Bratya Karamazovy, Fyodor Dostoyevski © Can Sanat Yayınları Ltd. Şti., 2010 Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2010 3. basım: Aralık 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul Aralık 2013 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720314

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

FYODOR DOSTOYEVSKİ

KARAMAZOV
KARDEŞLER

RUSÇA ASLINDAN ÇEVİREN
AYŞE HACIHASANOĞLU

DOSTOYEVSKİ’NİN CAN YAYINLARI’NDAKİ DİĞER KİTAPLARI

BUDALA / roman

AMCANIN DÜŞÜ / roman

TATSIZ BİR OLAY / uzun öykü

UYSAL KIZ / Can Cep

BEYAZ GECELER / roman

FYODOR MİHAYLOVİÇ DOSTOYEVSKİ, 1821’de Moskova’da doğdu. Petersburg Askerî Mühendislik Okulu’nu bitirdikten kısa bir süre sonra edebiyatla uğraşmak için askerlikten ayrıldı. İlk romanı İnsancıklar (1846), dönemin ünlü eleştirmeni Belinski’den büyük övgü aldı. Daha sonra art arda Ev Sahibesi, Beyaz Geceler ve Bir Yufka Yürekli’yi yayımlayan Dostoyevski, Netoçka Nezvanova adlı romanının yayımlandığı sıralar, devlet düzenini yıkmaya çalıştığı gerekçesiyle tutuklandı, ölüm cezası Sibirya’da dört yıl ağır hapis cezasına çevrildi. Serbest bırakıldıktan ve çocuklu dul bir kadınla evlendikten sonra kaleme aldığı Stepançikovo Köyü’nün (1859) ardından yayımlanan Ölüler Evinden Anılar (1861-62), Dostoyevski’nin başlangıçtaki başarısını yeniden gündeme getirdi. Aynı sıralar yayımlanan Ezilenler (1861), eleştirmenlerin tepkilerine hedef olmasına karşın okurlarca beğenildi. 1862 yazındaki bir Avrupa gezisininin ardından Yeraltından Notlar adlı romanı tefrika edil-meye başladı. Karısı ile kardeşini yitirdikten sonra borç içindeyken, bir yayıncıdan aldığı avansla Avrupa’ya kaçtı. Tek umudu, artık tutkunu haline geldiği kumardı. Ama tüm parasını rulette yitirdikten sonra güçlükle Rusya’ya döndü ve Kumarbaz (1866) adlı romanını yayımladı. Aynı yıl tamamladığı Suç ve Ceza, eleştirmenleri ve okurları hemen büyüledi. 1867’de Anna Snitkina’yla evlenerek yeniden yurtdışına çıktı, dört yıl Rusya’dan uzak kaldı. Alçaltıcı bir yoksulluk içinde geçen bu dönem boyunca ülkeden ülkeye dolaştı. Bütün bu güçlüklere, sara nöbetlerine, vazgeçemediği kumar tutkusuna, ilk çocuklarının trajik ölümüne katlanan genç karısı, bağlılığını bir an yitirmeden ona gerçek aşkı tattırdı. Dostoyevski, bu ağır yaşam koşulları altında da sendelemeyerek ikinci başyapıtı Budala’yı (1870) yazdı. Budala’yı, 1870’ te Ebedî Koca, 1872’de Ecinniler, 1875’te Delikanlı izledi. Karamazov Kardeşler’i (1879-80) yazmaya başladığında, artık ülke çapında tanınan ünlü bir yazardı. Şair Aleksandr Puşkin’in ölüm yıldönümünde yaptığı konuşmayla büyük etki uyandıran Dostoyevski, 1881’de Petersburg’da öldü.

AYŞE HACIHASANOĞLU, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü 1973 yılında bitirdikten sonra yedi yıl çevirmen olarak SSCB Büyükelçiliği Basın Bürosu’nda çalıştı. Bu dönemde “Ekim Devrimi Sonrası Türkiye Tarihi” ve “Bir Karagün Dostluğu” çevirileri yayımlandı. Daha sonra çalıştığı bankadan emekli oluncaya dek çeviriye ara verdi. Dostoyevski’den Karamazov Kardeşler ve Uysal Kız, Tolstoy’dan kısa öyküler, Kafkas Esiri ve Diriliş, Turgenyev’den Babalar ve Oğullar, Maksim Gorki’den seçme öyküler Makar Çudra, Bozkırda, Seyirciler, Amerika’dan İtalya’ya, Edebi Portreler ve Aleksandr Bogdanov’dan Kızıl Yıldız çevirileri arasındadır.

“Size doğrusunu söyleyeyim, buğday tanesi toprağa düşüp ölmedikçe yalnız kalır. Ama ölürse çok ürün verir.” (Yuhanna 12:24)

YAZARDAN

Kahramanım Aleksey Fedoroviç Karamazov’un yaşamöyküsüne başlarken bir parça kararsızlık içindeyim. Neden derseniz: Aleksey Fedoroviç’i kahramanım olarak adlandırmama karşın onun hiç de büyük bir adam olmadığını biliyorum. Bu yüzden de şunun gibi kaçınılmaz bazı sorular sorulacağını tahmin ediyorum: Şu sizin Aleksey Fedoroviç hangi açıdan dikkate değer birisidir, onu niye kahramanınız olarak seçtiniz? Ne yapmış ki? Kimdir, nasıl tanınır? Bir okuyucu olarak ben, neden onun yaşamındaki olayları incelemek için zaman harcamak zorunda kalıyorum?

Son soru, en kötü, en uğursuz olanıdır, çünkü bu soruya sadece şu yanıtı verebilirim: “Romanı okuyunca kendi gözlerinizle göreceksiniz.” Peki, ya romanı okur da benim Aleksey Fedoroviçimin önemini göremeyecek ve kabul etmeyecek olurlarsa? Böyle söylüyorum, çünkü bunu üzülerek tahmin ediyorum. Benim için o, dikkate değer birisidir ama bunu okuyucuya anlatmayı becerebilecek miyim, işte bundan emin değilim. Mesele, onun belki de bir eylem adamı, ama belirsiz, ortaya çıkmamış bir eylem adamı olmasındadır. Bununla birlikte, şu yaşadığımız günlerde insanlardan açıklık beklemek tuhaf olurdu. Ancak herhalde şu husus yeterince kesindir: Bu adam, tuhaf, hatta acayip biridir. Ama tuhaflık ve acayiplik, özellikle herkesin genel karışıklık içinde ayrıntıları bir araya toplamak ve küçücük olsun genel bir anlam bulup çıkarmak istediğinde yarardan çok zarar verir. Tuhaf bir adam da çoğunlukla kendine özgü özellikler ve toplumdan ayrılma demektir. Öyle değil mi?

Eğer bu son tezi kabul etmiyorsanız ve “Öyle değil” veya “Her zaman öyle değil” yanıtlarından birini veriyorsanız o zaman kahramanım Aleksey Fedoroviç’in önemi konusunda duyduğum cesaret belki de artar. Çünkü tuhaf adam sadece “her zaman” değil, çoğu zaman başkalıklara sahiptir, tam tersine belki de o, kimi zaman içinde bir bütünün özünü taşıyordur, döneminin geri kalan tüm insanları ise rüzgâra kapılmış, nedense bir süre ondan kopmuşlardır.

Bununla birlikte hiç de ilginç olmayan bu karışık açıklamalara girmeyebilir, önsözsüz de başlayabilir, hoşlarına giderse okurlar, diyebilirdim. Ancak sorun, elimde sadece bir yaşamöyküsü, ama iki roman olması. Asıl roman ikincisi, yani kahramanımın zamanımızdaki, özellikle içinde bulunduğumuz andaki hayatını anlatan romandır. Birinci roman ise bundan on üç yıl öncesinde geçmiştir ve hatta bu, bir roman bile değil, kahramanımın ilk gençliğinden alınmış bir dönemdir. Birinci romanı yazmadan yapamazdım, çünkü o zaman ikinci romandaki pek çok şey anlaşılmazdı. Ama benim ilk başta karşılaştığım zorluk böylece daha da artmış oluyor: Eğer ben, yani bu yaşamöyküsünün yazarı, böylesine gösterişsiz ve belirsiz bir kahraman için bir romanı bile fazla buluyorsam iki romanla nasıl ortaya çıkabilirim ve yaptığım bu küstahlık nasıl açıklanabilir?

Bu soruların yanıtları içinde kaybolurken onları çözümsüz bırakmaya karar veriyorum. Basiretli bir okuyucu, benim en başından beri sözü buraya getireceğimi pek tabii ki çoktan anlamış ve kısır sözlerle değerli zamanını boşa harcadığım için bana kızmıştır. Artık buna doğru yanıt vereceğim: Bu boş sözleri ve değerli zamanınızı birincisi nezaketten, ikincisi kurnazlıktan harcadım.Yine de önceden bir şekilde uyarıda bulunmuş oluyorum böylelikle. Bununla birlikte, romanın “bir bütünün esaslı birliği içinde” kendiliğinden ikiye bölünmüş olmasına memnunum: Okuyucu birinci öyküyle tanıştıktan sonra artık ikincisine başlamaya değer mi, değmez mi kendisi karar verecektir. Kitabı birinci öykünün ikinci sayfasından sonra bir daha açmamak üzere bırakmak konusunda hiç kimse hiçbir şeyle bağlı değildir. Ama tarafsız bir yargıda bulunurken yanılmamak için ne yapıp edip kitabı sonuna kadar okumak isteyecek nazik okurlar da vardır elbette. Örneğin tüm Rus eleştirmenler böyledir. Böylelerinin karşısında insanın yüreği hafifliyor. Tüm özenlerine ve iyi niyetlerine rağmen yine de öyküyü romanın birinci bölümünde bırakmayı bu insanlar için en doğal bahane sayıyorum. İşte bütün önsözüm bu. Bunun fazlalık olduğunu kesinlikle kabul ediyorum, ama artık yazılmış olduğuna göre bırakalım kalsın.

Şimdi konumuza gelelim.

BİRİNCİ BÖLÜM

BİRİNCİ KİTAP

BİR AİLENİN ÖYKÜSÜ

I

FEDOR PAVLOVİÇ KARAMAZOV

Aleksey Fedoroviç Karamazov, bölgemizin büyük çiftlik sahibi, bundan tam on üç yıl önce, yeri gelince anlatacağım acıklı ve karanlık ölümüyle pek tanınan, şu anda da hâlâ hatırlanan, Fedor Pavloviç Karamazov’un üçüncü oğluydu. Bu “büyük çiftlik sahibinden”, bütün hayatı boyunca çiftliğinde hemen hemen hiç oturmadığı halde bizim oralarda ona böyle derlerdi, hemen birkaç söz edeceğim. Bu, oldukça az karşılaşılabilecek tuhaf bir tipti. Sadece kötü ve ahlaksız bir tip olmakla kalmayıp ayrıca ahmak biriydi. Ama mallarını mükemmel şekilde çekip çevirebilen ahmaklardandı. Galiba becerebildiği tek iş de buydu. Fedor Pavloviç işe hemen hemen sıfırdan başlamıştı. Çok küçük bir çiftlik sahibiydi. Başkalarının sofralarına koşar, dalkavukluk etmeye çalışırdı. Yine de öldüğünde üzerinden yüz bin ruble kadar nakit para çıkmıştı. Bununla birlikte, tüm yaşamı boyunca bölgemizin en ahmak kaçıklarından biri olmaya devam etmiştir. Bir kez daha tekrarlıyorum: Burada söz konusu olan aptallık değildir; bu kaçıkların çoğu oldukça akıllı ve kurnazdır, ahmaklık ise bir tür özel, ulusal özelliktir.

İki kez evlenmişti, üç oğlu vardı: en büyüğü, ilk karısından Dmitriy Fedoroviç, diğer ikisi ise ikinci karısından İvan ve Aleksey. Fedor Pavloviç’in ilk karısı, yine bölgemizin toprak sahiplerinden, oldukça zengin ve tanınmış, soylu Miusovlardandı. Drahoması vardı, dahası güzel, üstelik de şimdiki neslimizde pek sık rastlanmasına rağmen eskiden arada bir ortaya çıkan zeki kızlardandı. Bu kız, nasıl olmuştu da o zamanlar herkesin “geri zekâlı” dediği böyle önemsiz bir adamla evlenebilmişti, bunu anlatmaya hiç girişmeyeceğim. Geçmişte kalan “romantik” kuşaktan bir kız tanıyordum. Bu genç kız, istediği zaman rahatlıkla evlenebileceği bir beyefendiye duyduğu birkaç yıllık anlaşılmaz bir aşktan sonra ölmüştü. Kendi kendisine aşılmaz engeller icat etmiş ve fırtınalı bir gecede, kayalığa benzeyen yüksek bir kıyıdan oldukça derin ve hızlı akan bir nehre atlamış, bu nehirde kesinlikle kendi kaprisleri yüzünden, sadece Shakespeare’in Ophelia’sına benzemek yüzünden ölüp gitmişti. Dahası, çok önceden gözüne kestirdiği ve pek beğendiği bu kayalık o kadar şairane bir yer değil de bayağı, dümdüz bir kıyı olsaydı belki de bu intihar hiç olmazdı. Bu gerçek bir olaydır ve kabul etmek gerekir ki, bizim Rusların yaşamında son iki ya da üç kuşaktır buna benzer olaylar az değildir. Bunun gibi Adelaida İvanovna Miusova’nın davranışı da kuşkusuz başkalarına ait eğilimlerin ve öfkenin tutsağı olmuş bir düşüncenin yankısıdır. Belki de kadın bağımsızlığını ilan etmek, toplumsal koşullara, akrabalarının ve ailesinin despotluğuna karşı çıkmak istemiştir. Her an faaliyette bulunan hayal gücü ise onu, diyelim ki sadece bir anlığına Fedor Pavloviç’in, taşıdığı dalkavukluk unvanına ve kötü niyetli bir soytarıdan başka bir şey olmamasına rağmen, bu hep iyiye doğru giden geçiş döneminin en yürekli ve en alaycı insanlarından biri olduğuna inandırmıştır. İlginç olan bir şey de bu işin kaçırılarak gerçekleşmiş olmasıydı ve bu durum Adelaida İvanovna’yı pek cezbetmişti. Fedor Pavloviç ise o zamanlar böyle tuhaf ve beklenmedik tüm olaylara sosyal durumu bakımından da daima hazırdı, çünkü ne olursa olsun kendine bir mevki sağlamayı, iyi bir aileye yamanmayı ve çok cazip bir drahoma elde etmeyi şiddetle istiyordu. Karşılıklı aşka gelince, işte bu galiba hiç yoktu, ne gelinin tarafından, ne de Adelaida İvanovna’nın bütün güzelliğine rağmen Fedor Pavloviç tarafından. Tüm yaşamı boyunca aşırı şehvet düşkünü olmuş, sadece bir işaretle kim olduğuna bakmadan hemen bir kadının eteğine yapışmaya hazır biri olan Fedor Pavloviç’in yaşamında bu olay, bir benzeri daha olmayan bir olaydı. Bir tek bu kadın onda cinsel bakımdan hiçbir önemli etki yapmamıştı.

Adelaida İvanovna, kaçırıldıktan hemen sonra kocasından sadece ve sadece nefret ettiğini, başkaca da bir şey olmadığını görüvermişti. Bu yüzden bu evliliğin nasıl sonuçlanacağı son derece hızlı bir şekilde anlaşılmıştı. Ailenin oldukça kısa bir sürede olayı kabullenmiş ve kaçan kızlarına drahomasını vermiş olmasına rağmen karıkoca arasında çok düzensiz bir yaşam ve ardı arkası kesilmeyen kavgalar başlamıştı. Genç kadının Fedor Pavloviç’ten çok daha fazla soyluluk ve yücelik gösterdiği anlatılırdı. Sonradan anlaşıldığına göre, Fedor Pavloviç, o zamanlar kadının yirmi beş bin rubleyi bulan bütün parasını daha eline geçer geçmez bir defada elinden alıvermiş, Adelaida İvanovna için o günden sonra bu binlikler kesinlikle hayal olmuştu. Kadına çeyiz olarak verilmiş olan köyü ve oldukça iyi durumdaki şehir evini de Fedor Pavloviç, uygun bir tutanak hazırlayarak kendi üzerine geçirmek için uzun bir süre var gücüyle uğraşmıştı. Hem her dakika arsızca şantajları ve yakarmalarıyla karısında kendisine karşı uyandırdığı nefret ve tiksintiyle, hem de kadıncağızın ruhsal yorgunluğu yüzünden bunu nerdeyse başaracaktı. Neyse ki, Adelaida İvanovna’nın ailesi devreye girdi de anaforcuya bir parça engel oldular. Karıkoca arasında sık sık kavgalar olduğu da herkesçe bilinen bir şeydi. Ama söylendiğine göre, dayak atan Fedor Pavloviç değildi, tam tersine ateşli, gözü pek, esmer, sabırsız ve şaşılacak bir fizik gücüne sahip olan Adelaida İvanovna’dan kendisi dayak yiyordu. Sonunda kadın evi terk etti ve Fedor Pavloviç’i kucağında üç yaşındaki Mitya’yla bırakıp yoksulluktan nefesi kokan papaz okulu mezunu bir öğretmenle kaçtı. Fedor Pavloviç, evde hemen koca bir harem kurdu ve çok iğrenç içki âlemleri yapmaya başladı. Boş zaman bulduğunda ise neredeyse bütün vilayeti dolaşıyor ve herkese, her karşılaştığı kişiye kendisini terk eden Adelaida İvanovna’yı gözyaşları içinde şikâyet ediyordu. Üstelik evlilik yaşamı hakkında bir insanın karısına bile anlatmaktan utanacağı ayrıntıları anlatıyordu. Asıl önemlisi, herkesin önünde gülünç bir gücenmiş koca rolünü oynamak ve hatta kırgınlığının ayrıntılarını abartarak anlatmak adeta hoşuna gidiyor ve ruhunu okşuyordu. “Bütün kederinize rağmen unvan kazanmış gibi mutlusunuz, Fedor Pavloviç!” diye alay ediyorlardı. Hatta birçokları, onun bir soytarının yenilenmiş görüntüsü içinde olmaktan memnun olduğunu, kahkahaları artırmak için bile bile kendi gülünç durumunun farkında değilmiş gibi bir görüntü yarattığını da ekliyorlardı. Kim bilir, belki de bu onun içinden geliyor ve saflığından böyle yapıyordu. Sonunda kaçak karısının izini bulmayı başardı. Zavallı kadın Petersburg’daydı. Papaz okulu mezunuyla birlikte buraya taşınmış ve tam anlamıyla kendini özgürlüğün kollarına atmıştı. Fedor Pavloviç hemen harekete geçti ve Petersburg’a gitmek için hazırlanmaya başladı. Ne için olduğunu kuşkusuz kendisi de bilmiyordu. O zaman gitmesi belki de doğruydu; ama bu kararı alıp da yola çıkmadan önce cesaretlenmek için tekrar sınırsız bir sarhoşluğa dalmakta hiçbir mahzur görmemişti. İşte tam bu sırada karısının ailesi, Adelaida İvanovna’nın Petersburg’da öldüğü haberini aldı. Nasıl olduysa birdenbire bir tavan arasında ölmüştü. Bazı söylentilere göre tifodan, bazılarına göre ise açlıktan. Fedor Pavloviç, karısının ölüm haberini öğrendiğinde sarhoşmuş, sokaklarda koşmaya ve ellerini göğe kaldırarak sevinçten “İşte şimdi azat ettin” diye bağırmaya başladığını söylerler. Bazılarına göre de, küçük bir çocuk gibi hıçkıra hıçkıra ağlamış. Herkes ondan tiksindiği halde bu halini görmek acı vericiymiş. Her ikisi de mümkündür, yani bir yandan kendi kurtuluşuna sevinmiş, bir yandan da kurtarıcısına ağlamış olabilir. Çoğu durumlarda insanlar, hatta caniler bile genellikle düşündüğümüzden çok daha saftırlar. Biz de öyleyiz ya.

II

İLK OĞLUNU BAŞINDAN ATTI

Böyle bir adamın nasıl bir terbiyeci ve nasıl bir baba olabileceğini tasavvur edebilirsiniz. Tam beklendiği gibi bir baba olmuş, yani Adelaida İvanovna’dan doğan çocuğunu tamamen bir kenara atmıştı. Bu, çocuğa duyduğu kinden ya da kırgın bir kocanın duygularından değil, sadece onu tümüyle unutmuş olmasındandı. Herkesi gözyaşları ve yakınmalarıyla bıktırıp evini iğrenç bir batakhane haline getirirken evin sadık uşağı Grigoriy, üç yaşındaki Mitya’yı himayesine almıştı. Eğer Grigoriy ilgilenmeseydi o sıralarda çocuğun gömleğini bile değiştirecek kimse yoktu. Üstelik anne tarafından akrabaları da onu unutmuş gibiydiler. Büyükbabası, yani Adelaida İvanovna’nın babası Bay Miusov, o sırada artık hayatta değildi; dul karısı, yani Mitya’nın anneannesi Moskova’ya taşınmış ve çok hastalanmıştı. Adelaida İvanovna’nın kızkardeşleri ise evlenmişlerdi. Böylece Mitya’nın hemen hemen bir yıl boyunca uşak kulübesinde, Grigoriy’in yanında kalması gerekti. Gerçi, baba, bir oğlu olduğunu arada bir hatırlıyordu, ama iğrenç rezaletlerinde çocuğun kendisine ayak bağı olabileceğini düşünerek hemen kulübeye geri gönderiyordu. Ancak bir rastlantı oldu ve Adelaida İvanovna’nın kuzeni, uzun yıllar yurtdışında yaşamış olan Pyotr Aleksandroviç Miusov Paris’ten geri döndü. O zamanlar henüz çok genç bir adam olmasına rağmen Miusovlar arasında dikkati çeken biriydi. İyi eğitim görmüş, başkentte ve yurtdışında yaşamış, üstelik tüm yaşamı süresince Avrupalı olabilmiş, hayatının sonuna doğru kırklı ve ellili yılların1 liberalleri arasına katılmıştı. Kariyeri süresince Rusya’da olsun, yurtdışında olsun döneminin en liberal kişilerinden pek çoğuyla ilişkide bulunmuş, Proudhone’u da Bakunin’i de şahsen tanımıştı. Seyahatlerinin sonuna denk düşen kırk sekiz yılındaki Paris Şubat Devrimi’nin üç gününü anımsamayı, barikatlarda bu devrimin katılımcısı olduğunu ima ederek anılarını anlatmayı özellikle pek severdi. Bu onun en sevdiği gençlik anılarından biriydi. Eski ölçülere göre bin kadar toprak kölesi bulunan bir mülke sahipti. Mükemmel mülkü kasabamızın çıkışında, ünlü manastırımızın topraklarına bitişik bulunuyordu. Pyotr Aleksandroviç, henüz çok genç olduğu yıllarda, mirası alır almaz nehirde balık avlama hakkı ya da ormanda ağaç kesme hakkı için, tam olarak bilemiyorum, uzayıp giden bir dava açmıştı. “Ruhban”a karşı dava açmayı aydın bir insanın yurttaşlık görevi saymıştı. Pek tabii olarak anımsadığı ve hatta bir zamanlar dikkatini çekmiş olan Adelaida İvanovna’nın başına gelenleri işittikten ve geride Mitya’nın kaldığını öğrendikten sonra Fedor Pavloviç’e karşı duyduğu tüm gençlik öfkesine ve nefretine rağmen bu işe karıştı. Fedor Pavloviç’le de ilk olarak o zaman tanıştı. Çocuğun eğitimini üzerine almak istediğini açıkça söyledi. Çok uzun zaman sonra anlattığına göre, Fedor Pavloviç’le Mitya hakkında konuşmaya başladığında beriki, hangi çocuktan söz edildiğini bir süre hiç anlamamış gibi görünmüş ve hatta kendisinin evde bir yerlerde küçük bir oğlu olduğuna sanki hayret etmiş. Pyotr Aleksandroviç’in sözlerinde abartma olsa bile, yine de gerçeğe uyan bir şeyler vardı. Ama Fedor Pavloviç, gerçekten de tüm hayatı boyunca kendini göstermeyi, birdenbire önünüzde beklenmedik herhangi bir rolü oynamayı, en önemlisi de hiç gereği yokken, hatta örneğin bu olayda olduğu gibi, kendisine açıkça zarar vererek rol yapmayı pek sevmiştir. Bununla birlikte, bu özellik, sadece Fedor Pavloviç’te değil, pek çok insanda, hatta son derece akıllı insanlarda bile bulunan bir özelliktir. Pyotr Aleksandroviç, işi hararetle takip etti ve hatta annesinin ölümünden sonra çocuğa bir çiftlik, ev ve arazi kaldığı için vasi bile tayin edildi (Fedor Pavloviç’le birlikte.) Mitya, bu kardeş çocuğu dayının evine geçti, ama bu dayının da bir ailesi yoktu. İşlerini yoluna koyup mülklerinden gelen paraları aldıktan sonra alelacele uzun süre kalmak üzere Paris’e gidince çocuk da kardeş çocuğu teyzelerden birine, Moskovalı bir hanımefendiye verildi. Paris’e yerleştikten sonra Pyotr Aleksandroviç de çocuğu unuttu, özellikle de hayalini o kadar etkileyen ve tüm yaşamı süresince unutamadığı Şubat Devrimi başladığında. Moskovalı hanımefendi de öldü ve Mitya, hanımefendinin evli kızlarından birine verildi. Galiba daha sonra da bir daha, dördüncü kez yuva değiştirdi. Artık bu konuyu daha fazla uzatmayacağım. Fedor Pavloviç’in bu ilk çocuğu hakkında daha pek çok şey anlatacağım nasıl olsa. Şimdilik romana başlamak için onunla ilgili en lüzumlu bilgileri vermekle yetineceğim.

Birincisi, Dmitriy Fedoroviç, Fedor Pavloviç’in üç oğlu arasında yine de bir miktar malı olduğu ve rüştünü ispatladığında bağımsız olacağı inancı içinde büyümüş olan tek çocuktu. Gençliği düzensiz geçmişti: Liseyi bitirmedi, daha sonra bir askeri okula girdi, sonra kendini Kafkasya’da buldu, rütbesi yükseldi, düello yaptı, rütbesi indi, tekrar yükseldi, sefahate daldı, oldukça çok para harcadı. Reşit olmadan Fedor Pavloviç’ten para alamayacaktı. O zamana kadar borç yaptı. Babası Fedor Pavloviç’i ilk kez rüştünü ispatladıktan sonra, kendine ait mallar hakkında konuşmak için memleketimize geldiğinde gördü ve tanıdı. Galiba daha o zamandan babasından hoşlanmamıştı; babasının yanında kısa bir süre kaldı ve sadece bir miktar para almayı başardıktan sonra ve Fedor Pavloviç’ten ne gelirini, ne de değerini bu defa da öğrenemediği (dikkate değer bir durumdur bu) çiftliğinin gelirlerini bundan sonra nasıl alacağı konusunda anlaşarak hemen gitti. Fedor Pavloviç, Mitya’nın kendi mal varlığı hakkında abartılı ve yanlış bilgiye sahip olduğunu daha o zaman hemen fark etmişti (bunu unutmamak gerek). Fedor Pavloviç, kendi özel hesaplarını düşünerek buna çok memnun oldu. Genç adamın havai, delidolu, ihtiraslı, sabırsız, içki âlemlerinde vakit öldüren, eline bir şeyler geçince hemen gevşeyen hovardanın biri olduğunu anlamıştı. Fedor Pavloviç bundan yararlanmaya, yani küçük sadakalarla, uyduruk paralarla onu başından savmaya başladı ve en sonunda aradan dört yıl geçtikten sonra Mitya, sabrını kaybedip babasıyla arasındaki işi kökünden halletmek için tekrar şehrimize geldiğinde onu da derin bir şaşkınlığa düşürecek şekilde anlaşıldı ki, artık hemen hemen hiçbir şeyi yoktu, kalanları saymaya bile değmezdi. Fedor Pavloviç’ten malının tüm değerinden daha fazla para almıştı, hatta belki de kendisi ona borçluydu; o zamanlar kendisinin yapmak istediği şu şu sözleşmelere göre, daha fazla şey isteme hakkına da sahip değildi, vs. vs. Genç adam şaşkına döndü, bunun doğru olmadığından, işin içinde bir hile olduğundan işkillendi, kendini kaybetti ve adeta aklını kaçırdı. İşte bu durum, bir felakete, birinci, yani giriş romanımın konusunu, ya da daha doğru bir deyimle romanın dışardan görünen yüzünü oluşturan felakete neden olmuştur. Ama, bu romana geçerken Fedor Pavloviç’in diğer iki oğlundan, Mitya’nın kardeşlerinden de söz etmek ve nasıl dünyaya geldiklerini açıklamak gerekiyor.

