıp bağırarak tehlike sinyali verdim.

Meraklı gözlerle bana bakarak, “Bunu neden yaptın?” diye sordu.

Belli ki yukarıdan kayıp inerken buralarda birilerinin olabileceğinden kuşkulanmamıştı.

“Ne amaçla yapmış olabilirim sence?” diye karşılık verdim. O günlerde gerçekten de beceriksiz biriydim.

“Bilmiyorum,” diye cevap verdi başını sallayarak. “Etrafta arkadaşların var herhalde. Her neyse, bana bir açıklama borçlusunuz. Pek hoşuma gitmedi bu manzara. Başkasının arazisine izinsiz girdiniz. Burası benim babamın arazisi ve...”

Fakat tam o anda, kibarlığını asla bozmayan Biedenbach, arkadan yaklaşıp alçak bir sesle, “Eller yukarı genç bayım,” dedi.

Genç Wickson önce ellerini havaya kaldırdı ve ardından arkasını dönerek elindeki otomatik tüfeği üzerine doğrultan Biedenbach ile yüz yüze geldi. Wickson istifini bozmadı.

“Bak sen,” dedi, “bir devrimci yuvası, görüldüğü kadarıyla da büyük bir sorunumuz var. Burada uzun süre duramayacağınızı söyleyebilirim size.”

“Belki de bu düşünceni gözden geçirmek için sen burada uzun süre duracaksın,” dedi Biedenbach sakin bir sesle. “Bu arada benimle içeri gelmeni istemek zorundayım.”

“İçeriye mi?” Genç adam gerçekten afallamıştı. “Burada bir yer altı mezarlığınız mı var? O gibi şeylerden bahsedildiğini duymuştum.”

Biedenbach hayranlık uyandıran aksanıyla, “Gel ve gör,” diye cevap verdi.

“Fakat bu yasadışı,” diye itiraz geldi Wickson’dan.

“Evet, sizin yasalarınıza göre öyle,” diye cevap verdi terörist, manalı bir ifadeyle. “Fakat inan ki, bizim yasalarımıza göre bu gayet yasal. İçinde yaşadığın baskı ve zulüm dünyasından farklı bir dünyada bulunduğun gerçeğine kendini alıştırmalısın.”

“Bu tartışmaya açık bir konu,” diye mırıldandı Wickson.

“O zaman bizimle kal ve tartış.”

Genç adam güldü ve kendisini esir alan Biedenbach’ ın peşi sıra eve girdi. Wickson, iç kısımdaki mağara odaya getirildi ve genç yoldaşlardan birini başına nöbetçi diktik. Öte yandan biz de mutfakta durumu tartışıyorduk.

Biedenbach yaşlı gözlerle Wickson’ın ölmesi gerektiğini savunuyordu ve bu korkunç önerisini kabul etmediğimizde çok rahatladı. Diğer taraftan, bu genç Oligarşi üyesinin ayrılmasına izin vermek de aklımızın ucundan dahi geçmiyordu.

Ernest, “Ne yapacağımızı söyleyeyim,” dedi. “Onu burada tutup eğiteceğiz.”

“O halde onu hukuk bilimiyle ilgili aydınlatma ayrıcalığına ben talibim,” dedi Biedenbach yüksek bir sesle.

Ve böylece güle oynaya bir karara varıldı. Philip Wickson’ı bir tutsak olarak alıkoyacak, ahlak ve toplumbilimi konularında eğitecektik. Fakat bu arada halledilmesi gereken işler vardı. Wickson’ın bıraktığı tüm izler silinmeliydi. Oyuğun ufalanıp dağılan duvarından aşağı inerken bıraktığı izler vardı. Bu iş Biedenbach’a düştü ve bir iple yukardan sarkarak geride hiçbir iz kalmayana dek günün geri kalanı boyunca uğraştı. Vadinin yukarısında, oyuğun ağzındaki tüm izler de aynı şekilde silindi. Sonra, akşam karanlığı çökünce John Carlson gelip Wickson’dan ayakkabılarını istedi.

Genç adam ayakkabılarını vermek istemiyordu ve bunun için kavga etmeye hazırdı, ama Ernest’in ellerinin nalbant kuvvetini hissedince vazgeçti. Carlson daha sonra ayakkabılar küçük geldiğinden, ayağında su toplamış kabarcıklar çıktığını ve daha da fecisi derisinin yüzüldüğünü, fakat ayakkabılarla büyük işler başardığını söylüyordu. Genç adamın ayak izlerinin sona erdiği oyuğun ağzından geri dönen Carlson, ayakkabıları giyerek sola doğru yürüdü. Tepecikler etrafında, sırtlarda ve vadilerde millerce yürümüş ve sonunda, bir ırmak yatağının akarsuyunda izleri örtmüştü. Carlson burada ayakkabıları çıkarmış ve belli bir mesafe boyunca izleri gizlemeye devam ederek nihayet kendi ayakkabılarını giymişti. Bir hafta sonra Wickson ayakkabılarına kavuştu.

O gece bütün av köpekleri dışarıdaydı ve sığınakta gözümüze pek uyku girmedi. Ertesi gün, uzun uzun uluyan av köpekleri birbiri ardına vadiden inerek Carlson’ın kendileri için hazırladığı ayak izlerinin soluna daldılar ve dağların yükseklerindeki uzak vadilerde kayboldular. Ve tüm bu süre zarfında adamlarımız ellerinde otomatik tabanca ve tüfekleriyle (Biedenbach’ın imalatı olan yarım düzine suikast bombasından bahsetmiyorum bile) sığınakta beklediler. Kurtarma ekipleri saklanma yerimize inseydiler kim bilir ne kadar şaşırırlardı.

Bir zamanlar Oligarşi’nin bir üyesi ve daha sonra Devrimde bir yoldaş olan Philip Wickson’ın aslında nasıl kaybolduğunu aktardım. Sonunda görüşünü değiştirerek onu kendi safımıza çekmeyi başarmıştık. Wickson’ın dimağı zinde ve esnekti, doğası gereği de epey ahlaklı biriydi. Birkaç ay sora Wickson’ı babasının atlarından birine bindirerek Sonoma Dağları’nı aşıp Petaluma Irmağı’na getirdik ve onu oradaki küçük bir balıkçı gemisine bindirdik. Kolay aşamalardan geçerek Wickson’ı, Carmel sığınağımıza giden yer altı demiryolunu kullanarak kaçırdık.

Wickson orada sekiz ay kaldı ve bu sürenin sonunda iki nedenden ötürü aramızdan ayrılmaya isteksizdi. Bunlardan biri, Anna Roylston’a âşık olmasıydı, diğeri de bizden birine dönüşmüş olmasıydı. Nihayet aşk macerasının umutsuz olduğuna kanaat getirince isteklerimizi kabul etti ve babasına geri döndü. Görünürde ölene kadar bir Oligarşi üyesi olarak yaşayan genç Wickson, aslında en değerli ajanlarımızdan biriydi. Demir Ökçe, sık sık bize karşı yürüttüğü plan ve operasyonların başarısızlığa uğraması karşısında afallıyordu, ama kendi üyeleri arasına sızmış bizim ajanlarımızın sayısını bilseydi neler olup bittiğini de anlayacaktı. Genç Wickson, Dava’ya olan bağlılığı konusunda asla tereddüt etmedi. Aslında Wickson’ın ölümüne, görevine bağlılığı zemin hazırlamıştı. 1927 yılında çıkan büyük fırtınada, liderlerimizin bir toplantısına katıldığı sırada zatürreeye yakalandı ve öldü.118

114. O dönemde Türkiye’de çokeşlilik hâlâ uygulanıyordu.

115. Avis Everhard boş yere böbürlenmiyordu. Devrimciler arasında sanat ve bilim dünyasının seçkinleri vardı. Birkaç müzisyen, şarkıcı ve Oligarşi mensubu dışında, isimleri günümüze dek ulaşmış olan, o devrin bütün büyük yaratıcıları devrimcilerdi.

116. O dönemde bile kaymak ve tereyağı ham olarak inek sütünden elde ediliyordu. Yiyeceklerin laboratuvarlarda üretilmesine başlanmamıştı.

117. O dönemden günümüze kadar gelen bilgi kaynakları ve belgelerde, Randolph Mendenhall’in şiirlerine devamlı olarak atıfta bulunulur. Mendenhall, yoldaşları tarafından “Alev” diye anılıyordu. Kuşkusuz o büyük bir dehaydı; fakat diğerlerinin yazılarında alıntılanan tuhaf ve akılda kalıcı birtakım dizeleri dışında, günümüze hiçbir eseri ulaşmamıştır. Mendenhall, MS 1928 yılında Demir Ökçe tarafından idam edilmiştir.

118. Bu genç adamın yaşadıkları sıradışı değildi. Oligarşi’ye mensup birçok genç adam, doğru/ahlaklı davranma düşüncesiyle ya da Devrim’in hayal güçlerini ateşlemesiyle eyleme geçerek, ahlaki ya da romantik anlamda yaşamlarını buna adadılar. Aynı şekilde Rus soylularının birçok evladı da, bu ülkede daha önce gerçekleşen sürüncemeli devrimde önemli roller üstlenmişlerdi.

21

Kükreyen korkunç canavar

Sığınakta kaldığımız uzun süre boyunca, dış dünyada olup bitenleri yakından takip ediyorduk ve savaştığımız Oligarşi’nin gücünü bütün ayrıntılarıyla öğreniyorduk. Yaşanan dönüşümlerle birlikte yeni kurumlar daha belirgin bir biçimde oluşuyor, istikrarlı ve kalıcı olacaklarının işaretlerini veriyorlardı. Oligarşi’nin yöneticileri karmaşık olduğu kadar muazzam çaplı ve iyi işleyen bir idari mekanizma kurmayı başarmışlardı, hem de tüm engelleme çabalarımıza rağmen.

Birçok devrimci için bu bir sürpriz olmuştu. Bunun mümkün olabileceğini düşünmemişlerdi. Her şeye rağmen ülkedeki çalışma hayatı sürüyordu. İnsanlar madenlerde ve tarlalarda çalışıyorlardı; birer köleden farkları yoktu, ama buna mecburdular. Hayati önem taşıyan sanayi kollarında kalkınma yaşanıyordu. Büyük işçi kastlarının üyeleri hayatlarından memnundular ve mutlu mesut çalışıyorlardı. Hayatlarında ilk kez huzurlu bir iş ve çalışma ortamı bulmuşlardı. Artık boş geçen mesai saatleri, grev, lokavt ve sendika sınıflandırması gibi kaygıları yoktu. Daha konforlu evlerde ve güzel şehirlerde yaşıyorlardı; daha önce yaşadıkları kenar mahalleler ve gettolara kıyasla daha güzel şehirlerde. Daha iyi gıdalarla besleniyorlardı, mesai saatleri azalmıştı, daha fazla tatil yapıyorlardı; yeni ve çok çeşitli ilgi alanları ve eğlence olanaklarından yararlanıyorlardı. Talihsiz kardeşleri, ayrıcalıktan yoksun işçiler, dibe vurmuş, bir kenara itilmiş uçurum insanları ise umurlarında değildi. İnsanlık bir bencillik çağına giriyordu. Ama bunlar tümüyle doğru değildi. Ajanlarımız işçi kastlarını delik deşik edip içlerine nüfuz etmişlerdi; karın açlığının ötesinde, gözleri özgürlük ve kardeşliğin ışıltılı geleceğini gören adamlardı bu ajanlar.

Oluşumunu tamamlayan ve sorunsuz işleyen bir başka büyük kurum da Paralı Askerler’di. Bu asker zümresi eski düzenli ordudan türemişti ve şimdi sömüre güçleri haricinde sayıları bir milyona ulaşmıştı. Paralı Askerler apayrı bir sınıfı teşkil ediyorlardı. Hemen hemen özerk ve kendilerine ait şehirlerde yaşıyorlardı ve birçok ayrıcalığa sahiptiler. Şaşırtıcı boyutlara varan ihtiyaç fazlası üretimin büyük bir bölümünü bu kesim tüketiyordu. Halktan kopuk ve diğer insanların sempatisinden yoksun bir yaşam sürüyorlardı; hatta kendi sınıfsal ahlak ve bilinçlerini geliştiriyorlardı. Bununla birlikte onların aralarında da binlerce ajanımız vardı.119

Bizzat Oligarşi’nin yöneticileri olağanüstü ve kabul etmek gerekir ki beklenmedik bir gelişim gösteriyorlardı. Bu zümre kendi kendini disipline etmişti. Her üyenin bu dünyada yapacak işleri vardı ve bu zorunlu bir görevdi. Artık aylak aylak gezen genç ve zengin insanlar yoktu. Sahip oldukları güç, Oligarşi’ye güç katmak için kullanılıyordu. Bunlar birlik liderleri ve sanayinin teğmen ve yüzbaşıları olarak hizmet veriyorlardı. Uygulamalı bilim dallarında meslek hayatlarını geliştiriyorlardı ve birçoğu mühendis olmuştu. Hükümetin pek çok farklı bölümlerine girdiler, sömürgelerde görev aldılar ve on binlercesi çeşitli gizli servislerde çalışmaya başladı. Denilebilir ki, bu insanlar eğitime, sanata, kiliseye, bilime, edebiyata çırak verilmişlerdi ve bu alanlarda, Oligarşi’nin devamlılığı yönünde ulusun düşünce sürecini şekillendirmekte önemli bir işlev üstlenmişlerdi.

Onlara yaptıklarının doğru olduğu öğretilmiş, sırası gelince onlar da bu doğruları başkalarına öğretmişti. Daha çocuk yaşlarda, dünyayı algılayıp izlemeye başladıkları andan itibaren aristokrasi fikrini özümsemişlerdi. Aristokrasi fikri, kemikleri, etleri haline gelene kadar yapılarına, dokularına işlemişti. Kendilerini vahşi hayvan terbiyecisi, canavarların idarecileri olarak görüyorlardı. Ayaklarının altından, yerin altından, sürekli başkaldırı ve isyanın gürültüleri yükseliyordu. Şiddet ve ölüm durmadan aralarında kol geziyordu; bombalar ve kamalar ve kurşunlar, insanlığın varlığını sürdürmesi adına egemenlikleri altına almak zorunda oldukları kükreyen korkunç canavarın uzun ve sivri dişleri olarak görülüyordu. Onlar insanlığın kurtarıcısıydılar ve kendilerini en iyiye erişmek için kahramanca ve özveriyle çalışan emekçiler olarak görüyorlardı.

Onlar bir sınıf olarak, uygarlığı sadece kendilerinin sürdürdüğüne inandılar. Şayet zayıf düşerlerse, büyük canavarın, salyalar akan ve kocaman bir mağaraya benzeyen ağzıyla kendilerini ve tüm güzellikleri, mucizevi ve keyifli ve güzel her şeyi yutacağına inanıyorlardı. Onlar olmasaydı anarşi hüküm sürerdi ve insanlık, büyük acılarla içinden çıkıp ardında bıraktığı ilkel karanlığın içerisine gerisin geriye yuvarlanırdı. Korkunç anarşi tablosunu her zaman çocuklarının gözleri önünde tuttular, bu korku kültürünü saplantı haline getirenler de bu tabloyu kendilerinden sonra gelen çocuklarının gözlerinin önüne serdiler. Bu, ayaklar altına alınıp ezilmesi gereken bir canavardı ve aristokratın en yüce görevi bunun üzerine basıp geçmekti. Kısacası sadece onlar aralıksız bir uğraşı ve özveriyle, aciz insanlıkla her şeyi yutup yok eden canavarın arasında duruyorlardı; buna inandılar. Bütün kalpleriyle hem de.

Tüm bir Oligarşi sınıfının özümsediği ahlaki doğruculuğu ne kadar vurgulasam azdır. Bu Demir Ökçe’nin gücüydü ve çok sayıda yoldaşımız bunu fark etmekte yavaş ya da isteksiz davranmıştı. Birçoğu Oligarşi’nin bu gücünü ödüllendirme ve cezalandırma sistemine bağlıyordu. Bu bir hatadır. Cennet ve cehennem, bir fanatiğin dinindeki heves ve gayretin ana unsurları olabilir; fakat dindarların büyük çoğunluğu için cennet ve cehennem, doğruların ve yanlışların beraberinde getirdiği kavramlardır. Dinin esas unsuru doğruyu sevmek, doğruyu arzulamak, doğrudan daha azıyla yetinip mutlu olmamak, kısacası doğru davranmaktır. Oligarşi için de bu böyledir. Hapishaneler, kovulup sürgün edilme ve yozlaşma, haysiyet, saraylar ve harika şehirler, bunların tümü önemsiz ayrıntılardır. Oligarşi’nin idarecilerinin ardındaki büyük itici güç, doğruyu yaptıklarına dair inançlarıdır. İstisnaları ve Demir Ökçe’yi ifade eden baskı ve adaletsizliği boş verin. Bunların hepsi bilinen şeyler. Esas mesele şu ki, bugün Oligarşi’nin gücü, kendi doğruculuğundan tatmin olmuş algı ve kavrayışında yatar.120

Bu yüzden, bu korku dolu yirmi yıl boyunca Devrim’in gücü de bu doğruluk ve dürüstlük hissinde yatmıştır. Feda ettiklerimizin ve şehitlerimizin başka bir açıklaması olamaz. Rudolph Mendenhall’ın canını Dava uğruna vererek son şarkısını yaşamının son gecesinde söylemiş olmasının başka bir nedeni yoktur. Hurlbert’in sonuna kadar direnip yoldaşlarına ihanet etmeyerek işkence altında ölmesinin başka bir nedeni yoktur. Anna Roylston’un kutsal annelik duygusunu elinin tersiyle itmesinin başka bir nedeni yoktur. John Carlson’un, Glen Ellen’daki sığınağın sadık ve karşılık beklemeden hizmet eden koruyucusu olması bu yüzdendir. Genç ya da yaşlı, erkek ya da kadın, ast ya da üst, deha ya da ahmak olmaları fark etmez. Devrimin yoldaşları arasına girdiğinizde, itici gücün, doğruya ulaşmak için büyük ve bitmez tükenmez bir arzu olduğu görülecektir.

Hikâyemden uzaklaştım. Ernest ve ben, sığınaktan ayrılmadan önce Demir Ökçe’nin gücünün nasıl geliştiğini iyice idrak etmiştik. İşçi kastları, Paralı Askerler, sürüyle gizli ajan ve çeşitli türde polislerin tümü Oligarşi’ ye hizmet etmeye ant içmişlerdi. Çoğunlukla özgürlüklerini kaybetmeyi önemsemiyorlardı ve eski yaşam koşullarına kıyasla daha iyi durumdaydılar. Öte yandan, çaresiz insan yığınları, dibe vurmuş uçurum insanları vahşice bir kayıtsızlığın ve sefaletin içine gömülüyorlardı. Ne zaman güçlü proleterler bu yığınlar içerisinde güçlerini kanıtlasalar, Oligarşi’nin idarecileri onları yığınlardan ayırıp işçi kastlarının üyesi ya da Paralı Asker yaparak onlara daha iyi koşullar sağlıyordu. Böylece memnuniyetsizlik yatıştırılıyor ve proleterya doğal liderlerinden yoksun bırakılıyordu.

Uçurum insanlarının içinde bulunduğu koşullar çok acıklıydı. Yaygın okul eğitiminden yoksundular. Büyük ve sefil işçi gettolarında hayvanlar gibi yaşıyorlar, ıstırap içinde çürüyüp gidiyorlardı. Eskiden sahip oldukları tüm özgürlükleri kaybetmişlerdi. Bu insanlar emek köleleriydiler. Çalışacakları işi seçmekten yoksundular. Bir yerden bir yere gitme ya da silah taşıma veya sahip olma hakları da aynı şekilde ellerinden alınmıştı. Çiftçiler gibi toprağa bağımlı köleler değillerdi. Onlar makine ya da işçi köleleriydi. Örneğin büyük otoyollar, kanallar, tüneller, altgeçitler, takviye ve güçlendirme gibi inşaat işlerinde bu kölelere ihtiyaç duyulduğunda, işçi gettolarına seferler düzenlenip on binlerce köle, zoraki de olsa inşaat alanlarına sevk edilirlerdi. Halen bu köle orduları Ardis’in inşasında çalışmakta ve aile hayatının mevcut olamayacağı, kasvetli bir zalimliğin, anlayışın ve insanlık onurunun yerini aldığı sefil barakalarda barındırılmaktadırlar. Aslında, bu işçi gettolarında Oligarşi’nin idarecilerini dehşete düşüren, kükreyen korkunç canavarlar yaşar; fakat bu Oligarşi’nin yarattığı bir canavardır ve bu gettolardaki insansıların ve kaplanların ölmesine izin vermeyeceklerdir.

Şimdilerde, tamamlandığı vakit Ardis’i çok gerilerde bırakacak, projesi tamamlanmış harika şehir Asgard’ın inşası için zorla işçi toplanacağı söylentileri dolaşıyor.121 Biz Devrimciler o büyük eserin yapımını sürdüreceğiz, ama sefil köleler haline getirilmiş insanları çalıştırarak yapmayacağız bu işi. O güzel şehrin duvarları, kuleleri ve sütunları şarkılar söylenerek yükselecek ve güzelliklerin içine iniltiler ve homurtular değil, müzik ve kahkaha dokunacak.

Ernest dış dünyaya çıkarak bir şeyler yapmak için delicesine sabırsızlanıyordu zira Chicago Komünü ile başarısızlığa mahkûm olan ilk ayaklanmamız hızla olgunlaşıyordu. Buna karşın Ernest kendini zapt edip sabırlı davranıyordu ve cerrahi müdahale için Illinois’den getirilen Hadly, onu yeni bir adama dönüştürürken122 büyük ıstıraplar çektiği dönemde, eğitimli proletaryanın örgütlenmesi ve uçurum insanları arasında en azından temel bilgileri sağlayacak bir eğitimin sürdürülmesiyle ilgili büyük planlar tasarlıyordu; elbette tüm bunların, Birinci Ayaklanma başarısızlığa uğradığı takdirde yapılması planlanıyordu.

Sığınağı 1917 yılının Ocak ayında terk ettik. Her şey ayarlanmıştı. Demir Ökçe’nin gizli düzeni içinde ajan provokatörler olarak yerimizi aldık. Ben Ernest’in kız kardeşi rolündeydim. Oligarşi’nin içindeki yetki sahibi yoldaşlarımız yerlerimizi hazırlamıştı. Gerekli tüm belgelere sahiptik ve geçmişimizle ilgili bilgiler doğrulanmıştı. İçerden yardım alındığında bu zor bir iş değildi, zira gizli servisin o karanlık dünyasında kimlik, belirsiz ve bulanık bir kavramdı. Ajanlar birer hayalet gibi gelip gidiyorlar, emirlere uyup görevlerini yerine getiriyorlar, ipuçlarını takip edip asla görmedikleri yetkililere raporlar hazırlıyorlar ya da daha önce asla görmedikleri ve bir daha da görmeyecekleri diğer ajanlarla işbirliği yapıyorlardı.

119. Demir Ökçe’nin son günlerinde Paralı Askerler önemli bir rol oynadılar. İşçi kastları ile Oligarşi idarecileri arasındaki güç dengesini oluşturdular, entrika ve komplo oyununun kuralları gereğince güçlerinin ağırlığını bir o yana bir bu yana veriyorlardı.

120. Oligarşi’nin idarecileri, kapitalizmin ahlaki tutarsızlığı ve aykırılığından, herhangi bir despot sınıfın sahip olabileceği en tutarlı ve kesin, çelik gibi keskin ve sert, en saçma ve bilimdışı ve aynı zamanda en güçlü, yeni bir ahlak anlayışı çıkardılar. Bu idareciler, biyoloji ve evrimin çürütüp yalanlamasına rağmen kendi ahlak anlayışlarına inandılar; bu inançlarından dolayı, insan gelişimi ve ilerlemesinin güçlü eğilimlerini üç yüz yıl boyunca dizginlemeyi başardılar; bu, metafizik ahlakçıların kafasını karıştıran, derin ve muazzam, materyalistlere göre de birçok kuşku ve yeniden incelemenin sebebi olan gülünç bir durumdur.

121. Ardis MS 1942 yılında tamamlanmıştı. Öte yandan Asgard MS 1948 yılında tamamlandı. İnşa çalışmaları elli iki yıl sürdü ve bu zaman zarfında, yarım milyonluk daimi bir köle ordusu çalıştırıldı. Zaman zaman işçi sayısı bir milyona kadar çıktı; işçi kastlarına mensup işçiler ve sanatçılardan oluşan yüz binler bu hesabın dışındadır.

122. Devrimciler arasında birçok cerrah vardı ve rekonstrüktif ameliyatlar konusunda olağanüstü uzmanlık ve maharet sahibi olmuşlardı. Avis Everhard’ın ifadesiyle, bu cerrahlar bir adamı kelimenin tam anlamıyla yeniden yaratabiliyorlardı. Onlar için yara izlerinin ve şekil bozukluklarının giderilmesi önemsiz ayrıntılardı. Yüz hatlarını öylesine mikroskobik bir özen ve dikkatle değiştiriyorlardı ki, en ufak bir ameliyat izine bile rastlanmıyordu. Burun, üzerinde çok çalışılan gözde organlardandı. Deri aşılama ve saç ekme en sıradan hünerlerindendi. Yüz ifadelerinde elde ettikleri değişiklikler sihirbazlık mertebesindeydi. Gözler ve kaşlar, dudaklar, ağızlar ve kulaklar köklü bir biçimde değişikliğe uğratılıyordu. Dil, boğaz, gırtlak ve burun boşluklarında yapılan marifetli ameliyatlarla bir insanın telaffuzu ve konuşma biçimi tümüyle değiştirilebiliyordu. Olağandışı durumlarda, olağandışı çarelere başvuruluyordu ve Devrimin cerrahları ihtiyaca cevap veriyorlardı. Diğer müdahalelerin yanında, bu cerrahlar yetişkin bir insanın boyunu on, on iki santim uzatabiliyor ya da üç-beş santim kısaltabiliyorlardı. O dönemlerde yapılanlar bugün kaybolmuş bir sanattır. Bizler bu gibi müdahalelere ihtiyaç duymuyoruz.

22

Chicago Komünü

Ajan provokatörler olarak sadece çok seyahat etmekle kalmayıp yaptığımız iş sayesinde proletarya ile, yoldaşlarımızla ve devrimcilerle karşılaşıyorduk. Dolayısıyla aynı anda her iki safta da yer alıp görünürde Demir Ökçe’ye hizmet ederken, tüm gücümüzle, gizlice Dava için çalışıyorduk. Oligarşi’nin gizli servisi içinde bizden çok sayıda insan vardı ve gizli servisler yeniden düzenlenip örgütlenmelerine rağmen, hepimizi ayıklamayı asla başaramadılar.

Birinci Ayaklanma’yı büyük ölçüde Ernest planlamıştı ve tarih olarak da 1918 yılının bahar aylarının ilk günleri belirlenmişti. 1917 yılının sonbaharında hazırlıklarımızı tamamlamamıştık; daha yapacak çok şey vardı ve Ayaklanma başlatıldığında, kuşkusuz başarısız olmaya mahkûmdu. Hazırladığımız komplo ister istemez çok karmaşıktı ve zamansız bir girişimin planlarımızı mahvetmesi kaçınılmazdı. Demir Ökçe bunu öngörmüş ve kendi planlarını buna göre hazırlamıştı.

İlk darbeyi Oligarşi’nin sinir sistemine indirmeyi planlamıştık. Oligarşi’nin aklına genel grev gelmişti ve Paralı Askerler’in denetiminde telsiz istasyonları kurarak, telgraf operatörlerinin dönekliklerine karşı önlem almıştı. Biz de bu hamleye karşılık vermiştik. İşaret verildiğinde, ülkenin dört bir yanındaki her bir sığınaktan ve şehirlerden, kasabalardan ve barakalardan çıkan sadık yoldaşlarımız gidip telsiz istasyonlarını havaya uçuracaklardı. Böylece ilk vuruşla Demir Ökçe yere serilecek ve neredeyse parçalanmış halde yerinden kıpırdayamayacaktı.

Diğer yoldaşlar da eşzamanlı olarak köprüleri, tünelleri havaya uçuracaklar ve demiryolları şebekesini tümüyle tahrip edeceklerdi. Dahası, yoldaşlarımızdan oluşan başka gruplar da, işaret verilince Paralı Asker ve polis subaylarını, ayrıca idari mevkileri işgal eden, olağanüstü yetenekteki tüm Oligarşi yöneticilerini kaçıracaktı. Böylece düşmanın lider kadrosu, kaçınılmaz olarak tüm ülkeye yayılacak olan yerel savaşların sürdüğü alanlardan uzaklaştırılacaktı.