1 Yazar 1840 ve 1850 yıllarını kastediyor. (Ç.N.)

III

İKİNCİ EVLİLİK VE İKİNCİ ÇOCUKLAR

Fedor Pavloviç, dört yaşındaki Mitya’yı başından attıktan çok kısa bir süre sonra ikinci defa evlendi. Bu ikinci evlilik sekiz yıl kadar devam etti. Çok genç bir kadın olan ikinci karısı Sofya İvanovna’yı, şirketteki bir Yahudi’yle birlikte küçük bir taahhüt işi nedeniyle gittiği başka bir vilayetten aldı. Fedor Pavloviç eğlenceye daldığı, içki içtiği, rezaletler çıkardığı halde hiçbir zaman sermayesini bir yerlere yatırmaktan vazgeçmedi ve kuşkusuz her zaman alçakça, ama daima başarılı olarak işlerini yürüttü. Sofya İvanovna, doğuştan kimsesiz “yetimler”dendi. Kim olduğu belirsiz bir diyakozun kızıydı. Velinimeti ve yetiştiricisi olan, ama aynı zamanda canını da çok yakan General Vorohov’un ünlü dul karısının zengin evinde büyümüştü. Ayrıntılarını bilmiyorum, ama sadece şunu işittim: Bu görünüşte kötü olmayan, fakat yapacak başka bir işi olmadığı için tahammül edilmez bir zorbaya dönüşmüş olan yaşlı kadının kaprislerine ve bitip tükenmez başa kakmalarına dayanamayan bu sakin, yumuşak başlı, ağzı var dili yok evlatlığı bir keresinde kilerde kendini astığı ipten kurtarmışlar. Fedor Pavloviç kızı istedi, sorup soruşturdular ve başlarından defettiler. Ama o, ilk evliliğinde olduğu gibi yaptı ve yetim kıza kaçmayı teklif etti. Kızın bu adam hakkında zamanında daha fazla bilgisi olsaydı asla onun peşinden gitmezdi. Ama olay başka vilayette oluyordu; hem on altı yaşında bir kız velinimeti olan yaşlı kadının yanında kalmaktansa nehre atlamanın daha iyi olacağını düşünmekten başka ne yapabilirdi ki. Böylece zavallı kız, kadın velinimetinden erkek velinimetine geçmiş oldu. Fedor Pavloviç, bu defa bir kuruş bile alamadı, çünkü general karısı öfkelenmişti. Hiçbir şey vermedi, üstelik her ikisine de lanetler okudu; ama Fedor Pavloviç bu kez bir şey almayı hesap etmemiş, sadece bu bakirenin olağanüstü güzelliğine, en çok da onun masum görünüşüne, şehvete düşkün ve şimdiye dek yalnızca kaba kadın güzelliğine ahlaksızca âşık olmuş biri olarak kendisini etkileyen masum görünüşüne vurulmuştu. “Bu masum gözler, o anda benim ruhumu ustura gibi kesmişti,” diyordu sonradan iğrenç bir şekilde kikirdeyerek. Bununla birlikte ahlaksız bir adamda bu durum ancak şehvet düşkünü bir eğilim olabilirdi. Hiçbir mükâfat alamayan Fedor Pavloviç, karısına kibar davranmıyor ve nasıl derler, kadının onun karşısında “suçlu” olmasından, onu “ipten kurtarmış olmasından” faydalanarak, ayrıca onun görülmemiş sessizliğinden ve yumuşaklığından yararlanarak en olağan evlilik kurallarını bile hiçe sayıyordu. Karısı evdeyken eve kötü kadınlar geliyor ve sefahat âlemleri yapılıyordu. Somurtkan, ahmak ve inatçı bir ukala olan ve önceki hanımı Adelaida İvanovna’dan nefret eden uşak Grigoriy’in bu defa yeni hanımından yana olduğunu, onu koruduğunu ve onun için Fedor Pavloviç’le bir uşağa hiç de yakışmayacak şekilde kavga ettiğini ve hatta bir keresinde eğlence âlemini ve eve gelmiş olan tüm aşüfteleri kaba kuvvetle dağıttığını önemli bir nokta olarak belirteceğim. Bu talihsiz, ta çocukluğundan beri gözü korkmuş kadın, sonunda kadınlarda görülen bir çeşit sinir hastalığına tutuldu. Bu hastalığa daha ziyade basit halk arasında, hastalıkları yüzünden isterik denilen köylü kadınlarda rastlanır. Korkunç sinir krizleri görülen bu hastalık yüzünden kadıncağız zaman zaman aklını bile kaybederdi. Yine de Fedor Pavloviç’e iki oğul doğurdu: İvan ve Aleksey. Birincisi evliliklerinin ilk yılında, ikincisi üç yıl sonra. Annesi öldüğünde küçük Aleksey dört yaşındaydı. Tuhaf ama onun daha sonra tüm yaşamı boyunca annesini anımsadığını, pek tabii ki hayal meyal, biliyorum. Kadının ölümü üzerine iki küçük çocuğun başına gelenler, birinci oğul Mitya’nın başına gelenlerle aynıydı: Tamamen unutulmuşlar, babaları tarafından yüzüstü bırakılmışlar ve yine Grigoriy’e, onun kulübesine düşmüşlerdi. Annelerinin velinimeti ve yetiştiricisi, yaşlı, despot general karısı onları bu uşak kulübesinde buldu. Hâlâ hayattaydı ve uğradığı hakareti geçen sekiz yıl boyunca unutmamıştı. Sekiz yıldır “Sofya”sının ne koşullarda yaşadığı hakkında en doğru bilgileri el altından alıyor ve onun ne kadar hasta olduğunu, çevresinde ne gibi münasebetsizliklerin cereyan ettiğini işitiyordu. Etrafındaki dalkavuklara iki ya da üç kez bağıra bağıra “Ona da böylesi gerekirdi, Tanrı bunu ona nankörlüğü yüzünden gönderdi” demişti.

Sofya İvanovna’nın ölümünden tam üç ay sonra general karısı kentimize geldi ve dosdoğru Fedor Pavloviç’in evine gitti. Topu topu yarım saat şehirde kaldı, ama pek çok iş becerdi. Akşam saatleriydi. Sekiz yıldır görmediği Fedor Pavloviç karşısına sarhoş çıktı. Kadının onu görür görmez hiçbir açıklama yapmadan bir anda suratına iki tane esaslı ve gürültülü tokat patlattığını, kâkülüne yapışıp üç defa yukardan aşağıya çekiştirdiğini, sonra da hiçbir şey söylemeden dosdoğru kulübeye, çocukların yanına gittiğini anlatırlar. Çocukların yıkanmadığını ve kirli çamaşırlar içinde olduğunu daha ilk bakışta fark ettikten sonra Grigoriy’e de bir şamar attı ve ona iki çocuğu da kendi evine götüreceğini söyledi. Daha sonra çocukları üzerlerindeki giysileriyle bir battaniyeye sardı, arabaya koydu ve yaşadığı şehre götürdü. Grigoriy bu şamarı sadık bir köle gibi kabullendi, bir kelime bile etmedi, yaşlı hanıma arabaya kadar eşlik ettiğinde beline kadar eğilerek “yetimlere yaptığı bu iyilik için Tanrı’nın yaşlı kadını ödüllendireceğini” saygıyla söyledi. General karısı giderken “Sen yine de ahmaksın!” diye bağırıyordu. Fedor Pavloviç, bütün meseleyi anladıktan sonra bunun iyi bir iş olduğunu düşündü ve çocukların general karısının yanında büyümeleri konusunda hiçbir maddeye itiraz etmeden resmi onayını gönderdi. Yediği tokatları ise bütün şehri dolaşıp bizzat kendisi anlattı.

General karısı bundan kısa bir süre sonra öldü. Ancak vasiyetnamesine her iki yavruya da biner ruble bıraktığına dair bir madde koydurmuştu. “Bu para onların eğitimine ve bakımına harcanacaktır. Çocuklar reşit olana kadar da yeterli olacaktır, çünkü böyle çocuklar için bu sadaka yeter de artar bile. İşine gelmeyen kendi kesesini açar,” vs. vs. Vasiyetnameyi ben okumadım, ama bu türden tuhaf bir şey olduğunu ve çok değişik bir ifadeyle yazıldığını duydum. Yaşlı kadının asıl mirasçısı, o vilayetin soylular topluluğunun başkanı olan Yefim Petroviç Polenov’du. Yefim Petroviç namuslu bir adamdı. Fedor Pavloviç’le mektuplaştıktan ve çocukların eğitimi için ondan para çıkmayacağını bir çırpıda anladıktan sonra (Fedor Pavloviç bunu hiçbir zaman açıkça reddetmemiştir, ama bu gibi durumlarda daima işi uzatır, hatta zaman zaman duygulu laflar ederdi) yetimlerle şahsen ilgilenmeye başladı. Özellikle çocukların küçüğü Aleksey’i sevmişti. Öyle ki, Aleksey uzun zaman onun ailesinin yanında büyüdü. Okuyucudan bu hususu en baştan aklında tutmasını rica ediyorum. Eğer delikanlılar yaşamları boyunca eğitim ve öğrenimlerini birine borçlu iseler bu, pek sık rastlanmayan en soylu ve en insancıl kişilerden biri olan Yefim Petroviç’tir. Yefim Petroviç, general karısının bıraktığı biner rubleye hiç dokunmadan çocuklar için sakladı. Rüştlerini ispatlamalarına yakın her birinin payı ikişer bine yükselmişti. Çocukları kendi cebinden para harcayarak büyüttü ve her biri için sarfettiği para hiç şüphesiz biner rubleden çok daha fazlaydı. İvan ve Aleksey’in çocukluğu ve ilk gençliği ile ilgili ayrıntılı bir öyküye şimdilik girmeyip yalnızca belli başlı hususları belirteceğim. Bununla birlikte, büyük oğlan İvan için sadece asık suratlı ve içine kapanık bir çocuk olarak büyüdüğünü, çekingen olduğunu, ama on yaşından itibaren yabancı bir ailenin yanında, başkalarının merhametine sığınarak yaşadıklarını ve adından söz edildiğinde bile utanç duydukları bir babaya sahip olduklarını düşünen birinin başka türlü de olamayacağını belirteceğim. Çok kısa zamanda, nerdeyse daha çocukluğunda, en azından söylendiğine göre böyle, bu çocuğun okumaya karşı olağanüstü ve parlak bir yeteneği olduğu anlaşılmış. Tam olarak bilmiyorum, ama on üç yaşlarındayken Yefim Petroviç’in ailesinden ayrılmış ve Moskova’daki liselerden birine ve Yefim Petroviç’in çocukluk arkadaşı, tecrübeli ve o zamanlar pek ünlü olan bir pedagogun pansiyonuna geçmiş. Daha sonraları bizzat İvan’ın anlattığına göre, bütün bunlar, dâhi yeteneklerine sahip bir çocuğun dâhi bir eğitimcinin yanında eğitim görmesi gerektiği düşüncesine sahip olan Yefim Petroviç’in “iyi işlere olan ihtirasından” kaynaklanmış. Bununla birlikte, genç adam liseyi bitirip de üniversiteye girdiğinde ne Yefim Petroviç, ne de dâhi eğitimci artık hayatta değillerdi. Yefim Petroviç’in işleri iyi idare edememesi ve despot general karısının miras bıraktığı, faizleriyle birlikte iki katına çıkmış olan çocukluk paralarını bizdeki kaçınılmaz formaliteler ve sürüncemeler yüzünden geç almaları nedeniyle genç adam üniversitedeki ilk iki yılında epey sıkıntı çekti ve bu süre içinde hem kendini geçindirmek, hem de okumak zorunda kaldı. O zamanlar belki gururundan ve babasına karşı duyduğu nefretten, belki de ne yaparsa yapsın babacığından birazcık ciddi bir destek bile alamayacağını kulağına fısıldayan sağduyusu yüzünden babasına mektup yazmayı denemek dahi istemediğini de belirtmek gerekir. Ne olursa olsun, genç adam hiç sarsılmadı ve ilkin yirmi kapiklik derslerle, daha sonra ise gazetelerin yazı işlerinde koşturarak ve sokak olayları hakkında “Görgü Tanığı” imzasıyla yazdığı on satırlık makalecikleri gazetelere vererek her şeye rağmen hayatını kazanmayı başardı. Bu makaleciklerin hemen yayımlanacak kadar merak uyandırıcı ve nükteli yazılar olduğunu söylerler. Genç adam, her zaman yoksulluk çeken ve alışılageldiği üzere büyük kentlerde sabahtan akşama kadar çeşitli gazete ve dergilerin eşiklerini aşındırıp duran, hepsi de Fransızca’dan çeviri yapma ya da yazıları temize çekme taleplerini yinelemekten daha iyi bir şey icat edemeyen kız-erkek pek çok öğrenci gencimizden çok daha becerikli ve akıllı olduğunu böylece göstermiş oldu. Yazı işleri idareleriyle tanışan İvan Fedoroviç, daha sonra onlarla ilişkilerini koparmadı ve üniversitedeki son yıllarında çeşitli özel konularda son derece başarılı incelemeler yayımlamaya başladı, hatta edebiyat çevrelerinde bile meşhur oldu. Bununla birlikte, çok büyük bir okuyucu çevresinde birdenbire özel bir ilgi çekmeyi bir tesadüf sonucu olarak ancak en son zamanlarda başarmıştı. O sırada pek çok kimse onu hemencecik fark etti ve adını aklına yazdı. Bu, oldukça ilginç bir olaydı. Artık üniversiteyi bitirmiş olan ve iki bin rublesiyle yurtdışına gitmeye hazırlanan İvan Fedoroviç, büyük gazetelerden birinde birdenbire tuhaf bir makale yayımladı. Bu makale, konunun uzmanı olmayanların bile dikkatini çekti. Asıl önemlisi ise konunun, okulu tabiat bilgisi öğretmeni olarak bitirmiş olan İvan Fedoroviç’e tamamen yabancı bir konu olmasıydı. Makale, o zaman her yerde çok sözü edilen kilise mahkemesi hakkında yazılmıştı. Bu konuda önceden söylenmiş bazı düşünceleri incelerken kendi şahsi fikrini de belirtiyordu. Asıl önemli olan, üslubu ve çıkardığı hiç beklenmedik sonuçtu. Bu arada kilise taraftarlarından pek çokları yazarı kesinlikle kendilerinden yana saydılar. Yalnızca laikler değil, ateistler bile onlarla birlikte alkış tutmaya başladılar. En sonunda bazı ferasetli insanlar, makalenin tümünün sadece kaba bir oyun ve alay olduğuna karar verdiler. Bu olayı özellikle anımsatıyorum, çünkü makale, kilise mahkemesi konusunda ortaya çıkan sorunla insanların hep ilgilendikleri şehrimizin yakınındaki ünlü manastırımızda da duyulmuş ve büyük bir şaşkınlık yaratmıştı. Bir de yazarın adını öğrenince, onun kentimizden biri ve “işte şu Fedor Pavloviç’in oğlu” olduğu hususuyla da ilgilendiler. Bu arada yazarın kendisi de aniden şehrimize gelmişti.

İvan Fedoroviç, o sırada neden kente gelmişti, daha o zamanlar bu soruyu nerdeyse bir tür huzursuzlukla kendi kendime sorduğumu hatırlıyorum. Onca sonuca başlangıç oluşturan bu uğursuz ziyaret, daha sonraları çok uzun bir süre benim için hemen hemen anlaşılmaz bir mesele olarak kalmıştır. Her şeyi göz önüne alıp değerlendirdiğimizde, bu kadar bilgili, bu kadar onurlu ve ciddi görünüşlü bir genç adamın, böylesine çirkin bir eve, yaşamı boyunca onu görmemezlikten gelmiş, onu tanımamış ve aklına dahi getirmemiş, oğlu kendisinden para istemiş olsa bile hiçbir şekilde vermeyeceği halde, oğulları İvan ve Aleksey’in bir gün çıkageleceklerinden, hem de para isteyeceklerinden hep korkmuş bir babanın yanına gelmesi insana tuhaf geliyordu. Oysaki genç adam böyle bir babanın evine yerleşiyor, bir-iki ay onunla oturuyor ve ikisi de gayet iyi geçiniyorlar. Sonuncusu, sadece beni değil, diğer pek çoklarını da şaşırtmıştı. Daha önce sözünü ettiğim, Fedor Pavloviç’in ilk karısı tarafından uzak akrabası Pyotr Aleksandroviç Miusov, artık tamamen yerleşmiş olduğu Paris’ten tekrar şehrimize, şehrin yakınındaki çiftliğine gelmişti. Anımsıyorum, ilgisini çeken bu çok genç adamla tanıştıktan sonra herkesten çok o hayret etmişti. Onunla bilgi tartışmaları yaptıklarında Pyotr Aleksandroviç bir iç sızısı duyuyordu. “O, gururlu biri, her zaman para kazanabilir, şimdi bile yurtdışına gidebilecek parası var,” derdi bize onun hakkında, “burada ne işi var? Babasına para için gelmediğini herkes biliyor, çünkü babası asla para vermez. Şarap içmeyi ve eğlenceyi de sevmiyor, ihtiyarsa o olmadan yapamıyor, ne kadar da birbirlerine alışmışlar!” Gerçekten öyleydi; genç adam, ihtiyarın üzerinde gözle görülür bir etkiye dahi sahip olmuştu; beriki bazen son derece kaprisli ve hırçın olduğu halde oğlunun sözünü dinler gibiydi; hatta zaman zaman daha edepli davranmaya bile başlamıştı...

Ancak daha sonradan anlaşıldığına göre, İvan Fedoroviç, kısmen ağabeyi Dmitriy Fedoroviç’in ricası üzerine ve onun işleri için gelmişti. Dmitriy Fedoroviç’i ömründe ilk kez bu gelişinde görüyor ve tanıyordu, ama daha çok Dmitriy Fedoroviç’i ilgilendiren önemli bir konuda, daha Moskova’dan gelmeden önce mektuplaşmışlardı. Bu iş neydi, okurum zamanı gelince ayrıntısıyla öğrenecek. Üstelik bu özel durumu öğrendiğimde, İvan Fedoroviç, bana daha da gizemli görünmüş ve onun buraya gelişine yine de bir anlam verememiştim.

Bir şey daha ekleyeceğim, İvan Fedoroviç, babasıyla o sırada büyük bir tartışmaya girmiş ve hatta babası aleyhine dava açmış olan ağabeyi Dmitriy Fedoroviç’le babası arasında bir aracı ve uzlaştırıcı görünüşüne sahipti.

Bu aile, tekrarlıyorum, ilk defa o sırada bir araya geldi ve ailenin bazı üyeleri hayatlarında ilk kez birbirlerini gördüler. Yalnızca en küçük oğul Aleksey Fedoroviç, bir yıldır şehrimizde yaşıyordu ve dolayısıyla bütün kardeşlerinden önce şehrimize gelmişti. İşte bu Aleksey’i roman sahnesine çıkarmadan önce ondan önsöz gibi bir öyküyle söz etmek bana her şeyden daha zor geliyor. Ama onun hakkında hiç olmazsa çok tuhaf bir hususu önceden açıklamak için bir önsöz yazmak gerekiyor. Bu çok tuhaf husus, gelecekteki kahramanımı, onu kendi romanının daha ilk sahnesinden itibaren okurlarıma papaz cüppesi içinde tanıtmak zorunda kalışımdır. Evet, Aleksey bir yıldır bizim manastırda yaşıyor ve galiba ömrü boyunca da manastıra kapanmaya hazırlanıyordu.

IV

ÜÇÜNCÜ OĞUL ALYOŞA

O zamanlar topu topu yirmi yaşındaydı (İvan Ağabeyi yirmi dört yaşına, Dmitriy Ağabeyi ise yirmi sekiz yaşına girmişti). Her şeyden önce bu delikanlının, yani Alyoşa’nın asla bir köktenci olmadığını, en azından bana göre, bir mistik bile olmadığını belirtmeliyim. Bu konudaki fikrimi önceden söyleyeceğim: O, sadece henüz olgunlaşmamış bir insanseverdi ve eğer manastır yoluna baş koymuşsa bu, o sırada bu yolun onu etkileyen ve dünyadaki kötülüklerin karanlığından kurtulup sevginin ışığına doğru gitmeye çabalayıp duran ruhunun kurtuluş ülküsünü yansıtan tek şey olmasındandı. Bu yolun onu etkilemesinin bir başka nedeni de, bu yolda onun o zaman kendi düşüncesine göre olağanüstü bir varlığa, manastırımızın tanınmış staretsi2 Zosima’ya rastlamış olmasıydı. Ona coşkun yüreğinin ateşli ilk sevgisiyle bağlanmıştı. Bununla birlikte, Alyoşa’nın daha bebekliğinden itibaren çok tuhaf biri olduğunu tartışmayacağım. Bu arada onunla ilgili olarak bir şey daha anımsadım: Annesi öldüğünde topu topu dört yaşında olan Aleksey, daha sonra hayatı boyunca onun yüzünü, okşayışlarını “Sanki karşımda capcanlı duruyor” diyerek hatırladı. Böylesi anılar, daha küçük yaşlardan, hatta iki yaşından itibaren hatırlanabilir (bunu herkes bilir), ama bunlar sadece yaşam boyu karanlığın içinden parlak birer nokta gibi, renkleri tamamen solmuş ve yok olmuş büyük bir tablonun kopmuş küçük bir köşesi gibi görünürler. Aleksey için de durum tamamen aynıydı: Sakin bir yaz akşamını, açık bir pencereyi, batan güneşin eğik ışıklarını, en çok da eğik ışıkları, odanın bir köşesindeki ikonayı,3 ikonanın önünde yanan kandili, ikonanın karşısında diz çökmüş, bir sinir buhranındaymış gibi çığlıklar atarak hıçkıra hıçkıra ağlayan, onu iki eliyle sımsıkı tutmuş, acıtacak kadar sıkı sarılmış ve onun için Meryem Ana’ya yalvaran, kucağından iki eliyle sanki altında Meryem Ana varmış gibi ikonaya doğru uzatan annesini... ve birdenbire dadının koşarak içeri girişini, korku içinde onu annesinin elinden çekip alışını unutmamıştı. Tablo buydu işte! Alyoşa, annesinin o andaki yüzünü de hatırlıyordu: Kendinden geçmiş, ama hatırlayabildiği kadarıyla çok güzel olduğunu söylüyordu. Ama o, bu anısını pek ender olarak birilerine açardı. Çocukluğunda ve ilk gençliğinde pek hareketli ve konuşkan değildi. Ancak bu, güvensizlikten, çekingenlikten ya da yabanilikten değil, tam aksine, bambaşka bir şeyden, tamamen kişisel, başkalarını ilgilendirmeyen, ama onun için öteki insanları unutacak kadar önemli bir içsel kaygıdan kaynaklanıyordu. Ama insanları severdi: Hep insanlara inanarak yaşıyordu. Bu arada hiç kimse de hiçbir zaman onu ne bön ne de saf biri saymıştır. İnsanların yargıcı olmak istemediğini, hüküm verme işini üstlenmek istemeyeceğini ve hiçbir şeyi kınamayacağını söyleyen ve telkin eden bir şey vardı onda (daha sonra hayatı boyunca da olmuştur). Hatta, sık sık acı acı üzüldüğü halde zerre kadar ayıplamaksızın her şeye izin veriyormuş gibiydi. Üstelik, bu anlamda o, hiç kimsenin onu şaşırtamayacağı, korkutamayacağı bir noktaya varmıştı, hem de daha gençliğinin ilk yıllarında. Yirmi yaşındayken babasının yanına, gerçek bir batakhaneye gelen bu iffetli ve temiz çocuk, olanları görmeye tahammül edemediği zamanlarda sadece sessizce uzaklaşıp gidiyor, ama hiç kimseyi en ufak şekilde küçümsemiyor ya da kınamıyordu. Bir zamanlar sığıntı gibi yaşayan ve bu yüzden hakareti çabuk anlayan babası ise önceleri onu şüpheyle ve soğuk karşıladı (“susarmış gibi yapıyor, içinden yargılıyor”). Kısa zamanda buna son verdi ve en fazla iki hafta sonra onu aşırı biçimde sık sık kucaklamaya ve öpmeye başladı, tabii sarhoş gözyaşları ve sarhoş duygular içinde. Ancak onun gibi hiçbir zaman hiç kimseyi sevmeyi başaramamış birinin Alyoşa’yı içtenlikle ve derin duygularla sevdiği ortadaydı.

Zaten bu delikanlıyı nereye giderse gitsin herkes severdi, hem de ta en küçük yaşlarından beri. Kendini velinimeti ve yetiştiricisi Yefim Petroviç Polenov’un evinde bulduktan sonra bu ailedeki herkesi, onu kesinlikle kendi öz çocukları sayacak kadar kendisine bağladı. Bununla birlikte, bu eve henüz çok küçük yaşlarda, hilekârlığın ya da dalkavukluk etmek ve hoşa gitmek sanatının, kendini sevdirme yeteneğinin hiçbir şekilde beklenemeyeceği yaşlarda adım atmıştı. Kendisine karşı özel bir sevgi uyandırma yeteneğini içinde, yapısında yalın ve dolaysız olarak taşıyordu. Okulda da aynen böyleydi, ancak arkadaşlarında kendisine karşı güvensizlik, zaman zaman alay, belki de nefret uyandıran çocuklardandı. Örneğin, düşüncelere dalar ve sanki her şeyden kopardı. Çocukluğundan beri bir köşeye çekilip kitap okumayı severdi. Bununla birlikte arkadaşları da onu öyle severlerdi ki, okulda bulunduğu sürece Alyoşa’yı kesinlikle herkesin sevgilisi saymak mümkündü. Çok hareketli değildi, nadiren neşelenirdi, ama ona bakan herkes, bunun hiç de onun somurtkanlığı yüzünden olmadığını, tam tersine onun sakin ve samimi biri olduğunu hemen görürdü. Yaşıtları arasında hiçbir zaman kendini göstermek istemezdi. Belki de bu yüzden hiçbir zaman hiç kimseden korkmadı. Bu arada çocuklar, onun korkusuzluğuyla asla gururlanmadığını, aksine cesaretinin ve korkusuzluğunun farkında olmadığını hemen anlamışlardı. Hiç kin tutmazdı. Birisi onu kızdırdıktan bir saat sonra kendini kızdıranın sorusuna yanıt verdiği ya da sanki aralarında hiçbir şey olmamış gibi onunla saf ve içten bir konuşmaya önce kendisinin başladığı olurdu. Bunu yaparken de bu hakareti tesadüfen unutmuş ya da bilerek affetmiş bir hali olmaz, sadece bunu bir hakaret saymazdı. Bu durum ise kesin olarak çocukları büyülüyor ve sevgisini kazandırıyordu. Bir özelliği daha vardı. Lisenin ilk sınıfından son sınıfına kadar bütün sınıflarda arkadaşlarında sürekli olarak ona takılma isteği uyandırmış olan bir özellikti bu. Ama bunu kötülük olsun diye değil, onları eğlendirdiği için yaparlardı. Onun bu özelliği, yabani, çılgınca bir utangaçlık ve iffetti. Kadınlarla ilgili şu malum sözleri ve konuşmaları dinlemeye tahammül edemezdi. Bu “malum” sözler ve konuşmalar, ne yazık ki, okullara pek yerleşmiştir. Ruhu ve yüreği temiz çocuklar, askerlerin bile her zaman konuşmadıkları şeyleri, resimleri, sahneleri sınıfta kendi aralarında ve hatta yüksek sesle açık açık konuşmayı pek severler. Üstelik de askerler, bizim aydın ve yüksek toplum çevrelerimizden çocukların bu türden bildiklerinin çoğunu bilmezler ve anlamazlar. Burada belki de bir ahlak düşüklüğü henüz daha yoktur, gerçek anlamda ve içten gelen bir hayâsızlık da yoktur, ama görünüşte bir hayâsızlık söz konusudur ve bu da onların arasında genellikle zor, ince, yiğitçe ve taklide değer bir şey sayılır. “Bu konuda” konuşmaya başladıkları zaman “Alyoşa Karamazov”un hemencecik parmaklarıyla kulaklarını tıkadığını gören çocuklar, onun çevresinde mahsus bir kalabalık oluştururlar ve ellerini zorla kulaklarından çekerek iki kulağına da iğrenç şeyler haykırırlardı. O ise kurtulmaya çalışır, yere düşer, yatar, yumulur ve bütün bunları yaparken de onlara tek kelime olsun etmez, bu hakarete küfür etmeden susarak katlanırdı. Sonunda onu rahat bırakırlar ve artık “küçük kız” diye kızdırmazlardı, sadece bunu ima edercesine ona acıyarak bakarlardı. Sınıfta her zaman en iyi okuyan öğrencilerden biriydi, ama hiçbir zaman birinci olmadı.

Yefim Petroviç öldüğünde Alyoşa henüz iki yıldır lisedeydi. Yefim Petroviç’in kederli karısı, kocasının ölümünden hemen sonra hepsi kadınlardan oluşan bütün ailesiyle birlikte uzun süreliğine İtalya’ya gitti. Alyoşa ise daha önce hiç görmediği, Yefim Petroviç’in uzak akrabası olan iki hanımın evine yerleştirildi. Ama hangi koşullarda buraya yerleştirildiğini o da bilmiyordu. Belirgin, hatta çok belirgin bir özelliği de, kimin parasıyla geçindiğini hiçbir zaman düşünmemiş olmasıdır. Bu konuda, ağabeyinin üniversitedeki ilk iki yılında yoksulluk çeken, kendi emeğiyle kendini geçindiren ve ta çocukluğundan beri bir velinimetin yanında başkalarının ekmeğiyle yaşamanın acısını hisseden İvan Fedoroviç’in tam tamına zıddıydı. Ama Aleksey’in karakterindeki bu tuhaf özelliği pek fazla kınamak mümkün değildi, çünkü onu birazcık tanımış olan biri, böyle bir konuda Aleksey’in bir tür meczup gençlerden olduğuna emin olurdu. Eline koca bir sermaye bile versen, iyi bir işe mi, yoksa yaman bir hilebaza mı gidecek hiç duraksamadan ilk isteyene verirdi, yeter ki biri ondan bunu istesin. Genel olarak söylersek, kelimenin tam anlamıyla olmasa da paranın değerini hiç bilmez gibiydi. Hiçbir zaman kendiliğinden istemediği cep harçlıklarını ona verdikleri zaman da ya haftalarca bu paraları ne yapacağını bilemez, ya da hiç saklamaz, paralar bir anda yok oluverirdi. Para ve burjuva dürüstlüğü konusunda son derece titiz bir adam olan Pyotr Aleksandroviç Miusov, daha sonraları bir keresinde Aleksey’e dikkatle bakıp şu vecizeyi söylemişti: “İşte, milyonluk bir kentin meydanında aniden tek başına ve beş parasız bıraktığınızda bile asla mahvolmayacak, açlıktan ve soğuktan ölmeyecek dünyadaki tek insan. Ona hemen yiyecek verirler, hemen bir yere yerleştirirler. Eğer bunu onlar yapmazlarsa, o kendisi yerleşir ve bunun için de hiçbir çaba harcaması ve hiçbir şekilde alçalması gerekmez. Onu yerleştirene hiçbir zahmeti olmaz, hatta belki de memnun bile olurlar.”

Gittiği liseyi bitirmedi; daha bir senesi vardı ki, hanımlarına aniden aklına esen bir iş için babasına gideceğini söyledi. Hanımlar ona çok acıdılar ve bırakmak istemediler. Yol parası çok fazla değildi ve hanımlar, velinimetinin ailesinin yurtdışına gitmeden önce armağan ettiği saati rehin koymasına izin vermediler, çokça para, hatta yeni bir giysi ve çamaşır verdiler. Ama o, kesinlikle üçüncü mevkide oturmak istediğini belirterek paranın yarısını geri verdi. Kentimize geldikten sonra babasının gelir gelmez sorduğu “Niye okulu bitirmeden geldin?” sorusuna karşılık açıkça bir şey söylememiş, ama anlatıldığına göre, her zamanki gibi düşünceli de değilmiş. Kısa bir süre sonra annesinin mezarını aradığı anlaşıldı. Hatta kendisi de o zaman sırf bu amaçla geldiğini itiraf etmişti. Ama gelişinin tek nedeninin bu olduğu kuşkuluydu. Büyük olasılıkla, birdenbire ruhundan yükselen ve onu yeni, bilinmeyen, ama artık kaçınılmaz olan bir yola engellenemez şekilde çeken şeyin ne olduğunu kendisi de bilmiyordu ve hiçbir şekilde de açıklayamıyordu. Fedor Pavloviç, ikinci karısının nerede gömülü olduğunu ona gösteremezdi, çünkü gömüldükten sonra bir kere bile mezarına gitmemişti, geçen uzun yıllar içinde de o zaman nereye gömdüklerini unutmuştu...