İşaret verildiğinde eşzamanlı olarak birçok şey meydana gelecekti. Demir Ökçe’nin düşündüğünden çok daha güçlü olan Kanadalı ve Meksikalı yurtseverler bizim taktiklerimizin aynısını uygulayacaklardı. Yanı sıra, başka yoldaşlar da (bunlar kadınlardan oluşuyordu, zira erkekler başka yerlerde üstlendikleri görevlerle meşgul olacaktı) gizli matbaalarımızda basılan bildirileri gerekli yerlere ulaştıracaklardı. Demir Ökçe’nin yüksek mevkilerinde bulunan yoldaşlarımız, çalıştıkları bölümlerde kargaşa ve anarşi yaratmak için derhal harekete geçeceklerdi. Paralı Askerler içerisinde binlerce yoldaşımız vardı. Onların görevi cephanelikleri havaya uçurmak ve tüm savaş makinesinin hassas mekanizmalarını tahrip etmekti. Paralı Askerler’in ve işçi kastlarının şehirlerinde benzer şekilde karmaşa ve tahrip programları uygulanacaktı.

Kısacası, ani, muazzam ve sersemletici bir darbe vurulacaktı düşmana. Felç olmuş Oligarşi kendine gelemeden, sonu gelecekti. Korkunç günler ve çok sayıda can kaybı yaşanacaktı, fakat hiçbir devrimci bu gibi şeyler için tereddüt etmez. Hazırladığımız planda, örgütlenmemiş uçurum insanlarına da epey bel bağlamıştık. Bu insanları, egemenlerin saraylarına ve şehirlerine salacaktık. Can ve mal kaybını boş verin. Korkunç canavar kükresin, polis ve Paralı Askerler kıyım yapsın. Zaten kükreyecekti bu korkunç canavar. Polis ve Paralı Askerler de katliama girişecekti nasıl olsa. Bu sadece bizim açımızdan tehlike yaratan çeşitli güçlerin zararsızca birbirlerini yok etmesi anlamına gelecekti. Bu arada önümüzdeki engeller büyük ölçüde kalkmış olacağından, biz de kendi işimize bakacak ve toplum mekanizmasının denetimini ele geçirecektik.

Her ayrıntısı gizlilikle hesaplanması ve hareket günü yaklaştıkça, daha çok yoldaşımızla iletişime geçip aktarılması gereken planımız buydu. Tehlike yaratacak nokta da hazırladığımız komplonun yayılmasıydı. Fakat iş bu noktaya asla varmadı. Demir Ökçe, casus sistemi sayesinde Ayaklanma’nın kokusunu aldı ve bize kanlı derslerinden birini daha vermeye hazırlandı. Bu dersi vermek için Chicago şehri seçilmişti ve çok iyi bir ders verilmişti bize.

Chicago123 bu iş için en uygun şehirdi; eski zamanların kanlı şehri Chicago, bu unvanını yeni baştan hak edecekti. Oradaki devrim ruhu güçlüydü. İşçilerin unutup bağışlayamayacağı kadar çok sayıda grev, kapitalizm döneminde şiddetle bastırılmıştı bu şehirde. Chicago’nun işçi kastları bile ayaklanmanın heyecanı ile doluydular. İlk grevler sırasında çok kafalar kırılmıştı. İşçilerin yaşam koşulları değişip iyileşmesine rağmen, egemen sınıfa karşı duydukları kin ve nefret hâlâ canlıydı. Bu ruh Paralı Askerler’e de bulaşmıştı ve özellikle üç birlik toplu halde bizim saflarımızda yer almaya hazırdı.

Chicago her zaman emek ve sermaye arasındaki çatışmanın merkezi olmuştu. Burası sokak savaşlarının sıradan olaylar haline geldiği, şiddet ve ölümün kol gezdiği bir yerdi. Gerek kapitalist örgütlenmesinin, gerekse de işçi örgütlenmesinin sınıf bilinci yüksekti ve geçmişte öğretmenler, Amerikan İşçi Federasyonu’na üye ırgatlar ve tuğla döşeyicilerine bağlı işçi sendikaları oluşturmuşlardı. Ve Chicago zamansız, yeterince olgunlaşmamış İlk Ayaklanma’nın fırtınalı merkezi olmuştu.

Belayı kışkırtan Demir Ökçe’ydi. Zekice uygulanmış bir plandı bu. Gözde işçi sendikaları dahil, tüm halk kötü muameleye maruz kaldı. Verilen sözlerden ve sözleşmelerden cayıldı ve en küçük suçlardan tutuklananlara bile en korkunç cezalar uygulandı. Hissizleşmiş uçurum insanlarına işkenceler yapıldı, büyük azaplar çektirildi. Esasen Demir Ökçe bu korkunç canavarı kükretmeye hazırlanıyordu. Ama bunun yanı sıra, Demir Ökçe Chicago’daki tüm ihtiyati önlemlerde anlaşılmaz bir biçimde dikkatsiz davranıyordu. Elinde kalan Paralı Askerler arasındaki disiplin gevşemiş, öte yandan birçok birlik geri çekilerek ülkenin çeşitli yerlerine yollanmıştı.

Bu programın uygulanması sadece birkaç hafta sürdü. Biz Devrimciler gidişatla ilgili üstü kapalı söylentiler duyuyorduk, fakat neler olduğunu anlamaya yetecek kesin bilgilere sahip değildik. Aslına bakılırsa, bu kendiliğinden oluşan ayaklanma ruhunu özenle dizginlememiz gerektiğini düşünüyorduk ve bunun kasıtlı olarak üretilmiş bir yalan olduğu asla aklımızdan geçmiyordu; bu yalan, Demir Ökçe’nin beyin takımınca o kadar gizli olarak üretilmişti ki kokusunu dahi alamamıştık. Karşı komplo ustaca hazırlanmış ve başarıyla yürütülmüştü.

Derhal Chicago’ya gitme emri aldığımda New York’ taydım. Bana emri veren adam Oligarşi’nin idarecilerinden biriydi. İsmini bilmiyordum ve yüzünü görmemiştim, ama konuşmasından bunu anlayabiliyordum. Verdiği talimatlar hataya düşmeyeceğim kadar açık ve netti. Söylediklerinin satır aralarını okuduğumda, komplo hazırlığımızın öğrenildiğini ve bir karşı komploya getirileceğimizi açıkça anlamıştım. Patlama için sadece barutu ateşlemek kalıyordu geriye ve ben dahil, Demir Ökçe’nin sayısız ajanı ya arazide ya da Chicago’ya gönderilerek barutun fitilini ateşleyecektik. Oligarşi’nin bu idarecisi karşısında soğukkanlılığımı koruyabildiğim için kendimle gurur duyuyordum, fakat kalbim deli gibi çarpıyordu. Karşımdakinin sözlerini tamamlayıp soğukkanlılıkla talimatlarını vermesine fırsat bırakmadan, neredeyse haykırıp üzerine saldırarak boğazına çökmeme ramak kalmıştı.

Yanından ayrılınca zamanı hesapladım. Şansım yaver giderse, trene yetişmeden önce yerel liderlerden biriyle temas kurmaya ayıracak sayılı saniyelerim vardı. Takip edilmemeye özen göstererek, aceleyle İlkyardım Hastanesi’ne gittim. Şans benden yanaydı. Hastanenin baş cerrahı, yoldaş Galvin’e ulaştım hemen. Soluk soluğa bilgileri aktarmaya başlamıştım ki beni durdurdu.

“Zaten biliyorum,” dedi usulca. İrlandalı gözleri parlıyordu bir yandan. “Neden geldiğini biliyordum. Haber bana on beş dakika önce ulaştı ve ben de aktardım. Yoldaşların sakin olması için burada gereken her şey yapılacak. Chicago feda edilmek zorunda. Ama yalnızca Chicago.”

“Chicago’ya haber ulaştırmaya çalıştınız mı?” diye sordum.

Hayır anlamında başını salladı. “Telgraf bağlantısı yok. Chicago hatları kesik. Orası cehenneme dönecek.”

Galvin bir an için duraksadı. Yumruklarını sıktı. Sonra birden patladı:

“Tanrım! Keşke orada olabilseydim!”

“Durdurmak için hâlâ bir şans var,” dedim. “Trene bir şey yapmazlarsa ve vaktinde oraya vaktinde yetişebilirsem, ya da gerçeği öğrenen gizli servisteki diğer yoldaşlardan bazıları oraya vaktinde yetişebilirlerse.”

“Sen bu kez içerde uyuklarken yakalandın,” dedi Galvin.

Acizce başımı salladım. “Çok gizliydi ama,” diye karşılık verdim. “Bugüne dek sadece beyin takımı bilebilirdi planı. Fakat biz oraya kadar nüfuz etmedik ve bizden bilgi saklanmasına engel olamadık. Keşke Ernest burada olsaydı. Belki de şimdi Chicago’dadır ve her şey yolundadır.”

Dr. Galvin başını salladı. “Aldığım en son habere göre Boston ya da New Haven’a gönderilmiş Ernest. Düşmanın gizli servisi epey güçlük çıkarmış olmalı ona, ama yine de sığınakta yan gelip yatmaktan daha iyidir.”

Yanından ayrılırken Galvin elimi kuvvetle sıktı. “Yüreğini sağlam tut. İlk Ayaklanma’yı kaybetsek ne çıkar? İkincisi de olacak, o zaman daha akıllı ve tecrübeli davranacağız. Hoşça kal ve şansın bol olsun. Seni bir daha görüp görmeyeceğimi bilmiyorum. Orası cehenneme dönecek ve orada şansın senden yana olması için hayatımın on yılını verirdim,” diyerek vedalaştı benle.

Yirminci Yüzyıl124, akşam altıda New York’tan ayrıldı, ertesi sabah yedide Chicago’ya varması bekleniyordu. Fakat o gece rötar yaptı. Bir başka trenin arkasındaydık. Benimle birlikte yolculuk yapanlar arasında yoldaş Hartman da vardı. Benim gibi o da Demir Ökçe’nin gizli servisindeydi. Hemen önümüzde giden trenden bana bahseden Hartman’dı. Bizim trenin birebir aynısıymış, ama içinde yolcu yokmuş. Yirminci Yüzyıl’ı havaya uçurma girişiminde bulunurlarsa, hasarı önümüzdeki boş trenin karşılaması düşüncesiyle böyle bir tedbire başvurulmuş. Bu yüzden trende çok az insan vardı, bizim vagonumuzda sadece on üç kişiydik.

“Trende bazı önemli adamlar olmalı,” dedi Hartman. “Arka tarafta özel bir vagon olduğunu fark ettim.”

Bakım için tren ilk molasını verdiğinde karanlık iyice çökmüştü. Biraz temiz hava almak ve treni kolaçan edip neler döndüğünü anlamak için inip peronda yürüdüm. Özel vagonun penceresinden içeri baktığımda tanıdığım üç adam gözüme ilişti. Hartman haklıydı. Adamlardan biri General Altendorf’tu; diğer iki adam ise Oligarşi’nin gizli servisinin beyin takımını çekip çeviren Mason ve Vanderbold’du.

Sakin, mehtaplı bir geceydi, fakat ben huzursuzca yattığı yerde dönüp duruyordum ve uyku tutmuyordu. Sabah beşte yataktan kalkıp giyindim. Giyinme odasındaki hizmetçiye trenin ne kadar rötar yaptığını sordum. İki saat, diye cevap verdi. Melez bir kadındı hizmetçi; bezgin, çökmüş yüzü ve gözlerinin altındaki halkalar dikkatimi çekti. Öte yandan gözleri korkudan kocaman açılmıştı.

“Sorun nedir?” diye sordum.

“Bir şey yok Miss; sanırım iyi uyuyamadım,” diye cevap verdi.

Kadına dikkatle baktım ve parolalarımızdan biriyle onu yokladım. Verdiği yanıtla bizden biri olduğundan emin oldum.

“Chicago’da korkunç bir şey olacak,” dedi. “Önümüzde yalandan bir tren gidiyor. O ve askerî katarlar gecikmemize yol açtı.”

“Askerî katarlar mı?” diye sordum.

Başını salladı. “Demiryolları onlarla dolu. Gece boyunca yanlarından geçtik durduk. Hepsi de Chicago’ya doğru yol alıyor. Hava hattıyla da taşıyorlar askerleri Chicago’ya, bu da meselenin ciddiyetini gösterir.” Özür diler gibi, “Chicago’da bir sevgilim var,” diye ekledi. “O da bizden biri ve Paralı Askerler’in arasında. Onun için endişeleniyorum.”

Zavallı kız. Sevgilisi, Oligarşi’ye ihanet eden üç birlikten birindeydi.

Hartman’la birlikte yemekli vagonda kahvaltı yaptık. Bir şeyler yemek için kendimi zorladım. Gökyüzü bulutlanmıştı, tren akıp giden günün kurşuni örtüsü altında, iç karartıcı bir yıldırım gibi hızla ilerliyordu. Bize servis yapan zenci garsonlar bile her an korkunç şeylerin yaşanabileceğinin fakındaydılar. Üzerlerinde ezici bir baskı vardı; neşeli mizaçlarından eser yoktu; özensiz ve dalgın bir halde hizmet ediyorlardı ve mutfağın yanında, vagonun en ucunda, hüzün ve sıkıntı içinde birbirlerine fısıldayarak konuşuyorlardı.

Hartman çaresizce omuzlarını silkerek, “Ne yapabiliriz ki?” diye sordu yirminci kez. Pencereden dışarıyı işaret ederek, “Gördün mü her şey hazır. Onları şehrin otuz kırk mil dışında, her yolun üzerinde bu şekilde tuttuklarından emin olabilirsin,” dedi.

Yanımızdaki demiryolu hattında duran askerî katarlardan bahsediyordu. Askerler rayların yanında yakılmış ateşler üzerinde kahvaltılarını hazırlıyordu ve muazzam hızımızı düşürmeden yıldırım hızıyla yanlarından geçerken meraklı bakışlarla bize baktılar.

Chicago’ya girdiğimizde her şey sakindi. Henüz bir şey olmadığı belliydi. Varoşlarda, sabah gazeteleri trene geldi. Gazetelerde hiçbir şey yazmıyordu, ama satır aralarını okuma becerisine sahip olanlar için çok şey anlatan yazılardan, sıradan okurun anlam çıkaramaması amaçlanmıştı. Demir Ökçe’nin maharetli eli her sütunda kendini belli ediyordu. Oligarşi’nin zırhındaki belli belirsiz deliklerden söz ediliyordu. Elbette kesin bir ifade yoktu ortada. Okurun bu üstü kapalı ifadelerden bir anlam çıkarması amaçlanıyordu. Zekice hazırlanmıştı. 27 Ekim günü çıkan gazeteler birer kurgusal başyapıttı.

Yerel haberler yoktu gazetelerde. Bu bile başlı başına bir ustalıktı. Chicago bir esrar perdesiyle örtülüyor ve sıradan Chicago’lu okura, Oligarşi’nin yerel haber vermeye cüret etmediği anlatıyordu. Ülkenin dört bir yanındaki başkaldırılara dair kuşkusuz yalan yanlış ipuçları veriliyordu ve üstü örtülü ifadelerle cezai önlemlerin alınacağından kayıtsızca bahsediliyordu. Sayısız telsiz istasyonunun havaya uçurulduğu ve failleri bulanlara yüklü ödül verileceğiyle ilgili haberler vardı. Elbette telsiz istasyonlarının havaya filan uçurulduğu yoktu. Devrimcilerin komplosuyla uyuşan benzer birçok suikast ve saldırının ayrıntıları veriliyordu. Birçok ayrıntıyla ilgili muğlak, yanlış anlamaya sevk edecek ifadeler kullanılsa da, Chicago’lu yoldaşlarda, genel Ayaklanma’nın başlamak üzere olduğu izlenimi uyandırılmak isteniyordu. İşin içyüzünü bilmeyenlerin, ülkenin dört bir yanında ayaklanmaların patlak vermeye başladığı hissine kapılmaması imkânsızdı.

California’daki Paralı Askerler’in ihanetinin ciddi boyutlara vardığı, bu nedenle yarım düzine birliğin parçalanıp dağıtıldığını ve bu birliğe mensup askerlerin aileleriyle birlikte şehirden sürülerek işçi gettolarına gönderildiği yazıyordu. Oysa California’daki Paralı Askerler aslında yedikleri ekmeğe en sadık askerlerdi! Fakat dünyanın geri kalanıyla irtibatı kopmuş Chicago bunu nereden bilebilirdi ki? Bir de, New York’ta halkın, işçi kastlarının da içinde yer aldığı bir isyan çıkardığını ve askerî birliklerin durumu kontrol altına aldıklarını (bunun bir blöf olarak görülmesi amaçlanmıştı) aktaran lime lime olmuş bir telgraf mesajı vardı.

Oligarşi’nin idarecileri sabah gazeteleri dışında bir alay farklı yöntem kullanmıştı. Örneğin, gecenin erken saatleri boyunca Oligarşi’nin idarecilerinin telgraf yoluyla ve özellikle devrimcilerin kulağına gitmesi maksadıyla birbirlerine sık sık gizli mesajlar göndermeleri gibi yöntemlerin ancak sonradan farkına varılmıştı.

Tren merkez gara vardığında okumakta olduğu gazeteyi elinden bırakan Hartman, “Sanırım artık Demir Ökçe’nin bizim hizmetimize ihtiyacı kalmadı,” dedi. “Bizi buraya göndermekle zamanlarını harcadılar. Yaptıkları planlar beklediklerinden daha iyi sonuç verdi. Her an kıyamet kopabilir.”

Vagonun ışıkları birer birer yanarken Hartman döndü, pencereden dışarı baktı. “Doğru tahmin etmişim,” diye mırıldandı. “Gazeteler trene getirildiğinde, arkadaki o özel vagonu ayırmışlar.”

Hartman çok karamsar görünüyordu. Onu neşelendirmeye çalıştım, ama beni duymazdan geldi ve istasyondan ayrılırken birden alçak sesle, acele acele konuşmaya başladı. İlk başta neler olduğunu anlamadım.

“Emin değilim,” dedi Hartman, “ve kimseye de söylemedim. Haftalardır bunun üzerinde çalışıyorum, ama emin olamıyorum. Knowlton’a dikkat et. Ondan şüpheleniyorum. Bazı sığınaklarımızın sırlarını biliyor. Yüzlerce yoldaşımızın hayatı onun ellerinde ve sanırım Knowlton bir hain. Hissiyatım bu yönde. Fakat kısa bir süre önce onda bir değişiklik fark ettim. Bizi çoktan satmış olabilir. Ya da ileride satma tehlikesi var. Bundan neredeyse eminim. Kuşkularımı hiç kimseye açıklamazdım, ama Chicago’dan canlı çıkabileceğimi sanmıyorum. Gözünü Knowlton’dan ayırma. Ona tuzak kur. Neler döndüğünü ortaya çıkar. Daha ötesini bilmiyorum. Bu sadece bir sezgi ve şu âna kadar en ufak bir ipucu elde edemedim.” Adımımızı gardan henüz dışarı atmış, kaldırıma çıkıyorduk ki, Hartman ciddi bir ifadeyle lafını tamamladı. “Gözünü Knowlton’dan ayırma.”

Ve Hartman haklı çıktı. Daha aradan bir ay geçmeden Knowlton ihanetinin bedelini hayatıyla ödedi. Milwaukee’deki yoldaşlarca idam edildi.

Sokaklar sessizdi, hem de çok sessiz. Chicago ölü bir şehirdi. Ne bir uğultu ne bir gürültü ne de trafik. Caddelerde taksiye bile rastlanmıyordu. Tramvaylar ve köprülerin üzerindeki demiryolları da çalışmıyordu. Sadece ara sıra, kaldırımlarda rastgele yürüyen tek tük yayaya rastlanıyordu; bu yayalar da yolda aylakça dolaşıp oyalanmıyor, büyük bir telaşla ve kararlı adımlarla yürüyorlardı. Ama bir yandan da sanki binaların üzerlerine yıkılmasını ya da kaldırımın ayaklarının altından kayıp çökmesini beklercesine bir tereddüt vardı hareketlerinde. Etrafta kimsesiz birkaç sokak çocuğu da dolaşıyordu; gözlerinde, harika ve heyecanlı şeylerin olacağı beklentisiyle baskılanmış bir heves ve sabırsızlığın pırıltısı vardı.

Uzaklardan, güneyden bir yerlerden bir patlama sesi duyuldu. Sonra yeniden sessizlik oldu, ama bu arada sokak çocukları da korkudan yerlerinden sıçradılar ve genç geyikler gibi sese kulak kabarttılar. Tüm binaların kapıları kapalıydı; dükkânların kepenkleri açıktı. Fakat birçok polis ve bekçi göze çarpıyordu ve ara sıra arabalarla devriyeye çıkmış Paralı Askerler hızla geçip gidiyorlardı.

Hartman’la, gizli servisin yerel idarecilerine görünüp geldiğimizi bildirmenin faydasız olduğu konusunda hemfikirdik. Daha sonra meydana gelecek olaylar göz önüne alındığında, idarecilere görünmememizin affedileceğini biliyorduk. Bazı yoldaşlarla temas kurma umuduyla Güney Bölgesi’ndeki işçi gettosuna doğru yola çıktık. İş işten geçmişti. Biliyorduk. Fakat o dehşetli, sessiz sokaklarda hiçbir şey yapamadan öylece duramazdık. Ernest neredeydi? Merak içerisindeydim. İşçi kastlarının ve Paralı Askerler’in şehirlerinde neler oluyordu? Ya gökdelenlerde?

Sanki sorularıma cevap verircesine, uzaklardan gelen ve art arda patlama sesleriyle kesintiye uğrayan haykırışlar ve çığlıklar işitildi.

Hartman, “Gökdelenlerden geliyor bu sesler,” dedi. “Tanrı o üç birliğe acısın!”

Canlı hayvanların depolama alanlarına doğru giden yoldaki bir kavşakta muazzam bir duman bulutu gördük. Bir sonraki kavşakta, benzer duman bulutları Batı Bölgesi yönünde göğe yükseliyordu. Paralı Askerler’in şehirlerinin üzerinde, havada asılı kalmış bir savaş balonunu fark etmemizle balonun patlaması bir oldu ve alevler içinde bir enkaz olarak yeryüzüne indi. Havada yaşanan bu trajediyle ilgili hiçbir ipucu yoktu. Balondaki insanlar yoldaşlarımız mı yoksa düşmanlarımız mı kestirememiştik. Çok uzaklardan, anlaşılması güç, adeta devasa bir kazanın fokurdaması gibi sesler işittik. Hartman bunların mitralyöz ve otomatik tüfeklerden gelen sesler olduğunu söyledi.

Sessizlik içinde yürümeye devam ediyorduk. Bulunduğumuz civarda hiçbir şey olmuyordu. Polisler ve arabalarla devriye gezen askerler geçip gidiyorlardı. Bir defasında da yangın felaketi yaşanan bir yerden döndükleri belli olan yarım düzine itfaiye arabası gördük. Arabalardan birindeki bir subay itfaiyecilere seslenerek bir şeyler sordu ve itfaiyecilerden birinin, “Su yok! Ana boruları patlatmışlar!” diye bağırarak cevap verdiğini işittik.

Hartman bana dönüp, “Su tedarik eden şebeke borularını patlatmışız,” diye heyecanla haykırdı. “Eğer vakitsiz, soyutlanmış ve başarısız bir girişimle tüm bunları becerebiliyorsak, ülkenin dört bir yanında güçlü, uyumlu ve vakitli bir çabayla neleri başaramayız ki?”

İtfaiyeciye soruyu soran subayın da içinde bulunduğu araba hızla yoluna devam etti. Birden kulakları sağır eden bir gürültü duyuldu. Araba, içinde taşıdığı insanlarla birlikte dumanlar içerisinde havaya fırlayarak, bir ceset ve enkaz yığını halinde yere çakıldı.

Hartman çok sevinmişti. “Bravo! bravo!” diye art arda fısıldayarak tekrarlıyordu. “Proletarya bugün dersini alıyor, ama ders vermesini de biliyor.”

Polis olay yerine koşuyordu. Ayrıca bir başka devriye arabası da durmuştu. Bana gelince, afallamış haldeydim. Nasıl olmuştu bu? Nasıl olduğunu bilmiyordum, ama bir yandan da doğrudan oraya bakıyordum. O an o kadar şaşırmıştım ki, polisin bizi durdurduğunu güç bela fark etmiştim. Birden o polisin silahını doğrultup Hartman’ı vurmak üzere olduğu gözüme ilişti. Fakat Hartman sükûnetini koruyordu ve polise uygun parolaları veriyordu. Polisin doğrulttuğu silahı kullanmakta tereddüt ettiğini ve sonra indirdiğini gördüm; tiksinti dolu homurdanmasını işittim. Polisin cinleri tepesine çıkmıştı ve bütün bir gizli servise küfrediyordu. Servisin her zaman ayak altında gezinip engel çıkardığından yakınırken Hartman da gizli servis onuruna yaraşır bir ifadeyle karşısındakine cevap yetiştirerek polisin beceriksizliğinden bahsediyordu.

Bir an sonra olayın nasıl meydana geldiğini anladım. Enkazın etrafında kalabalık bir grup vardı ve iki adam, yaralı subayı kaldırarak bir başka arabaya taşıyorlardı. Birden hepsi paniğe kapıldı ve dört bir yana dağılarak dehşete kapılmış halde kaçmaya başladılar; yaralı polis, savrulur gibi yere atıldı ve arkada bırakıldı. Yanımda duran küfürcü polis de kaçtı, Hartman ve ben de kaçtık. Neden kaçtığımızı bilmiyorduk, ama sırf o anda yaşanan dehşetin verdiği korkuyla oradan uzaklaştık.

Ondan sonra hiçbir şey olmadı, fakat her şey açıklığa kavuştu. Kaçışan adamlar süklüm püklüm geri geliyorlardı fakat bir yandan da endişe içinde, sokağın her iki yanında derin bir vadinin duvarları gibi yükselen afili binaların pencerelerini tarıyorlardı gözleriyle. Bomba, bu sayısız pencerelerden birinden atılmıştı ama hangisinden? İkinci bomba atılmamış, sadece bir tanesinin korkusu yetmişti.

Bunun üzerine biz de şüphe dolu bakışlarla pencerelere baktık. Bunlardan herhangi birinin ardına gizlenmiş olabilirdi ölüm. Her bina olası bir pusu yeriydi. Bu, o modern ormanda, büyük bir şehirde yaşanan bir savaştı. Her sokak bir vadi, her bina bir dağdı. Etrafta vızır vızır dolaşan savaş makinelerine rağmen ilkel adamdan bu yana pek değişmemiştik.

Köşeyi dönünce kaldırımın üzerinde bir kan gölü içerisinde yatan bir kadın gördük. Hartman eğilip kadını inceledi. Bense midem ağzıma gelmiş halde başımı çevirdim. O gün birçok ölü görecektim, fakat tüm o katliam, kaldırımda terk edilmiş, ayağımın ucunda duran bu sahipsiz ceset kadar etkilemeyecekti beni. “Göğsünden vurulmuş,” dedi Hartman. Koluyla göğsü arasında, bir çocuğu kavrar gibi sıkıca tuttuğu bir deste matbu kâğıt vardı. Ölüm sırasında bile, ölümüne sebep olan bu kâğıtlardan ayrılmaya isteksizdi; zira Hartman desteyi cesedin kolundan çekip aldığında, bunların devrimcilerin resmî bildirilerinin basılı olduğu büyük afişler olduğunu gördük.

“Bir yoldaş,” dedim.

Hartman, Demir Ökçe’ye küfretmekle yetindi ve yolumuza devam ettik.

Sık sık polis ve devriyeler tarafından durduruluyor, fakat parolalarımız sayesinde yola devam ediyorduk. Artık pencerelerden bomba atılmıyordu, son birkaç yaya da sokaklardan kaybolmuş ve civarımızdaki sessizlik daha da derinleşmişti; ama devasa kazan uzaklarda fokur fokur kaynamaya, her yandan patlama sesleri işitilmeye ve duman bulutları uğursuzca gökyüzüne doğru yükselmeye devam ediyordu.

123. Chicago, MS XIX. yüzyılın sanayi cehennemiydi. Önemli bir işçi lideri olan ve bir dönem İngiltere’de bakanlar kurulunda da yer alan John Burns’ün ilginç bir anekdotu günümüze ulaşmıştır. Burns, Birleşik Devletler’e yaptığı bir ziyaret kapsamında Chicago’da bulunduğu bir sırada, bir gazeteci kendisine bu şehirle ilgili ne düşündüğünü sorar. Burns de, “Chicago, cehennemin küçük bir kopyasıdır,” diye cevap verir. Aradan bir zaman geçtikten sonra, Burns İngiltere’ye dönmek için buharlı gemiye binmek üzereyken bir başka gazeteci yanına yaklaşır ve Burns’ün Chicago ile ilgili fikrini değiştirip değiştirmediğini sorar. Burns de, “Evet değiştirdim,” diye cevap verir. “Şimdi cehennemin, Chicago’nun küçük bir kopyası olduğu kanısındayım.”

124. Bu, o dönemde, dünyanın bilinen en hızlı treniydi. Çok ünlü bir trendi.

23

Uçurum insanları

Birdenbire her şeyin çehresi değişmeye başladı. Heyecan dalgası, havada bir ürperti gibi dolaşıyordu. İki, üç derken bir düzine araba hızla geçip giderken içindekiler bağırarak bizi uyarıyorlardı. Bir sokak ötede, arabalardan biri hızla virajı aldı ve bir an sonra, ardında bıraktığı kaldırım, patlayan bir bombayla parçalanıp büyük bir çukura dönüştü. Polislerin kaçışarak ara sokaklarda kaybolduğunu görüyorduk ve korkunç bir şeyin gelmekte olduğunu hissediyorduk. Bir kükreme gibi yükselen sesini işitebiliyorduk.