Söz Fedor Pavloviç’e gelmişken biraz da ondan bahsedelim. Uzun bir süre şehrimizde oturmadı. İkinci karısının ölümünden üç-dört yıl sonra Rusya’nın güneyine gitti ve sonunda kendini Odessa’da buldu, burada aralıksız birkaç yıl yaşadı. Önce, kendi sözleriyle söylersek “pek çok Çıfıtlarla, Çıfıtçıklarla, Çıfıt bozuntularıyla Çıfıt yavrularıyla” tanıştı, sonunda ise sadece Çıfıtlardan değil, “Yahudilerden de kabul görerek” işi bitirdi. Yaşamının bu döneminde para biriktirme ve başkasının sırtından para kazanma konusundaki özel yeteneğini daha da geliştirdiğini tahmin etmek gerekir. Şehrimize Alyoşa’nın gelişinden üç yıl kadar önce kesin olarak geri dönmüştü. Eskiden tanıyanlar, onu, yaşı henüz pek öyle ileri olmadığı halde korkunç şekilde ihtiyarlamış buldular. Terbiyeli davranmıyordu, halinde bir küstahlık vardı. Bu eski soytarıda, örneğin, başkalarını da soytarı sırasına sokmak için arsızca bir arzu belirmişti. Kadın cinsiyle münasebetsizlikler yapmayı öncekinden de tiksindirici bir şekilde seviyordu. Kısa sürede bölgede pek çok yeni meyhanenin kurucusu oldu. Yüz bin ruble ya da biraz daha az parası olduğu belliydi. Şehirden ve bölgeden pek çok kişi ona hemen borçlandılar, pek tabii ki, çok güvenilir rehinler karşılığında. Özellikle son zamanlarda sanki şişmanlıktan derisi sarkmış gibi oldu, sanki dengesini ve bilincini yitirmeye başladı, hatta bir çeşit dalgınlığa düştü, söze bir şeyle başlıyor, ama bambaşka bir şeyle bitiriyordu, yayılarak oturuyordu ve gitgide daha çok sarhoş oluyordu. Eğer bu arada kendisi de iyice yaşlanan ve zaman zaman ona nerdeyse bir lala gibi göz kulak olan uşak Grigoriy olmasaydı, belki de Fedor Pavloviç’in başı derde girerdi. Alyoşa’nın gelişi, onu adeta ahlak yönünden etkiledi, bu vaktinden evvel yaşlanmış ihtiyarın içinde artık çoktan sönmüş olan bir şeyler uyandı. “Biliyor musun,” diyordu sık sık Aleksey’e bakarak, “sen ona, bizim havaleliye benziyorsun.” Alyoşa’nın annesini yani, merhum karısını böyle adlandırırdı. “Havalelinin” mezarını sonunda Alyoşa’ya uşak Grigoriy gösterdi. Alyoşa’yı şehir mezarlığımıza götürdü ve orada, uzak bir köşede demirden yapılmış, ucuz ama temiz levhayı gösterdi. Levhanın üzerinde merhumenin adının, unvanının, ölüm yılının yazılı olduğu bir yazıt bile bulunuyordu. Altta ise eskiden orta halli insanların mezarlarında pek kullanılan mezar şiirlerinden dört satırlık şiir gibi bir şey yazılıydı. Şaşılacak şey, bu levha Grigoriy’in işiydi. Bunu, zavallı “havalelinin” mezarının üzerine kendisi, kendi parasıyla, bu mezarla ilgili pek çok kez yaptığı hatırlatmalarla bıktırdığı Fedor Pavloviç’in sadece mezara değil, bütün anılarına boş vererek Odessa’ya gidişinden sonra dikmişti. Alyoşa, annesinin mezarının başında dokunaklı özel bir şey söylemedi; yalnızca Grigoriy’in levhanın yapılması hakkındaki önemli ve anlamlı öyküsünü dinledi, başını eğerek dikildi ve bir kelime bile etmeden gitti. O günden sonra, belki bütün bir yıl boyunca mezara uğramadı. Ama bu küçük olay, Fedor Pavloviç üzerinde etkisini göstermişti. Aniden bin rubleyi aldı ve bu parayı karısının, ama ikinci karısının, yani Alyoşa’nın annesi “havalelinin” değil, birinci karısının, kendisine dayak atmış olan Adelaida İvanovna’nın ruhu için manastırımıza götürüp bağışladı. O gün akşama doğru sarhoş olana kadar içti ve Alyoşa’ya rahipler hakkında atıp tuttu. Kendisi hiç dindar değildi; hayatında bir kere olsun bir ikonanın önüne beş kapiklik küçücük bir mum dahi dikmemiş biriydi. Bu tip insanlarda bazı tuhaf ani duygu ve düşünce taşkınlıkları olur.

Kendini çok bırakmış durumda olduğunu söylemiştim. Yüzündeki çizgiler, yaşadığı hayatın özelliklerini ve içyüzünü kesinlikle kanıtlayan bir şeyleri ortaya koyuyordu. Daima arsız, şüpheci ve alaycı bakan küçük gözlerinin altındaki uzun ve etli torbacıklar ve küçük ama yağlı yüzündeki pek çok derin kırışık dışında sert çenesine etli ve uzunca para kesesi gibi büyük bir gıdık asılmıştı ve ona tiksindirici, şehvetli bir görünüş veriyordu. Buna bir de büyük, obur bir ağız ve altından hemen hemen çürüyüp yok olmuş küçük diş kalıntılarının göründüğü kalın dudakları ekleyin. Konuşmaya her başladığında ağzından salyalar saçardı. Kendi suratıyla alay etmekten hoşlanırdı, hem de bu surattan hoşnut göründüğü halde. Özellikle çok büyük olmayan, ama çok ince, kemeriyle iyice belirginleşen burnunu gösterir ve “Gerçek bir Romalı burnu,” derdi, “gıdıyla birlikte gerileme döneminden eski bir Roma aristokratının suratının ta kendisi.” Galiba bununla gurur duyuyordu.

Annesinin mezarını bulduktan kısa bir süre sonra Alyoşa, birdenbire babasına manastıra girmek istediğini ve rahiplerin de onu müritliğe almaya hazır olduklarını açıkladı. Ayrıca, bunu yapmayı aşırı derecede arzu ettiğini ve ondan bir baba olarak resmen izin istediğini söyledi. İhtiyar, kurtuluşu manastırda bulmuş olan Starets Zosima’nın, onun “uslu çocuğu” üzerinde özel bir etki yaptığını biliyordu zaten.

“Bu, starets onların arasında en dürüst rahiptir elbette,” dedi Alyoşa’yı sessizce ve düşünceli düşünceli dinledikten sonra. Ancak Alyoşa’nın isteğine hiç şaşırmamıştı. “Hmm, nereye istersen oraya git, benim uslu çocuğum!” Çakırkeyifti ve uzun, yarısarhoş, ama kurnaz ve bir sarhoşa özgü şeytanca gülümsemesiyle birdenbire tebessüm etti. “Hmm, zaten senin böyle bir şey yapacağını tahmin etmiştim, düşünebiliyor musun? Asıl niyetin buydu. Ne yapalım, buyur git. Elinde iki bin rubleciğin var, işte sana çeyiz. Ben de seni hiçbir zaman yalnız bırakmayacağım meleğim. Şimdi de eğer isterlerse ne gerekirse vereceğim. Yok istemezlerse niye ısrar edelim, değil mi? Zaten senin para harcaman kanarya misali, haftada ikişer tane kuş yemi... Hmm, biliyor musun, bir manastırın yakınında küçük bir köy var. O köyde yalnızca ‘manastır kadınlarının yaşadığını’ herkes bilir. Onlara böyle ad takmışlar. Otuz tane kadın var sanırım... Ben oraya gittim ve biliyor musun, ilginçti, tabii ki çeşit olarak. Tek kötü tarafı, orada sadece Ruslar var, Fransız kadınları henüz hiç yok, olabilirdi aslında, paraları bol. Öğrenseler gelirler. Buradaysa hiçbir şey yok. Burada manastır kadınları yok. Papazlar ise iki yüz tane. Namuslu, perhiz yapan adamlar. İtiraf ederim ki... Hmm, demek rahiplere gitmek istiyorsun. Acıyorum sana Alyoşa, inan seni gerçekten sevdim... Ama yine de iyi bir fırsat: Biz günahkârlar için dua edersin. Burada otururken pek çok günaha girdik. Hep düşünürdüm, bir zaman gelir de benim için bir dua eden olur mu, bu dünyada böyle biri var mıdır diye. Sevgili çocuğum, ben bu konuda korkunç aptalım, belki de inanmazsın. Korkunç... Görüyor musun? Aptal da olsam hep bunu düşünürüm, ara sıra pek tabii ki, her zaman değil. Öldüğüm zaman şeytanların beni çengelleriyle kendilerine doğru sürükleyip çekmeyi unutacaklarını hiç sanmıyorum. Sonra da çengelleriyle mi, diye düşünüyorum. Çengellerini nereden almışlar? Neden yapılmış bu çengeller? Demirden mi? Nerede dövüyorlar onları? Fabrikaları mı var orada yoksa? Zaten manastırdaki rahipler, mesela cehennemde bir tavan olduğunu sanıyorlar. Ben cehenneme inanmaya hazırım, sadece tavansız olanına; sanki böylesi daha ince, daha kültürlü, Luthervari olurdu. Aslında hepsi de bir değil mi: Ha tavanlı, ha tavansız? Zaten işin kötü tarafı da bu. Eğer tavan yoksa, çengeller de yok demektir. Eğer çengeller yoksa, her şeyi at bir kenara. Demek ki, yine inanılmayacak bir şey var: O zaman beni kim çengelleriyle sürükleyecek? Beni sürüklemezlerse o zaman ne olacak? Nerede o zaman dünyadaki adalet? Bu çengelleri, sırf bana mahsus, sırf benim için Il faudrait les inventer;4 çünkü ne yüzkarasıyım ben, bir bilsen Alyoşa!..”

“Evet, orada çengel falan yok,” dedi Alyoşa, babasına bakarak sessiz ve ciddi bir tavırla.

“Öyle, öyle sadece çengellerin gölgeleri var. Biliyorum, biliyorum. Fransızın biri cehennemi şöyle anlatmış: ‘J’ai vu l’ombre d’un cocher, qui avec l’ombre d’une brosse frottait l’ombre d’une carrosse.’5 Canım, çengel olmadığını sen nereden biliyorsun? Rahiplerin yanına gidince böyle söylemeyeceksin. Ama yine de git, orada işin aslını öğren, sonra da gelip anlat: Nasıl bir yer olduğunu bilirsen öte dünyaya gitmek daha kolay olur. Benim gibi sarhoş bir ihtiyarla kızların yanında olmaktansa rahiplerin yanında olmak senin için daha iyi olacaktır... Hoş aynen bir melek gibi sana da hiçbir şey zarar veremez ya... Belki orada da sana hiçbir şey dokunamaz. Zaten ben de buna güvendiğim için sana izin veriyorum. Aklını peynir ekmekle yemedin ya. Konuşursun, yatışırsın, iyileşir, geri dönersin. Ben de seni bekleyeceğim: Senin, dünyada beni ayıplamayan tek insan olduğunu hissediyorum, sevgili oğlum, hissediyorum bunu, nasıl hissetmem!..”

Ağlamaklı oldu. Duyguluydu. Öfkeli ve duyguluydu.

2 (Rusça) İhtiyar, dede. Dinsel anlamda tarikat babası. (Ç.N.)

3 Ortodokslarda İsa, Meryem ya da ermişlerin tahta üzerine mumlu ve yumurtalı boyalarla yapılmış dinsel resimleri. (Ç.N.)

4 (Fr.) “Onları icat etmek gerekirdi.”

5 (Fr.) “Bir fırça gölgesiyle bir araba gölgesini temizleyen bir arabacı gölgesi gördüm.”

V

STARETSLER

Okurlarımdan kimileri, belki de bizim bu delikanlının hastalıklı, esrik, iyi gelişmemiş, soluk benizli bir hayalci, sıska bir insancık olduğunu düşünüyorlardır. Tam tersine, o sırada Alyoşa, boyu bosu yerinde, al yanaklı, sağlık fışkıran on dokuz yaşında bir delikanlıydı. Düzgün vücutlu, orta boyluydu. Saçları koyu kumraldı. Biraz uzunca bir oval olmasına rağmen düzgün bir yüzü, birbirinden epeyce aralıklı koyu gri gözleri vardı. Son derece düşünceli ve görünüşüne bakılırsa son derece sakindi. Kırmızı yanakların köktenciliğe de, mistisizme de engel olmayacağı söylenebilir; ama bana öyle geliyor ki, Alyoşa, herhangi bir insandan daha da gerçekçiydi. Kuşkusuz, manastırdayken mucizelere tam olarak inanıyordu, ama bence mucizeler bir gerçekçiyi hiçbir zaman şaşırtmaz. Bir gerçekçiyi imana meylettiren mucizeler değildir. Gerçek anlamda bir gerçekçi, eğer imanlı biri değilse, mucizeye inanmama gücünü ve yeteneğini her zaman kendisinde bulacaktır ve eğer mucize onun önünde karşı konulmaz bir olgu haline gelirse, bu olguya izin vermektense kendi duygularına inanmamayı tercih edecektir. Eğer bu olguya izin verecek olursa, doğal bir olgu olarak izin verir, ama o ana kadar onun bilmediği bir olgu olarak. Bir gerçekçide inanç mucizeden değil, mucize inançtan doğar. Eğer bir gerçekçi bir kez inanmışsa, kendi gerçekçiliği uyarınca mucizeye de mutlaka inanmak zorundadır. Havari Tomas, görmeden önce inanmayacağını söylemiş, gördüğü zaman da şöyle demiş: “Rabbimsin ve Tanrımsın!” Onu inanmaya zorlayan mucize midir? Herhalde değil. Sadece inanmak istediği için inanmıştır. Belki de daha “Görmeden inanmayacağım” dediği zamanlarda bile varlığının gizli bir köşesinde tam olarak inanmaktaydı.

Alyoşa’nın zor kavrayan, gelişmemiş biri olduğunu, okulu bitirmediğini vs. söyleyeceklerdir. Okulu bitirmediği doğru, ama zor kavrayan ya da aptal biri olduğunu söylemek büyük bir haksızlık olurdu. Yukarda söylediklerimi bir kez daha tekrarlıyorum: O, bu yola, sadece bu sırada onu tek etkileyen yol olması ve ona, karanlıktan çıkmak için çırpınan ruhunun ışığa doğru gitme düşüncesini bir defada gösteren tek yol olması yüzünden girmişti. Buna bir de onun az çok son dönem gençlerimizden biri olduğunu, yani yapısı bakımından dürüst, gerçeği isteyen, gerçeği arayan ve gerçeğe inanan, inandıktan sonra ise ruhunun bütün gücüyle bu gerçeğe hemen katılmak isteyen, her şeyini, hatta hayatını feda etmek gerekse bile kesin bir arzuyla çabucak bir kahramanlık yapmak isteyen biri olduğunu ekleyin. Fakat bu gençler, bu tür pek çok olaydaki fedakârlıklar içinde belki de en kolayının hayatını feda etmek olduğunu ne yazık ki anlamazlar. Ayrıca istedikleri bu gerçeğe ve pek beğendikleri ve gerçekleştirmeyi amaç edindikleri bu kahramanlığa ulaşmak için güçlerini on kat artırmak pahasına gençlikleriyle kaynayıp taşmakta olan yaşamlarından, örneğin, beş-altı seneyi zor ve ağır bir eğitime ve bilime feda etmenin, çoğunlukla içlerinden pek çoğunun hemen hemen hiç göze alamayacağı bir fedakârlık olduğunu da anlamazlar. Alyoşa, herkesinkine zıt bir yol seçmişti, ama aynı hırsla, bir an önce kahraman olma hırsıyla. Ciddi şekilde düşünür düşünmez ölümsüzlüğün ve Tanrı’nın varlığı fikriyle donup kaldı. Doğal olarak kendi kendine şöyle diyordu: “Ölümsüzlük için yaşamak istiyorum, yarı yarıya uzlaşma kabul etmem.” Eğer ölümsüzlüğün ve Tanrı’nın olmadığına karar vermiş olsaydı, şimdi ateist ve sosyalist olurdu (çünkü sosyalizm, sadece bir işçi sorunu ya da dördüncü sınıfın sorunu değil, aynı zamanda ve özellikle ateizm sorunudur, ateizmin zamanımızdaki cisimlenmesi sorunudur, Tanrısız olarak, yerden göğe erişmek için değil, göklerden yere bilgi vermek için kurulmuş bir Babil Kulesi sorunudur). Eskisi gibi yaşamak Alyoşa’ya tuhaf ve olanaksız geliyordu. Şöyle deniyordu kitapta: “Mükemmel olmak istiyorsan her şeyini dağıt ve peşimden gel.” Alyoşa da kendi kendine “Ben ‘her şeyimin’ yerine iki ruble veremem, ‘peşimden gel’ yerine de sadece sabah ayinine gidemem” dedi. Belki çocukluk anıları arasında şehir civarındaki, annesinin onu sabah ayinine götürmüş olabileceği manastırımızla ilgili bir şeyler aklında kalmıştı. Belki, havaleli annesinin onu uzattığı ikonanın önünde batan güneşin eğik ışıkları etkili olmuştu. O zaman düşünceli bir halde bize, manastıra gelmişti. Belki de tek amacı, burada her şey mi var, yoksa sadece iki ruble mi, bunu görmekti ve manastırda bu staretse rastladı.

Bu starets, daha önce açıkladığım gibi, Starets Zosima’ydı; ancak “staretslerin” bizim manastırlarda genel olarak ne demek olduğundan burada birkaç sözcükle söz etmek gerekir, ama ne yazık ki, ben bu yolda kendimi yeterince bilgili ve sağlam hissetmiyorum. Ama, basit sözcüklerle ve yüzeysel olarak açıklamayı deneyeceğim. Birincisi, uzman ve bilgili kişiler, staretslerin ve staretsliğin bizde, Rus manastırlarında pek yakın bir zamanda, yüz yıldan daha kısa bir süre önce ortaya çıktığını doğruluyorlar. Oysa bütün Ortodoks doğuda, özellikle de Sina ve Aynaroz’da staretslik bin yıldır mevcuttur. Staretsliğin bizde, Rusya’da da çok eski devirlerde var olduğunu ya da mutlaka var olması gerektiğini, ama Rusya’nın uğradığı felaketler, Tatar istilası, isyanlar ve Konstantinopol’ün fethinden sonra doğuyla eski ilişkilerin kesilmesi sonucunda bu kurumun unutulduğunu ve staretslerin varlığının sona erdiğini söylerler. Bizde staretslik geçen yüzyılın sonlarından itibaren büyük kahramanlardan, ona böyle diyorlar, Paisiy Veliçkovskiy ve müritleri tarafından yeniden canlandırılmıştır, ama şu anda, hemen hemen yüzyıl sonra bile hâlâ pek çok manastırda staretslik yoktur ve Rusya için işitilmemiş bir yenilik olduğu söylenerek zaman zaman takibata da uğramıştır. Staretslik Rusya’da özellikle ünlü Kozelskaya Optina Manastırı’nda gelişmiştir. Bizim manastırda ne zaman ve kimin tarafından kurulduğunu söyleyemem, ama buradaki staretsler üçüncü kuşak sayılıyorlardı. Starets Zosima ise sonuncu kuşaktandı. Ancak o da artık zayıflıktan ve hastalıktan ölmek üzereydi ve yerine kimin geçeceği de bilinmiyordu. Bu, manastırımız için önemli bir sorundu, çünkü manastırımız bugüne dek hiçbir özel şeyiyle tanınmamıştı: İçinde ne bir kutsal kişinin mezarı, ne de mucizeler yaratan ikonalar vardı. Tarihimizle ilgili şanlı efsaneleri de yoktu. Tarihi kahramanlıklarda ve vatana hizmette de adı geçmiyordu. Manastırımızın büyümesi ve bütün Rusya’da meşhur olması işte bu staretsleri sayesindeydi. Onları görmek ve dinlemek isteyen dindar insanlar Rusya’nın her yanından, binlerce verst6 mesafeden kalabalıklar halinde akın akın manastırımıza geliyorlardı. Öyleyse nedir bu staretslik diyebilirsiniz. Starets, sizin ruhunuzu, iradenizi kendi ruhuna ve kendi iradesine bağlayan adamdır. Bir staretsi seçtikten sonra kendi iradenizden vazgeçiyor ve iradenizi tam bir itaat içinde staretse teslim ediyorsunuz. Bu korkunç hayat okuluna kendini mahkûm eden biri, bu çileyi gönüllü olarak kabul eder, çünkü uzun bir çileden sonra kendini yenmek, kendine elinden geldiğince hâkim olmak, nihayet, tüm yaşamını itaatle geçirdikten sonra artık tam bir kurtuluşa, yani kendi kendinden kurtuluşa erişmek, koca bir hayat yaşayıp da kendi özünde kendini bulamayanların alın yazısından kurtulmak umudundadır. Bu buluş, yani staretslik, teorik bir buluş değildir, zamanımızda artık bin yılı bulmuş olan doğudaki pratikten gelmiştir. Staretse karşı görevler, bizim Rus manastırlarında her zaman bulunan alışılmış “müritlikten” farklı bir şeydir. Burada söz konusu olan, staretse bağlı herkesin sürekli ona günah çıkartması ve bağlayanla bağlanan arasındaki sarsılmaz bağdır. Anlatıldığına göre, Hıristiyanlığın çok eski devirlerinde böyle bir mürit, staretsi tarafından kendisine verilmiş olan bir görevi yerine getirmeden manastırdan ayrılmış ve başka bir ülkeye, Suriye’den Mısır’a gitmiş. Orada uzun yıllar büyük kahramanlıklar gösterdikten sonra inancı uğruna işkenceler görmüş ve acılar içinde ölmüş. Kilise onu aziz sayarak cenazesini gömerken diyakoz “Kâfirler çekilsin” diye bağırınca cenazenin bulunduğu tabut yerinden kalkmış ve kilisenin dışına fırlamış. Bu durum üç kez tekrarlanmış. Sonunda, bu aziz müridin verilen görevi yapmadığı ve staretsinden kaçtığı, bu yüzden çok büyük kahramanlıklar yapmış olsa dahi staretsin izni olmadan affedilemeyeceği anlaşılmış. Ancak starets çağrılıp onu görevinden azat ettikten sonra gömülebilmiş. Kuşkusuz bu, sadece eski bir efsane. Ama yakınlarda olmuş bir olay da var: Zamanımız keşişlerinden biri Aynaroz’da vaktini ibadetle geçiriyormuş. Bir gün staretsi ona kutsal bir yer, sessiz bir sığınak olarak ruhunun derinlerine kadar sevdiği Aynaroz’dan ayrılmasını ve önce Kudüs’e kutsal yerlere hacca gitmesini, sonra Rusya’ya, kuzeye, Sibirya’ya geri dönmesini emretmiş, “Senin yerin orası, burası değil” demiş. Çok şaşıran ve üzüntüsünden mahvolan keşiş, Konstantinopol’e, başpatriğe gitmiş ve görevinden azat etmesi için ona yalvarmış. Ama başpatrik, sadece dünya Hıristiyanlarının başpatriği olarak kendisinin değil, bu görevi ona vermiş olan staretsten başka bu dünyada hiçbir kuvvetin onu görevinden azat edemeyeceğini söylemiş. Böylelikle staretsler belirli durumlarda sınırsız ve akıl almaz bir güce sahip olmuşlar. İşte bu yüzden de pek çok manastırımızda staretslik önceleri takibata uğramıştı. Bununla birlikte, staretsler halk arasında hemen büyük bir saygı görmeye başladılar. Örneğin, bizim manastırın staretslerine sıradan insanlar da, en soylu insanlar da akın akın gelirler, onların önünde diz çökerek kuşkularını, günahlarını, acılarını anlatırlar ve akıl danışırlardı. Bu durumu gören starets düşmanları, yönelttikleri çeşitli suçlamalarla birlikte, burada günah çıkartma sırrının düşüncesizce aşağılandığını haykırıyorlardı. Oysa ki, müridinin veya dışardan birinin staretse ruhunu açması hiç de bir sır olarak yapılmıyordu. Ancak konu, staretsliğin tutunması ve Rus manastırlarına yavaş yavaş yerleşmesiyle kapandı. Aslında, belki de insanı kölelikten özgürlüğe ve ahlaki mükemmelliğe götürecek olan bin yıldır denenmiş bu vasıta, iki tarafı keskin bir kılıca dönüşebilir, belki de alçakgönüllülük ve kesin bir soğukkanlılık yerine tam tersine en şeytanca gurura, yani özgürlüğe değil, zincirlere götürebilir.

Starets Zosima altmış beş yaşlarındaydı. Toprak ağalığından geliyordu. Gençliğinde bir zamanlar askerdi ve Kafkasya’da subay olarak hizmet etmişti. Hiç kuşku yok ki, Alyoşa’yı ruhunda taşıdığı kendine özgü bir özellikle etkilemişti. Alyoşa kendisini çok seven ve yanına yaklaşmasına izin veren staretsin hücresinde kalıyordu. Alyoşa’nın manastırda yaşarken henüz hiçbir resmi bağlantısı olmadığını, gün boyu nereye isterse gidebildiğini ve eğer rahip cüppesi giyiyorsa bunu manastırdaki diğer insanlardan farklı görünmemek için kendiliğinden yaptığını belirtmek gerekir. Ama kuşkusuz bu onun da hoşuna gidiyordu. Belki de Alyoşa’nın genç hayal gücünü böyle kuvvetle etkileyen şey, staretsini sürekli saran kudret ve şöhretti. Starets hakkında pek çok kişinin söylediğine göre, kalbini açmak için gelen ve bir öğüt, iyileştirici bir söz duymak isteyen herkesin yıllardır yanına gelmesine izin vererek o kadar çok sırrı, acıyı ve itirafı ruhuna sığdırmış ve sonunda öyle güçlü bir öngörü kazanmıştı ki, kendisine ilk defa gelen birine bakar bakmaz ne için geldiğini, ne söylemek gerektiğini ve hatta vicdanını didik didik eden acısının ne olduğunu tahmin edebiliyor ve daha bir tek söz bile etmeden sırrını bildiği için karşısındaki bu insanı zaman zaman şaşırtıyor, şüpheye düşürüyor, nerdeyse korkutuyordu. Ama bunun yanı sıra Alyoşa, baş başa görüşmek için staretse ilk defa gelenlerden pek çoklarının, hatta hemen hemen hepsinin içeriye korku ve endişe içinde girdiğini, ancak içerden hemen her zaman mutlu ve sevinçli çıktığını ve en karamsar bir yüzün bile mutlu bir yüze dönüştüğünü hep farketmiştir. Staretsin hiç de sert biri olmaması, tam tersine her zaman neşeli davranışlar içinde bulunması da Alyoşa’yı olağanüstü etkiliyordu. Rahiplerin dediğine göre, starets, günahı daha çok olanlara ruhuyla bağlanırmış ve onları daha çok severmiş. Rahiplerin arasında, hayatının bu son döneminde bile staretsten nefret edenler ve kıskananlar vardı, ama bunların sayıları artık azalmıştı. Aralarında, örneğin, manastırdaki en yaşlı rahiplerden olan ve hem konuşmama kararı almış, hem de yemek perhizi yapan bir rahip ve benzeri birkaç tane çok tanınmış ve önemli kişi de bulunuyordu, ama onlar da ses çıkarmıyorlardı. Her şeye rağmen büyük bir çoğunluk, artık kesinlikle Starets Zosima’nın tarafını tutuyordu, içlerinden pek çoğu ise onu bütün kalbiyle, içtenlikle, hararetle seviyordu: Bazıları da ona nerdeyse fanatikçe bağlıydı. Böyleleri, onun bir aziz olduğunu, artık bundan hiç kuşku olmadığını açıkça söylüyorlar ve yakında öleceğini tahmin ederek hemen mucizeler yaratmasını ve en yakın zamanda manastıra büyük bir şöhret kazandırmasını bekliyorlardı. Alyoşa da staretsin mucizevi gücüne tartışmasız inanıyordu, tıpkı kiliseden fırlayan tabut masalına tartışmasız inandığı gibi. Hasta çocuklarıyla ya da yetişkin akrabalarıyla gelen ve staretsin onlara elini dokunması ve dua etmesi için yalvaran pek çok kimsenin en kısa zamanda, bazılarının ise hemen ertesi gün geri geldiğini, gözyaşları içinde staretsin ayaklarına kapanarak hastalarını iyileştirdiği için ona teşekkür ettiğini görmüştü. Bu, gerçek bir iyileştirme miydi, yoksa hastalığın seyri içinde doğal bir iyileşme miydi; Alyoşa için böyle bir sorun yoktu, çünkü o, öğretmeninin manevi gücüne artık tümüyle inanmıştı ve onun şöhreti adeta kendisinin başarısıydı. Staretsin, Rusya’nın her yanından sırf onu görmek ve hayır duasını almak için gelerek manastırın kapısında bekleşen basit halktan insanların kalabalığı karşısına çıktığı anlarda Alyoşa’nın yüreği ayrı bir güçle çarpıyor ve sanki yüzü pırıl pırıl parlıyordu. Bu insanlar, staretsin önünde diz çöküyor, ağlıyor, onun ayaklarını, ayağını bastığı toprağı öpüyor, bağırıyor, kadınlar çocuklarını ona doğru uzatıyor, havaleli hastaları ona doğru itiyorlardı. Starets bu insanlarla konuşuyor, kısa bir dua okuyor, onları kutsuyor ve gönderiyordu. Son zamanlarda hastalık nöbetlerinden bazen o kadar zayıf düşüyordu ki, hücresinden çıkacak gücü bile olmuyordu ve ziyaretçiler, manastırda staretsin karşılarına çıkmasını birkaç gün bekliyorlardı. Bu insanların onu neden bu kadar sevdikleri, neden önünde diz çöktükleri ve sadece yüzünü gördüklerinde bile neden duygulanıp ağladıkları Alyoşa’nın kafasında hiçbir soru işareti oluşturmuyordu. Çalışmaktan ve yaşadığı acılardan, asıl önemlisi sürekli haksızlıktan ve gerek kişisel, gerekse bütün dünyayı ilgilendiren günahlardan ezilen basit Rus insanının mazlum ruhu için kutsal bir varlık ya da bir aziz bulup önünde yere kapanmaktan ve onu selamlamaktan daha büyük bir ihtiyaç ve teselli olmadığını çok iyi anlamıştı: “Bizim günahlarımız, yalanlarımız ve baştan çıkarıcı arzularımız da olsa dünyanın bir yerinde kutsal ve yüce biri var; hakkaniyet ondadır, o adaleti bilir; demek ki, bu dünyada adalet ölmeyecek, belki de bir gün gelecek bu adalet bize de geçecek ve vaat edildiği gibi tüm dünyada hüküm sürmeye başlayacak.” Alyoşa, halkın aynen böyle hissettiğini ve hatta aynen böyle düşündüğünü biliyordu, bunu anlıyordu, ancak bu en kutsal kişinin starets olduğu ve halkın nazarında tanrısal adaletin koruyucusunun da yine starets olduğu konusunda bu ağlayan köylülerle ve onların çocuklarını staretse uzatan karılarıyla birlikte kendisi de zerre kadar kuşku duymuyordu. Staretsin ölümüyle manastıra görülmemiş bir şöhret kazandıracağı inancı, Alyoşa’nın ruhunda, belki de manastırdaki herkesten daha güçlü yer etmişti. Son zamanlarda hissettiği derin ve ateşli hayranlık yüreğinde giderek daha da alevleniyordu. Bununla birlikte, bu staretsin gördüğü tek starets olması onu hiç endişelendirmiyordu: “Olsun varsın, o kutsal biri, yüreğinde hepimiz için yenilenmenin sırrı, sonunda dünyada adaleti kuracak gücü var ve herkes kutsal olacak, birbirini sevecek, ne zengin, ne de yoksul, ne yükselenler, ne de alçalanlar olmayacak, herkes Tanrı’nın çocukları olacak ve İsa’nın gerçek hükümdarlığı başlayacak.” İşte Alyoşa’nın yüreğinde bu hayaller vardı.