Hartman, “Cesur yoldaşlarımız geliyor,” dedi.

Son savaş arabası da geçip giderken, bir kaldırımdan ötekine caddeyi dolduran kalabalık sıranın önünü görebiliyorduk. Ardından araba bir anlığına hemen az ötemizde durdu. İçinden bir asker çıktı. Elinde özenle taşıdığı bir şey vardı. Aynı özenle bu cismi çukurun içine koydu. Sonra arabaya bindi ve hızla hareket edip köşeyi dönerek gözden yittiler. Hartman çukura doğru koştu ve cisme doğru eğilip baktı.

“Geri dur,” diye uyardı beni.

Elleriyle hızlı hızlı bir şeyleri kurcaladığını görebiliyordum. Bana döndüğünde alnı ter içinde kalmıştı.

“Bağlantısını kestim,” dedi, “hem tam da zamanında. Asker beceriksizmiş. Bombayı yoldaşlarımız için yerleştirdi, fakat zamanını iyi hesaplayamamış. Vakitsiz patlayacaktı. Şimdi asla patlamayacak.”

Artık olaylar hızla gelişiyordu. Sokağın karşısında, az ötedeki bir binanın üst katlarından birkaç kişinin kafasını uzatarak dışarı baktığını gördüm. Hartman’a henüz bunu göstermiştim ki, kafaların dışarı çıktığı binanın o cephesinden fışkırırcasına alevler ve bir duman tabakası çıktı ve patlamayla birlikte havada titreşim meydana geldi. Binanın taş cephesi yer yer parçalanarak, altındaki demir yapı ortaya çıktı. Hemen ardından benzer alev dalgaları ve duman tabakaları, karşı binanın ön cephesini de sardı. Patlamaların arasında makineli tüfeklerin seslerini işitebiliyorduk. Havadan havaya karşılıklı mermilerin uçuştuğu bu savaş birkaç dakika boyunca sürdü ve ardından dindi. Belli ki binalardan birinde bizim yoldaşlarımız, diğerinde ise Paralı Askerler vardı ve sokağın her iki yanından karşılıklı çatışıyorlardı. Fakat hangi binada yoldaşlarımız, hangisinde ise Paralı Askerler olduğunu kestiremiyorduk.

Bu arada sıra halinde yürüyen sokaktaki kalabalık neredeyse bizim bulunduğumuz yere varmıştı. Sıranın ön tarafı, çatışmaların yaşandığı binaların altından geçerken, her iki bina tekrar birbiriyle çatışmaya girdi; binalardan biri, karşı binadan gelen saldırıya karşılık sokağa bomba attı. Böylece hangi binada yoldaşlarımızın olduğunu öğrendik. Ayrıca sokaktakileri düşmanın bombalarından korumakla iyi bir iş yapmışlardı.

Hartman beni kolumdan yakaladı ve bir binanın girişine sürükledi.

“Bunlar bizim yoldaşlar değil,” diye bağırdı kulağıma.

Binanın içindeki giriş kapıları kilitlenip sürgülenmişti. Kaçamadık. Kalabalığın ön tarafı ilerlemeye devam etti. Bu bir kalabalık değil, öfkeli bir insan güruhu, sokakları dolduran korkunç bir nehirdi. Alkol ve zulümden çılgına dönmüş bu ayaktakımı, dibe vurmuş uçurum insanları en sonunda ayaklanmış, egemenlerin kanına susamış bir halde kükrüyorlardı. Uçurum insanlarını daha önce de görmüştüm. Mahallelerinde gezmiştim ve bu insanları tanıdığımı sanıyordum; fakat anladım ki gerçek manada ilk defa bu insanlarla karşı karşıya geliyordum. Boyun eğen, dilini yutmuş, hissiz insanlar kaybolmuştu. Güçlü bir kalabalığa, büyüleyici bir dehşet manzarasına dönüşmüşlerdi. Nefret, garez dolu hırlamalar, homurtular arasında akın akın ilerleyerek gözümün önünden geçen, dükkânlardan yağmaladıkları viskilerle sarhoş, kinle sarhoş, kana susamış, çaputlarla, paçavralarla örtünmüş bu erkek, kadın ve çocuk sürüsü, tanrının verdiği bütün masum çizgileri yüzlerinden silinip yerine şeytani ifadeler yerleştirilmiş, maymunlara, kaplanlara, büyük tüylü yük hayvanlarına dönüştürülmüş, toplumun bir vampir gibi kanlarını emdiği yüzleri verem hastaları gibi solmuş, çarpılmış, şişmiş, pörtlemiş, eciş bücüş bedenleriyle, aralarında pörsümüş, yaşlı acuze kadınlar, saçı sakalı birbirine karışmış yaşlı erkekler, hastalıktan, yetersiz beslenmeden kırılmış, biçimsiz canavarlara dönmüş, yaşamın bir artığı, iğrenç bir kir tabakası gibi bir kenara atılmış, öfkeli, acı acı çığlıklar atarak feryat eden, şeytani güçlerin etkisi altına aldığı bir sürüydü bu.

Ve neden böyle olmasın ki? Dibe vurmuş bu uçurum insanlarının, sefalet ve yaşamanın verdiği ıstıraptan başka kaybedecekleri hiçbir şey yoktu. Peki ya kazanacak neleri vardı? Son bir acı intikam, öç alma hırslarının doyuma ulaşması dışında hiçbir şey. Ve karşımdaki manzaraya baktıkça, yanardağdan püsküren bir lav gibi akıp giden bu insanların arasında, bu kükreyen korkunç canavarı kışkırtıp düşmanın başına musallat etmekle ve böylece düşmanı oyalamakla görevli erkekler, yoldaşlar, kahramanlar olduğu düşüncesi geldi aklıma.

Şimdi tuhaf bir his çökmüştü içime. Değiştiğimi, dönüştüğümü hissediyordum. Kendi hayatım ve başkalarının hayatı için duyduğum endişe, ölüm korkusu, beni terk etmişti. Bir başka yaşamda, bir başka varlığa dönüşerek garip bir hisle yücelip göklere çıkmıştım. Hiçbir şeyin önemi yoktu artık. Bu seferlik Dava yitirilmişti, fakat Dava, aynı şekilde ve her zamankinden daha diri ve ateşi daha da canlı olarak yarın da burada olacaktı. Bunun ardından, ilerleyen saatlerde giderek hiddetlenen çılgınca bir korku ve dehşet cümbüşü karşısında sakince durup olan biteni ilgiyle izlemeyi başardım. Ne ölüm, ne de yaşam bir anlam ifade etmiyordu. Olayları ilgiyle izleyen bir seyirciydim ve bazen bu şiddet furyasına kapılıp meraklı bir katılımcı olabiliyordum. Çünkü zihnim yatışmış, yıldızların olduğu bir irtifaya çıkmıştı ve değerleri, ihtirassız bir bakış açısıyla yeniden değerlendiriyordu. Şayet bunu yapmamış olsaydım, ölmeyi tercih edebilirdim.

Öfkeli kalabalık yarım mil kadar ilerlemişti ki varlığımızı keşfettiler. Yanakları çökmüş, küçük, siyah, alev alev yanan gözleriyle insana delercesine bakan, akıl almaz paçavralar içinde bir kadın, bir an için beni ve Hartman’ı fark etti. Kulak tırmalayıcı bir çığlık atarak üzerimize doğru hamle yaptı. Kalabalığın bir kısmı da, geri kalanlardan koparak kadının peşine takıldı. Bu satırları yazarken, kadın gözlerimin önünde canlanıyor. Bir adım ötemde, kırlaşmış saçları karmakarış, birbirine geçmiş ince teller halinde savruluyor, kafasındaki bir yaradan alnına kanlar akıyor, sağ elinde ufak bir balta, ince, uzun ve buruşuk sol eli sarı bir kuş pençesini andırıyor ve çırpınıp kasılarak boşluğu kavrıyor. Hartman önüme atladı. Açıklama yapmanın zamanı değildi. İyi giyimliydik ve bu da yeterli bir nedendi. Hartman kolunu savurdu ve yumruğu kadının alev alev yanan gözleri arasında patladı. Yumruğun etkisiyle kadın geriye doğru sendeledi, fakat arkasından gelen insanlara çarpıp sersemlemiş ve çaresiz bir halde tekrar ileriye fırladı, elinden savrulan baltası, hafifçe Hartman’ın omzuna çarptı.

Ardından neler olduğunu anlayamadan kalabalık üzerime çullandı. Kuşatılmış, daracık bir alanda feryatlar, çığlıklar ve küfürler arasında mahsur kalmıştım. Her tarafıma yumruklar iniyordu. Etlerime ve kıyafetlerime yapışmış eller, üstümü başımı parçalarcasına tırmalayıp çekiştiriyordu. Lime lime ediliyormuşum gibi hissettim. Ezilircesine bastırılıp aşağı sıkışıyor, havasızlıktan boğuluyordum. Tam bu kargaşa ve izdihamın ortasında, güçlü bir el omzumdan sıkıca yakalamış, beni şiddetle çekip sürüklemeye çalışıyordu. Hissettiğim acı ve zorlama arasında bayılmışım. Hartman binanın girişindeki o kargaşa ve kalabalığın arasından asla çıkamadı. Bir kalkan gibi önümde durarak beni korumuş ve saldırının en şiddetli, en ağır kısmına o maruz kalmıştı. Bu da beni kurtarmıştı, zira o sıkışıklık ve izdiham hızla, çılgınca bir çekiştirme, tırmalayıp parçalamadan çok daha yoğun bir baskıya dönüşmüştü.

Vahşice bir hareketliliğin ortasında ayıldım. Dört bir yanımda aynı hareketlilik vardı. Muazzam bir akıntıya kapılmış, bilmediğim bir yere sürükleniyordum. Temiz hava yanaklarımı okşuyor, adeta yakarcasına, tatlı tatlı ciğerlerime doluyordu. Yarı baygın, dermansız ve sersemlemiş bir halde, koltuk altlarımdan kavrayıp vücuduma dolanmış güçlü bir kolun beni yarıya kadar kaldırıp sürüklediğinin hayal meyal farkındaydım. Kollarım ve bacaklarım zayıf da olsa direnç sağlıyordu bana. Önümde hareket eden bir erkek paltosunun sırtını görüyordum. Orta dikişinden aşağı kadar yırtık paltonun kumaşı ritmik hareketlerle dalgalanıp titreşiyor, giyenin her attığı adıma uygun olarak açılıp kapanıyordu. Bu görüntüler beni bir süre hipnotize edercesine cezbetti ve bu arada da yavaş yavaş kendime gelmeye başladım. Ardından yanaklarımda ve burnumda keskin bir sızlamayla birlikte yüzüme damlayan kanı hissettim. Şapkam gitmişti. Saçlarım dağılmış, uçuşuyordu. Kafa derimde hissettiğim acı, o izdiham arasında kafama yapışıp saçlarımı yolan bir eli aklıma getirdi. Göğsüm ve kollarımda berelenme ve çürükler vardı, her yanım sızılar içerisindeydi.

Zihnim giderek berraklaştı ve uzaklaşmaya çalışırken, dönüp beni ayakta tutan adama baktım. Kalabalığın içinden beni çekip kurtaran oydu. Hareketlendiğimi fark etti.

Boğuk bir sesle, “Sakin olun, sorun yok!” diye bağırdı. “Sizi hemen tanıdım.”

Onu tanıyamamıştım, fakat daha ağzımı açıp konuşamadan canlı ve ayaklarımın dibinde kıvranan bir şeyin üzerine bastım. Arkamdakiler hışımla ilerlerken aşağı, önüme bakıp görememiştim, ama bunun yere düşen ve birbiri ardına binlerce ayakla kaldırımın arasında çiğnenip ezilen bir kadın olduğunu biliyordum.

“Sorun yok,” diye tekrarladı. “Adım, Garthwaite.”

Saçı sakalına karışmış, bir deri bir kemik kalmış ve üstü başı pis bir haldeydi, ama üç yıl önce Glen Ellen’daki sığınağımızda birkaç ay geçiren bu yürekli ve güçlü kuvvetli delikanlıyı hatırlamayı başarmıştım. Demir Ökçe’nin gizli servisinin parolalarını bana aktaran da oydu, çünkü o da Demir Ökçe’nin örgütünde görev alanlardandı.

“Fırsat bulur bulmaz sizi buradan çıkaracağım,” diyerek bana güvence verdi. “Ama bastığınız yere dikkat edin, tökezleyip düşmeyin. Hayatınız söz konusu.”

O gün her şey birdenbire oluyordu. Öfkeli kalabalık da aniden durdu. Önümde duran iri yarı bir kadına şiddetle çarptım (yırtık paltolu adam ortadan kaybolmuştu), bu arada arkamdan gelenler de bana çarptılar. Cehennemî bir kargaşa hüküm sürüyordu; feryatlar, küfürler ve ölüm çığlıklarının ardı arkası kesilmiyor, bir yandan da mitralyözlerin cayırtıları ve patır patır tüfek sesleri işitiliyordu. İlk başta hiçbir şey görmüyordum. Sağımda solumda insanlar durmadan yere seriliyorlardı. Önümdeki kadın iki büklüm oldu ve elleriyle karnını tutarak, acıyla kıvranıp yere düştü. Bacaklarımın dibinde bir adam kıvranıyor, ölümle pençeleşiyordu.

Bana öyle geliyordu ki sıranın başındaydık. Kalabalığın yarım mil uzunluğunda bir kısmı kaybolmuştu; nasıl kaybolup nereye gitmişlerdi asla öğrenemedim. Bugün dahi, o yarım mil uzunluğundaki insan kalabalığına ne oldu bilmiyorum; korkunç bir savaş mekanizması onları ortadan kaldırmış mıydı, parçalara ayrılıp yok mu olmuşlardı, yoksa kaçmışlar mıydı? Ama biz buradaydık ve kalabalığın ortasında değil de başında ilerliyorduk ve sağanak yağmur gibi üzerimize yağan kurşunlar, içinde bulunduğumuz kalabalığı silip süpürüyordu.

Ölüm kusan mermiler kalabalığı seyreltince, hâlâ kolumdan sıkıca tutmakta olan Garthwaite, hayatta kalan bir grup insanı bir ofis binasının geniş giriş holüne yönlendirdi. Burada, arka tarafta, kapılara yaslanmış halde, soluk soluğa kalmış yaratıkların arasında sıkışmıştık. Bir süre bu şekilde, durumumuzda hiçbir değişiklik olmadan durduk.