Görünüşe bakılırsa, o zamana dek görmediği iki kardeşinin gelişi Alyoşa üzerinde çok büyük bir etki yapmıştı. Büyük ağabeyi Dmitriy Fedoroviç’le daha sonra geldiği halde öteki (ana bir) ağabeyi İvan Fedoroviç’ten daha çabuk ve daha iyi anlaştı. Ağabeyi İvan’ı tanımayı korkunç şekilde istiyordu, ancak İvan’ın iki aydır burada olmasına ve oldukça sık karşılaşmış olmalarına rağmen aralarında hâlâ hiçbir yakınlaşma olmamıştı: Alyoşa suskundu ve bir şey bekler gibiydi, sanki bir şeyden çekiniyordu, İvan Ağabey ise Alyoşa ilk başlarda onun sürekli ve meraklı bakışlarını üzerinde hissettiği halde kısa süre sonra kardeşi hakkında düşünmekten vazgeçmişti. Alyoşa, bunu biraz şaşkınlıkla fark etti. Ağabeyinin kayıtsızlığını yaş ve özellikle eğitim farkına bağladı. Ama Alyoşa başka bir şey daha düşünüyordu: İvan’ın ona karşı bu kadar az merak ve ilgi göstermesinin nedeni belki de Alyoşa’nın hiç bilmediği bir şeydi. Nedense ona İvan’ın kafası önemli bir şeyle meşgulmüş, belki de gerçekleşmesi çok zor bir amaç için uğraşıyormuş gibi geliyordu. Bu yüzden de onunla yakınlaşamadığını ve Alyoşa’ya dalgın dalgın bakmasının tek nedeninin bu olduğunu düşünüyordu. Alyoşa’nın aklına şu da geliyordu: Bu, okumuş bir ateistin, aptal bir mürit olan kendisine karşı bir tür küçümsemesi olamaz mıydı? Kardeşinin bir ateist olduğunu çok iyi biliyordu. Eğer böyle bir şey varsa, bu küçümseme yüzünden gücenmezdi, ama yine de ağabeyinin kendisine daha yakın ilgi göstereceği zamanı kendisinin de anlayamadığı endişeli bir şaşkınlıkla bekliyordu. Büyük ağabeyi Dmitriy Fedoroviç, İvan’dan derin bir saygıyla söz ediyor, onun hakkında çok özel bir içtenlikle konuşuyordu. Son zamanlarda iki ağabeyini fevkalade sıkı bir bağla bağlamış olan önemli meselenin bütün ayrıntılarını da Alyoşa ondan öğrenmişti. Dmitriy’in kardeşi İvan hakkındaki hayranlık dolu sözleri, Alyoşa’nın nazarında çok dikkat çekiciydi, çünkü Dmitriy Ağabey, İvan’la karşılaştırıldığında hemen hemen talihsizdi, ikisi yan yana konulduğunda kişilik ve karakter olarak çok açık bir çelişki ortaya çıkıyordu ve aralarında hiçbir benzerlik bulunmayan iki insan olduklarını düşünmemek belki de imkânsızdı.

İşte tam bu sırada, bu uyumsuz ailenin bütün üyelerini staretsin hücresinde bir araya getiren ve Alyoşa’nın üzerinde olağanüstü etki yapan bir buluşma, daha doğrusu bir aile toplantısı oldu. Toplantı aslında uydurma bir bahaneyle yapılmıştı. Dmitriy Fedoroviç’in babası Fedor Pavloviç’le arasında ortaya çıkan miras ve mal hesapları konusundaki anlaşmazlıklar, görünüşe bakılırsa o sırada içinden çıkılmaz bir noktaya gelmişti. İlişkiler gerginleşmiş ve çekilmez bir hal almıştı. Fedor Pavloviç, galiba ilk olarak ve şaka yollu, hepsinin Starets Zosima’nın hücresine gitmesi ve onun doğrudan aracılığını istemeseler bile yine de daha nazik şekilde konuşup anlaşabilecekleri, üstelik staretsin unvanının ve yüzünün telkin edici ve uzlaştırıcı bir durum yaratabileceği fikrini ortaya atmıştı. Hayatında bir kere bile staretsin yanına gitmemiş ve hatta onu hiç görmemiş olan Dmitriy Fedoroviç, kuşkusuz kendisini staretsle korkutmak isteyebileceklerini düşündü; ama son zamanlarda babasıyla tartışırken yaptığı pek çok münasebetsizlik yüzünden için için kendi kendisini azarladığından bu daveti kabul etti. Dmitriy Fedoroviç’in İvan Fedoroviç gibi babasının evinde değil, şehrin öbür ucunda ayrı yaşadığını da yeri gelmişken belirtmek gerekir. Bu sırada şehrimizde bulunan Pyotr Aleksandroviç Miusov da Fedor Pavloviç’in bu fikrine dört elle sarıldı. Kırklı ellili yılların bu liberali, serbest fikirli ve ateist adam, belki can sıkıntısından, belki de hoppaca bir eğlence isteğiyle bu işe çok büyük ölçüde katıldı. Birden canı manastırı ve “azizi” görmek istedi. Manastırla arasındaki eski tartışmalar hâlâ devam ettiği ve mülkler arasındaki toprak sınırı, ormanda ağaç kesme ve nehirde balık avlama hakkı vs. davası uzayıp gittiği için başrahiple bizzat görüşüp anlaşabileceği bahanesi altında bu durumdan yararlanmayı fırsat bildi: Aralarındaki anlaşmazlıklar güzellikle sonuçlanamaz mıydı? Böyle hayırlı niyetlerle gelen bir ziyaretçi, manastırda kuşkusuz sıradan bir meraklıdan daha dikkatli ve daha nazik karşılanırdı. Bütün bu düşünceler yüzünden, manastırdakiler de son zamanlarda hücresinden hemen hemen hiç çıkmayan ve hastalığı nedeniyle olağan ziyaretçileri bile geri çeviren hasta staretsi bir parça etkilemişlerdi. Sonunda starets razı oldu ve gün belirlendi. “Aralarındaki paylaşma işine beni kim karıştırdı?” dedi sadece Alyoşa’ya gülümseyerek.

Buluşmayı öğrendiğinde Alyoşa çok şaşırdı. Eğer birbiriyle tartışıp duran bu davalılardan bu toplantıya ciddi bir gözle bakabilecek biri varsa, bu hiç kuşkusuz yalnızca Dmitriy’di; geri kalanların hepsi, düşüncesizce, belki de starets için onur kırıcı amaçlarla gelecekti. Alyoşa işte böyle düşünüyordu. Ağabeyi İvan ve Miusov meraktan, belki de en adice bir meraktan, babası ise şaklabanca ve aktörce bir sahne yaratmak için gelecekti. Alyoşa ses çıkarmadığı halde babasını artık yeterince derinlemesine tanımıştı. Tekrarlıyorum, bu çocuk herkesin söylediği gibi, hiç de öyle saf biri değildi. Belirlenen günü içi sıkılarak bekledi. Kuşkusuz, bütün bu aile anlaşmazlıklarının bir şekilde sona ermesini yürekten diliyordu. Ama asıl endişesi staretsle ilgiliydi. Onun için, onun şöhreti için heyecanlanıyordu, onu incitmelerinden, özellikle Miusov’un ince ve nazik alaylarından ve okumuş İvan’ın tepeden bakan imalı konuşmalarından korkuyordu. Gözünün önüne hep bunlar geliyordu. Hatta staretsi önceden uyarmak ve ona gelebilecek kişiler hakkında bir şeyler söylemek teşebbüsünde bulunmak istedi, ama düşündü ve sustu. Sadece belirlenen gün öncesinde bir tanıdığı vasıtasıyla ağabeyi Dmitriy’e, onu çok sevdiğini ve ondan verdiği sözü yerine getirmesini beklediğini bildirdi. Dmitriy duraksadı, çünkü ona ne söz verdiğini hiç hatırlamıyordu. Sadece bir mektupla yanıt verdi ve “bir alçaklık karşısında” bütün gücüyle kendine hâkim olacağını ve staretse ve kardeşi İvan’a derin saygı duymasına rağmen, bu işte ya ona karşı kurulmuş bir tuzak, ya da yakışıksız bir komedi olduğuna inandığını yazdı. “Hem senin bu kadar saygı duyduğun kutsal bir adama karşı saygıda kusur etmektense dilimi yutarım daha iyi,” diye bitiriyordu Dmitriy mektubunu. Bu mektup Alyoşa’ya hiç cesaret vermedi.

6 Rusya’da, 1,06 kilometreye eşit uzunluk ölçüsü. (Ç.N.)

İKİNCİ KİTAP

YERSİZ BİR TOPLANTI

I

MANASTIRA GELDİLER

Çok güzel, ılık ve pırıl pırıl bir gündü. Ağustos sonuydu. Staretsle görüşmenin ikinci sabah ayininden sonra, on bir buçuğa doğru yapılması kararlaştırılmıştı. Ancak manastır ziyaretçilerimiz sabah ayinine teşrif etmemişler, tam herkes dağılırken içeri girmişlerdi. İki arabayla geldiler: Çok şık olan birinci arabada Pyotr Aleksandroviç Miusov ve onun yirmi yaşlarında çok genç bir adam olan uzaktan akrabası Pyotr Fomiç Kalganov bulunuyordu. Bu genç adam üniversiteye girmeye hazırlanıyordu; o sıralar evinde kaldığı Miusov ise nedense onu üniversiteye girmek ve bitirmek üzere kendisiyle birlikte yurtdışına, Zürich’e ya da Yena’ya gelmek için ayartmaya çalışıyordu. Delikanlı henüz kararını vermemişti. Düşünceli ve dalgın gibiydi. Hoş bir yüzü vardı. Sağlam yapılı, oldukça uzun boyluydu. Bakışlarında garip bir donukluk görülüyordu. Bütün çok dalgın insanlar gibi, bazen ısrarla ve uzun uzun yüzünüze bakıyor, ama sizi hiç görmüyordu. Bazen de –yalnızca birisiyle baş başa kaldığında– korkunç konuşkan, coşkulu biri oluverdiği, neye olduğu bilinmez durmadan güldüğü anlar da olurdu. Ama onun bu canlılığı, ortaya çıktığı çabuklukla sönüverirdi. Her zaman iyi, hatta zarif giyinirdi; daha o yaşta kendisine ait küçük bir servete sahipti ve çok daha fazlasına sahip olmayı umuyordu. Alyoşa’yla arkadaştı.

Miusov’un arabasından çok çok gerilerde kalan yaşlı iki kır atın çektiği son derece eski, her tarafından sesler gelen, ama içi geniş, kiralık bir arabayla da Fedor Pavloviç ve İvan Fedoroviç geliyorlardı. Dmitriy Fedoroviç’e bir gün öncesinden toplantının günü de, saati de bildirilmişti, ama geç kalmıştı. Ziyaretçiler, arabaları duvarın yanında, misafirhanenin önünde bıraktılar ve yürüyerek içeri girdiler. Fedor Pavloviç’in dışında üçü de herhalde daha önce hiç manastır görmemişlerdi. Miusov otuz yıldır belki kiliseye de gitmemişti. Takındığı bir parça teklifsiz tavrın da hissedildiği bir merakla etrafına bakıyordu. Ancak onun gözlemci aklı için manastırın içinde alışılmış kilise ve idare binalarından başka hiçbir şey yoktu. Kiliseden son çıkanlar şapkaları ellerinde haç çıkararak geçtiler. Basit halk arasında daha yüksek muhitten ziyaretçiler, iki-üç hanımefendi, çok yaşlı bir general de vardı; bunların hepsi de misafirhanede kalıyordu. Dilenciler hemen ziyaretçilerimizin etrafını sardılar, ama hiç kimse onlara bir şey vermedi. Sadece Petruşa Kalganov, cüzdanından bir on kapiklik çıkardı, aceleyle ve nedendir bilinmez utana sıkıla bir kadının eline sıkıştırdı ve “Eşit olarak paylaşın” dedi. Bunu yaparken yol arkadaşlarından hiçbiri bir şey anlamamıştı. Utanacak hiçbir şey yoktu; ama bunu fark edince daha da çok utandı.

Ancak bir tuhaflık vardı; aslında onları beklemeleri, hem belki biraz da hürmetle beklemeleri gerekirdi: Biri daha geçenlerde bin ruble bağışlamıştı, diğeri ise çevrenin en zengin toprak ağası ve çok okumuş biriydi. Ayrıca nehirde balık avlama konusundaki davanın alacağı seyre göre buradaki herkesin bir dereceye kadar bağımlı olduğu biriydi. Ancak resmi kişilerden hiçbiri onları karşılamaya gelmemişti. Miusov, kilisenin yanındaki mezar taşlarına dalgın dalgın baktı ve bu mezarların, böyle “kutsal” bir yerde gömülebilmek için burada yatanlara pek pahalıya mal olduğunu belirtmek istedi, ama bir şey söylemedi. Basit liberal alaycılığı nerdeyse öfkeye dönüşmek üzereydi.

“Aksi şeytan, bu karışıklıkta kime sormalı... Bunu halletmek gerekir, çünkü zaman geçiyor,” diye mırıldandı kendi kendine konuşur gibi.

Birden yanlarına yaşlı, dazlak kafalı, yazlık geniş bir pardösü giymiş, küçük gözleri tatlı tatlı bakan bir bey yaklaştı. Şapkasını kaldırarak selam verdikten sonra peltek peltek konuşarak kendini herkese Tula toprak ağalarından Maksimov olarak tanıttı. Hemen bizim yolcuların derdiyle ilgilendi.

“Starets Zosima keşişhanede oturur, sımsıkı kapalı keşişhanede, manastırdan dört yüz adım ilerde, koruyu geçince, evet koruyu geçince...”

“Bunu ben de biliyorum, efendim, koruyu geçince,” diye cevap verdi ona Fedor Pavloviç, “ama yolu tam olarak hatırlamıyoruz, çoktandır gelmedik de.”

“İşte şu kapıdan geçeceksiniz, sonra dosdoğru korudan... korudan gidin. Beraber gidelim. Buyrun... Ben de geleyim... Ben de... İşte buradan, buradan...”

Kapıdan geçtiler ve korudan yola devam ettiler. Altmış yaşlarında bir adam olan toprak ağası Maksimov yürümüyor, adeta yanlarında koşuyor, bir yandan da elinde olmayan bir merakla hepsini inceliyordu. Gözleri dışarı fırlamış gibiydi.

“Bakar mısınız, biz bu staretsin yanına kendi işimiz için gidiyoruz,” dedi sert bir şekilde Miusov. “Biz ‘bu zattan’ randevu aldık. Yolu gösterdiğiniz için size minnettarız, ama sizden bizimle birlikte içeri girmemenizi rica ederiz.”

“Ben gittim, gittim, ben onun yanına daha önce gittim... Un chevalier parfait!7” dedi ve parmağını şaklattı toprak ağası.

“Kim bu chevalier8?” diye sordu Miusov.

“Starets, muhteşem starets, starets... Manastırın onuru ve şanı. Zosima. O, öyle bir starets ki...”

Ancak onun bu kopuk kopuk sözlerini, yolculara yetişen papaz başlığı giymiş, orta boylu, çok solgun ve zayıf bir rahip kesti. Fedor Pavloviç ve Miusov durdular. Rahip, son derece nazik bir şekilde nerdeyse yarı beline kadar eğilerek şöyle dedi:

“Başrahip peder keşişhaneye ziyaretinizden sonra hepinizi odasında naçizane yemeğe davet ediyor beyler. Odasında en geç saat birde. Sizi de davet ediyor,” diyerek Maksimov’a döndü.

“Mutlaka gelirim!” diye bağırdı Fedor Pavloviç. Bu davete müthiş sevinmişti, “Mutlaka! Biliyor musunuz, hepimiz de burada dürüst davranacağımıza söz vermiştik... Ya siz, Pyotr Aleksandroviç, siz de teşrif edecek misiniz?”

“Tabii, niye gitmeyim? Zaten onların buradaki bütün âdetlerini görmeye gelmedim mi? Yalnızca bir tek konuda zorluğum var. O da şu anda sizinle birlikte bulunmam Fedor Pavloviç...”

“Üstelik Dmitriy Fedoroviç de henüz ortalarda yok.”

“Hoş, hiç gelmese çok daha iyi olurdu. Sizin oluşturduğunuz bütün bu kötü ve özensiz tablo, hele siz de içindeyken hoşuma mı gidiyor sanıyorsunuz? Tamam, yemeğe geleceğiz, başrahip pedere teşekkür ediniz,” dedi rahibe dönerek.

“Hayır, ben sizi staretse götürmekle görevliyim,” diye yanıt verdi rahip.

“Ben de öyleyse başrahip pedere gideyim,” diye cırıldadı toprak ağası Maksimov.

“Başrahip peder şu anda meşgul, ama nasıl isterseniz...” dedi rahip tereddüt ederek.

Toprak ağası Maksimov, gerisin geriye manastıra doğru koşarken Miusov yüksek sesle, “Çok yapışkan bir ihtiyarcık,” dedi.

“Von Sohn’a benziyor,” dedi birden Fedor Pavloviç.

“Siz bu kadar bilirsiniz... Neden von Sohn’a benziyormuş? Von Sohn’u gözünüzle gördünüz mü ki?”

“Resmini gördüm. Yüzünün çizgileriyle olmasa da açıklaması zor bir nedenle benziyor. Von Sohn’un çok temiz bir kopyası. Her zaman yüzüne bir bakışta tanırım.”

“Belki de siz bu işin erbabısınız. Yalnız bir şey var, Fedor Pavloviç, birbirimize kibar davranmaya söz verdiğimizi demin siz buyurmuştunuz, hatırlarsanız. Size söylüyorum, kendinize hâkim olun. Soytarılık etmeye başlarsanız beni de sizinle aynı kefeye koymalarını istemem... Bakın, ne biçim adam,” diyerek rahibe döndü, “onunla birlikte namuslu insanların yanına girmeye korkuyorum.”

Rahibin soluk, kanı çekilmiş dudaklarında ince, suskun bir gülümseme belirdi. Gülümsemesinde kendine özgü bir kurnazlık da yok değildi, ama hiçbir yanıt vermedi. Onurundan sustuğu apaçık ortadaydı. Miusov, yüzünü daha da çok buruşturdu.

“Topunu şeytan alsın, asırlar boyunca sadece kalıplaşmış bir dış görünüş, ama aslında şarlatanlık ve saçmalık!” diye kafasından geçirdi.

“İşte keşişhaneye de geldik!” diye bağırdı Fedor Pavloviç. “Parmaklık ve kapı kapalı.”

Kapının üzerindeki ve yanındaki aziz resimleri önünde geniş geniş el kol hareketleriyle haç çıkarmaya koyuldu.

“Başkasının manastırına kendi kurallarınla giremezsin,” dedi. “Yirmi beş aziz bu keşişhaneye kapanmışlar, birbirlerine bakıp lahana yiyorlar. Bir tek kadın bile kapıdan içeri giremez. İşte bu, özellikle çok mükemmel bir şey. Gerçekten de öyle. İşittiğime göre, sadece starets hanımları kabul ediyormuş, değil mi?” diye sordu birden rahibe.

“Basit halktan kadınlar da artık buraya geliyorlar, işte şurada, galeride yatıp bekliyorlar. Yüksek tabakadan hanımlar içinse aynı galeri üzerinde, ama parmaklığın dışında iki küçük oda yapıldı. İşte pencereleri şunlar. Starets sağlığı yerinde olduğu zamanlar onların yanına içerdeki bir geçitten geçerek gidiyor, yani her şey yine de parmaklığın arkasında. Şimdi de Harkovlu toprak ağalarından birinin karısı Bayan Hohlakova hasta kızıyla birlikte bekliyor. Son zamanlarda halkın karşısına nadiren çıkacak kadar zayıf düştüğü halde sanırım onların yanına çıkmaya söz verdi.”

“Demek ki, keşişhaneden hanımefendilere ulaşacak bir geçit yine de var. Aklınıza bir şey gelmesin aziz peder, öylesine söyledim. Biliyor musunuz, duydunuz mu, Aynaroz’da sadece kadınların ziyareti yasak değilmiş, üstelik kadınlar, hatta dişi hiçbir yaratık, tavuk, hindi, inek bile içeri alınmıyormuş...”

“Fedor Pavloviç, geri döneceğim ve sizi burada tek başınıza bırakacağım. Ben olmasam sizi kolunuzdan tutup buradan atarlar, sizi uyarıyorum.”

“Size ne zararım var, Pyotr Aleksandroviç. Baksanıza,” diye bağırdı birden keşişhane parmaklığının ötesine geçerek, “baksanıza, nasıl bir gül vadisinde yaşıyorlar!”

Gerçekten de, şu anda gül yoktu ama dikebildikleri her yerde pek çok nadir ve çok güzel sonbahar çiçeği vardı. Çiçeklere tecrübeli bir elin özenle baktığı belliydi. Çiçeklikler, kilise parmaklıkları içinde ve mezarlar arasında bulunuyordu. Staretsin hücresinin bulunduğu ahşap, tek katlı, girişinin önünde taraça bulunan evceğiz de aynı şekilde çiçeklerle çevrilmişti.

“Peki, eski starets Varsonofiy zamanında bunlar var mıydı? Onun zarif şeyleri sevmediğini söylerler, hatta kadınların üzerine yürür, sopayla dövermiş,” dedi Fedor Pavloviç, merdivenden çıkarken.

“Starets Varsonofiy, gerçekten de zaman zaman bir meczup gibi görünürdü, ama birçokları da saçma sapan şeyler anlatıyorlar. Sopayla hiçbir zaman hiç kimseye vurmamıştır,” diye karşılık verdi rahip. “Şimdi beyler, bir dakika bekleyin, geldiğinizi haber vereyim.”

“Fedor Pavloviç, son kez söylüyorum, işitiyor musunuz? Doğru dürüst davranın, yoksa size hesabını sorarım,” diye bir kere daha mırıldanma fırsatı buldu Miusov.

“Hiç anlamıyorum, niye bu kadar heyecanlısınız,” dedi Fedor Pavloviç alay ederek, “yoksa günahlarınızdan mı korkuyorsunuz? Söylediklerine göre, kimin ne için geldiğini gözünden anlarmış. Hem, sizin gibi Parisli ve ilerici bir beyefendi bunların düşüncesine ne kadar da büyük değer veriyor, şaşırttınız beni doğrusu!”

Ancak Miusov, bu alaylı sözlere karşılık verecek zamanı bulamadı, içeri davet edilmişlerdi. İçeriye biraz öfkeli girdi...

“Şimdiden biliyorum, sinirliyim, tartışmaya gireceğim... öfkelenmeye başlayacağım, hem kendimi, hem de düşüncemi küçük düşüreceğim,” diye geçirdi içinden.

7 (Fr.) Mükemmel bir şövalye!

8 (Fr.) Şövalye.

II

İHTİYAR SOYTARI

Küçük yatak odasının kapısında görünen staretsle hemen hemen aynı anda odaya girdiler. İki rahip, biri kütüphaneye bakan rahip, diğeri ise hastalıklı ve fazla yaşlı olmayan, ama söylendiğine göre, çok bilgili bir adam olan Rahip Paisiy, onlar gelmeden önce hücrede staretsin çıkışını bekliyorlardı. Ayrıca, görünüşüne bakılırsa yirmi iki yaşlarında, sivil redingot giymiş, her nedense manastır ve papaz topluluğu tarafından himaye edilen papaz okulu öğrencisi, gelecekte ilahiyat bilgini olacak bir delikanlı köşede, ayakta bekliyordu (daha sonra da hep ayakta durdu). Oldukça uzun boyluydu. Pırıl pırıl bir yüzü, iri elmacıkkemikleri, zeki ve dikkatli küçük kahverengi gözleri vardı. Yüzünde derin bir saygı, ama hiçbir dalkavukluk belirtisi olmayan nazik bir saygı ifadesi bulunuyordu. İçeriye giren konukları, kendisine denk değil, tam tersine başkalarına bağımlı ve bağlı kişiler olarak gördüğünden onlarla selamlaşmadı bile. Starets bir müridin ve Alyoşa’nın refakatinde geldi. Rahipler ayağa kalktılar ve parmaklarıyla yere değerek iyice eğilip selamladılar, daha sonra haç çıkarıp elini öptüler. Starets onları kutsadıktan sonra parmaklarıyla yere dokunarak aynı onlar gibi eğilerek her birine ayrı ayrı karşılık verdi ve rahiplerin her birinden de kendisini kutsamalarını rica etti. Bütün bu tören, son derece ciddi, her gün yapılan sıradan bir tören gibi değil, duygulanarak yapılmıştı. Ancak, Miusov’a bütün bunlar, etkilemek amacıyla kasıtlı olarak yapılıyormuş gibi geldi. Kendisiyle birlikte içeri girmiş olan arkadaşlarından daha önde duruyordu. Hangi düşünceye sahip olursa olsun, sadece basit bir nezaket kuralı gereği, çünkü burada böyle gelenekler vardı, yaklaşmak ve starets tarafından kutsanmak, elini öpmese bile hiç olmazsa kutsanmak gerekirdi, hatta daha dün akşam da bunu aklından geçirmişti. Ama şimdi rahiplerin bütün bu eğilmelerini ve el öpmelerini görünce bir saniyede kararını değiştirdi: Epeyce eğilerek, bir salon adamı gibi çalımlı ve ciddi bir selam verdi ve sandalyeye doğru geri çekildi. Fedor Pavloviç de bu kez Miusov’u bir maymun gibi taklit ederek aynen onun yaptıklarını yaptı. İvan Fedoroviç çok azametli ve nazik bir şekilde, ama ellerini iki yanına yapıştırarak selam verdi. Kalganov ise o kadar utanmıştı ki, hiç selam vermedi. Starets, kutsamak için kaldırdığı elini indirdi ve bir kez daha onları selamladıktan sonra oturmalarını rica etti. Alyoşa’ nın yanakları kıpkırmızı oldu; utanmıştı. İçine doğan kötü şeyler gerçekleşiyordu.

Starets, kırmızı ağaçtan yapılmış deri kaplı çok eski model küçük bir divana oturdu, iki rahip dışındaki konukları ise karşı duvarın önünde yan yana duran, kırmızı ağaçtan yapılmış, iyice aşınmış siyah deriyle kaplı dört sandalyeye oturttu. Rahipler, yan taraflara, biri kapının, diğeri pencerenin yanına oturdular. Papaz okulu öğrencisi, Alyoşa ve mürit ayakta kaldılar. Hücre çok geniş değildi ve soluk bir görünüşü vardı. Eşyalar ve mobilyalar kaba, ucuz ve sadece en çok gereksinim duyulan türdendi. Pencerede iki çiçek saksısı, köşede ise pek çok ikona vardı. Bunlardan biri çok büyük boyutlarda, herhalde kilisedeki ayrılmadan çok daha önce yapılmış bir Meryem Ana ikonasıydı. Onun önünde bir kandil ağır ağır yanıyordu. Kandilin yanında pırıl pırıl madeni kaplamalı başka iki ikona daha vardı. Bunların yanında ise yapma melekçikler, porselen yumurtalar, Mater Dolorosa’nın9 kucakladığı fildişinden bir Katolik haçı ve geçen yüzyıllarda ünlü İtalyan ressamları tarafından yapılmış birkaç tane yabancı gravür bulunuyordu. Bu zarif ve değerli gravürlerin yanı başında bütün pazarlarda birkaç kapiğe satılan azizlerin, çilekeşlerin, kutsal kişilerin vs. tasvir edildiği basit Rus işi taşbaskısı resimlerden birkaç yaprak göze çarpıyordu. Diğer duvarlarda şimdiki ve önceki piskoposların taşbaskı birkaç portresi yer alıyordu. Miusov, bütün bu “beylik şeylere” çabucak bir göz attı ve dikkatli bakışlarını staretse dikti. Kendi görüşüne saygı duyardı. Böyle bir zayıflığı vardı. Ama bu, artık onun elli yaşında, yani sosyeteden varlıklı ve zeki bir adamın bazen istemeyerek de olsa her zaman kendisine karşı daha saygılı hale geldiği bir yaşta olduğu göz önüne alındığında bağışlanabilecek bir zayıflıktı.

İlk andan beri starets hoşuna gitmemişti. Aslında, staretsin yüzünde, Miusov’un dışında pek çoklarının da hoşuna gitmeyen bir şey vardı. Bu, çok zayıf bacaklı, kısa boylu kambur bir adamcağızdı. Topu topu altmış beş yaşındaydı, ama hastalığı yüzünden çok daha fazla, en azından on yaş kadar fazla gösteriyordu. Kupkuru olan yüzünün her tarafı ince ince kırışıklarla doluydu. Bunlar, özellikle gözlerinin etrafında pek çoktu. Gözleri de küçüktü, açık renkliydi, fıldır fıldır ve parlaktı, sanki iki parlak nokta gibiydi. Sakalı minicik, seyrek ve üçgen şeklindeydi, sık sık gülümseyen dudakları ise iki sicim gibi incecikti. Burnu uzun değildi, ama kuş gagası gibi sivriydi.

“Bütün işaretlere göre kötü ve adi, kibirli bir adam,” diye geçirdi Miusov kafasından. Halinden hiç memnun değildi.

Çalan saat, konuşmanın başlamasına yardım etti. Ucuz, küçük, toplu bir duvar saati hızlı bir vuruşla tam on ikiyi vurdu.

“Tam tamına sözleştiğimiz saat,” diye haykırdı Fedor Pavloviç, “ama oğlum Dmitriy Fedoroviç hâlâ ortada yok. Onun adına özür dilerim, kutsal starets!” Alyoşa bu “kutsal starets” lafından öyle irkildi ki. “Ben her zaman düzenli bir adamımdır, dakikası dakikasına, dakikliğin krallara özgü bir nezaket olduğunu da hep hatırlarım...”

“Ama siz en azından kral değilsiniz,” diye mırıldandı birden kendine hâkim olamayan Miusov.

“Evet öyle, kral değilim. İnanın, Pyotr Aleksandroviç, bunu biliyordum zaten, vallahi biliyordum! İşte böyle her zaman damdan düşer gibi konuşurum! Aziz peder!” Ani bir heyecanla haykırdı. “Karşınızda gerçek bir soytarı görüyorsunuz! Kendimi böyle takdim edeceğim. Eski bir alışkanlık, ne yaparsınız! Zaman zaman durup dururken yalan söylememe gelince, bunu bilerek, güldürmek ve hoş görünmek niyetiyle yapıyorum. Hoş görünmek gerekir, doğru değil mi? Yedi yıl kadar önce bir küçük kente gidiyorum, orada işlerim vardı, birtakım tüccarcıklarla bir şirketçik kuracaktım. Polis müdürüne gidiyoruz, çünkü ondan bazı ricalarımız olacaktı ve bizimle yemek yemeye çağıracaktık. Polis müdürü çıkıyor. Uzun boylu, şişman, sarışın ve asık suratlı bir adam. Böyle durumlarda en tehlikeli adamlar bunlardır. Bunlarda karaciğer hastalığı vardır, karaciğer. Dosdoğru yanına gittim ve biliyor musunuz, sosyeteden bir adamın teklifsizliği ile ‘Sayın Polis Müdürü, bizim Napravnikimiz olunuz!’ dedim. ‘Ne Napravnik’i?’ diyor. Daha ilk yarım saniyede işin berbat olduğunu görüyorum. Ciddi ciddi, kazık gibi duruyor: ‘Ben,’ diyorum, ‘herkesi neşelendirmek için şaka yapmak istemiştim, çünkü Bay Napravnik, ünlü bir Rus orkestra şefimizdir, bize de şirketimizin uyumlu olması için işte tıpkı böyle bir orkestra şefi gerekiyor...’ Akıllıca bir açıklama ve karşılaştırma yapmışım, değil mi? ‘Özür dilerim,’ diyor, ‘ben polis müdürüyüm ve unvanımla kelime oyunu yapılmasına izin vermem.’ Geri dönüp gidiyor. Arkasından bağırıyorum: ‘Evet, evet siz polis müdürüsünüz, Napravnik değilsiniz!’ ‘Hayır,’ diyor, ‘bir kere söylediniz, demek ki, ben Napravnik’im.’ Düşünebiliyor musunuz, işimiz bozuldu! Her işte, her zaman böyleyim. Nezaketimle hep de kendime zarar veririm! Bir keresinde, bundan yıllarca önce oldukça etkili bir kişiye ‘Karınız gıdıklanan bir kadın, efendim,’ demiştim, yani şeref, ne derler, ahlaki özellikler anlamında. Adam da bana aniden ‘Yoksa onu gıdıkladınız mı?’ demez mi. Kendimi tutamadım, birden şaka yapayım dedim: ‘Evet, gıdıkladım, efendim,’ o da oracıkta beni gıdıkladı... Bu olay olalı o kadar çok zaman geçti ki, artık utanmadan anlatabiliyorum; her zaman kendime böyle zarar veririm!”

“Bunu şimdi de yapıyorsunuz,” diye mırıldandı Miusov tiksintiyle.

Starets ses çıkarmadan bir ona, bir ötekine bakıyordu.

“Öyle mi! İnanın, ben bunu zaten biliyordum, Pyotr Aleksandroviç, üstelik biliyor musunuz, konuşmaya başlar başlamaz ne yaptığımı hissediyordum ve hatta bunu bana ilk sizin söyleyeceğinizi de seziyordum. Şakamın hoş kaçmadığını gördüğüm bu saniyelerde, aziz peder, yanaklarım alttaki dişetlerime doğru çekilmeye başlıyor, sanki kramp geçiriyorum; bu, bende ta gençliğimden, asilzadelerin yanında dalkavuklukla ekmeğimi kazandığım günlerden beri var. Ben, kökten, yani doğuştan soytarıyım, aziz peder, meczup gibiyim; içimde kötü bir ruh, ama küçük çapta kötü bir ruh bulunabilir, aksini söyleyemem. Daha da önemlisi, bu kötü ruh, kendine başka bir mesken seçebilirdi, ama sizi değil, Pyotr Aleksandroviç. Siz de önemli bir mesken değilsiniz. Ama ben inançlıyım, Tanrı’ya inanıyorum. Sadece son zamanlarda şüpheye düştüm, ama şimdi oturuyorum ve yüce sözleri bekliyorum. Aziz peder, ben, filozof Diderot gibiyim. Çariçe Yekaterina zamanında filozof Diderot’nun Metropolit Platon’a nasıl geldiğini bilir misiniz, kutsal peder? Giriyor ve hemen ‘Tanrı yoktur’ diye kestirip atıyor. Bunun üzerine büyük din adamı parmağını kaldırıyor ve şu cevabı veriyor: ‘Bir çılgın ancak yüreğinde Tanrı olmadığını söyler!’ Beriki öyle oluyor ki, ayaklarına kapanıyor ve ‘İman ediyorum, vaftiz edilmeyi kabul ediyorum,’ diye bağırıyor. Hemen oracıkta onu vaftiz etmişler. Prenses Daşkova vaftiz anası, Potyomkin de vaftiz babası olmuş...”

“Fedor Pavloviç, bu kadarı da fazla artık! Yalan söylediğinizi ve bu aptalca öykünün doğru olmadığını kendiniz de biliyorsunuz, ne diye şaklabanlık yapıyorsunuz?” dedi Miusov titrek bir sesle. Artık kendine hiçbir şekilde hâkim olamıyordu.

“Ben de bunun doğru olmadığını seziyordum!” diye heyecanla bağırdı Fedor Pavloviç. “Beyler, size bütün gerçeği söyleyeceğim: Yüce starets! Beni bağışlayın, sonuncu öyküyü, Diderot’nun vaftiziyle ilgili olanı şimdi kendim uydurdum, hemen şu dakikada, işte öylesine anlatıverdim, daha önce aklıma bile gelmemişti. Ne için mi şaklabanlık yapıyorum, Pyotr Aleksandroviç, daha sevimli görünmek için. Bununla birlikte, bazen kendim de ne için olduğunu bilmiyorum. Diderot’ya gelince, bu ‘çılgının sözünü’ daha gençlik yıllarımda yanında yaşadığım buralı toprak ağalarından yirmi defa dinledim; bu arada teyzeniz Mavra Fominişna’dan da dinledim, Pyotr Aleksandroviç. Hepsi de Tanrısız Diderot’nun Tanrı hakkında tartışmak için Metropolit Platon’a geldiğinden hâlâ emindirler...”

Sadece sabrı tükenmekle kalmayıp adeta kendini kaybedecek hale gelmiş olan Miusov ayağa kalktı. Son derece öfkeliydi ve bu yüzden gülünç duruma düştüğünün farkındaydı. Gerçekten de hücrede hiç olmayacak bir şey oluyordu. Belki de kırk-elli yıldır, eski staretsler zamanında yine bu hücrede ziyaretçiler toplanıyorlardı, ama bu, her zaman çok derin bir saygı içinde oluyordu. Başka türlü olamazdı. Gelenlerin hemen hemen hepsi hücreye girerken kendilerine büyük bir lütufta bulunulduğunun bilincinde olurlardı. Pek çokları diz çöker ve tüm ziyaret süresince ayağa kalkmazlardı. Hatta “en yüksek” kişilerden ve en okumuşlardan birçokları, dahası ya meraklarından ya da başka bir sebepten buraya gelmiş olan serbest düşünceli insanlardan bazıları bile toplu halde veya tek başlarına randevu alarak hücreye girerken çok derin saygı ve büyük bir nezaket göstermeyi birinci ve tek görev olarak üstlenirlerdi. Üstelik burada para gerekli değildi, sadece bir yanda sevgi ve bağışlama, diğer yanda ise pişmanlık ve ruhunun herhangi bir güç sorununu ya da yüreğinin yaşamdaki zor bir anını çözüme ulaştırma isteği vardı. Fedor Pavloviç’in içinde bulunduğu yere karşı sergilediği bu saygısızca soytarılık, olayın tanıklarında, en azından içlerinden bazılarında hayret ve şaşkınlık yarattı. Bununla birlikte, suratlarındaki ifadeyi hiç değiştirmeyen rahipler, staretsin ne söyleyeceğini büyük bir dikkatle izliyorlar ve galiba Miusov gibi artık ayağa kalkmaya hazırlanıyorlardı. Alyoşa ağlamak üzereydi ve başını eğmiş dikiliyordu. Ona en tuhaf gelen de, yegâne güvendiği ve babasını durdurabilecek etkiye sahip tek kişi olan kardeşi İvan Fedoroviç’in gözlerini yere indirmiş, hiç hareket etmeden sandalyede oturuyor ve görünüşe göre büyük bir merakla bütün bunların nasıl sonuçlanacağını bekliyor olmasıydı. Bu odada sanki tamamen yabancı biriydi. Alyoşa çok yakından tanıdığı ve hemen hemen akrabası gibi olan Rakitin’e (papaz okulu öğrencisi) de bakamıyordu: Alyoşa, onun ne düşündüğünü bilirdi (tüm manastırda onun düşüncelerini bilen tek kişi Alyoşa’ydı).

“Affedin beni...” diye söze başladı Miusov, staretse dönerek, “size, belki de, benim bu yakışık almaz şakada iştirakim var gibi geliyordur. Benim hatam, Fedor Pavloviç gibi birinin bile bu derece saygıdeğer bir kişiyi ziyaret ederken üzerine düşen görevleri anlamak isteyeceğine inanmış olmamdır... Onunla buraya gelmek yüzünden özür dilemek gerekeceği aklıma bile gelmemişti...”

Pyotr Aleksandroviç sözünü bitiremedi, iyice utanmıştı, odadan çıkmak istedi.

Starets, aniden çelimsiz bacaklarının üzerinde ayağa kalktı ve Pyotr Aleksandroviç’in her iki elinden tutup onu tekrar koltuğa oturttu.

“Rahatsız olmayınız, rica ederim. Sakin olunuz. Benim konuğum olmanızı sizden özellikle rica ediyorum,” dedi ve selam vererek geri döndü, küçük divanına tekrar oturdu.

“Yüce starets söyleyin, hareketli oluşumla sizi incitiyor muyum?” diye bağırdı birden Fedor Pavloviç. İki eliyle koltuğun saplarına yapışmıştı ve sanki cevabı alınca koltuktan fırlayıp kalkmaya hazır gibiydi.

“Sizden de istirham ediyorum, rahatsız olmayınız ve sıkılmayınız,” dedi starets ciddi bir tavırla. “Sıkılmayınız, tamamen evinizdeymiş gibi olunuz. En önemlisi de, kendi kendinizden bu kadar sıkılmayınız, çünkü her şey sadece ve sadece bundan kaynaklanır.”

“Tam evdeki gibi mi? Yani doğal halimde mi? Yoo, o kadarı fazla olur, hem de pek fazla, ama duygulanarak kabul ediyorum. Biliyor musunuz, kutsal peder, beni doğal halimde olmaya çağırmayın, kendinizi bu tehlikeye atmayın... kendim de doğal halimde olamam zaten. Sizi korumak için bunu önceden söylüyorum. Pekâlâ efendim, gerçi bazıları beni ballandıra ballandıra anlatmak istediler ama, daha pek çok şey bilinmezliğin karanlıkları içinde bulunuyor. Bunu size söylüyorum, Pyotr Aleksandroviç, size ise en kutsal varlık, size hayranlığımı ifade ediyorum.” Ayağa kalktı ve ellerini yukarı kaldırarak şöyle dedi: “Seni taşıyan karın, seni emziren memeler ne mübarek, özellikle de memeler! ‘Kendi kendinizden bu kadar sıkılmayınız, çünkü her şey sadece bundan kaynaklanır’ sözünüzle adeta içime girdiniz, içimi okudunuz. İnsanların arasına girdiğim zaman herkesten daha alçakmışım ve herkes beni sadece soytarı olduğum için kabul ediyormuş hissine kapılıyorum ve madem öyle ‘Hadi bakalım, alın işte size gerçekten soytarı rolü oynuyorum, sizin düşüncelerinizden de korkmuyorum, çünkü topunuz birden benden daha alçaksınız!’ diyorum. İşte bu yüzden ben soytarıyım, utancımdan soytarıyım, yüce starets, utancımdan. Bir vesvese yüzünden de rezalet çıkarıyorum. İnsanların arasına girdiğimde sadece herkesin beni hemen çok sevimli ve çok akıllı bir adam olarak kabul edeceğinden bir emin olsam. Tanrım! O zaman nasıl da iyi bir adam olurdum! Üstat!” Birden diz çöktü. “Ebedi yaşamı miras almak için ne yapmalıyım?” İşte şimdi karar vermek zordu: Şaka mı yapıyordu, yoksa gerçekten duygulandığı için mi böyle davranıyordu?

Starets gözlerini ona doğru kaldırdı ve gülümseyerek şöyle dedi:

“Ne yapmak gerektiğini çoktandır kendiniz de biliyorsunuz, yeterince akıllısınız: Kendinizi sarhoşluğa ve şehvete kaptırmayın, dilinizi tutun, özellikle de paraya tapmaktan vazgeçin, sonra meyhanelerinizi kapatın, hepsini olmasa bile hiç olmazsa ikisini, üçünü kapatın. Ama en önemlisi, yalan söylemeyin.”

“Yani Diderot hakkında söylediklerim gibi mi?”

“Hayır, Diderot hakkındakiler değil. En başta kendi kendinize yalan söylemeyin. Kendi kendisine yalan söyleyen ve kendi yalanını dinleyen o hale gelir ki, artık ne kendisindeki, ne de çevresindeki hiçbir gerçeği ayırt edemez, bu yüzden de hem kendisine, hem de başkalarına saygısızlık eder. Hiç kimseye saygı duymayan biri sevmekten de vazgeçer, sevgi olmayınca kendini oyalamak ve eğlendirmek için ihtiraslara ve kaba zevklere kendini kaptırır ve işlediği kusurlarda bir hayvanın düzeyine iner, bütün bunlarsa insanlara ve kendine sürekli yalan söylemekten ileri gelir. Kendi kendisine yalan söyleyen biri, herkesten önce kendisi gücenir. Ama gücenmek bazen insana çok hoş gelir, öyle değil mi? Oysa insan, hiç kimsenin kendisini gücendirmediğini, bu gücenikliği kendi kendine uydurduğunu ve laf olsun diye yalan söylediğini, bir sahne yaratmak için her şeyi abarttığını, bir kelimeye aklını taktığını ve pireyi deve yaptığını bilir, kendisi de bunun farkındadır ama yine de ilk kendisi gücenir, tatlı ve büyük bir zevk duyma derecesinde gücenir, böylece de işi gerçek bir düşmanlığa kadar vardırır... Ayağa kalkın ve yerinize oturun, çok rica ederim, bütün bunlar yapmacık hareketler zaten...”

“Mübarek adam! Verin elinizi öpeyim.” Fedor Pavloviç yerinden fırladı ve staretsin zayıf elini çabucak öptü. “Çok doğru, çok doğru gücenmek hoş bir şey. Bunu ne kadar güzel söylediniz, daha önce hiç duymamıştım. İşte, işte ben de hayatım boyunca haz duyarak gücendim, estetik için gücendim, çünkü gücenmiş olmak yalnızca hoş değil, güzel de aynı zamanda. İşte bunu unuttunuz, yüce starets: Güzel! Bunu not defterime yazacağım! Bense yalan söyledim, kesinlikle tüm hayatım boyunca, her gün, her saat yalan söyledim. Gerçekten yalanın ta kendisiyim ve yalanın babasıyım! Galiba yalanın babası değildi, bunu hep karıştırırım, varsın yalanın oğlu olsun, o da yeterli olur. Sadece... meleğim, Diderot hakkında bazen yalan söylenebilir! Diderot zarar vermez, ama başka bir söz zarar verir. Yüce starets, nerdeyse unutuyordum, oysaki daha üç sene öncesinden burada sorup öğrenmeyi, sırf bunun için buraya gelmeyi ve ısrarla soruşturup öğrenmeyi aklıma koyduğum bir konu var. Yalnız Pyotr Aleksandroviç’e emredin, sözümü kesmesin. İşte sorumu soruyorum: Çetyi-Minei’nin10 bir yerinde inancı yüzünden işkenceler çeken, kafasını kestikleri zaman ayağa kalkıp kafasını yerden kaldırarak ‘nezaketle öpen,’ onu ellerinde taşıyarak uzun süre yürüyen ve ‘onu tekrar nezaketle öpen’ mucize yaratıcı bir azizden söz edildiği doğru mudur, yüce peder? Bu doğru mu, değil mi, sayın pederler?”

“Hayır, doğru değil,” dedi starets.

“Hiçbir Çetyi-Minei’de buna benzer bir şey yoktur. Söyler misiniz, bu hangi aziz hakkında yazılmış,” diye sordu kütüphaneye bakan rahip.

“Hangisi hakkında olduğunu ben de bilmiyorum. Bilmiyorum, haberim yok. Kandırmışlar beni. Öyle anlatmışlardı. Hem biliyor musunuz, bunu kimden dinlemiştim? Biraz önce Diderot için anlattıklarıma öfkelenen Pyotr Aleksandroviç Miusov’dan. O anlatmıştı.”

“Hiçbir zaman size böyle bir şey anlatmadım. Sizinle hiç konuşmuyorum ki zaten.”

“Doğru, bana siz anlatmadınız; ama benim de içinde bulunduğum bir toplulukta anlattınız, dört yıl önceydi. Bu gülünç öyküyle benim inancımı sarsmıştınız, Pyotr Aleksandroviç. Bu yüzden bunu hatırlattım. Bunu bilmiyordunuz, haberiniz de olmadı. Ama ben, sarsılmış bir inançla eve döndüm. O zamandan beri de inancım sarsıldıkça sarsılıyor. Evet, Pyotr Aleksandroviç, büyük bir yıkılışa neden oldunuz! Bu, artık Diderot değil, efendim!”

Fedor Pavloviç heyecanlanarak iyice coşmuştu. Oysa ki, onun yine rol yaptığını artık herkes açıkça biliyordu. Ama Miusov, yine de aşağılandığını büyük bir acıyla hissetti.

“Ne saçma, bunların hepsi de saçma,” diye mırıldandı. “Gerçekten belki de söyledim bir zamanlar... ama size değil. Bana da anlatmışlardı. Bunu Paris’te bir Fransız’dan duymuştum. Sözde bizde bunu, sabah ayininden sonra Çetyi-Minei’den okuyorlarmış... Bunu anlatan, Rusya’da özel olarak istatistikleri incelemiş çok bilgili biriydi... Uzun zaman Rusya’da yaşamış... Ben Çetyi-Minei’yi okumadım... okumayacağım da... Yemek masasında az mı gevezelik edilir?.. O sırada yemek yiyorduk...”

“Öyle ya, siz o sırada yemek yiyordunuz, bense inancımı yitirdim!” diye takıldı Fedor Pavloviç.

“Bana ne sizin inancınızdan!” diye bağırdı Miusov, ama birden kendine hâkim oldu, küçümseyerek şöyle dedi: “Dokunduğunuz her şeyi tam anlamıyla kirletiyorsunuz.”

Starets birdenbire yerinden kalktı:

“Özür dilerim, beyler, sizi birkaç dakikalığına yalnız bırakacağım,” dedi tüm ziyaretçilere dönerek, “ama beni sizden önce gelip de bekleyenler var. Siz yine de yalan söylemeyin,” diye ekledi Fedor Pavloviç’e neşeli bir yüz ifadesiyle bakarak.

Hücreden çıktı, Alyoşa ve mürit onu merdivenden indirmek için peşinden atıldılar. Alyoşa boğuluyordu, dışarı çıktığına memnundu, ama asıl sevindiği şey, staretsin gücenmemesi ve neşeli olmasıydı. Starets, kendisini bekleyenleri kutsamak için galeriye yöneldi. Ama Fedor Pavloviç, onu hücrenin kapısında tekrar durdurdu.

“Ey mübarek adam!” diye bağırdı duygulanarak. “Elinizi bir kere daha öpmeme izin verin! Yoo, sizinle konuşmak da mümkün, yaşamak da! Her zaman böyle yalan söylediğimi ve maskaralık yaptığımı mı düşünüyorsunuz? Bilin ki, bunları mahsus, sizi denemek için yaptım, kendimi öyle gösterdim. Bütün bu süre içinde sizi yokladım. Sizinle yaşanabilir mi? Benim alçakgönüllülüğüme sizin gururunuzun yanında yer var mı? Sizi iftihar listesine yazıyorum: Sizinle yaşanabilir! Artık susuyorum, bir daha konuşmayacağım. Şimdi konuşma sırası sizde, Pyotr Aleksandroviç, şimdi en önemli kişi olarak siz kaldınız... on dakikalığına...”

9 (Lat.) Kederli Ana. (Ç.N.)

10 Azizlerin hayatını anlatan dini bir kitap. (Ç.N.)

III

İMANLI KADINLAR

Aşağıda, bahçeyi çevreleyen dış duvara eklenmiş olan ahşap galerinin önünde bu defa sadece kadınlar toplanmıştı. Yirmi civarında kadın vardı. Staretsin nihayet yanlarına çıkacağını haber almışlar, bekleşiyorlardı. Onlar gibi staretsi bekleyen, ama soylu hanım ziyaretçiler için ayrılmış olan odada bulunan toprak sahibi Hohlakovlar da galeriye çıktılar. İki kişiydiler: anne ve kızı. Zengin bir kadın olan ve her zaman zevkli giyinen anne Bayan Hohlakova oldukça gençti ve çok sevimli bir kadındı. Yüzü biraz solgun, gözleri çok canlı ve kapkaraydı. Yaşı otuz üçten daha fazla değildi ve dul kalalı beş yıl olmuştu. On dört yaşındaki kızının ayaklarına felç gelmişti. Zavallı kızcağız altı aydır yürüyemiyordu ve onu uzun, rahat bir tekerlekli sandalyede dolaştırıyorlardı. Hastalıktan biraz zayıflamış, ama neşe dolu, çok güzel, küçük bir yüzü vardı. Uzun kirpikli, koyu, iri gözlerinde afacan pırıltılar parlıyordu. Annesi ilkbahardan beri onu yurtdışına götürmeye hazırlanıyordu, ama çiftlikteki işleri yüzünden yazı da geçirmişlerdi. Bir haftadır bulundukları şehrimizde ibadetten ziyade işleriyle uğraşıyorlardı, ancak bundan üç gün önce ilk defa staretsi ziyaret etmişlerdi. Staretsin artık hemen hemen hiç kimseyi kabul edemediğini bildikleri halde aniden tekrar gelmişler ve yalvara yakara bir kez daha “yüce şifacıyı görme mutluluğu” dilemişlerdi.

Staretsin çıkışını beklerken anne, kızının koltuğunun yanındaki sandalyede oturuyordu, onun iki adım ötesinde ise buradaki manastırdan olmayıp kuzeyde uzak bir yerdeki az bilinen bir manastırdan gelmiş ihtiyar bir rahip ayakta duruyordu. Bu rahip de starets tarafından takdis edilmek istiyordu. Ancak starets, galeriye çıkar çıkmaz önce halka doğru yürüdü. Kalabalık, alçak galeriyi bahçeyle birleştiren üç basamaklı sundurmaya doğru yığıldı. Starets, üst basamakta duruyordu, üzerine epitrahil11 geçirmişti ve etrafını sarmış olan kadınları kutsamaya başladı. Havaleli bir kadını iki elinden tutup ona doğru sürüklediler. Kadın staretsi görür görmez birdenbire anlamsız çığlıklar atmaya, hıçkırmaya ve havale geçiriyormuş gibi titremeye başladı. Starets, kadının kafasına epitrahili koyduktan sonra başının üzerinden kısa bir dua okudu, kadın hemencecik sesini kesti ve sakinleşti. Şimdi nasıldır bilmiyorum, ama benim çocukluğumda köylerde ve manastırlarda bu havaleli kadınları pek çok kez görme ve seslerini duyma fırsatı buldum. Onları sabah ayinine getirirlerdi. Kilisede ciyak ciyak bağırırlar ya da köpek havlaması gibi sesler çıkarırlardı. Ama kutsal eşyaları getirdiklerinde ve onları bu eşyalara yaklaştırdıklarında “cin çarpması” o anda durur ve hastalar, kısa bir süre için genellikle sakinleşirlerdi. Çocukken bu durum beni çok etkiler ve şaşırtırdı. Ama daha o zamanlar bazı toprak sahiplerinden ve özellikle de şehirli öğretmenlerimden sorduğumda bütün bunların işten kaçmak için yapılan bir sahtekârlık olduğunu ve gerekli sertlik gösterilirse ebediyen kökünün kazınabileceğini duyardım. Üstelik bunu kanıtlamak için çeşitli öyküler anlatılırdı. Ancak, daha sonraları tıp uzmanlarından, bu davranışlarda hiçbir sahtekârlık olmadığını, bunun özellikle bizim Rusya’da görülen ve köylü kadınlarımızın zor yazgısını ortaya koyan korkunç bir kadın hastalığı olduğunu, ağır, yanlış ve hiçbir tıbbi yardımın olmadığı doğumlardan hemen sonra çok yorucu işlerde çalışmaktan, çaresi bulunmayan dertlerden, dayaktan ve bazı kadınların yapısının kaldıramadığı diğer koşullardan kaynaklanan bir hastalık olduğunu hayretle öğrendim. Cin çarpmış, çırpınıp duran kadının tuhaf ve ani iyileşmesi, ancak onu kutsal eşyaların yanına götürdüklerinde gerçekleşiyordu. Bunu bana yapmacık bir davranış ve hatta bizzat “kilise adamları” tarafından yapılan bir hokkabazlık olarak açıklamışlardı. Ama galiba doğal bir iyileşme de oluyordu. Hastayı kutsal eşyalara getiren kadınlar, en önemlisi de hasta kadının kendisi, onu ele geçirmiş olan kötü ruhun, kutsal eşyalara gidip önünde eğilmedikçe asla vücudundan çıkıp gitmeyeceğine kesin bir gerçek olarak inanıyorlardı. Bu yüzden de sinirli ve kuşkusuz aynı zamanda psikolojik olarak hasta olan kadının tüm organizması, kutsal eşyaların önünde eğildiği anda daima kaçınılmaz bir sarsıntı, mutlak bir iyileşme mucizesi beklentisiyle ve bu mucizenin gerçekleşeceğine olan tam inançla ortaya çıkan bir sarsıntı geçiriyordu. Bu mucize sadece bir dakikalığına da olsa gerçekleşiyordu. Aynı mucize şimdi de tıpkı bu şekilde, staretsin hasta kadına epitrahili örtmesiyle gerçekleşmişti.

Etrafına toplanan kadınlardan pek çoğu bu anın etkisiyle uyanmış olan duygu ve hayranlık gözyaşları döküyorlardı; bir kısmı staretsin giysisinin bir kenarını olsun öpmeye çalışıyor, diğerleri ise ağıtlar söylüyorlardı. Starets, herkesi kutsadı, bazılarıyla da konuştu. Havaleli kadını artık tanıyordu. Onu yakın bir yerden, manastıra altı verst uzaklıktaki bir köyden getiriyorlardı. Daha önce de kendisine getirmişlerdi.

“İşte bu uzaktan!” dedi ve henüz hiç de yaşlı olmayan, ama çok zayıf ve soluk benizli, güneşte yanmamış, ama tüm suratı kararmış bir kadını gösterdi. Kadın diz çökmüştü ve sabit bir bakışla staretse bakıyordu. Bakışında adeta çılgınca bir şeyler vardı.

“Uzaktan, babacığım, uzaktan, üç yüz verst uzaktan. Uzaktan, peder, uzaktan,” dedi kadın heceleri uzata uzata. Elini yanağına dayamış, başını ağır ağır bir o yana, bir bu yana sallıyordu. Sızlanır gibi konuşuyordu. Halkın suskun ve çok sabırlı bir kederi vardır: Kabuğuna çekilir ve susar. Ama bir de kendini helak ettiği kederi vardır: Bir anda gözyaşlarıyla başlar ve o dakikadan sonra sızlanmalara dönüşür. Bu, özellikle kadınlarda görülür. Ancak bu da suskun kederden daha kolay değildir. Burada sızlanmalar sadece yürekteki yarayı daha da depreştirerek ve yüreğini helak ederek dindirilir. Böylesi bir keder, teselli edilmek de istemez, çaresizlik duygusuyla beslenir. Sızlanmalar, yarayı durmadan azdırma gereksinimidir yalnızca.

“Şehirden misin?” diye devam etti starets, merakla kadının gözlerine bakarak.

“Şehirliyiz biz, peder, şehirliyiz, aslımız köylü, ama şehirliyiz, şehirde yaşıyoruz. Seni görmek için geldim, peder. Senin hakkında çok şey işittim, babacığım, çok şey işittim. Oğulcuğumu, yavrucuğumu toprağa verdim, Tanrı’ya dua etmeye gittim. Üç manastıra uğradım, bana dediler ki: ‘Oraya da git, Nastasyuşka, yani size, cancağızım, size.’ Geldim, dün kilisede ayini ayakta izledim, bugün de size geldim.”

“Peki, neye ağlıyorsun?”

“Oğluma üzülüyorum, babacığım, üç yaşındaydı, üç yaşçığına sadece üç ay kalmıştı. Oğlum için acı çekiyorum, peder, oğlum için. Son oğlumuz o kalmıştı. Nikituşka’yla benim dört oğlumuz vardı. Ama bizim çocuklar yaşamıyorlar, durmuyorlar, aziz peder, durmuyorlar. İlk üçünü gömdüm, onlara o kadar çok üzülmemiştim, ama bu sonuncuyu da toprağa verdim ve hiç unutamıyorum. Sanki şuracıkta önümde duruyor, gitmiyor. Ruhumu kuruttu. Çamaşırcığına, gömlekçiğine, potinciklerine bakıyorum ve feryadı basıyorum. Ondan geriye kalan her şeyi açıp seviyorum, bakıp bakıp avaz avaz ağlıyorum. Nikituşka’ya, kocama, efendi, beni bırak kutsal yerleri ziyarete gideyim, diyorum. Arabacıdır o, yoksul değiliz, peder, yoksul değiliz, kendi kendimize arabacılık yapıyoruz, her şeyimiz var, at da, araba da. Ama şimdi bunların bize ne yararı var? Bensiz kendini yerden yere vurmaya başlamıştır, Nikituşkam benim, herhalde öyledir, zaten önceden de öyleydi: Gözümü biraz ayırmaya göreyim hemen gevşer. Artık onu da düşünmüyorum. Üç aydır evden uzaktayım. Unuttum, her şeyi unuttum ve hatırlamak istemiyorum: Artık onu ne yapayım? Onunla işimi bitirdim. Artık ne evime, ne malıma mülküme bakarım, hiçbir şey görmek istemem!”

“Beni dinle ana,” dedi starets, “bir zamanlar, yüce bir aziz, bir kilisede, aynı senin gibi, Tanrı’nın çağırdığı biricik çocuğuna ağlayan bir ana görmüş. Aziz kadına demiş ki: ‘Yoksa sen, bu çocukların Tanrı huzurunda ne kadar cesur sayıldıklarını bilmiyor musun? Hatta gökler âleminde onlardan daha cesuru yoktur: Sen, Tanrım, bize yaşamı armağan ettin, derler Tanrı’ya, ama daha onu görmemizle birlikte bizden geri aldın. Tanrı’nın onlara hemen melek payesi vermesini öyle cesurca isterlermiş ki. İşte bu nedenle,’ demiş aziz, ‘sen de sevin, kadın, ağlama, senin yavrun da şimdi Tanrı’nın yanında, onun meleklerinin arasında bulunuyor.’ Aziz, eski zamanlarda ağlayan bir kadına böyle demiş işte. Bu, çok büyük bir azizmiş ve kadının ona inanmaması doğru olmazmış. Bu yüzden sen de bil ki, anacığım, senin çocuğun da belki şimdi Tanrı’nın huzurunda bulunuyor, hem seviniyor, hem neşeleniyor, hem de senin için Tanrı’ya dua ediyor. Bu yüzden ağlayacağın yerde sevin.”

Kadın onu eli yanağında, gözlerini dikmiş dinliyordu. Derin derin iç çekti.

“Nikituşka da beni böyle teselli ederdi, senin gibi bir laf söylerdi: ‘Akılsızsın sen’ derdi, ‘niye ağlıyorsun, oğulcuğumuz şimdi herhalde Tanrı’nın yanında meleklerle birlikte ona methiyeler söylüyordur.’ Bana bunu söyler, kendisi de benim gibi ağlardı. ‘Biliyorum, Nikituşka’, derdim, ‘nerede olduğunu biliyorum, Tanrı’nın huzurunda olmayıp da nerede olacak, sadece burada, şu anda bizimle beraber değil Nikituşka, hayır, eskisi gibi yanımızda oturmuyor!’ Ona sadece bir kerecik bakabilseydim, ona yalnızca bir kerecik daha bakabilmek nasip olsaydı, ona yaklaşmazdım, bir şey söylemezdim, bir köşeye gizlenirdim. Sadece bir dakikacık görebilseydim, bahçede oynadığını, geldiğini, ince sesiyle ‘Ana neredesin?’ diye bağırdığını duyabilseydim. Sadece odada minicik ayaklarıyla dolaştığını bir kerecik, sadece bir kerecik ayacıklarıyla tık-tık dolaştığını duyabilseydim. Bana doğru koştuğunu, bağırdığını, güldüğünü o kadar sık hatırlıyorum ki. Yalnızca ayak seslerini duysam tanırdım! Ama o yok, babacığım, yok, hiçbir zaman da onun sesini duyamayacağım! İşte onun kemeri, ama kendisi yok ve artık asla onu göremeyeceğim, sesini duyamayacağım!..”

Koynundan oğlunun sırmalı küçük kemerini çıkarttı ve daha kemere bakar bakmaz hıçkırıklarla sarsıldı, gözlerini elleriyle kapattı, parmaklarının arasından birden sel gibi yaşlar akmaya başladı.