Garthwaite, “Çok güzel becerdim bu işi,” diye dövünüyordu. “Doğruca bir tuzağın içine düşürdüm sizi. Sokakta yürürken en azından şans eseri de olsa kurtulabilirdik, fakat burada hiç şansımız yok. ‘Yaşasın Devrim!’ diye bağırarak ölüme gideceğiz.”

Ardından Garthwaite’in beklediği oldu. Paralı Askerler acımasızca ölüm kusmaya başladılar. İlk başta, insanlar ezici bir ağırlıkla geriye, üzerimize doğru gelip bizi sıkıştırdılar fakat ölenlerin sayısı arttıkça, üzerimizdeki baskı da hafifledi. Ölenler ve can çekişenler yere düşerek geride kalanlara yer açıyorlardı. Garthwaite kulağıma yaklaşarak bağırdı, fakat o korkunç gürültü içerisinde ne dediğini anlayamıyordum. Söylediklerini duyup anlamamı beklemeden, beni yakalayıp yere serdi. Sonra can çekişen bir kadını üzerime doğru çekti ve güç bela sıkışıp itiş kakış içerisinde o da kısmen üzerime abanarak yanıma kıvrıldı. Ölen ve can çekişen insanlar öbek öbek üzerimize yığılmaya başladılar. Henüz ölmeyenler de iniltiler içerisinde bu yığının üzerine tırmanmaya çalışıyordu. Fakat çok geçmeden bunlar da sustu, hıçkırıklar ve iniltilerle kesintiye uğrayan yarı bir sessizlik çöktü.

Garthwaite olmasaydı çoktan ezilmiştim. Bu durumda bile, o ağırlığa dayanıp nasıl hayatta kaldım aklım almıyor. Buna karşın, yaşadığım acının dışında sadece bir merak hissine kapılmıştım. Nasıl sona erecekti tüm bunlar? Ölüm nasıl bir şeydi? Chicago’daki o karmaşa ve mezbaha içinde kanlı bir vaftiz töreni yaşamıştım. Daha önce ölüm benim için sadece kuramsal bir kavramdı; o andan itibaren ise ölüm artık önemsiz ve basit, sıradan bir gerçekti.

Fakat Paralı Askerler yaptıklarıyla yetinmemişlerdi. Girişe akın ederek yaralıları öldürmeye ve bizim gibi ölü numarası yapanları aramaya başladılar. Bir ölü yığınının içerisinden çekip çıkardıkları bir adamı hatırlıyorum. Adam sefil ve umutsuz bir halde yalvarmaya başlamış, ama tabancadan çıkan bir kurşunla sözlerini tamamlayamadan vurulup öldürülmüştü. Sonra bir de, yine bir başka yığının içerisinden fırlayıp askerlere saldırarak ateş açan bir kadın vardı. Askerler haklayana kadar altı el ateş etmişti kadın, ama ne kadar hasara yol açtığını bilemiyorduk. Yaşanan trajedilerin sadece seslerini duyabiliyorduk. Arada bir bu şekilde ani ve kısa bir galeyan yaşanıyor ve sonunda tabancadan çıkan bir mermi buna son veriyordu. Aralarda da, cesetlerin altını üstüne getirip didik didik arayan ve subayları tarafından ellerini çabuk tutmaları için sıkıştırılan askerlerin konuştuklarını ve küfrettiklerini duyabiliyorduk.

Nihayet içinde bizim yattığımız yığına geldi sıra. Askerler üzerimizdeki ölü ve yaralıları çekip çıkardıkça üzerimizdeki baskının azaldığını hissedebiliyorduk. Garthwaite yüksek sesle parolaları söylemeye başladı. İlk başta onu duymadılar. Sesini daha da yükseltti Garthwaite.

Askerlerden birinin, “Şuna kulak verin, duyuyor musunuz?” dediğini işittik. Sonra subaylardan birinin keskin sesi duyuldu. “Dur biraz! Dikkatli ol!”

Bizi çekip çıkarırlarken aldığımız o ilk solukla nasıl da rahatlamıştık! İlk etapta Garthwaite konuştu, fakat Demir Ökçe’ye hizmet ettiğimi kanıtlamak için ben de kısa bir tetkikten geçmek zorunda kaldım.

Subay, “Tamam, bunlar ajan provokatör,” diye hükme vardı. Genç ve toy bir adamdı. Belli ki Oligarşi’ye mensup büyük bir aileden gelen bir harp okulu öğrencisiydi.

“Berbat bir iş bu,” diye söylenip yakındı Garthwaite. “İstifa etmeyi deneyip orduya katılacağım. Sizin işiniz çocuk oyuncağı arkadaşlar.”

“Bunu hak ettin,” diye cevap verdi genç subay. “Benim torpilim var ve yardım etmeye çalışırım. Seni nasıl bulduğumu söylerim onlara.”

Subay, Garthwaite’nin ismini ve numarasını not aldı ve bana döndü.

“Ya siz?”

“Ah, ben evleneceğim,” diye umursamazca bir cevap verdim, “sonra da bu işlerden tamamen kurtulacağım.”

Bir yandan askerler yaralıları öldürmeye devam ederken, biz de sohbet ediyorduk. Geriye baktığımda tüm bunlar bir düş gibi geliyor bana; fakat o sırada bunlar dünyadaki en doğal şeylerdi. Garthwaite ve subay, çağdaş savaş denen kavram ile şehrin dört bir yanında halen sürüp giden sokak ve gökdelen savaşları arasındaki fark üzerine neşeli bir sohbete dalmışlardı. Dikkatle konuşmalarını takip ederken, bir yandan da saçımı düzeltip yırtılan eteğimi iğneyle tutturmaya çalışıyordum. Tüm bu zaman zarfında yaralıların öldürülmesine devam edildi. Bazen silah sesleri Garthwaite’in ve subayın seslerini bastırıyordu ve söylediklerini tekrarlamak zorunda kalıyorlardı.

Üç gün süren Chicago Komünü macerasını sağ salim atlattım. Tüm bu süre boyunca uçurum insanlarının öldürülmesi ve gökdelenler arasında, havadan havaya süren çatışmalar dışında neredeyse hiçbir şey görmediğimi söylersem sanırım nasıl muazzam şeyler yaşadığımı ve tanık olduğum kıyımı hayal edebilirsiniz. Fakat yoldaşların kahramanca eylemlerine tanık olamadım. Döşedikleri mayınların ve attıkları bombaların patlamalarını duyabiliyor ve yol açtıkları yangınlardan çıkan dumanları görebiliyordum, ama hepsi bu. Fakat önemli bir hava saldırısını nasıl kotardıklarını görmüştüm. Bu yoldaşların gökdelenlere balonla yaptıkları bir saldırıydı. İkinci gün gerçekleşmişti bu saldırı. Oligarşi’ye ihanet eden gökdelenlerdeki üç birlik son adamlarına kadar yok edilmişti. Gökdelenler Paralı Asker doluydu, rüzgâr doğru yönden esiyordu ve balonlarımız şehirdeki gökdelenlerden birine girdi.

Biedenbach, Glen Ellen’den ayrıldıktan sonra “hızlandırıcı” adını verdiği, son derece güçlü bir patlayıcı icat etmişti. Balonların kullandığı silah buydu. Bunlar hantalca ve alelacele yapılmış sıcak hava balonlarıydı, fakat iş görüyorlardı. Olan biteni bir gökdelenin tepesinden seyrettim. İlk balon gökdelenleri tamamen ıskaladı ve şehir dışına çıkıp gözden yitti; Fakat daha sonra balona ne olduğunu öğrendik. Burton ve O’Sullivan balonun içindeydiler. Balon alçaldığı sırada, son sürat Chicago’ya doğru yol almakta olan bir askerî katarın üzerinden geçiyorlarmış. Yüklerindeki tüm hızlandırıcı patlayıcılarını katarın üzerine boşaltmışlar. Enkaza dönüşen katar, demiryollarını dört gün boyunca ulaşıma kapatmış. En iyi tarafı da, yükünden kurtulan balon hızla yükselmiş ve altı mil boyunca aşağıya inmemiş. Her iki kahraman da burunları kanamadan kaçmışlar.

İkinci balon bir fiyaskoydu. Doğru dürüst uçamamış, çok alçaktan seyrederek daha gökdelenlere varamadan delik deşik edilmişti. Balonda Herford ve Guinnes vardı ve düşerken patlayan balonla birlikte paramparça oldular. Biedenbach umutsuzluğa düşmüş (neler olduğunu sonradan duyduk) ve üçüncü balonla tek başına yükselmiş. O da alçaktan uçmuştu, ama şansı yaver gitmişti, zira balonda ciddi hasara neden olabilecek delikler açamamışlardı. O gün yüksek binanın çatısından gördüklerim şimdi gözlerimin önüne geliyor, balon havada sürükleniyor ve minicik bir nokta gibi görünen adam, balonun altında sımsıkı tutunuyor. Gökdeleni göremiyorum, ama çatıda benimle birlikte olanlar, balonun binanın tam tepesinde olduğunu söylüyorlar. Patlayıcıları aşağıya bıraktığında düştüklerini görmedim. Fakat balonun birden havaya fırladığını görebildim. Aradan kayda değer bir zaman geçtikten sonra patlamanın yarattığı duman sütunları havaya yükseldi ve ardından çıkardığı gümbürtüyü duydum. Kibar Biedenbach iki gökdeleni yerle bir etmişti. Aynı anda iki balon daha yükseldi. Bir tanesi havada parçalandı. Patlayan hızlandırıcıların yarattığı şok dalgası ikinci balonu da tahrip etti ve süzüle süzüle geride kalan gökdelene düştü. Bu daha iyi planlanamazdı, ama bu arada da iki yoldaş hayatlarını feda etmişlerdi.

Uçurum insanlarına dönecek olursak. Yaşadığım deneyimler bu insanlarla sınırlıydı. Öfkeyle ayaklanıp kıyım yaptılar ve şehri yakıp yıktılar, ama kendileri de kıyıma uğradılar. Oligarşi idarecilerinin yaşadığı şehrin batı yakasına ulaşmayı asla başaramadılar. Oligarşi mensupları kendilerini iyi korumuşlardı. Şehrin göbeğinde nasıl bir yıkım yaşanırsa yaşansın, kadınları ve çocuklarıyla birlikte burunları kanamadan kurtulmuşlardı. O korkunç günler yaşanırken, çocuklarının parklarda oynadıklarını ve büyüklerini taklit ederek proletaryayı ezip geçmece diye oynadıkları oyunun en gözde eğlenceleri olduğundan bahsetmişlerdi bana.

Fakat Paralı Askerler, bir yandan yoldaşlarla savaşırken, uçurum insanlarıyla kolay kolay başa çıkamadılar. Chicago şehri geleneklerine sadık kalmış, koca bir nesil devrimcinin yok olup gitmesine karşın, beraberinde yine bir nesle yakın düşmanını da götürmesini bilmişti. Elbette Demir Ökçe ölü sayısını gizli tutuyordu, yine de çok ölçülü bir tahminle bile en az yüz otuz bin Paralı Asker katledilmişti. Fakat yoldaşların hiç şansı yoktu. Tüm halk, el ele verip ayaklanacağı yerde, yoldaşlar tek başlarına mücadele ediyorlar ve Oligarşi’nin toplam gücü, gerekli görüldüğü takdirde üzerlerine gönderilebiliyordu. Saatler boyunca, günler boyunca, sayıları yüz binlerle ifade edilen katarlar dolusu Paralı Asker Chicago’ya sevk ediliyordu.

Uçurum insanları da korkunç bir kalabalık oluşturuyorlardı! Bu kadar çok insanı kıyıma uğratmaktan yorulan askerler büyük bir sürü gütme harekâtı başlattılar. Amaç, sokaklara dökülen ayaktakımını, büyükbaş hayvanlar gibi Michigan Gölü’ne sürmekti. Garthwaite’le birlikte genç subayla karşılaşmamız, bu harekâtın başladığı sıralardaydı. Yoldaşların müthiş çabaları sayesinde bu gütme harekâtı fiyaskoyla sonuçlandı. Paralı Askerler’in bir araya getirmeyi umduğu büyük kalabalık yerine, ancak kırk bir perişan insanı göle sürmeyi başardılar. Ne zaman kalabalık bir grup sefil insan askerlerin eline düşüp sokaklar boyunca güdülerek göle doğru sevk edilmeye çalışılsa, yoldaşlar ortaya çıkıp sürüyü yolundan saptırarak, etraflarını kuşatan asker ağında bir gedik açıp, uçurum insanlarının bu boşluktan kaçmalarını sağlıyorlardı.

Garthwaite’le birlikte subayla tanışma faslımızdan kısa bir süre sonra, bunun bir örneğine tanık olmuştum. Daha önce bizim de içinde bulunduğumuz ve geri püskürtülen bir kalabalığın, güneye ve doğuya kaçması güçlü askerî birliklerce engellenmişti. Bizim rastladığımız birlik, kalabalığı batıda durdurmuştu. Tek kaçış yolu kuzey yönüydü ve makineli tüfeklerin açtığı ateş altında doğu, batı ve güneyden sürülen kalabalık kuzeye, göle doğru ilerledi. Göle doğru ilerlediklerini tahmin etmişler miydi, yoksa bir canavara dönmüş kalabalığın bilinçsiz, kör bir kıpırdanması mıydı bu, bilemiyorum; fakat her halükârda kalabalık batıya doğru giden bir caddeyi geçerek, bir sonraki caddeden saptı ve yeniden eski güzergâhına dönerek güneye, büyük gettoya doğru ilerlemeye başladı.

O sırada Garthwaite ve ben, sokak savaşlarının yaşandığı bölgeden çıkmak için batı yönünde ilerlemeye çalışırken keşmekeşin tam ortasına düştük yine. Köşeye yaklaşırken, hayvanlar gibi uluyarak ilerleyen kalabalığın üzerimize doğru geldiğini gördük. Garthwaite kolumdan yakaladı ve tam kaçmaya hazırlanırken, makineli tüfeklerle donanmış ve aceleyle olay yerine doğru seyreden yarım düzine savaş arabasının tekerleklerini önünden çekip aldı beni. Onların arkasında otomatik silahlarla donanmış askerler ilerliyordu. Askerler mevzilenirken, kalabalık onlara yaklaşmaya başlamıştı bile ve askerler hazır olup ateş etmeye başlayana kadar, kalabalık üzerlerine çullanacak gibi görünüyordu.

Tek tük ateş etmeye başladı askerler, fakat bu dağınık ateş kalabalığı durduracak etkiye sahip değildi. Vahşi, amansız bir öfkeyle böğürerek askerlerin üzerlerine yürüdüler. Makineli tüfekler tutukluk yapmıştı sanki. Askerlerin üzerlerine çıktıkları arabalar caddeyi kapatmıştı ve askerler de kaldırımların arasında ya da üzerinde mevzilenmek zorunda kalmışlardı. Akın akın asker geliyordu; o izdihamın içerisinde oradan uzaklaşmayı başaramadık. Garthwaite beni kolumdan tuttu ve bir binanın ön cephesine sımsıkı yaslanıp kaldık.

Kalabalık en fazla yedi sekiz metre uzağımızdaydı ki, makineli tüfekler yaylım ateşine başladı; ölüm kusan makinelerin karşısında hiçbir şeyin canlı kalma şansı yoktu. Kalabalık hamle yaptı, fakat ilerleyemedi. Sayıları giderek artan ölü ve yaralılar, öbek öbek birbirleri üzerine devrilerek devasa bir insan yığını oluşturdular. Arkadakiler hamle yapıp harekete geçmeye çalıştıkça, bir kaldırımdan diğerine caddeyi dolduran insanlar, yaylım ateşi altında iç içe geçiyordu. Yaralanmış yaratıklar, erkekler, kadınlar, artık arabaların altına ve askerlerin bacaklarının hizasına yığılana kadar giderek büyüyen o korkunç ceset dağının üzerine kıvranarak acılar içinde düşmeye devam ettiler. Askerler de bir yandan artık ayaklarının dibine kadar gelen yaralıları süngülüyorlardı. Bir ara yaralılardan birinin ayağa kalkıp bir askerin üzerine atılarak dişlerini gırtlağına geçirmeye çalıştığını gördüm. Asker ve köle, ikisi birlikte, yerdeki karmaşanın içine yuvarlandılar.

Ateş kesilmişti. Görev tamamlanmış, çemberi yarıp geçmeye çalışan kalabalığın çılgınca girişimi durdurulmuştu. Savaş makinelerinin etrafındaki cesetlerin kaldırılması için emirler veriliyordu. O ölüler denizini aşıp ilerlemek mümkün değildi ve amaç, cesetleri ötedeki sokağa taşımaktı. Olay meydana geldiği sırada, askerler cesetleri araçların tekerleklerinden çekip uzaklaştırıyorlardı. Sonradan olayın nasıl meydana geldiğini öğrendik. Bir sokak ötede, yüz kadar yoldaşımız bir binayı tutmuşlardı. Damların üzerlerinden ve bir binadan diğerine geçerek ilerleyen yoldaşlar, sonunda birbirine yakın duran askerleri tepeden gören bir konumda buldular kendilerini. Katliama uğrama sırası askerlere gelmişti.

Birdenbire, binanın tepesinden bombalar yağmaya başladı. Askerlerle birlikte arabalar da paramparça havaya uçuyordu. Kalabalıktan canlı çıkan insanlarla birlikte deliler gibi oradan çekilip kaçmaya başladık. Bir sokak ötede bir diğer binadan üzerimize ateş açtılar. Köleleri öldürüp yere sererek caddeyi bir halı gibi cesetlerle kaplayan askerler, şimdi kendileri yerlere serilip kalan boşlukları halı gibi örtmeye başlamıştı. Garthwaite ve ben her türlü badireyi atlatıp yaşamaya devam edecek kadar şanslıydık. Daha önce yaptığımız gibi bir binanın girişine sığındık. Ama Garthwaite bu kez uykuda yakalanmayacaktı. Bombaların gürültüsü dinmeye başlayınca, kafasını uzatıp, dışarı bakmaya başladı.

Garthwaite, “Kalabalık geri geliyor!” diye seslendi bana. “Buradan kurtulmamız lazım!”

El ele verip kanlı kaldırımların üzerinden kayarak düşe kalka koşup köşeye ulaştık. Karşı sokağın aşağısında hâlâ koşan birkaç askeri görebiliyorduk. Onlara bir şey olduğu yoktu. Yol açıktı. Garthwaite ile bir an durup arkamıza baktık. Kalabalık yavaş yavaş geliyordu. Kıyıma uğramış askerlerin yerdeki silahlarını alarak yaralılara ateş edip öldürüyorlardı. Bizi kurtaran genç subayın da sonunun nasıl geldiğini gördük. Acılar içerisinde dirseğinin üzerinde doğrulmuş, elindeki otomatik tabancasını sağa sola ateş ederek boşaltırken, elinde kasap satırı olan bir kadının hışmına uğramıştı.

Manzara karşısında Garthwaite gülerek, “Terfi etme şansımı da yitirmiş oldum böylece,” dedi. “Hadi gel. Yanlış yöndeyiz, ama bir şekilde buradan çıkacağız.”

Sessiz sokakların arasından geçerek doğuya doğru kaçmaya başladık. Başımıza bir şey gelmesin diye her köşe başında temkinli davranıyorduk. Güneyde devasa bir yangından çıkan alev ve dumanlar gökyüzünü dolduruyordu. Yanan yerin büyük getto olduğunu biliyorduk. Nihayet kaldırıma çöktüm. Tükenmiştim ve bir adım daha atacak dermanım kalmamıştı. Her tarafım yara, bere, çürük içerisindeydi ve kollarım, bacaklarım, bütün eklemlerim sızlıyordu; buna rağmen bir yandan sigara sararken karşıma geçmiş konuşan Garthwaite’e gülümsemekten de kendimi alamıyordum.

“Seni kurtarma meselesini yüzüme gözüme bulaştırdığımın farkındayım, ama işin içinden çıkamıyorum. Tam bir keşmekeş. Ne zaman sıvışmaya çalışsak, önümüze bir engel çıkıyor ve bizi geri döndürüyor. Seni ilk kez o kalabalığın arasından çıkardığım bina girişinden sadece birkaç sokak ötedeyiz. Dostla düşman birbirine karıştı. Kaos içerisindeyiz. O lanet olası binaların içinde kim var bilemiyor insan. Öğrenmeye çalışsan, kafana bombayı yemen işten değil. Kimseye bulaşmadan kendi yoluna gitmeye çalışsan, ya makineli tüfeklerin hışmına uğrayan öfkeli kalabalığa ya da bir çatının üzerinden yoldaşlarımızın öldürdüğü Paralı Askerler’e toslarsın. Ve yetmezmiş gibi bir de o kalabalığın çıkagelip seni öldürmesi söz konusu.”

Garthwaite keyifsizce başını sallayıp sigarasını yaktı ve yanıma oturdu.

“Bir de açlıktan midem zil çalıyor,” diye ekledi. “Kaldırım taşlarını bile yiyebilirim.”

Sonra hemen ardından ayağa kalktı ve caddede yürüyerek bir kaldırım taşı aramaya koyuldu. Geri döndüğünde elindeki kaldırım taşıyla arkamızdaki mağazanın camını indirdi.

Açtığı boşluktan geçmeme yardımcı olurken, “Burası zemin kat ve pek işe yaramaz,” diye açıklamada bulundu; “fakat elimizden daha iyisi gelmez. Sen biraz kestir, ben de bir keşif turu atayım. Bu kurtarma işinden yüzümün akıyla çıkacağım, ama zamana, hem de epey bir zamana ihtiyacım var, bir de bir şeyler yemeye tabii.”

Burası atlar için koşum takımları satan bir mağazaydı. Garthwaite, mağazanın iyice arkalarındaki özel ofiste, at örtülerinden bana bir yatak hazırladı. Yeterince perişan değilmişim gibi bir de şiddetli baş ağrısı peydahlandı. Gözlerimi kapatıp uyumaya çalışacağım için çok mutluydum.

Garthwaite yanımdan ayrılırken, “Geri geleceğim,” dedi. “Bir araba bulmayı ummuyorum, ama yiyecek bir şeyler getiririm mutlaka.”

Ancak üç yıl sonra görebilecektim onu. Garthwaite geri geleceği yerde, ciğerlerinde ve boynunda birer kurşunla hastaneye kaldırılmıştı.

24

Kâbus

Yirminci yüzyıl treninde geçirdiğim gecenin öncesinde gözüme uyku girmemişti, bir de üzerine bu tükenmişlik binince deliksiz bir uyku çektim. İlk uyandığımda geceydi. Garthwaite dönmemişti. Saatimi kaybetmiştim ve vakitten haberim yoktu. Gözlerim kapalı yatarken, uzaktan gelen patlamaların tekdüze seslerini işitiyordum hâlâ. Cehennem ateşi dinmek bilmemişti. Sürünerek mağazanın ön taraflarına doğru ilerledim. Devasa yangınlardan yükselen alevlerin gökyüzünden yansıması, caddeyi gündüzmüş gibi aydınlatıyordu. En küçük puntolarla basılmış bir yazıyı bile kolayca okuyabilirdi insan. Birkaç sokak öteden küçük el bombalarının patlama sesleri ve makineli tüfeklerin cayırtıları duyuluyordu. Ve çok uzaklardan ise bir dizi büyük infilak sesleri geliyordu. At örtülerinin arasında geri döndüm ve kıvrılıp tekrar uykuya daldım.

Tekrar uyandığımda, iç bayıltıcı sarı bir ışık süzülerek üzerime vuruyordu. İkinci günün şafak vaktiydi. Mağazanın ön tarafına doğru sürünerek ilerledim. Yer yer donuk pırıltılar yayan bir duman katmanı gökyüzünü dolduruyordu. Sokağın karşı tarafında yalpalayarak gezinen perişan bir köle vardı. Bir eliyle sıkıca böğrünü tutuyordu ve arkasında kan izleri bırakıyordu. Endişe ve korku dolu gözleriyle dört bir yanı kolaçan ediyordu. Bir an için doğrudan bana bakmaya başladı. Yüzünde yaralı ve avlanmış bir hayvanın donuk ve acınası ifadesi vardı. Beni gördü ama aramızda bir yakınlık, hele de bu adamla bir sempati ve anlayış olması söz konusu değildi elbette; gözle görülür bir biçimde olduğu yerde çökmüş, kendini sürükleyerek hareket ediyordu. Bu dünyada kimse ona yardım edemezdi. Efendilerinin sürdürdüğü büyük köle avındaki kölelerden biriydi. Tek umudu, bir delik bulup sürünerek içine girip bir hayvan gibi saklanmaktı. Yoldan geçen bir ambulansın tiz siren sesiyle irkildi. Ambulanslar, onun gibi insanların layık olduğu bir şey değildi. Acı içerisinde inleyerek bir kapı aralığına attı kendini. Bir dakika sonra tekrar ortaya çıkıp çaresizlik içinde topallayarak yürümeye başladı.

At örtülerimin arasına geri dönüp bir saat boyunca Garthwaite’in dönmesini bekledim. Başımın ağrısı dinmemişti hâlâ. Hatta tam tersine artıyordu. Sadece irademi zorlayarak gözlerimi açık tutmayı başarıp etrafımdaki cisimlere bakabiliyordum. Ve gözlerimi açıp bakınca dayanılmaz bir acı hissettim. Beynim de zonkluyordu bir yandan. Dermansız ve sersemlemiş bir halde kırık camın içinden geçerek bu korkunç yıkıntıdan, mezbahaya dönmüş bu savaş alanından içgüdüsel bir hisle ve el yordamıyla kaçmanın yolun aradım. Ve ardından bir kâbusun içine sürüklendim. Sonraki saatlerde yaşadıklarım hafızama bir kâbus olarak kazındı. Birçok olay yoğun bir biçimde beynimde odaklanmıştı, fakat hafızamdan silinmeyen bu görüntüler arasında şuursuzca geçen anlar da aklımda kalmış.

Sokağın köşesinde bir adamın bacaklarına çarpıp tökezlediğimi hatırlıyorum. Bu, saklandığım mağazanın karşısından sürünerek geçen o zavallı, perişan köleydi. Orada, kaldırımın üzerinde uzanmış yatarken, o acınası, eğri büğrü ellerini ne kadar da ayrıntılı bir biçimde hatırlıyorum, elden çok toynak ve pençeye dönmüş, yaşamı boyunca uğraşıp didinmekten çarpılıp şekli bozulmuş, avuç içleri bir parmak kalınlığında nasır tutmuş o eller. Doğrulup toparlanarak yürümeye başladığımda, o yaratığın suratına baktım ve hâlâ hayatta olduğunu gördüm; gözlerinde belli belirsiz bir zekâ pırıltısıyla bana bakıyor ve beni görüyordu.

Sonra tümüyle bir boşluk ve manasızlık. Hiçbir şey bilmiyordum, görmüyordum ve sadece güvenli bir yer bulmak için sallanıp sendeleyerek yürüdüm. Bir sonraki kâbusumda ölülerle dolu sessiz bir caddede buldum kendimi. Tıpkı, kırlarda amaçsızca dolaşan birinin bir akarsuya denk gelmesi gibi, birdenbire oraya vardım. Ama benim gözlerimi diktiğim bu ırmak akmıyordu. Ölümün dondurup mühürlediği bir ırmaktı bu. Bir kaldırımdan ötekine, tüm zemini kaplayarak öylece uzanmış, sadece sağında solunda öbek öbek toplanmış cesetlerin yüzeyini bozduğu düz, akıntısız bir ırmak. Zavallı, güdülmüş uçurum insanları, avlanmış köleler, sürek avıyla, tuzağa düşürülmüş California tavşanları gibi orada uzanmış yatıyorlardı.125 Caddenin bir başına bir sonuna baktım. Hiçbir kımıltı, hiçbir ses yoktu. Binalar dinginlik içerisinde, adeta pencerelerinden bakıp aşağıdaki manzarayı seyrediyorlar. Ve yalnızca ama yalnızca bir kez, o ölü ırmağın içinde bir kolun hareket ettiğini gördüm. Yemin ederim, acı içinde kıvranarak kımıldadığını gördüm o kolun. Kolla birlikte, insanın kanını donduran, tarifsiz bir dehşetle suyun içinden bir kafa yükseldi, ağzını oynatarak anlamsız sesler çıkardı ve sonra geriye yatıp bir daha kımıldamadı.