“Tevrat’ta, ‘Rahel, çocuklarına ağlıyor ve teselli bulamıyor, çünkü onlar yok’ der,” dedi starets. “Siz, analara yeryüzünde böyle bir yazgı yazılmış. Teselli bulma, teselli bulman da gerekmez, teselli bulma ve ağla, yalnızca ağladığın her defada, oğulcuğunun Tanrı’nın meleklerinden biri olduğunu, akıttığın gözyaşlarına sevindiğini ve onları Tanrı’ya gösterdiğini kesinlikle hatırla. Bu analık gözyaşlarını daha çok uzun zaman akıtman gerekecek, ama sonunda bu gözyaşları sana sessiz bir sevinç olarak dönecek ve senin acı gözyaşların yalnızca sessiz duygu gözyaşları olacak. Yavrucuğunun ruhu için dua edeceğim, adı neydi?”

“Aleksey, babacığım.”

“Hoş bir isim. Tanrı Kulu Aleksey’in adından mı?”

“Tanrı kulu, babacığım, Tanrı kulu, Tanrı Kulu Aleksey’in ismi!”

“Ne yüce bir azizdir! Dua edeceğim, anacığım, dua edeceğim ve dualarımda senin acını da hatırlayacağım, kocanın sağlığına da dua edeceğim. Onu bırakmak yalnızca seni günaha sokar. Kocana git ve onu koru. Oğlun oradan babasını terk ettiğini görür ve sizler için ağlamaya başlar; neden onun mutluluğunu bozuyorsun? Aslında o canlı, evet canlı, çünkü ruh sonsuza dek canlıdır, evde yok ama, gözünüzle görmeseniz de o sizin yanınızda. Eğer sen evinden nefret ettiğini söylersen, o, nasıl eve gelir? Eğer sizi, anasıyla babasını bir arada bulamayacaksa kime gelsin? İşte şimdi senin rüyana giriyor ve sen acı çekiyorsun, o zaman sana hoş düşler gönderecek. Kocana git, anam, hemen bugün git.”

“Gideceğim, canım, senin sözün üzerine gideceğim. Sen, benim yüreğimi çözdün. Nikituşka, sen benim Nikituşkamsın, beni bekliyorsun, gözümün nuru, bekliyorsun!” Kadın sızlanmaya başlamıştı, ama starets artık bir yolcu gibi değil de şehirli gibi giyinmiş yaşlı bir kadına dönmüştü. Kadının gözlerinden, bir derdi olduğu ve bir şey anlatmaya geldiği anlaşılıyordu. Kendini bir çavuşun dul karısı olarak tanıttı. Uzaklardan değildi, bizim şehirdendi. Oğlu Vasenka, bir yerlerde bir komiserlikte çalışıyormuş, ama Sibirya’ya, İrkutsk’a gitmiş. Oradan iki kere mektup yazmış, ama bir senedir mektupları kesilmiş. Oğlunu sorup soruşturmuş, ama doğrusu nereden sorup öğreneceğini bilmiyormuş.

“Yalnız Stepanida İlyinişna Bedryagina, kendisi zengin bir tüccar karısıdır, geçenlerde bana, ‘Prohorovna, kalk,’ dedi, ‘oğlunun adını ölü listesine yaz, kiliseye götür ve ölü duası oku. Ruhu sıkılır, mektup yazar. Bu,’ dedi Stepanida İlyinişna, ‘yüzde yüz çıkar, birçok defa denenmiştir.’ Yalnız ben şüpheliyim... Gözümüzün nuru, bu doğru mu, değil mi, böyle yaparsam iyi olur mu?”

“Bunu hiç düşünme. Sorman bile ayıp. Nasıl olabilir, yaşayan biri için hem de öz anası, nasıl ölü duası okur! Bu çok büyük bir günah, büyücülük gibi bir şey, ancak senin cahilliğine verilip bağışlanabilir. En iyisi sen, oğlunun sağlığı için, yanlış düşüncen yüzünden seni affetmesi için göklerin çariçesine, tezcanlı koruyucu ve yardımcı Meryem Ana’ya dua et. Sana bir şey daha diyeceğim Prohorovna: Ya yakında oğlun sana geri gelecek, ya da mektup gönderecek. Bunu böyle bil. Git ve için rahat olsun. Oğlun sağ diyorum sana.”

“Canımız, ciğerimiz, Tanrı ne muradın varsa versin, velinimetimiz, hepimizin ve günahlarımızın duacısı...”

Starets, kalabalığın içinde henüz genç olmasına rağmen bitkin bir veremli gibi görünen bir köylü kadının kendisine ısrarla bakan alev alev bakışlarını fark etmişti. Hiçbir şey söylemeden bakıyordu. Gözleri bir şeyler soruyordu, ama sanki kendisi yaklaşmaya korkuyordu.

“Senin neyin var, yavrum?”

“Ruhumu huzura kavuştur, anam babam,” dedi sessizce ve acele etmeden. Diz çöktü ve staretsin ayaklarına kapandı.

“Günah işledim, aziz peder, günahımdan korkuyorum.”

Starets alt basamağa oturdu, kadın dizlerinin üzerinde ona doğru yaklaştı.

“Üç yıldır dulum,” diye söze başladı fısıltıyla, sanki irkilmiş gibi. “Kocamdan çok çektim, yaşlıydı, çok döverdi beni. Hasta yatıyordu; ona bakıp hep, iyileşip de ayağa kalkarsa o zaman ne olacak diye düşünürdüm. O sıralar bu düşünce hiç aklımdan çıkmazdı...”

“Dur,” dedi starets ve kulağını iyice yaklaştırdı. Kadın o kadar hafif bir fısıltıyla devam etmeye başlamıştı ki, hemen hemen hiçbir şey anlaşılmıyordu. Kısa sürede sözünü bitirdi.

“Üçüncü yıl mı?” diye sordu starets.

“Üçüncü yıl. İlk başta düşünmüyordum, ama şimdi hastalanmaya başladım, bir sıkıntı musallat oldu.”

“Uzaktan mı geldin?”

“Buraya beş yüz verst uzaklıktan.”

“Günah çıkarırken bunu söyledin mi?”

“Söyledim, iki defa söyledim.”

“Şarapla ekmek ayinine aldılar mı?”

“Aldılar. Korkuyorum. Ölmekten korkuyorum.”

“Hiçbir şeyden korkma, hiçbir zaman korkma, üzülme. Yalnız içindeki pişmanlık azalmasın, Tanrı her şeyi bağışlar. Dünyada Tanrı’nın gerçekten pişmanlık duyan birini affetmeyeceği hiçbir günah yoktur ve olamaz. Zaten insanoğlu, Tanrı’nın gösterdiği sonsuz sevgiyi harcayabilecek kadar büyük bir günah da işleyemez. Tanrı’nın sevgisini geride bırakabilecek bir günah var mıdır acaba? Sadece hep pişman olduğunu düşün, korkuyu ise tamamen aklından çıkart. Tanrı’nın seni düşünemeyeceğin kadar çok sevdiğine, günahlarınla birlikte ve bir günahkâr olarak da sevdiğine inan. Pişman olmuş birinin göklerdeki mutluluğunun on mümininkinden daha fazla olduğu söylenmiş bir vakitler. Git ve korkma. İnsanlara kızma, hakaretlerine sinirlenme. Öleni, sana yaptıkları için tüm kalbinle affet, onunla gerçekten barış. Pişmanlık duyarsan seversin de. Eğer seversen, artık sen Tanrı’nın sevgili kulu olursun... Sevgiyle her şeyi alabilirsin, her şeyi kurtarabilirsin. Eğer tıpkı senin gibi bir günahkâr olan ben, senin için bu kadar üzülüyor ve sana acıyorsam, kim bilir Tanrı ne kadar üzülür ve acır. Sevgi paha biçilmez bir hazinedir, onunla tüm dünyayı satın alabilirsin, sadece kendinin değil, başkalarının günahlarını da bağışlatabilirsin. Git ve korkma.”

Kadını üç kez kutsadı, küçük bir aziz tasvirini boynundan çıkarttı ve ona taktı. Kadın hiçbir şey söylemeden önünde yere kadar eğildi. Starets ayağa kalktı ve kucağında küçük bebeğiyle dikilen sağlıklı bir köylü kadına neşeyle baktı.

“Vışegorye’deniz, aziz peder.”

“Buraya altı verst uzaklıkta. Kucağında çocukla zor olmuştur. Neyin var?”

“Seni görmeye geldim. Daha önce de sana gelmiştim, unuttun mu? Beni unuttuysan hafızan güçlü değil demek ki. Bizim oralarda senin hasta olduğunu söylüyorlardı, gidip kendi gözlerimle bir göreyim diye düşündüm. İşte seni görüyorum, neren hasta ki senin? Daha yirmi yıl yaşarsın, doğru söylüyorum, Tanrı’ya emanet ol! Senin için dua eden az mı ki, hasta olasın.”

“Teşekkür ederim, canım.”

“Bu arada küçük bir ricam olacak: Burada altmış kapik var, bunları benden daha yoksul birine ver, aziz peder. Buraya geldim ve dedim ki: Onun vasıtasıyla versem daha iyi olur, kime vereceğini o bilir.”

“Sağ ol sevgili yavrum, sağ ol iyi kalpli kızım. Seni seviyorum. Dediğini hemen yapacağım. Kucağındaki kız mı?”

“Kız, gözümün nuru, Lizaveta.”

“Tanrı ikinizi de, seni de, kızın Lizaveta’yı da takdis etsin. Yüreğimi neşelendirdin anam. Hoşça kalın sevgililerim, hoşça kalın değerli, aziz dostlarım.”

Herkesi kutsadı ve hepsinin önünde yerlere kadar eğildi.

11 Papazların omuzlarına aldıkları uzun örtü. (Ç.N.)

IV

İNANCI ZAYIF BİR HANIMEFENDİ

Dışardan gelmiş olan toprak sahibi hanımefendi, bütün bu basit halkla konuşma ve kutsama sahnesini izlerken sessiz gözyaşları döküyor ve gözyaşlarını küçük bir mendille siliyordu. Birçok bakımdan samimi, iyi eğilimleri de olan duygulu bir sosyete hanımefendisiydi. Starets nihayet kendisine yaklaştığında onu coşkuyla karşıladı:

“Bu duygulandırıcı sahneyi seyrederken neler neler hissettim...” Heyecandan sözünü tamamlayamadı. “Halkın size olan sevgisini anlıyorum. Ben de halkı seviyorum, halkı sevmek istiyorum. Bizim mükemmel, bütün yüceliğine karşın saf yürekli Rus halkımız nasıl sevilmez!”

“Kızınızın sağlığı nasıl? Benimle bir kez daha mı görüşmek istediniz?”

“Israrla rica ettim, yalvardım, diz çökmeye ve siz beni içeri alana kadar üç gün bile olsa pencerenizin önünde dizlerimin üstünde durmaya hazırdım. Yüce şifacı, size hayranlık dolu minnettarlığımızı ifade etmeye geldik. Lizamı iyileştirdiniz, tamamen iyileştirdiniz. Nasıl mı? Perşembe günü onun için dua ettiniz ve ellerinizi ona dokundurdunuz. Bu elleri öpmeye, duygularımızı dökmeye ve saygımızı belirtmeye koştuk!”

“Ne iyileşmesi, hâlâ koltukta.”

“Ama gece gelen nöbetler perşembeden beri tam iki gündür tamamen kayboldu,” dedi hanımefendi sinirli ve acele acele. “Üstelik bacakları da güçlendi. Bu sabah yataktan sağlıklı kalktı. Bütün gece uyudu. Al yanaklarına, parlayan gözlerine bakın. Hep ağlardı, şimdi ise gülüyor, neşeli ve mutlu. Bugün ısrarla ayağa kaldırmamızı istedi ve tam bir dakika boyunca hiç tutunmadan ayakta durdu. İki hafta sonra kadril yapacağına benimle bahse giriyor. Buradaki Doktor Hertsenştube’yi çağırdım: Omuzlarını kaldırıyor ve şaşıyorum, inanamıyorum diyor. Rahatsız etmek pahasına da olsa buraya koşup size teşekkür etmeden yapabilir miydik? Lise, teşekkür et, teşekkür etsene!”

Lise’in sevimli, gülen küçük yüzü birden ciddileşti. Koltukta yapabildiği kadar doğruldu ve staretse bakarak küçücük ellerini birleştirdi, ama kendini tutamadı ve birden gülmeye başladı...

“Ona, ona gülüyorum!” diye Alyoşa’yı gösterdi. Dayanamayıp güldüğü için kendisine karşı çocukça bir kızgınlık içindeydi. Staretsin bir adım arkasında dikilen Alyoşa’ya biri bakmış olsaydı, yüzünde bir anda yanaklarına doluveren kızıllığı fark ederdi. Şimşekler çakan gözlerini yere indirdi.

“Size vereceği bir görev var, Aleksey Fedoroviç... Sağlığınız nasıl,” diye devam etti anne, birden Alyoşa’ya dönerek ve fevkalade zarif eldivenli elini uzatarak. Starets başını çevirdi ve birden dikkatle Alyoşa’ya baktı. Alyoşa Liza’ya yaklaştı ve tuhaf ve beceriksiz bir şekilde gülümseyerek kıza elini uzattı. Lise, ciddi bir yüz ifadesi takındı.

“Yekaterina İvanovna size benim aracılığımla işte bunu gönderdi,” diyerek Alyoşa’ya küçük bir mektup verdi. “Ona uğramanızı, hem de en kısa zamanda uğramanızı ve kendisini atlatmamanızı, mutlaka gitmenizi özellikle rica ediyor.”

“Benden uğramamı mı istiyor? Benden ona uğramamı... neden ki?” Derin bir hayretle mırıldandı Alyoşa. Yüzü birdenbire son derece kaygılı bir hal almıştı.

“Ah, bütün her şey Dmitriy Fedoroviç’le ve... son olanlarla ilgili,” diye üstünkörü açıkladı anne. “Yekaterina İvanovna artık bir karara vardı... ama bunun için mutlaka sizi görmesi gerek... neden mi? Tabii ki bilmiyorum, ama mümkün olduğu kadar çabuk gelmenizi rica etti. Siz de bunu yaparsınız, herhalde yaparsınız, Hıristiyanlık duygusu da bunu emreder.”

“Onu topu topu bir kez gördüm,” diye devam eden Alyoşa, hâlâ aynı şaşkınlık içindeydi.

“Ah, nasıl yüce, nasıl erişilmez bir varlıktır o!.. Sadece çektiği acılara bakın yeter... Düşünün neler çekti, şimdi de neler çekiyor, onu nelerin beklediğini tasavvur edin... bunların hepsi de korkunç, korkunç!”

Alyoşa, içinde ısrarlı bir ricadan başka hiçbir açıklama bulunmayan kısacık ve esrarlı notu hızlı hızlı okuduktan sonra kararını verdi:

“Pekâlâ, gideceğim.”

“Ah, bu yaptığınız ne kadar güzel ve muhteşem bir şey olacak,” diye bağırdı Lise, birdenbire müthiş bir coşkuya kapılarak. “Oysa ben, anneme, Asla gitmez, o, ruhunun selameti için manastıra çekildi,’ demiştim. Ne mükemmel birisiniz! Zaten her zaman sizin mükemmel bir insan olduğunuzu düşünmüşümdür, şimdi bunu size söylemek benim için çok hoş bir şey!”

“Lise!” dedi annesi ciddi bir tavırla, bununla birlikte hemen arkasından da gülümsedi.

“Siz, bizi de unuttunuz, Aleksey Fedoroviç, bize gelmeyi hiç istemiyorsunuz: Oysa Lise, sadece sizin yanınızda iyi olduğunu bana iki kez söylemişti.” Alyoşa, yere diktiği gözlerini kaldırdı, yine birden kızardı ve kendisi de nedenini bilmeksizin tekrar gülümsedi. Bu arada starets artık onu gözlemiyordu. Daha önce sözünü ettiğimiz, Lise’in koltuğunun yanında kendisinin dışarı çıkmasını bekleyen yabancı rahiple konuşmaya başlamıştı. Görünüşe bakılırsa, bu adam, dar ve değişmez bir dünya görüşü bulunan, ama kendince sağlam bir inanca sahip olan en basit rahiplerden, yani en düşük unvanlı rahiplerdendi. Kendisini uzak kuzeyde bir yerden, Obdorsk’tan, Kutsal Silvester’den, hepsi hepsi dokuz rahibin bulunduğu yoksul bir manastırdan bir rahip olarak tanıttı. Starets onu kutsadı ve kendisine uygun düşecek bir zamanda hücresine uğramasını rica etti.

Rahip, ciddi ve ağırbaşlı bir şekilde Lise’i göstererek birden: “Bu tür işleri yapmayı nasıl göze alıyorsunuz?” diye sordu. Kızın “şifa bulmasını” ima ediyordu.

“Bu konuda konuşmak için henüz erken, kuşkusuz. Ferahlama, daha tam anlamıyla iyileşme değildir ve başka nedenlerden de ileri gelebilir. Ama eğer böyle bir şey varsa, bu da Tanrı’nın emri dışında bir güçle olmamıştır. Her şey Tanrı’dan gelir. Beni ziyarete gelin, peder,” diye ekledi rahibe dönerek, “her zaman yapamıyorum: Hastayım ve günlerimin sayılı olduğunu biliyorum.”

“Ah, hayır, Tanrı sizi başımızdan eksik etmesin, siz daha çok, çok uzun yaşayacaksınız,” diye bağırdı genç kızın annesi. “Hem nereniz hasta? Ne kadar sağlıklı, neşeli ve mutlu bakıyorsunuz.”

“Bugün olağanüstü rahatım, ama bunun sadece bir anlık olduğunu artık biliyorum. Hastalığımı şimdi tam olarak biliyorum. Eğer size o kadar neşeli görünüyorsam, bunu belirterek bana hiçbir zaman, hiçbir şekilde duyamayacağım bir mutluluk verdiniz. Çünkü, insanlar mutlu olmak için yaratılmışlardır ve tam anlamıyla mutlu olan biri de kendisine açıkça, ‘Bu dünyada Tanrı’nın öğüdünü yerine getirdim’ deme şerefini verebilir. Bütün müminler, bütün azizler, acı çekmiş bütün kutsal kişiler hep mutlu insanlardı.”

“Ah, nasıl konuşuyorsunuz, ne kadar cesur ve yüce sözler bunlar,” diye bağırdı anne. “Konuşuyorsunuz ve adeta yüreğimizi deliyorsunuz. Ama ya mutluluk, mutluluk nerede? Kim, kendisinin mutlu olduğunu söyleyebilir? Ah, bugün sizi bir kez daha görmemize izin verecek kadar iyi biri olduğunuza göre, geçen defa size anlatırken bitiremediğim, söylemeye zaman bulamadığım her şeyi, çok ama çok uzun zamandır acısını çektiğim şeyleri de dinlersiniz demektir. Acı çekiyorum, beni bağışlayın, acı çekiyorum...” Ateşli, coşkun duygular içinde staretsin önünde ellerini birleştirdi.

“En çok neden acı çekiyorsun?”

“İnançsızlıktan... acı çekiyorum...”

“Tanrı’ya inanmamaktan mı?”

“Ah, hayır, hayır, bunu düşünmeye bile cesaret edemem, ama öbür dünya tam bir bilmece! Bu bilmecenin cevabını hiç kimse, evet hiç kimse veremiyor! Dinleyiniz, siz şifa verensiniz, insan ruhunun erbabısınız; ben, elbette ki, bana tamamen inanmanızı istemeye cüret edemem, ama sizi şerefimle temin ederim ki, şu anda laf olsun diye konuşmuyorum, öldükten sonraki yaşam düşüncesi beni ıstırap, korku ve dehşet verecek kadar heyecanlandırıyor...Kime başvuracağımı da bilmiyorum, hayatım boyunca cesaret edemedim... İşte şimdi size danışma cesaretini gösteriyorum... Aman Tanrım, şimdi kim bilir hakkımda neler düşüneceksiniz!” Ellerini çırptı.

“Benim düşüncem konusunda endişelenmeyin,” diye yanıtladı starets. “İçinizdeki sıkıntının samimiyetine tamamen inanıyorum.”

“Ah, size nasıl teşekkür etsem! Gözlerimi kapatıyorum ve eğer herkes inanıyorsa o zaman bu düşünce de nereden çıktı, diye düşünüyorum. Bu konuda bazıları, bütün bunların en başından beri doğadaki korkunç olaylar karşısında duyulan korkudan kaynaklandığını ve aslında hiçbir şeyin olmadığını söylüyorlar. Pekâlâ, düşünüyorum, hayatım boyunca şuna inandım: Öleceğim ve birdenbire hiçbir şey kalmayacak ve bir yazarın kitabında okuduğum gibi sadece ‘mezarının üzerinde dulavratotu bitecek.’ Bu korkunç bir şey! İmana yeniden nasıl kavuşulabilir? Oysa küçücük bir çocukken hiçbir şey düşünmeden, mekanik olarak inanıyordum... Bunu neyle kanıtlamalı, şimdi önünüzde eğilmeye ve bunu size sormaya geldim. Eğer bu fırsatı da kaçırırsam artık yaşam boyu hiç kimse bana yanıt veremez. Neyle kanıtlamalı, nasıl inanmalı? Ah, ne kadar dertliyim! Duruyorum ve çevreme bakıyorum, herkese göre hava hoş, hemen hemen herkese göre, hiç kimse şu anda bu konuda tasalanmıyor, bense buna tek başıma katlanamıyorum. Bu durum öldürücü, öldürücü!”

“Kuşkusuz öldürücü. Ama bu konuda hiçbir şey kanıtlanamaz, sadece inanılabilir.”

“Nasıl? Ne şekilde?”

“Yapıcı bir şekilde sevmeyi deneyerek. Yakınlarınızı bütün gücünüzle ve sürekli olarak sevmeye çalışın. Sevgide ilerleme kaydettiğiniz ölçüde Tanrı’nın varlığına ve ruhunuzun ölümsüzlüğüne inanacaksınız. Eğer bir yakınınıza duyduğunuz sevgide tam bir fedakârlığa ulaşacak olursanız, o zaman artık hiçbir kuşku duymayacak şekilde inanacaksınız ve ruhunuza en ufak bir kuşku bile düşmeyecek. Bu durum denenmiştir, doğrudur.”

“Yapıcı sevgi mi? İşte yine bir soru, hem de ne soru! Biliyor musunuz: ben insanlığı öyle seviyorum ki, inanır mısınız, bazen sahip olduğum her şeyi bir yana atmayı, Lise’i bırakmayı ve hemşire olmayı hayal ediyorum. Gözlerimi kapatıyorum, düşünüyorum, hayal ediyorum ve bu anlarda içimde yenilmez bir güç hissediyorum. Hiçbir yara, hiçbir irinli yara gözümü korkutamaz. Bu yaraları kendi ellerimle temizler, sarardım, bu yaralıların hastabakıcısı olurdum. Bu yaraları öpmeye hazırım...”

“Aklınızın başka bir şeyi değil de, bunu hayal etmesi bile yeter. Bir de bakarsınız, gerçekten beklenmedik bir anda iyi bir iş yapmışsınız.”

“Evet, ama böyle bir hayatı uzun süre yaşayabilir miydim?” Hanımefendi hararetle ve sanki çıldırmış gibi sözlerine devam ediyordu. “İşte en önemli soru! Sorularımın içinde beni en çok üzen de bu. Gözlerimi kapatıyorum ve kendi kendime soruyorum: Bu yola uzun süre dayanabilir miydim? Eğer yaralarını temizlediğin hasta, sana teşekkür etmez de tam tersine senin bu insancıl hizmetine değer vermeyerek ve bu hizmetini fark etmeyerek seni kaprisleriyle bıktırmaya ve sana bağırmaya, isteklerini kaba bir dille söylemeye, hatta üst makamlara şikâyet etmeye başlarsa, pek çok hastanın sık sık yaptığı gibi, o zaman ne olacak? Sevgin devam edecek mi, etmeyecek mi? İşte, titreyerek artık şu karara vardım: Eğer benim insanlığa duyduğum ‘yapıcı’ sevgiyi hemen soğutabilecek bir şey varsa, bu sadece ve sadece nankörlüktür. Tek kelimeyle, ben ücretli çalışan bir işçiyim, ücretimi, yani hak ettiğim övgüleri ve sevgimin karşılığı sevgiyi hemen talep ederim. Başka türlü hiç kimseyi sevemem!”

Kadın çok samimi bir kendi kendini yerme nöbeti geçiriyordu ve nöbet sona erdiğinde meydan okuyan bir kararlılıkla staretse baktı.

“Bu, bir doktorun çok zaman önce bana anlattıklarının tıpatıp aynısı,” diye belirtti starets. “Yaşlı ve kesinlikle akıllı bir adamdı. Şaka yapmasına, ama acı şakalar yapmasına rağmen aynı sizin gibi açık yürekli konuşuyordu; ‘ben,’ diyordu, ‘insanlığı seviyorum, ama kendi kendime şaşıyorum: Genel anlamda insanlığı ne kadar çok seversem, insanları tek tek, yani ayrı ayrı, münferit insanlar olarak o kadar az seviyorum. Hayallerimde sık sık,’ diyordu, ‘insanlığa hizmet etmek konusunda ateşli düşüncelere ulaşıyordum, eğer bir anda gerekli olsaydı insanlar için belki de gerçekten kendimi feda ederdim, ama bununla birlikte hiç kimseyle aynı odada iki gün yaşayacak durumda değilim, bunu deneyimimle biliyorum. Bir adam bana birazcık yakınlaşsa onun kişiliği benim onurumu eziyor ve özgürlüğümü kısıtlıyor. Böylesi günlerde ben çok iyi bir insana bile kin duyabilirim: Birine çok uzun sürede yemek yediği için, diğerine nezlesi için ve hiç durmadan sümkürdüğü için. Ben,’ diyordu, ‘azıcık da olsa bana dokunmuş olan insanlara düşman oluyorum. Her zaman böyle olmuştur; tek tek insanlardan ne kadar çok nefret edersem bir bütün olarak insanlığa duyduğum sevgi o kadar ateşli olmuştur.’”

“Peki, ne yapmalı? Böyle bir durumda ne yapmalı? Umutsuzluğa düşmeye gerek var mı?”

“Hayır, çünkü bu konuda üzülmeniz bile yeterlidir. Elinizden geleni yapın, hepsi size yazılacaktır. Kendi kendinizi bu kadar derinden ve içten anlayabildiğinize göre siz zaten pek çok şey yapmışsınız! Eğer şimdi sadece doğruluğunuz nedeniyle övgümü kazanmak için benimle bu kadar samimi konuştuysanız, o zaman yapıcı sevgi kahramanlıklarında hiçbir yere ulaşamazsınız kuşkusuz; böylece her şey hayallerinizde kalır ve bütün yaşam bir hayal gibi görünüp kaybolur. Elbette ki, öbür dünyadaki yaşamı unutacaksınız ve sonunda kendi kendinize yatışacaksınız.”

“Beni ezdiniz! Ancak şimdi, size nankörlüğe katlanamayacağımı söylediğim zaman aslında sizden içtenliğim için övgü beklediğimi anladım. Siz, bana beni anlattınız ve bana beni açıkladınız!”

“Doğru mu söylüyorsunuz? Bu itirafınızdan sonra samimi ve iyi yürekli biri olduğunuza inanıyorum. Eğer mutluluğa erişemezseniz, her zaman için iyi bir yolda olduğunuzu hatırlayın ve bu yoldan ayrılmamaya gayret edin. En önemlisi yalandan, her türlü yalandan, özellikle de kendi kendinize yalan söylemekten kaçının. Yalanınızı kollayın ve ona her saat, her dakika göz atın. Başkalarından da, kendinizden de iğrenmekten kaçının: Size kendi içinizde iğrenç görünen bir şey, ancak onu içinizde fark etmenizle temizlenir. Korku, her türlü yalanın sadece sonucu olduğu halde korkudan da kaçının. Sevgiye ulaşma cesaretsizliğinizden hiçbir zaman korkmayın, bununla birlikte kötü hareketlerinizden de çok korkmayın. Sizi mutlu edecek hiçbir şey söyleyemediğim için üzülüyorum, çünkü yapıcı sevgi, hayal sevgisine oranla çok zor ve zalim bir iştir. Hayal sevgisi, çabucak ve herkesin kendisine bakması için yapılan hızlı bir kahramanlık ister. Burada gerçekten de iş öyle bir yere varır ki, aman uzun sürmesin, sahnedeymiş gibi çabucak olup bitsin, herkes görsün ve övgüler yağdırsın diye insanlar hayatlarını bile verirler. Yapıcı sevgi ise bir iş ve sebatkârlık, hatta bazıları için tam bir bilimdir. Ama, tüm çabalarınıza rağmen yalnızca hedefinize doğru ilerlememekle kalmayacak, hatta ondan uzaklaştığınız korkusuna kapıldığınız bir anda, bunu size peşinen söylüyorum, birdenbire hedefe ulaşacaksınız ve her zaman sizi seven ve her zaman gizlice yönlendiren Tanrı’nın mucizevi gücünü üzerinizde açıkça hissedeceksiniz. Özür dilerim yanınızda daha fazla kalamayacağım, beni bekliyorlar. Hoşça kalın.”

Hanımefendi ağlıyordu.

“Lise, Lise, onu da kutsayın, kutsayın!” diye birden telaşlandı.

“Onu sevmemek gerek. Nasıl hiç durmadan yaramazlık yaptığını gördüm,” dedi starets şakacı bir şekilde. “Niye hep Aleksey’le alay ediyordunuz?”

Lise, gerçekten de sürekli bu oyunu oynuyordu. Daha geçen defa Alyoşa’nın ondan utandığını ve kendisine bakmamaya çalıştığını fark etmişti ve işte bu durum, onu müthiş eğlendirmeye başlamıştı. Gözlerini dikerek bekliyor ve Aleksey’in bakışını yakalıyordu: Alyoşa, kendisine çevrilmiş ısrarlı bakışlara dayanamayarak birdenbire istemeden, önüne geçilmez bir güçle kendisi de kıza bakıyor ve tam bu anda Lise, onun gözlerinin içine bakarak muzaffer bir kahkaha atıyordu. Alyoşa utanıyor ve daha da çok sıkılıyordu. Sonunda yüzünü tamamen ondan çevirdi ve staretsin arkasına saklandı. Birkaç dakika sonra aynı önüne geçilmez güce yeniden kapılan Alyoşa, kendisine bakıp bakmadığını görmek için döndü ve koltuğundan iyice sarkmış olan Lise’in yandan kendisine bakmakta ve onun bakacağı anı ısrarla beklemekte olduğunu gördü; Alyoşa’nın bakışını yakalar yakalamaz öyle bir kahkaha attı ki, starets bile kendini tutamayıp, “Yaramaz, onu neden böyle utandırıyorsunuz,” dedi.

Lise, birden kızardı, gözlerinde şimşekler çaktı, yüzü müthiş ciddileşti ve kızgın, öfke dolu bir yakınmayla hızlı hızlı, sinirli sinirli konuşmaya başladı:

“Peki, o niye her şeyi unuttu? Küçüklüğümde beni kucağında taşırdı, beraber oynardık. Bana okuma öğretmeye gelirdi, bunu biliyor musunuz? Bundan iki yıl önce vedalaştı ve ebedi dostlar, evet ebedi dostlar olduğumuzu asla unutmayacağını söyledi! İşte şimdi de benden korkuyor, onu yiyeceğimi mi sanıyor? Niye yaklaşmak istemiyor, niye konuşmuyor? Neden bize gelmek istemiyor? Yoksa siz mi onu bırakmıyorsunuz: Ama biz onun istediği her yere gittiğini biliyoruz. Onu çağırmak benim için uygun olmaz, eğer unutmadıysa ilk onun hatırlaması gerekirdi. Hayır, o şimdi selamete eriyor! Ne diye ona bu upuzun cüppeyi giydirdiniz... Koşarken düşecek...”