Her iki yanında sakin binaların yer aldığı bir başka caddeyi ve tekrar uçurum insanlarını gördüğümde yaşadığım ve bilincimin yerine gelmesine yol açan paniği hatırlıyorum. Fakat bu perişan insanları bu kez akan ve yaklaşan bir ırmak içerisinde görmüştüm. Akıntı yavaş hareket ediyordu ve bir yandan iniltiler, feryatlar, küfürler, isterik, çılgın anlamsız geveleme ve sesler yükseliyordu ırmaktan; zira bunlar küçük çocuklar, yaşlılar, zayıf, dermansız, hasta ve umutsuz insanlar, yaşadıkları sefil mahallelerin, gettoların enkazlarıydılar. Şehrin Güney Yakası’ndaki büyük gettonun yanması, bu insanları sokak savaşlarının cehennemî ortamına itmişti ve nereye sürüklenip gittiklerini ve başlarına neler geldiğini asla bilemedim ve öğrenemedim.126 Askerlerin kovaladığı bir kalabalıktan kaçmak için bir dükkânın camlarını indirip içeriye saklandığımı hayal meyal anımsıyorum. Bir de ıssız bir caddede, bir başından bir sonuna bakıp da tek bir insan göremediğim bir caddede, yanımda bomba patladığını hatırlıyorum. Fakat net olarak hafızamda kalan bir sonraki olay, bir silah patlamasıyla ve bir arabadan bana ateş açan askerin birdenbire farkına varmamla başlıyor. Kurşun beni ıskaladı ve çığlık çığlığa, el kol işaretleriyle parolaları söylemeye başladım. Arabada yaptığım yolculuk epey bulanık bir biçimde hafızamda, ama bu yolculuğa çok berrak ve canlı bir görüntü son veriyor. Yanımda oturan askerin tüfeğinden çıkan patlama sesiyle gözlerimi açtım ve Pell Caddesi’ndeki günlerimden hatırladığım George Milford’u, yavaş yavaş kaldırımın içinde doğru batarken gördüm. Milford kaldırımda batarken asker bir kez daha ateş açtı ve Milford iki büklüm oldu, vücudu savrulup ardından boylu boyunca yere serildi. Asker kıkır kıkır güldü ve araba hızla oradan uzaklaştı.

Bu olayın ardından, yanı başımda bir aşağı bir yukarı volta atan bir adamın beni derin bir uykudan uyandırdığını hatırlıyorum. Adamın yüzü asık ve gergindi ve ter damlaları alnından burnuna doğru süzülüyordu. Bir eliyle sıkıca göğsünü kavramış, diğer eliyle üzerine bastırıyor ve yürürken üzerinden yere kanlar damlıyordu. Üzerinde Paralı Askerler’in üniforması vardı. Dışarıdan bir yerden, sanki kalın duvarların içinden geçerek patlayan bombaların boğuk gümbürtüleri geliyordu. Bir başka binayla karşılıklı çatışmaların sürdüğü bir binanın içindeydim.

Yaralı askere pansuman yapmak için içeriye bir cerrah girdi ve saatin öğleden sonra iki olduğunu öğrendim. Başımın ağrısı hâlâ geçmemişti ve cerrah yaptığı işi bırakıp, başımın ağrısını dindirecek, ama içimi karartıp keyfimi kaçıracak güçlü bir ilaç verdi bana. Tekrar uykuya daldım ve sonra bir binanın tepesinde uyandım. Çatışma durmuştu ve ben gökdelenlere yapılan balonlu saldırıyı izliyordum. Biri kolunu belime dolamıştı ve ben de ona yaslanıyordum. Doğal olarak bu insanın Ernest olduğunu düşündüm ve saçlarını, kaşlarını nasıl bu kadar kötü yaktığını merak etmeye başladım.

O korkunç şehirde tamamen bir tesadüf eseri birbirimizi bulmuştuk. Ernest, New York’tan ayrıldığımı bilmiyordu ve uyuduğum odaya geldiğinde beni görünce ilk anda gözlerine inanamadı. Chicago Komünü’nü kısa bir süre daha yaşadım. Balon saldırısını izledikten sonra Ernest beni binanın merkezine götürdü ve tüm öğleden sonra ve gece boyunca orada uyudum. Üçüncü günü binada geçirdik; dördüncü gün yetkililerden izin koparan ve bir araba ayarlayan Ernest’le birlikte Chicago’yu terk ettik.

Baş ağrım geçmişti, ama bedenen ve zihnen çok yorgundum. Arabada Ernest’e yaslandım ve kayıtsız bakışlarla askerlerin bizi şehirden çıkarma çabalarını izledim. Sadece tecrit edilmiş bölgelerde de olsa, savaş hâlâ sürüyordu. Bazı bölgeler hâlâ tümüyle yoldaşların kontrolündeydi ve ağır silahlarla donanmış birlikler bu bölgeleri kuşatmıştı. Böylece yoldaşlar tecrit edilmiş yüz kapanın içine kıstırıldılar, kendilerine boyun eğdirme ve bu bölgeleri zapt etme çabaları sürdü. Boyun eğip, teslim olmak ölüm demekti, zira kimsenin gözünün yaşına bakılmıyordu ve yoldaşlar son adamlarına varıncaya dek kahramanca çarpıştılar.127

Bu gibi bölgelere yaklaştığımızda, muhafızlar bizi geri çevirip başka yollara yönlendiriyordu. Bir defasında, ilerleyebileceğimiz tek yol, yoldaşların güçlü konumda olduğu iki bölge arasındaki yanmış bir bölgeden geçiyordu. Yolun her iki yanından silahların patırtılarını, bombaların gürlemelerini, savaşın içinden gelen tüm sesleri duyabiliyorduk ve arabayla üzerinde dumanı tüten harabeye dönmüş binaların ve sallanıp yıkılmak üzere olan duvarların arasından geçip ilerliyorduk. Sokaklar çoğu kez moloz ve yıkıntı dağlarıyla kaplıydı, bunların etrafından dolaşmak zorunda kalıyorduk. Bir yıkıntı labirentinin içinde dolaşıp duruyorduk ve yavaş ilerliyorduk.

Ağıllar, gettolar, fabrikalar ve daha her ne varsa için için yanan harabelere dönmüştü. Sağ tarafımıza doğru, uzaklarda bir yerde, havaya yayılmış ince bir duman bulutu gökyüzünü karartıyordu. Asker şoförümüzün bize söylediğine göre orası Pullman kasabasıydı. Ya da eskiden Pullman kasabasıymış zira tümüyle yakılıp yıkılmıştı. Şoför, çatışmaların üçüncü gününde arabayla buraya sevkiyat yapmıştı. Bize dediğine göre en şiddetli çatışmalardan bazıları Pullman’da meydana gelmiş ve ceset yığınlarından ötürü sokakların çoğu girilmez haldeymiş.

Ağılların bulunduğu bölgedeki bir binanın yıkık duvarları arasında dönüp dolaşırken yolumuzun üzerindeki bir ölü yığınının önünde durduk. Denizin köpürtüp savurduğu bir dalgadan farksızdı bu yığın. Burada neler olduğu gayet açıktı. Ayaktakımından oluşan kalabalık köşeyi dönüp ilerlerken, çapraz caddede, dik açılarla ve çok yakına mevzilenmiş mitralyözlerle taranıp kıyıma uğramıştı. Ne var ki, felaket askerlerin de yakasını bırakmamıştı. Tesadüfen aralarına bir bomba düşüp infilak etmiş olmalıydı, zira ölü ve yaralıları o deniz dalgası gibi yığını oluştururken duran kalabalıktan geriye kalanlar, son bir yaşama gayretiyle köpürerek savaşan köleler halinde askerlerin üzerine hücum etmişlerdi. Askerler ve kölelerin lime lime olmuş, ezilmiş cesetleri, araba enkazlarının ve parçalanmış silahların etrafında ve üzerinde yatıyordu.

Ernest arabadan fırladı. Pamuklu bir gömleğin örttüğü omuzları ve kırlaşmış kakülleriyle tanıdık birinin görüntüsüne takılmıştı gözleri. Ernest’in ne yaptığına bakmadım, ancak yanıma gelip oturduktan ve araba hızla yol almaya başladıktan sonra, “O gördüğüm Piskopos Morehouse’du,” dedi.

Çok geçmeden yeşil kırlara varmıştık, dönüp son bir kez duman dolu gökyüzüne baktım. Uzaklardan cılız bir patlama sesi geldi. Sonra yüzümü Ernest’in göğsüne dayadım ve kaybedilen Dava için sessizce gözyaşı döktüm. Ernest kollarını boynuma dolamış, dokunaklı sevgi sözcükleri söylüyordu.

“Bu seferlik kaybetmiş olabiliriz canım sevgilim,” dedi, “fakat bu sonsuza dek böyle sürmez. Dersimizi aldık. Dava, yarın yeniden, akıl ve disiplinin verdiği güçle donanmış olarak ayağa kalkacak.”

Araba bir tren istasyonunda durdu. New York’a giden bir trene binecektik. Peronda beklerken, üç tren yıldırım hızıyla geçti. Batıya, Chicago’ya doğru yol alıyorlardı. Vagonları, üstü başı perişan, vasıfsız işçilerle, uçurum insanlarıyla tıka basa doluydu.

“Chicago’nun yeniden inşası için topladıkları köleleri götürüyorlar,” dedi Ernest. “Anlayacağın, Chicago’daki tüm köleler katledilmiş.”

125. O günlerde insan nüfusu o kadar seyrekti ki, vahşi hayvanlar boş alanlara yayılıp baş belası oluyorlardı. California’da tavşanları sürek avıyla tuzağa düşürme âdeti edinilmişti. Herhangi bir günde, belirli bir bölgedeki tüm çiftçiler bir araya toplanıp birbirlerine yaklaşan sıralar halinde kırlara dağılarak binlerce tavşanı önceden hazırlanmış, etrafı çitlerle çevrili bir alana doğru sürerlerdi. Bu alana hapsedilen tavşanları erkekler ve çocuklar sopalarla vura vura öldürürlerdi.

126. Güney Yakası’ndaki getto yangınının bir kaza mı, yoksa Paralı Askerler’in kundaklaması mı olduğu uzun zamandır tartışma konusuydu; fakat artık gettonun, komutanlarından aldıkları emirler doğrultusunda Paralı Askerler’ce ateşe verildiği kesin olarak anlaşılmıştır.

127. Bazı binalardaki yoldaşlarımız bir hafta boyunca direndi. Öte yandan bir bina on bir gün dayandı. Her binaya, bir kaleye saldırıp zapt edercesine şiddetli bir şekilde hücum ediliyordu ve Paralı Askerler kat kat çatışarak, en tepeye kadar çıkıyorlardı. Bu ölümcül bir çatışmaydı. Kimsenin kimseye acıması yoktu ve çatışmalar sırasında devrimcilerin yüksekte olmak gibi bir avantajları vardı. Devrimciler yok ediliyordu, ama kayıplar tek yanlı değildi. Chicago’lu mağrur proleterya şöhretine yaraşır bir mücadele veriyordu. Büyük kayıplar vermiş, ama düşmana da aynı sayıda zayiat vermeyi bilmişti.

25

Teröristler

Ernest’le New York’a dönüşümüzün üzerinden ancak haftalar geçtikten sonra Dava’nın başına gelen felaketin boyutunu tüm ayrıntılarıyla kavramıştık. Acılı ve kanlı bir tablo vardı ortada. Ülkenin dört bir yanına dağılmış birçok yerde, köle ayaklanmaları ve katliamlar meydana gelmişti. Kurban sayısı hızla kabarıyordu. Her yerde sayısız infaz yapılıyordu.

Dağlar ve ıssız araziler, peşlerine düşülüp acımasızca avlanan kanun kaçakları ve sığınmacılarla doluydu. Bizim sığınaklarımız ise, başlarına ödül konan yoldaşlarımızla doluydu. Casusları vasıtasıyla bilgi edinen Demir Ökçe’ nin askerleri birçok sığınağımıza baskın düzenlemişti.

Umudunu yitirmiş birçok yoldaşımız terörist taktiklerle karşılık veriyordu. Mücadelenin umdukları gibi gitmemesi onları umutsuzluğa ve çaresizliğe sürüklemişti. Bizimle ilgisi olmayan birçok terör örgütü ortaya çıkmış ve başımıza bir hayli dert açmışlardı.128

Yanlış yola sevk edilmiş bu insanlar, düşüncesizce canlarını feda etmişler ve sık sık planlarımızı altüst edip örgütümüzün gerilemesine neden olmuşlardı.

Ve Demir Ökçe, tüm bunların arasında sakin, temkinli ve kendinden emin ilerleyip yoldaşları arayıp bulmak için toplum yapısının tüm dokusunu silkeliyor, Paralı Askerler’i, işçi kastlarını ve tüm gizli servislerini tarayıp ayıklıyor, acımasızca, kin gütmeden cezalandırıyor, kendine yapılan bütün misillemelerin zararını sessizce sineye çekiyor ve cephe hattındaki tüm gedikleri, oluşur oluşmaz kapatıyordu.

Ernest ve diğer liderler de bunları dikkate alarak Devrim güçlerini yeniden örgütlemek için sıkı bir çalışma içerisindeydiler. Üstlenilen görevin ne denli büyük olduğunu anlamak için dikkate alınacak.129

128. Kısa süren bu umutsuzluk döneminin tarihçesi kanla yazılmıştır. İntikam güdüsü hâkimdi, terörist örgütlerin üyeleri canlarını tehlikeye atmaktan sakınmıyorlardı, gelecekle ilgili umutlarını yitirmişlerdi. İsimlerini, Mormon mitolojisinin intikam meleklerinden alan Danit’ler, Büyük Batı’nın dağlarında ortaya çıktılar Panama’dan Alaska’ya kadar Pasifik Kıyısı boyunca yayıldılar. Valkyrie adlı grup kadınlardan oluşuyordu. Terörist grupların en korkuncu bunlardı. Yakın bir akrabasını Oligarşi’ye kurban vermemiş hiçbir kadın örgüte üye olamıyordu. Ellerine geçirdikleri mahkûmlara işkence yapmaktan suçluydular. Kadınlardan oluşan bir başka örgüt ise Savaş Dulları’ydı. Valkyrie ile ortaklık bağı olan örgüt ise Berserker adını taşıyordu. Bu adamlar canlarının kıymetini bilmiyorlardı; Paralı Askerler’in büyük şehri Bellona’yı, yüz binin üzerindeki nüfusuyla birlikte yok eden de bu gruptu. Bedlamit ve Helldamit adlı gruplar ikiz köle örgütleriydi ve öte yandan Tanrının Gazabı adında, pek büyük bir gelişme kaydedemeyen, kısa ömürlü dinî bir tarikat da ortaya çıkmıştı. Ölümcül ciddiyetlerinin saçmalığını ortaya koymak için diğer bazı grupların adından bahsedilebilir: Kanayan Kalpler, Sabahın Oğulları, Sabah Yıldızları, Flamingolar, Üçlü Üçgenler, Üç Demir Çubuklar, Rubonikler, İntikamcılar, Komançiler ve Erebuslar.

129. Everhard Elyazması, cümlenin orta yerinde birden kesilerek burada sona eriyor. Avis, Paralı Askerler’in geldiğini haber almış olmalıydı, zira kaçmadan ya da yakalanmadan önce Elyazması’nı güvenli bir yere saklayacak kadar zaman bulabilmişti. Ne yazık ki Avis hikâyesini tamamlayacak kadar yaşama fırsatı bulamamıştır. Eğer bu fırsatı bulsaydı, kuşkusuz Ernest Everhard’ın idamı üzerinde yedi yüzyıldan bu yana örtülü duran giz perdesini kaldırmış olacaktı.