Birden kendini tutamayarak eliyle yüzünü kapattı ve zaptedilmez, uzun, sinirli sessiz gülüşüyle sarsıla sarsıla güldü. Starets onu gülümseyerek dinledi ve sevecenlikle kutsadı; Lise, onun elini öpmeye davrandığında birdenbire bu eli gözlerine bastırarak ağlamaya başladı:

“Bana kızmayın, ben aptalın tekiyim, hiçbir şeye layık değilim... ve böyle gülünç birine gelmek istememekle Alyoşa belki de haklı, hem de çok haklı.”

“Onu hemen göndereceğim,” dedi starets.

V

ÂMİN, ÂMİN!

Staretsin hücreden ayrılışı yirmi beş dakika kadar sürdü. Artık saat yarımı geçmişti, ama Dmitriy Fedoroviç hâlâ ortada yoktu. Ancak onu unutmuş gibiydiler ve starets, hücreye tekrar girdiğinde konukları arasında çok hararetli bir konuşmayla karşılaştı. En çok İvan Fedoroviç ve iki rahip konuşmaya iştirak ediyorlardı. Görünüşe bakılırsa, Miusov da çok ateşli bir şekilde lafa karışıyordu, ama yine şansı yaver gitmiyordu; galiba ikinci planda kalıyordu ve sözlerine o kadar az karşılık veriyorlardı ki, ortaya çıkan bu yeni durum yalnızca birikmiş olan öfkesini artırıyordu. Mesele, onun daha önce de İvan Fedoroviç’le bilim konularında biraz atışmış olmasından ve İvan Fedoroviç’in kendisine gösterdiği önemsemez davranışı soğukkanlı karşılayamayışından kaynaklanıyordu: “Şimdiye dek en azından Avrupa’da ilerici olarak yapılan her şeyin en tepesinde yer aldım. Bu yeni kuşak ise kesin olarak bizleri görmezlikten geliyor,” diye düşündü kendi kendine. Koltuğa oturmak ve ağzını açmamak için kendi kendisine söz vermiş olan Fedor Pavloviç, gerçekten de kısa bir süre sustu, ancak komşusu Pyotr Aleksandroviç’i de alaylı bir gülümsemeyle izledi ve görünüşe bakılırsa onun öfkelenmesine sevindi. Çoktandır bir şeylerin öcünü almaya hazırlanıyordu ve şimdi bu fırsatı kaçırmak istemiyordu. Sonunda dayanamadı, komşusunun omzuna doğru eğildi ve onu bir kez daha kızdırdı:

“O zaman biraz önce ‘nazik öpme’ öyküsünden sonra neden gitmediniz ve bu uygunsuz topluluk içinde kalmayı kabul ettiniz? Çünkü, kendinizi aşağılanmış ve hakarete uğramış hissettiniz ve zekânızı göstererek öç almak için kaldınız. Artık onlara zekânızı göstermedikçe gidemezsiniz.”

“Gene mi siz? Aksine, hemen gideceğim.”

“Sonra, herkesten sonra yola çıkacaksınız!” Fedor Pavloviç, bir kere daha iğneledi. Bu konuşma, staretsin geri dönüşüyle hemen hemen aynı anda oluyordu.

Tartışma bir an için durdu, ama önceki yerini almış olan starets, gülümseyerek tartışmayı sürdürün dermişçesine herkesi süzdü. Onun yüzündeki hemen hemen her ifadeyi öğrenmiş olan Alyoşa, müthiş yorgun olduğunu ve ayakta zor durduğunu açıkça görüyordu. Hastalığının son zamanlarında gücünü kaybederek bayıldığı da oluyordu. Şimdi de yüzüne hemen hemen bayılma öncesindeki solgunluk yayılmış, dudakları beyazlaşmıştı. Ama, herhalde toplantıyı dağıtmak istemiyordu; hem de sanki bir amacı, ne olduğu bilinmeyen bir amacı varmış gibiydi. Alyoşa, onu dikkatle izliyordu.

Kütüphaneci rahip İosif, staretse dönerek ve İvan Fedoroviç’i göstererek, “Çok ilginç bir makaleleri üzerine konuşuyoruz,” dedi. “Yeni pek çok şey ileri sürüyorlar, ama galiba ana fikir iki yönlü. Kilise-devlet mahkemesi ve bu mahkemenin haklarının genişliği konusunda bir dergide yazdıkları makaleyle aynı konuda kitap yazmış olan bir din adamına yanıt vermişler...”

Starets, gözlerini açıp İvan Fedoroviç’e dikkatle bakarak, “Ne yazık ki, makalenizi okumadım, ama hakkında söylenenleri duydum,” diye karşılık verdi.

“Çok meraklı bir noktada duruyorlar,” diye devam etti kütüphaneci peder, “öyle görünüyor ki, kilise-devlet mahkemesi konusunda kilisenin devletten ayrılmasını tamamıyla reddediyorlar.”

“Bu ilginç, ama hangi anlamda?” diye sordu starets İvan Fedoroviç’e.

İvan Fedoroviç nihayet ona yanıt verdi, ama Alyoşa’nın önceden korktuğu gibi tepeden bakan bir nezaketle değil, alçakgönüllü ve ölçülü, gözle görülür bir nezaketle ve galiba en ufak bir art düşünce taşımaksızın.

“Ben, elementlerin karışımının, yani ayrı ayrı ele alacak olursak Kilise ve devletin temellerinden oluşan karışımın ebedi olacağı düşüncesinden hareket ediyorum, üstelik de bu karışımın olanaksızlığına ve meselenin temelinde bir yalanın yatması yüzünden söz konusu karışımın hiçbir zaman bırakın normal bir duruma, üzerinde bir nebze olsun uzlaşmaya varılmış bir duruma bile getirilemeyeceği hususuna rağmen. Bence, örneğin, mahkeme gibi konularda devlet ve Kilise arasında bir uzlaşma, gerçek ve saf anlamı bakımından olanaksızdır. Karşı çıktığım din adamı, Kilise’nin devlet içinde doğru ve belirgin bir yer işgal etmekte olduğunu ileri sürüyor. Bense, Kilise’nin, devletin içinde sadece bir köşede yer almasının değil, tam tersine Kilise’nin devletin tümünü içine almasının zorunlu olduğunu ve bunun şimdilik bazı nedenlerle mümkün değilse bile, Hıristiyan toplumun bundan sonraki gelişiminde açık ve en önemli bir hedef olarak tüm meselelerin özünde tartışmasız yer alması gerektiğini söyleyerek ona karşı çıktım.”

Sessiz sessiz duran bilgin rahip Peder Paisiy, sert ve sinirli bir tavırla, “Son derece haklı!” dedi.

Üst üste attığı bacaklarının durumunu sabırsızlıkla değiştiren Miusov:

“Tam tamına ultramontanlık!12” diye bağırdı.

“Eh, ama bizim dağımız13 yok ki,” diye haykırdı Peder İosif ve staretse dönerek devam etti. “Bununla birlikte karşıtları olan din adamının şu ‘temel ve öz’ düşüncelerine de yanıt veriyorlar: Dikkat buyurunuz. Birincisi: ‘Hiçbir toplumsal birlik egemenliği kendisine mal edemez, yani üyelerinin yurttaşlık haklarını ve politik haklarını yönetmeyi kendine mal edemez ve etmemelidir.’ İkincisi: ‘Cezai ve medeni yargı egemenliği Kilise’ye ait olmamalıdır ve bu egemenlik, gerek Tanrı’nın kurmuş olması, gerekse de dinsel amaçlar için insanların oluşturduğu bir birlik olması açısından Kilise’nin doğasıyla bağdaşmaz.’ En son, üçüncüsü: ‘Kilise, bu dünyaya ait olmayan bir hükümdarlıktır.’”

“Bir din adamına hiç yakışmayacak bir sözcük oyunu!” Peder Paisiy kendini tutamadı ve tekrar konuşmayı böldü. “Karşı çıktığınız bu kitabı okudum,” diyerek İvan Fedoroviç’e döndü, “din adamının ‘Kilise, bu dünyaya ait olmayan bir hükümdarlıktır’ sözleriyle şaşkına döndüm. Eğer bu dünyaya ait değilse, demek ki, yeryüzünde kilise hiç olamaz. Kutsal İncil’de ‘bu dünyaya ait olmayan’ sözleri bu anlamda kullanılmamıştır. Sözcüklerle bu şekilde oynanamaz. Efendimiz İsa Hazretleri Kilise’yi kurmak için dünyaya gelmişti. Gökler hükümdarlığı, pek tabii ki, bu dünyaya ait değil, göklerdedir, ama bu hükümdarlığa dünyada kurulmuş olan Kilise dışında başka bir yoldan girilmez. İşte bu yüzden bu anlamdaki böylesi dünyevi sözcük oyunları tahammül edilmez ve yakışık almaz şeylerdir. Kilise gerçekten de bir hükümdarlıktır, hükümdarlık etmek için tayin edilmiştir ve sonunda dünyadaki tartışmasız tek hükümdarlık olmak zorundadır. Bu bize vaat edilmiştir...”

Sanki kendini tutar gibi birden sustu. İvan Fedoroviç, onu saygıyla ve dikkatle dinledikten sonra staretse dönerek son derece rahat, ama önceki gibi istekle ve içtenlikle devam etti:

“Makalemin tüm düşüncesi, eski zamanlarda, Hıristiyanlığın ilk üç yüzyılında, dünyada Hıristiyanlığın sadece Kilise olarak doğduğu ve sadece de Kilise olarak bulunduğu şeklinde. Puta tapan Roma devleti Hıristiyan olmak istediği zaman mutlaka şöyle bir durum olmuştu: Roma devleti, Hıristiyan olduktan sonra sadece Kilise’yi içine aldı, ama kendisi pek çok icraatında önceki gibi puta tapan bir devlet olarak kalmaya devam etti. Aslında öyle olması da kuşkusuz gerekirdi. Ancak bir devlet olarak Roma’da puta tapma dönemi uygarlığından ve bilgeliğinden örneğin, devletin amaçları ve esasları gibi pek çok şey kalmıştı. Devletin içine giren İsa kilisesi de kuşkusuz kendi esaslarından, üzerinde durduğu temel taşından vazgeçemezdi ve sadece ve sadece Tanrı tarafından bir kere kesinlikle kendisine verilmiş ve gösterilmiş olan hedeflerini, bu arada tüm dünyayı, yani tüm eski puta tapan devleti Kilise’ye çevirme hedefini izleyebilirdi. Böylece Kilise ‘bir toplumsal birlik’ ya da, karşı çıktığım yazarın Kilise hakkında kullandığı ifadeyle, ‘dinsel amaçlar için insanların birliği’ olarak devlet içinde kendisine belirli bir yer aramak zorunda değildi, yani geleceği düşünerek, tam tersine dünyadaki her devlet, daha sonraları kiliseninkilerle benzeşmeyen tüm amaçlarından vazgeçip tamamen Kilise’ye dönüşmeli ve kiliseden başka bir şey olmamalıydı. Bunların hiçbiri devleti küçük düşürmez, yüce bir devlet olarak onun şerefini, şanını elinden almaz, sadece onu hâlâ puta tapan yalanların ve yanlışların yolundan alıp yalnızca ebedi amaçlara götüren doğruların ve gerçeklerin yoluna koyar. İşte bu nedenle Kilise-Devlet Mahkemesinin Esasları kitabının yazarı, eğer bu esasları araştırır ve ileri sürerken bunlara günahlarla dolu, henüz olgunlaşmamış zamanımızda gerekli olan geçici bir uzlaşmadan farklı bakmasaydı doğru yargıya varmış olurdu. Ama bu esasların yaratıcısı, ileri sürdüğü ve bir kısmını biraz önce Peder İosif’in saydığı esasların, değişmez, kendiliğinden olan ve ezeli esaslar olduğunu ilan etme cüretini gösterdiği anda artık açıkça Kilise’ye, onun kutsal, ezeli ve değişmez yazgısına karşı gelmektedir. İşte makalemin tam özeti böyle.”

“Yani kısacası,” diye her sözcüğün üzerine basarak Peder Paisiy tekrar konuşmaya girdi, “yaşadığımız on dokuzuncu yüzyılda iyice açıklık kazanmış olan başka teorilere göre, Kilise, devlet haline gelmeli, böylece alttan en üste yükselmeli ve daha sonra da bilime, zamanın ve uygarlığın ruhuna yerini bırakarak devletin içinde yok olmalıdır. Eğer bunu istemez ve direnirse, o zaman ona devletin içinde yalnızca küçük bir köşe ayrılır, üstelik de gözetim altında tutulur. Günümüzde çağdaş Avrupa ülkelerinde hep böyledir. Rus anlayışına ve beklentisine göre de gerekli olan, Kilise’nin en alt tipten en üst tipe geçerek devlete dönüşmesi değil, tam tersine, devletin, sadece ve sadece Kilise olma özentisine son vermek zorunda olmasıdır. Bunlara da âmin, âmin!”

“Peki efendim, itiraf edeyim şimdi bana bir parça cesaret verdiniz.” Tekrar üst üste attığı bacaklarını değiştiren Miusov gülümsedi. “Anladığım kadarıyla bu, kıyamet kadar uzak bir idealin gerçekleştirilmesi anlamına geliyor. İşinize nasıl geliyorsa. Savaşların, diplomatların, bankaların ve diğer şeylerin yok olmasıyla ilgili çok güzel bir hayal. Hatta sosyalizme benzeyen bir şey. Oysa ki, ben bütün bunların ciddi olduğunu ve Kilise’nin, şimdi, örneğin bir cinayet davasına bakacağını ve sopayla dövme ve kürek cezası, belki de ölüm cezası vereceğini sanıyordum.”

“Ama eğer şimdi bir tanecik olsun kilise-devlet mahkemesi olsaydı, şu anda da Kilise, kürek ya da ölüm cezasına göndermezdi. Suç ve suça bakış, o zaman kuşkusuz değişecekti, tabii birden ve hemen değil, yavaş yavaş, ancak yeterince kısa sürede...” dedi İvan Fedoroviç sakin bir şekilde ve gözünü hiç kırpmadan.

“Ciddi misiniz?” Miusov ona dikkatle baktı.

“Eğer Kilise mutlak güç olsaydı, o zaman suçluları ve itaatsizleri aforoz ederdi, kafalarını kesmezdi,” diye devam etti İvan Fedoroviç. “Size sorarım, aforoz edilen nereye giderdi? O zaman o, şimdi olduğu gibi yalnızca insanlardan değil, İsa’dan da uzaklaşmak zorunda olurdu. İşlediği suçla o, sadece insanlara değil, aynı zamanda İsa Kilisesi’ne karşı da isyan etmiştir. Bu, şimdi de oluyor, elbette ilan edilmeden. Günümüzde suçlunun vicdanı kendisiyle giderek daha sık uzlaşmaya giriyor: ‘Hırsızlık yaptım, ama Kilise’ye karşı gelmiyorum, İsa’ya düşman değilim,’ şimdi suçlu çoğunlukla böyle diyor kendi kendine. Kilise’nin, devletin yerine geçeceği zamanlarda ise dünyadaki bütün kiliseleri reddederek bunu söylemesi zor olurdu. ‘Herkes yanılıyor, bir tek ben, bir katil ve hırsız olan ben, adil Hıristiyan Kilisesiyim.’ Bunu kendine söylemek çok zordur, pek sık görülmeyen önemli koşullar ve durumlar gerektirir. Şimdi, diğer yandan, Kilise’nin suça bakışını alınız: Hemen hemen putperest görüşe benzeyen şimdiki görüşün değişmesi, toplumu korumak için şimdi yapıldığı gibi kirlenmiş bir organın mekanik bir şekilde kesilmesi yerine insanın yeniden doğuşu, dirilişi ve kurtarılması düşüncesinin geçmesi gerekmez miydi?..”

“Yani bu nasıl bir şey? Ben yine anlayamıyorum,” diye sözünü kesti Miusov, “yine bir hayal. Şekilsiz bir şey, onun için anlamak da olanaksız. Bu nasıl bir aforoz, aforozun niteliği ne? Bana sadece alay ediyorsunuz gibi geliyor, İvan Fedoroviç.”

“Aslında şimdi de aynı şey oluyor,” diye birden söze girdi starets ve herkes aynı anda ona döndü. “Eğer şu anda İsa Kilisesi olmasaydı, bir suçlunun kötülüklerini durduracak kimse de olmazdı ve hatta daha sonra ona verilecek ceza da, yani biraz önce söyledikleri şekilde mekanik ve çoğu halde sadece yüreğindeki öfkeyi artıran bir ceza değil, tek etkili, tek korkutucu ve yatıştırıcı, kendi vicdanının bilincine varmaktan ibaret gerçek bir ceza da olmazdı.”

“Nasıl olduğunu öğrenebilir miyim?” diye sordu Miusov büyük bir merakla.

“Şöyle,” diye başladı starets, “bütün bu çalışma sürgünleri, öncelikle de dayaklı sürgünler hiç kimseyi yola getirmiyor. Asıl önemlisi, hemen hemen hiçbir suçluyu uslandırmıyor da. Suç sayısı azalmadığı gibi daha da artıyor. Bu durumu siz de kabul etmek zorundasınız. Buradan, toplumun bu yolla hiç korunmadığı sonucu çıkıyor, çünkü zararlı organ mekanik olarak kesilip göz önünden uzağa sürülse de onun yerinde hemen bir başka suçlu, belki de iki suçlu bitiveriyor. Eğer bugün bile toplumu koruyan ve en azılı suçluyu yola getirip başka bir insan haline dönüştüren bir şey varsa, bu, yine de kendi vicdanını anlamada etkili olan İsa yasasıdır yalnızca. İsa toplumunun, yani İsa Kilisesi’nin oğlu olarak suçunun bilincine varan suçlu, kendi toplumunun önünde işlediği suçu da anlıyor. Böylece günümüzde bir suçlu, devletin önünde değil, sadece ve sadece Kilise’nin önünde suçunun bilincine varabiliyor. İşte eğer mahkeme, kilise gibi bir topluluğa ait olsaydı, o zaman bu topluluk, kimi aforozdan geri çevireceğini ve tekrar kendi içine alacağını bilirdi. Hiçbir etkin yargı hakkına sahip olmayan, elinde sadece ahlaki yönden kınama olanağı bulunan Kilise de şu anda suçlunun etkili bir biçimde cezalandırılmasından kendisi kaçınıyor. Suçluyu aforoz etmiyor, yalnızca ona baba nasihati veriyor. Üstelik, suçluyla olan bütün Hıristiyan Kilise ilişkilerini de korumaya gayret ediyor: Onun kilise ayinlerine, kutsal armağan törenlerine katılmasına izin veriyor, sadaka veriyor ve ona bir suçludan çok bir tutsak gibi davranıyor. Eğer Hıristiyan toplumu, yani Kilise, tıpkı medeni yasanın onu reddettiği ve kestiği gibi reddetmiş olsaydı suçlunun hali ne olurdu? Tanrım! Eğer Kilise de devlet yasasının verdiği her cezanın hemen arkasından suçluyu aforoz ederek kendi cezasını vermiş olsaydı ne olurdu? Bu söylediklerim en azından Rus suçlusu için umutsuzluk yaratmamalı, çünkü Rus suçlularının hâlâ inançları var. Bununla beraber, kim bilir, belki de o zaman korkunç bir şey olurdu, suçlunun umutsuz yüreğinde inançlar yiterdi, ya o zaman ne olurdu? Ama Kilise, şefkatli ve sevgi dolu bir ana olarak etkin bir ceza vermekten kendisi kaçınıyor, çünkü Kilise’nin cezası olmadan da suçlu devlet mahkemesi tarafından zaten en acımasız cezayla cezalandırılmıştır ve birinin olsun ona acıması gereklidir. Kaçınmanın başlıca nedeni ise, kilise mahkemesinin, içinde gerçeği barındıran tek mahkeme olması ve bundan dolayı da başka hiçbir mahkemeyle geçici de olsa maddi ve manevi olarak uyuşamamasıdır. Artık burada uzlaşmaya girmek olanaksızdır. Derler ki, yabancı bir suçlu, ender olarak pişman olur, çünkü en çağdaş öğretiler bile suçunun bir suç olmayıp sadece adaletsizce baskı yapan bir güce karşı isyan olduğu düşüncesinde onu doğrulamaktadır. Toplum, onu üzerinde hüküm süren güçle tamamen mekanik bir şekilde kendisinden koparmakta ve bu aforoza kin (en azından Avrupa’dakilerin deyişiyle), nefret ve kendi kardeşleri olan bu suçlunun geleceğine karşı kayıtsızlık ve ihmal de eşlik etmektedir. Böylece her şey Kilise’nin en ufak acıması olmaksızın oluyor, çünkü çoğu halde burada artık Kilise hiç yoktur, sadece Kilise taraftarları ve görkemli kilise binaları kalmıştır. Buralarda kiliselerin bizzat kendileri de çoktandır kilise olarak en alt tipten içinde tamamen kaybolmak için devlet olarak en üst tipe geçmeyi istemektedirler. Galiba en azından Luteryan ülkelerde bu böyledir. Roma’da da bin yıldır Kilise’nin yerine devlet ilan edilmiştir. Bu nedenle de suçlu artık kendisini Kilise’nin bir üyesi olarak algılamaz ve aforoz edilmiş olarak umutsuzluk içinde kalır. Eğer topluma geri dönerse de genellikle öyle bir nefretle doludur ki, artık aynı toplum kendiliğinden onu içinden uzaklaştırır. Bunun sonu ne olur, kendiniz karar verebilirsiniz. Çoğu hallerde, galiba bizde de durum aynıdır; ama mesele şu ki, bizde yasalara göre kurulmuş mahkemelerin dışında bir de Kilise var. Bu Kilise, suçluyla olan temasını, tıpkı sevgili ve değerli bir evladıyla olan teması gibi hiçbir zaman yitirmeyen bir Kilise’dir. Üstelik sadece düşüncede kalsa, şu anda faal olmayıp hayalde de olsa gelecek için yaşayan, aynı zamanda suçlu tarafından da içgüdüyle kabul edilen ve saygı gösterilen bir kilise mahkemesi vardır ve muhafaza edilmektedir. Biraz önce burada kilise mahkemesinin bütün gücüyle işe başlamış olması halinde, yani tüm toplumun sadece Kilise’ye başvurması halinde kilise mahkemesinin sadece şu anda asla yapılamayan suçlunun ıslahı işinde etkili olmakla kalmayacağı, üstelik suçların inanılmaz ölçüde azalabileceği konusunda söylenen sözler de doğrudur. Kuşkusuz Kilise müstakbel suçluyu ve müstakbel suçu pek çok hallerde şimdikinden tamamen farklı anlar ve aforoz edilmiş olanı geri döndürebilir, suç işlemeyi tasarlayan kişiyi engelleyebilir ve düşeni ayağa kaldırabilirdi. Gerçekten,” diye gülümsedi starets, “Hıristiyan toplumu şimdilik henüz hazır değil ve sadece yedi tane azize dayanıyor; ama onlar güçlerini yitirmedikleri için henüz hemen hemen puta tapan bir birlik halinde olan toplumun evrensel ve egemen tek bir Kilise’ye dönüşmesini beklerken herkes metanet içindedir. Asırların sonunda da olsa bunlar olacak, olacaktır, çünkü olacağı önceden bildirilmiştir! Zamanlarla ve sürelerle kendini şaşırtmaya hiç gerek yoktur, çünkü zamanların ve sürelerin sırrı Tanrı’nın hikmetindedir, onun öngörüsünde ve onun sevgisindedir. İnsanların hesabına göre henüz çok çok uzak olan şey, belki de Tanrı’nın önceden belirlediğine göre ortaya çıkmak üzere, kapının önündedir. Bütün bunlar olacaktır, olacaktır.”

“Âmin! Âmin!” diye onayladı Peder Paisiy büyük bir hürmetle ve pek kesin bir şekilde.

“Tuhaf, son derece tuhaf!” dedi Miusov. Konuşmasında öfkeden çok sanki gizli bir hoşnutsuzluk vardı.

“Size bu kadar tuhaf görünen nedir?” diye dikkatle sordu Peder İosif.

“Daha ne olsun ki?” diye haykırdı Miusov, sanki ateş püskürüyordu. “Yeryüzünde devlet ortadan kalkacak, Kilise ise devlet mertebesine yükselecek! Bu ultramontanlık da değil, ultramontanlığın bile üstünde! Bunu, Papa VII. Grigorius bile aklından geçirmemiştir!”

“Tamamen ters anlıyorsunuz!” dedi sertçe Peder Paisiy. “Kilise devlete dönüşmeyecek, bunu anlayınız. Roma ve Roma’nın hayali bunlar. Şeytanın üçüncü ayartması! Tam tersine devlet Kilise’ye dönüşecek, Kilise’ye kadar inecek ve bütün dünyada Kilise haline gelecek. Bütün bunlar, ultramontanlığa da, Roma’ya da, sizin yorumunuza da tamamen aykırıdır ve sadece dünyada Ortodoksluğun yüce görevidir. Doğudan bir yıldız parlamaya başlayacak.”

Miusov sustu, ciddi bir tavır takındı. Tüm vücudu olağanüstü gururunu ifade ediyordu. Dudaklarında yukardan bakan lütufkâr bir gülümseme belirdi. Alyoşa, her şeyi yüreği hızla çarparak izliyordu. Bütün bu konuşmalar onu tepeden tırnağa sarmıştı. Rastlantıyla Rakitin’e baktı; Rakitin, kapının yanında önceki yerinde hareketsiz dikiliyor, gözlerini yere indirdiği halde dikkatle etrafı dinliyor ve inceliyordu. Ama yanaklarındaki canlı kırmızılığa bakınca Alyoşa, Rakitin’in de en az kendisi kadar heyecanlandığını tahmin etti; Alyoşa, onun neden heyecanlandığını biliyordu.

Miusov birdenbire etkileyici ve özellikle heybetli bir görünüşle konuşmaya başladı:

“Size küçük bir anekdot anlatmama izin verin beyler. Bundan birkaç yıl önce, Aralık Devrimi’nden kısa bir süre sonra, Paris’te o zamanlar yönetici olan çok çok önemli bir şahsı ahbaplık etmek için ziyaret ederken onun yanında aşırı meraklı bir beye rastlamıştım. Bu adam yalnızca bir hafiye değil, koca bir siyasi hafiye takımının şefi gibi biriydi; oldukça etkili bir görev yani. Aşırı merakım yüzünden bir bahane bularak onunla konuşmaya başladım; ahbaplık etmek için gelen biri değil, elinde bildiğimiz türden bir raporla amirine gelmiş bir memurdu. Şefinin yanında nasıl karşılandığımı görerek bana bir parça açık yüreklilik gösterme lütfunda bulundu; pek tabii ki belli bir ölçüde, yani açıklıktan ziyade benim yabancı olduğumu görerek Fransız nezaketi gösterdi. Ama ben onu çok iyi anladım. Konu, o sıralar izlenmekte olan sosyalist devrimcilerdi. Konuşmanın asıl içeriğini bir yana bırakıp sadece çok ilginç bir noktayı belirteceğim. Adamcağız birdenbire şunları ağzından kaçırıverdi: ‘Biz,’ dedi, ‘bütün bu sosyalistlerden, yani anarşistlerden, dinsizlerden ve devrimcilerden o kadar çok korkmuyoruz; onları izliyoruz ve attıkları her adımı biliyoruz. Ama aralarında sayıları az da olsa birkaç tane özel şahıs var: Tanrı’ya inanan, Hıristiyan ve aynı zamanda da sosyalist olanlar. İşte en çok korktuğumuz bunlar, korkunç bir topluluk! Sosyalist Hıristiyanlar, sosyalist Tanrısızlardan daha korkunçtur.’ Bu sözler o zaman da beni etkilemişti. Ama şu anda, beyler, sizin yanınızda birdenbire nasılsa aklıma geliverdi.”

“Yani siz onları bize benzetiyor ve bizi sosyalist olarak mı görüyorsunuz?” Sözü dolandırmadan açık açık sordu Peder Paisiy. Ancak Pyotr Aleksandroviç vereceği yanıtı kafasında toparlayamadan kapı açıldı ve içeriye iyice gecikmiş olan Dmitriy Fedoroviç girdi. Aslında onu beklemekten vazgeçmiş gibiydiler. Birdenbire ortaya çıkışı ilk anda biraz şaşkınlık yarattı.

12 Ultramontanizm: Papanın nüfuzunun artırılması yanlısı bir dinsel cereyan.(Ç.N.)

13 Ultramontain, dağların ötesinde, Alplerin ötesinde anlamına da geldiğinden sözcük oyunu yapıyor. (Ç.N.)

VI

BÖYLE BİR ADAM NE DİYE YAŞAR Kİ!

Orta boylu, sevimli bir yüze sahip, yirmi sekiz yaşında genç bir adam olan Dmitriy Fedoroviç yaşından çok daha fazla gösteriyordu. Adaleli bir vücudu vardı ve çok büyük fiziksel güce sahip olduğunu tahmin etmek mümkündü. Bununla birlikte, yüzünde sanki hastalıklı bir ifade vardı. Yüzü zayıf, avurtları çökmüş, yanakları hastalıklı sarıya çalar renkteydi. Oldukça iri, koyu renk patlak gözleri, görünüşe göre, büyük bir inatla, ama belirsizce bakıyordu. Heyecanlandığı ve öfkeli konuştuğu zamanlarda bile bakışları iç dünyasına boyun eğmiyor ve bazen o andaki duruma hiç uymayan başka bir şey ifade ediyor gibiydi. Onunla konuşanlar zaman zaman “Ne düşündüğünü anlamak zor” derlerdi. Gözlerinde düşünceli ve sıkıntılı bir şeyler gören bazı kimseler, özellikle böyle sıkıntılı baktığı zamanlarda kafasından geçen neşeli ve şen şakrak düşünceleri kanıtlayan ani kahkahasıyla irkilirlerdi. Bununla birlikte yüzünün şu andaki hastalıklı hali anlaşılabiliyordu: Kentimizde özellikle son zamanlarda kapılmış olduğu son derece rahatsız edici ve “sefih” yaşantıyı herkes biliyor ve duyuyordu, aynen, tartışmalı paralar yüzünden babasıyla girdiği münakaşalarda gösterdiği aşırı hiddeti herkesin bildiği gibi. Kentte bununla ilgili birkaç öykü dolaşıyordu zaten. Sulh yargıcımız Semyon İvanoviç Kaçalnikov’un bir toplantıda onunla ilgili olarak ifade ettiği gibi, “düzensiz ve yanlış bir zekâya sahip,” yaratılıştan öfkeli biri olduğu doğruydu. Kusursuz ve çok şık, sımsıkı iliklenmiş bir redingot, siyah eldivenler giymiş ve elinde silindir şapkasıyla içeri girdi. Yeni emekliye ayrılmış bir asker gibi bıyık bırakmıştı ve şimdilik sakalını tıraş ediyordu. Koyu kumral saçları kısa kesilmişti ve öne doğru taranmıştı. Kararlı, geniş asker adımlarıyla yürüyordu. Bir an eşikte durdu ve herkese bir göz atarak doğruca ev sahibi olduğunu tahmin ettiği staretse yöneldi. Yerlere kadar eğilerek staretsi selamladı ve kutsamasını rica etti. Starets, yerinden doğrularak onu kutsadı; Dmitriy Fedoroviç saygıyla staretsin elini öptü ve aşırı bir heyecanla, neredeyse öfkeyle şöyle dedi:

“Bu kadar beklettiğim için büyüklük gösterip bağışlayın. Ancak babamın gönderdiği uşak Smerdyakov, zamanla ilgili ısrarlı sorularımı iki kez çok kesin bir tonla saat birde diyerek yanıtladı. Şimdi de öğreniyorum ki...”

“Rahatsız olmayın,” diye sözünü kesti starets, “bir şey yok, biraz geciktiniz, ölüm yok ya sonunda...”

“Size son derece minnettarım, iyiliğinizden ancak bunu bekleyebilirdim.” Sözü burada kesen Dmitriy Fedoroviç, bir kere daha eğilerek selam verdi, daha sonra aniden “babacığından” yana dönerek ona da aynı saygılı ve derin selamı verdi. Bu selamı önceden tasarladığı ve bunu, saygısını ve iyi niyetini belirtmeyi görev sayarak samimiyetle düşündüğü görülüyordu. Fedor Pavloviç birazcık gafil avlanmış olsa da hemen kendince bir çözüm buldu: Dmitriy Fedoroviç’in selamına karşılık koltuktan fırlayıp kalktı ve oğluna tam onunkinin aynısı derin bir selamla karşılık verdi. Yüzü ansızın ciddi ve saygı uyandırıcı bir şekil aldı. Ancak bu, ona kesinlikle kötü yürekli bir insan görünüşü vermişti. Daha sonra hiçbir şey söylemeden odadaki herkesi topluca selamlayan Dmitriy Fedoroviç, büyük ve kararlı adımlarıyla pencereye yaklaştı, Peder Paisiy’in yanındaki tek boş sandalyeye oturdu ve sandalyede öne doğru gelerek kestiği konuşmanın devamını dinlemeye hazırlandı.

Dmitriy Fedoroviç’in gelişi iki dakikadan fazla zaman almamıştı ve konuşmanın yeniden başlaması çok doğaldı. Ama bu kez Pyotr Aleksandroviç, Peder Paisiy’in ısrarlı ve adeta öfkeli sorusuna yanıt vermeyi gerekli görmüyordu.

“Bu konudan vazgeçmeme izin veriniz,” dedi sosyetik bir özensizlikle. “Bu konu, ayrıca da çapraşık bir konu. Bakın İvan Fedoroviç bize gülümsüyor: Yine elinde ilginç bir şeyler olmalı. Hadi ona sorun.”

“Küçük bir düşünceden başka önemli bir şey yok,” diye anında karşılık verdi İvan Fedoroviç, “sadece Avrupa liberalizminin ve hatta bizim Rus liberal amatörlüğünün sık sık ve çoktandır sosyalizmin nihai sonuçlarıyla Hıristiyanlığınkileri karıştırıyor olmalarıyla ilgili bir düşünce. Bu tuhaf sonuç, kuşkusuz niteleyici bir özellik. Bununla birlikte, sosyalizmi Hıristiyanlıkla karıştıranlar sadece liberaller ve amatörler değil, onlarla birlikte çoğunlukla jandarmalar, pek tabii ki yurtdışındaki jandarmalar da karıştırıyorlar. Paris’te geçen küçük öykünüz oldukça karakteristik, Pyotr Aleksandroviç.”

“Bu konuyu tümüyle bırakmak için izninizi tekrar rica ediyorum,” diye yineledi Pyotr Aleksandroviç. “Bunun yerine sizlere İvan Fedoroviç’le ilgili çok ilginç ve çok tipik başka bir öykücük anlatacağım, beyler. Bundan beş gün kadar önce genellikle kadınların bulunduğu buradaki bir topluluk içinde geçen bir tartışmada, İvan Fedoroviç, tüm dünyada insanları kendilerine benzeyenleri sevmek zorunda bırakan bir şeyin, insanın insanlığı sevmesi için bir doğa yasasının kesinlikle bulunmadığını ve eğer sevgi varsa ve yeryüzünde şimdiye dek var olduysa bunun doğal bir yasadan değil, sadece insanların kendi ölümsüzlüklerine inanmaları yüzünden olduğunu söylemiş. Bunun yanı sıra İvan Fedoroviç, doğal yasanın tümünün bundan ibaret olduğunu, insanlığın kendi ölümsüzlüğüne olan inancını yok ederseniz sadece sevginin değil, aynı zamanda dünyadaki yaşamı sürdürmek için her türlü canlı gücün de anında tükeneceğini parantez içinde eklemiş. Dahası, o zaman artık ahlaksızlık diye bir şey olmayacak, her şeye, hatta yamyamlığa bile izin verilecekmiş. Ama bu da az gelmiş, örneğin şu anda bizim gibi, ne Tanrı’ya, ne de kendi ölümsüzlüğüne inanmayan her insan için doğanın ahlak yasasının eski dinsel yasaya tamamen karşıt şekilde hemen değişmek zorunda olduğu düşüncesiyle ve hatta canavarlığa kadar varan egoizmin insan için sadece yasak olmamakla kalmayıp aynı zamanda onun durumunda gerekli, en akıllıca ve en soylu çare olarak kabul edilmesi gerektiği düşüncesiyle sözünü tamamlamış. Böylesi bir düşünceye bakarak bizim sevgili eksantrik ve paradoksalist İvan Fedoroviçimizin ilan buyuracağı ve ilan etmek niyetinde olduğu başka şeyler hakkında da bir hükme varabilirsiniz beyler.”

“İzninizle,” diye beklenmedik bir anda bağırdı Dmitriy Fedoroviç, “yanlış duymadım herhalde: ‘Canavarlık yalnızca caiz olmakla kalmamalı, aynı zamanda her Tanrısızın en gerekli ve en akıllıca kurtuluş yolu olarak da kabul edilmelidir!’ Böyle mi, değil mi?”

“Tam olarak öyle,” dedi Peder Paisiy.

“Aklımda tutacağım.”

Bu sözleri söyleyen Dmitriy Fedoroviç, konuşmaya nasıl birdenbire girdiyse aynı şekilde birdenbire de sustu. Hepsi merakla ona baktılar.

Starets, İvan Fedoroviç’e aniden şu soruyu sordu:

“İnsanlarda ruhlarının ölümsüzlüğüne olan inancın tükenmesiyle ortaya çıkacak sonuçlar hakkında gerçekten böyle mi düşünüyorsunuz?”

“Evet, bunu iddia ettim. Eğer ölümsüzlük yoksa erdem de yoktur.”

“Eğer inancınız böyleyse mutlusunuz, ya da çok mutsuzsunuz!”

“Neden mutsuz olayım?” diyerek gülümsedi İvan Fedoroviç.

“Çünkü, büyük olasılıkla ruhunuzun ölümsüzlüğüne de, hatta Kilise ve Kilise sorunu hakkında yazılanlara da inanmıyorsunuz.”

“Belki de haklısınız!.. Ama yine de büsbütün şaka yapmıyordum...” diye ansızın tuhaf bir şekilde itiraf etti İvan Fedoroviç ve bu arada yüzü kızarıverdi.

“Büsbütün şaka yapmıyordunuz, bu gerçek. Bu düşünce yüreğinizde henüz çözümlenmemiş ve size azap veriyor. Ama azap çeken insan da bazen sanki umutsuzluktan yapıyormuş gibi, kendi umutsuzluğuyla eğlenmeyi sever. Şimdilik siz de umutsuzluk yüzünden kendi diyalektiğinize kendiniz de inanmadan ve yüreğinizdeki acıyla buna içinizden gülerek hem dergi makaleleriyle, hem de sosyete tartışmalarıyla gönül eğlendiriyorsunuz... Bu mesele içinizde çözümlenmemiş ve ısrarla çözüm beklediği için bundan çok büyük bir acı duyuyorsunuz...”

İvan Fedoroviç, anlaşılmaz bir gülümsemeyle staretse bakarak tuhaf sorular sormaya devam ediyordu:

“Belki de içimde çözümlenmiştir. Olumlu yönde çözümlenmiştir, ne dersiniz?”

“Eğer olumlu çözümlenemezse, hiçbir zaman olumsuz da çözümlenemez. Yüreğinizin bu özelliğini kendiniz de biliyorsunuz: Yüreğinizin bütün ıstırabı da buradan geliyor zaten. Ama size böyle bir acıya katlanabilecek, ‘asıl yaşayacağımız yer göklerde olduğu için yükseklerde filozofluk edebilecek ve yücelikler peşinde koşabilecek’ yüce bir yürek verdiği için Yaradan’a şükrediniz. Tanrı, yüreğinizin çözümünü yeryüzündeyken bulmanıza yardımcı olsun ve yolunuzu takdis etsin!”

Starets elini kaldırdı ve yerinden İvan Fedoroviç’i kutsamak istedi. Ama İvan Fedoroviç, sandalyeden birden kalktı, ona yaklaştı, takdisini kabul etti ve elini öptükten sonra hiç konuşmadan yerine döndü. Görünüşü sert ve ciddiydi. İvan Fedoroviç’ten beklenmeyen bu davranış ve bütün önceki davranışları, staretsle konuşması, gizemliliği ve hatta ciddiyetiyle herkesi öyle şaşırtmıştı ki, bir an hepsi de susmuştu. Alyoşa’nın yüzünde ise adeta bir korku ifadesi vardı. Ama Miusov, birden omuzlarını yukarı kaldırdı, aynı anda da Fedor Pavloviç sandalyesinden fırladı.

“İlahi ve kutsal starets!” diye haykırdı, İvan Fedoroviç’i göstererek devam etti. “Bu benim oğlum, kanım, canım, en sevdiğim varlık. Bu, benim, deyim yerindeyse, saygılı Karl Moor’um, şu şimdi içeri giren oğlum Dmitriy Fedoroviç ise, ki onu zaptedecek gücü sizde arıyorum, saygısız Frantz Moor’dur. İkisi de Schiller’in Haydutlar’ından, ben, ben de bu durumda Regierender Graf von Moor14 oluyorum! Hükmünüzü verin ve kurtarın! Sadece dualarınıza değil, kehanetlerinize de ihtiyacımız var.”

“Çılgınlık etmeden konuşun ve söze evinizdekileri aşağılayarak başlamayın,” diye karşılık verdi starets zayıf ve bitkin bir sesle. Anlaşılan gittikçe daha çok yoruluyordu ve gücü hissedilir şekilde azalıyordu.

“Daha buraya gelirken hissettiğim yakışıksız bir komedi!” diye öfkeyle bağırdı Dmitriy Fedoroviç. O da yerinden fırlamıştı. “Bağışlayın muhterem peder,” diyerek staretse döndü, “ben cahil bir adamım, size nasıl hitap edeceğimi bile bilmiyorum. Ama sizi kandırdılar, bizleri yanınızda bir araya toplarken son derece iyi niyetliydiniz. Babama sadece bir skandal gerekiyordu. Ne için mi? Bu artık onun hesabı. Onun her zaman bir hesabı vardır. Ama galiba ne için olduğunu artık biliyorum...”

“Hepsi de, onların hepsi de beni suçluyor!” diye bağırdı Fedor Pavloviç. “İşte bakın Pyotr Aleksandroviç de suçluyor. Suçladınız, Pyotr Aleksandroviç, siz de suçladınız!” Birden Miusov’a döndü. Oysa ki, o, Fedor Pavloviç’in sözünü kesmeyi düşünmemişti bile. “Çocukların parasını cebime indirmekle suçluyorlar; ama müsaadenizle, mahkeme de mi yok? Orada size, makbuzlarınıza, mektuplarınıza, sözleşmelerinize bakıp elinizde ne vardı, ne kadarını harcadınız, geriye ne kaldı hepsini sayıp dökerler Dmitriy Fedoroviç. Pyotr Aleksandroviç fikrini söylemekten neden kaçınıyor? Dmitriy Fedoroviç onun yabancısı değil. Çünkü her şey benim üzerimde, Dmitriy Fedoroviç ise sonuçta bana da borçlu, hem de biraz değil, birkaç bin efendim, bütün belgeler elimde! Zaten bütün şehir onun içki ve eğlence âlemleriyle sarsılıyor! Eskiden çalıştığı yerde de şerefli kızları kandırdığı için bin, iki bin ödemiş; bunları biliyoruz, Dmitriy Fedoroviç, en gizli ayrıntılarına kadar biliyoruz. Kanıtlayacağım efendim... Kutsal peder, inanabilir misiniz: Bu kızların en soylusunu, iyi bir evin varlıklı kızını, eski amiri, Kılıçlı Anna Nişanı sahibi cesur bir albayın kızını kendine âşık etmiş, evlenme teklif ederek kızı dile düşürmüş. Kız şimdi burada, öksüzdür, şu anda da onun nişanlısı. Oysa o, kızın gözleri önünde buradaki bir yosmanın peşinde koşuyor. Bu yosma, saygıdeğer bir adamla medeni nikahlı yaşamış olsa da bağımsız karaktere sahip biridir, hiç kimsenin fethedemeyeceği bir kaledir, yine de yasal bir eştir, çünkü faziletlidir, evet, kutsal pederler, erdemli bir kadındır o! Dmitriy Fedoroviç ise bu kaleyi altın bir anahtarla açmak istiyor. Bunun için şimdi bana çalım satıyor, benden para koparmak istiyor; şimdiden bu yosma için binlerce ruble savurdu; bunun için sürekli olarak kimden borç alıyor dersiniz? Söyleyeyim mi, Mitya?”

“Susun!” diye bağırdı Dmitriy Fedoroviç. “Ben çıkana kadar bekleyin, benim yanımda soylu bir kıza kara çalmaya cüret etmeyin... Yalnızca ondan söz açmaya cesaret etmeniz bile onun için yüz karasıdır... İzin vermeyeceğim!”

Nefes nefese kalmıştı.

Fedor Pavloviç, sinirli sinirli ve gözlerinden zorla yaş akıtarak, “Mitya! Mitya! Ya babalık hayır duasına ne dersin? Ya sana lanet okursam ne olacak?”

“Utanmaz, ikiyüzlü!” Kudurmuş gibi böğürüyordu Dmitriy Fedoroviç.

“Bunu babasına söylüyor, babasına! Başkalarına neler yapar kim bilir? Beyler, gözünüzün önüne getirin: Burada, bu şehirde yoksul, ama saygıdeğer bir adam var, emekli bir yüzbaşı. Bir felakete uğramış, görevinden alınmış, ama öyle alenen, mahkeme yoluyla değil, onurunu tamamen koruyarak. Kalabalık ailesiyle zor durumda. Bundan üç hafta önce bizim Dmitriy Fedoroviç, lokantada bu adamın sakalına yapıştı, sakalından tutup sokaklarda sürükledi ve herkesin ortasında dövdü. Bütün bunların nedeni de adamcağızın benim bir işimde gizli vekilim olmasıydı.”

“Yalan, hepsi yalan! Görünüşte doğru, ama aslında yalan!” Dmitriy Fedoroviç öfke içinde titriyordu. “Baba! Davranışlarımı haklı göstermiyorum; evet, herkesin içinde itiraf ediyorum: Bu yüzbaşıya bir canavar gibi davrandım ve şimdi üzülüyorum, canavarca hiddetim yüzünden kendimden iğreniyorum, ama bu sizin vekiliniz olan yüzbaşı, sizin yosma olduğunu belirttiğiniz o bayana gitmiş ve ona sizin adınıza bir öneride bulunmaya kalkışmış. Ona sizin elinizde bulunan bana ait senetleri almasını ve eğer mal mülk hesaplarında yakanıza fazlaca yapışacak olursam bu senetlere dayanarak hapse attırmak amacıyla beni mahkemeye vermesini önermiş. Şimdi beni bu bayana karşı düşkünlük gösterdiğim için ayıplıyorsunuz, oysa beni ayartmasını ona siz öğütlemiştiniz! Ama o, açık sözlü biri. Sizinle alay ederek bana her şeyi anlattı! Beni hapse attırmak istemenizin tek nedeni, bu kadını benden kıskanmanızdır, çünkü ona siz de âşık olmaya başladınız. Bütün bunları biliyorum, alay ediyordu, duyuyor musunuz, sizinle alay ederek bunları anlatıyordu. İşte buyrun kutsal insanlar, karşınızda ahlaksız oğlunu ayıplayan bir baba! Baylar, tanık olduğunuz öfkemi bağışlayınız, ama ben bu sinsi ihtiyarın hepimizi buraya bir skandal için çağırdığını tahmin etmiştim. Eğer bana elini uzatacak olursa affetmek ve af dilemek için gelmiştim! Ama şu anda sadece beni değil, kendisine olan saygım yüzünden adını bile söylemeye cesaret edemeyeceğim asil bir genç kızı da aşağıladığı için benim babam dahi olsa onun oynadığı bu oyunu herkesin önünde ortaya çıkarmaya karar verdim!..”

Daha fazla devam edemedi. Gözleri kıvılcımlar saçıyordu, güçlükle soluk alıyordu. Ama hücredekilerin hepsi de heyecanlanmıştı. Starets dışında herkes heyecanla yerinden kalkmıştı. Rahipler sert sert bakıyorlardı.

Staretsin kararını bekliyorlardı. O ise bembeyaz olmuş oturuyordu, ama heyecandan değil, hastalığın verdiği güçsüzlükten dolayı. Dudaklarında yalvaran bir gülümseme belirdi; başına toplanan cinleri durdurmak ister gibi elini ara sıra havaya kaldırırdı, bu sahneye son vermek için kuşkusuz onun bir hareketi yeterli olurdu; ama sanki bir konuyu daha, kendi kendine henüz anlamadığı bir konuyu daha anlamak ister gibi bir şey bekliyor ve dikkatle bakıyordu. Sonunda Pyotr Aleksandroviç Miusov, kendisini kesinlikle aşağılanmış ve beş paralık olmuş hissetti.

“Meydana gelen skandalda hepimiz suçluyuz!” dedi heyecanla. “Ancak ben, kiminle iş tuttuğumu bildiğim halde buraya gelirken bunları tahmin etmiyordum... Buna hemen son vermek gerek! Aziz peder, inanınız ki, burada ortaya çıkan ayrıntıların hiçbirini tam olarak bilmiyordum, bunlara inanmak istemezdim ve ancak şimdi ilk kez öğreniyorum... Baba alçak bir kadını oğlundan kıskanıyor ve alçağın biriyle oğlunu hapse attırmak için sözleşiyor... Ve işte böyle bir meclis içinde beni de buraya gelmek zorunda bıraktılar... Aldatıldım, herkese açıklıyorum, en az diğerleri kadar aldatıldım...”

“Dmitriy Fedoroviç!” Birdenbire kendine ait olmayan bir sesle feryadı bastı Fedor Pavloviç. “Eğer oğlum olmasaydınız, şu dakikada sizi düelloya çağırırdım... tabancayla... üç adım mesafeden... mendil gererek! Mendil gererek!” diye tamamladı sözünü ayaklarını yere vurarak.

Bütün yaşamları boyunca rol yapan ihtiyar yalancıların gerçekten de heyecandan titriyormuş ve ağlıyormuş görüntüsü yarattıkları anlar vardır. Oysaki, tam o anda, ya da yalnızca bir saniye sonra, bile kendilerine şu sözleri fısıldayabilirler: “Aslında yalan söylüyorsun, ihtiyar utanmaz, zaten şimdi de bütün bu “kutsal” öfkene ve “kutsal” öfke anına rağmen sen bir aktörsün.”

Dmitriy Fedoroviç kaşlarını çattı ve babasına tarif edilmez bir nefretle baktı. Sessizce ve kendini tutarak:

“Sanıyordum ki... sanıyordum ki, yaşlılığında ona özenle bakmak için ruhumun meleği, nişanlımla birlikte vatanıma geleceğim. Ama karşımda sadece ahlaksız bir şehvet düşkünü ve adi bir komedyen görüyorum!”

İhtiyar, soluk soluğa ve her sözcükte tükürükler saçarak tekrar haykırdı:

“Düelloya! Size gelince, Pyotr Aleksandroviç Miusov, biliniz ki, belki de tüm soyunuzda biraz önce alçak demek cesaretini gösterdiğiniz kadından daha yüksek ve daha şerefli –duyuyor musunuz daha şerefli– bir kadın yoktur ve olmamıştır! Siz ise Dmitriy Fedoroviç, bu ‘alçağı’ nişanlınıza değiştiniz, demek ki, nişanlınızın o kadının tırnağı bile olamayacağına karar verdiniz. İşte böyle bir alçak!”

“Ayıp!” diye bir anda ağzından kaçırdı Peder İosif.

Şimdiye kadar hiç konuşmayan Kalganov, kıpkırmızı olarak heyecandan titreyen yeniyetme sesiyle birdenbire, “Ayıp ve rezilce!” diye bağırdı.

Omuzlarını iyice yukarı kaldırmış ve bu yüzden kamburu çıkmış gibi olan Dmitriy Fedoroviç, neredeyse öfkeden çıldırmış bir halde boğuk bir sesle konuştu:

“Böyle bir adam ne diye yaşar ki! Hayır, söyleyin bana, onun varlığıyla dünyayı şerefsizlendirmesine izin verilebilir mi?” Eliyle ihtiyarı göstererek odadakilere göz gezdirdi. Yavaş ve ölçülü konuşuyordu.

“İşitiyor musunuz, baba katilini işitiyor musunuz, pederler,” diye Peder İosif’e atıldı Fedor Pavloviç. “İşte sizin ‘ayıp’ınıza yanıt! Ayıp olan ne? Bu ‘alçak’, bu ‘rezil kadın’ belki de sizden daha kutsaldır, kurtarıcı rahip efendiler! Belki çevresi tarafından yiyip bitirilerek gençliğinde düştü, ama ‘çok sevdi’, çok sevenleri ise İsa bağışlamıştır...”

“İsa böyle sevgileri bağışlamadı...” Sessiz sakin Peder İosif sabredemeyerek patladı.

“Hayır, bunu, tam bu sevgiyi bağışladı, rahipler, bunu! Sizler burada lahana yiyorsunuz ve dindar olduğunuzu sanıyorsunuz! Kayabalığı yiyorsunuz, günde bir kayabalığı ve kayabalıklarını Tanrı alıyor zannediyorsunuz!”

“Olamaz, olamaz!” Sesleri işitildi hücrenin her yanından.

Ancak çirkinlik derecesine kadar varan bu sahne hiç beklenmedik bir biçimde sona erdi. Starets, aniden yerinden kalktı. Starets ve oradaki herkes için duyduğu endişeden hemen hemen tamamen şaşırıp kalmış olan Alyoşa, onun elinden tutmaya ancak yetişebildi. Starets, Dmitriy Fedoroviç’e doğru yürüdü ve yanına varınca önünde diz çöktü. Alyoşa, onun güçsüzlükten düştüğünü sandı, ama öyle değildi. Dizleri üstünde duran starets, Dmitriy Fedoroviç’i, ayaklarına kadar eğilerek belirgin ve kasıtlı bir selamla, hatta alnını yere değdirerek selamladı. Alyoşa öyle şaşırmıştı ki, ayağa kalktığı zaman onu tutamadı bile. Staretsin dudaklarında zayıf bir gülümseme belirir gibi oldu.

“Bağışlayın! Hepiniz bağışlayın!” dedi, konuklarına veda ederken.

Dmitriy Fedoroviç bir an öylece kalakaldı: Ayaklarına kapanarak selam vermişti; bu neydi böyle? Nihayet birden bir çığlık attı: “Oh, Tanrım!” Ve elleriyle yüzünü kapatarak odadan dışarı fırladı. Onun arkasından bütün konuklar da şaşkınlıkları yüzünden ev sahibinden özür dilemeden ve vedalaşmadan hep birlikte hücreden çıktılar. Sadece rahipler kutsanmak için tekrar yaklaştılar.

Nedense birdenbire sakinleşmiş olan Fedor Pavloviç, şahsen birine hitap etmeye cesaret edemeyerek ortadan konuşmayı denedi:

“Böyle ayaklarına kapanmak da ne oluyor, bir işaret mi yoksa?” O anda hepsi de keşişhanenin bahçesinden çıkıyorlardı.

“Bu tımarhaneden sorumlu değilim ve deliler adına konuşmuyorum,” diye o anda öfkeyle cevap verdi Miusov, “zaten kendimi topluluğunuzdan kurtaracağım Fedor Pavloviç, hem de emin olun ebediyen. Şu deminki rahip nerede?..”

Ama “şu rahip,” yani onları başrahibe öğle yemeğine davet etmiş olan rahip kendisini hiç bekletmedi. Konukları, staretsin hücresinin eşiğinden adım atar atmaz karşıladı. Sanki onları hep orada beklemişti.

“Saygıdeğer peder, lütfen, başrahip pedere derin saygılarımı iletiniz ve onun aziz varlığı önünde, aniden karşılaştığım ve önceden tahmin edemediğim durumlar yüzünden bütün içtenliğimle istemiş olmama karşın yemeğine katılma onuruna sahip olamayacağım için şahsen beni, Miusov’u affediniz,” dedi sinirli sinirli Pyotr Aleksandroviç rahibe.

“Önceden tahmin edilmeyen durum ise benim!” diye hemen sözü kaptı Fedor Pavloviç. “İşitiyor musunuz peder, Pyotr Aleksandroviç benimle birlikte kalmak istemiyor, yoksa hemen giderdi. Gidin, Pyotr Aleksandroviç, buyrun başrahip pedere gidin ve de size afiyet olsun! Biliniz ki, ben çekileceğim, siz değil. Evde, evde yemek yiyeceğim, burada kendimi beceriksiz hissediyorum, Pyotr Aleksandroviç, en aziz akrabam.”

“Ben sizin akrabanız değilim, hiçbir zaman da olmadım. Siz aşağılık bir adamsınız!”

“Sizi çıldırtmak için söyledim, çünkü siz akraba olduğumuz halde akrabalıktan kaçınıyorsunuz, ne kurnazlık yaparsanız yapın kilise takviminden bunu kanıtlayacağım; İvan Fedoroviç, senin için zamanında at göndereceğim, sen de kal istersen. Size gelince, Pyotr Aleksandroviç, terbiye hemen başrahip pedere gitmenizi buyurur. Orada sizinle yaptıklarımız için özür dilemeniz gerekir...”

“Gerçekten doğru mu, gidiyor musunuz? Yalan söylemiyorsunuz ya?”

“Pyotr Aleksandroviç, olanlardan sonra buna nasıl cesaret edebilirim! Coştum, affedin, beyler, coştum! Ayrıca da sarsıldım! Hem de utandım. Beyler, bazılarında Büyük İskender’in, bazılarında da köpek Fidelka’nın yüreği vardır. Benimki köpek Fidelka’nın yüreği gibi. Korktum! Böyle sıvıştıktan sonra daha nasıl yemeğe gidip de manastır soslarını yiyebilirim? Ayıp olur, yapamam, kusura bakmayın!”

Uzaklaşmakta olan soytarıyı hayret dolu bir bakışla izleyen Miusov, düşünceye dalarak durdu: “Şeytan bilir, belki de kandırıyordur!” Beriki döndü ve Pyotr Aleksandroviç’in kendisini takip ettiğini fark edince ona eliyle bir öpücük yolladı.

“Siz de başrahibe gidiyor musunuz?” Miusov, İvan Fedoroviç’e dura dura sordu.

“Neden olmasın? Üstelik dünden beri özel olarak çağrılıyım.”

“Ne yazık ki, kendimi bu lanetli yemeğe gitmeye gerçekten zorunlu hissediyorum.” Miusov, aynı acı öfkeyle sözlerine devam etti. Genç rahibin onları dinlediğine aldırış bile etmemişti. “Hem yemekte, burada yaptıklarımız için özür dilemek ve bunları yapanın biz olmadığımızı açıklamak da gerekir... Ne dersiniz?”

“Evet, bizim yapmadığımızı anlatmak gerekir. Ayrıca babam da olmayacak,” diye belirtti İvan Fedoroviç.

“Evet, ya bir de o olsaydı! Lanet olsun bu yemeğe!”

Hepsi yürüdüler. Genç rahip susuyor ve dinliyordu. Ormandan geçerken sadece bir kez, başrahip pederin uzun zamandır beklediğini ve yarım saatten fazla geciktiklerini söyledi. Karşılık veren olmadı. Miusov nefretle İvan Fedoroviç’e baktı.

“Hiçbir şey olmamış gibi bir de yemeğe gidiyor!” diye düşündü. “Kalın kafa, Karamazov vicdanı ne olacak!”

14 (Alm.) Mülk sahibi Kont von Moor. (Ç.N.)

VII

KARİYER MERAKLISI BİR PAPAZ OKULU ÖĞRENCİSİ

Alyoşa staretsini yatak odasına götürdü ve yatağına oturttu. Gerekli mobilyalara sahip minicik bir odaydı; demir karyola daracıktı, üzerinde şilte yerine sadece bir keçe vardı. Köşede ikonaların önünde bir rahle duruyordu. Rahlenin üzerinde ise haç ve İncil vardı. Starets, güçsüz bir şekilde yatağa çöktü; gözleri parlıyordu ve zor nefes alıyordu. Oturduktan sonra dikkatli dikkatli ve bir şey düşünüyormuş gibi Alyoşa’ya baktı.

“Git, yavrucuğum, git. Bana Porfiriy de yeter, sen koş, acele et. Sen orada gereklisin, başrahip pedere git, yemekte hizmet et.”

“Burada kalmama izin verin,” dedi Alyoşa yalvaran bir sesle.

“Orada sana daha çok ihtiyaç var. Orada barış yok. Hizmet edersin ve bir işe yararsın. Cinler ayaklanınca dua oku. Ve bil ki, oğulcuğum, starets ona böyle demeyi severdi, ilerde de sana burada yer yok. Bunları unutma delikanlı. Bana Tanrı huzuruna çıkmak nasip olur olmaz manastırdan git. Temelli git.”

Alyoşa titredi.

“Neyin var? Şimdilik burada sana yer yok. Dünyadaki yüce itaat adına seni takdis ediyorum. Daha çok gezip dolaşman gerek. Hem evlenmelisin, evlenmek zorundasın. Tekrar gelene kadar her şeyi görüp geçireceksin. Çok işin olacak. Senden hiç kuşku duymuyorum ve bu yüzden seni gönderiyorum. İsa Hazretleri seninle olsun. Onu koru, o da seni korur. Büyük bir acı göreceksin ve bu acı içinde mutlu olacaksın. İşte sana bir nasihat: Acıda mutluluk ara. Çalış, durmadan çalış. Şu söylediğim sözleri unutma, çünkü seninle daha konuşacak olsam bile artık sadece günlerim değil, saatlerim de sayılı.” Alyoşa’nın yüzünde tekrar güçlü bir hareket belirdi. Dudaklarının uçları titredi.

“Yine ne oldu sana?” Sessizce gülümsedi starets. “Dünyadakiler varsın ölülerini gözyaşlarıyla uğurlasınlar, biz ise buradan giden bir pedere sevinelim. Sevinelim ve onun için dua edelim. Beni bırak. Dua etmem gerek. Git, acele et. Kardeşlerinin yakınında ol. Hem birinin değil, ikisinin de yakınında ol.”

Starets kutsamak için elini kaldırdı. Alyoşa kalmayı çok istediği halde itiraz etmesi olanaksızdı. Bir şey daha sormak istiyordu ve nerdeyse “Kardeşim Dmitriy’in önünde yerlere kadar eğilip verdiğiniz selam ne anlama geliyordu?” sorusu ağzından kaçıyordu, ama sormaya cesaret edemedi. Eğer mümkün olsaydı, o sormadan da staretsin bunu ona açıklayacağını biliyordu. Ama, demek ki, bunu istemiyordu. Bu selam Alyoşa’yı korkunç şekilde etkilemişti; bunda gizli bir anlam olduğuna elinde olmadan inanıyordu. Gizli, belki de korkunç bir anlam. Başrahibin yemeği başlamadan manastıra yetişmek için, elbette ki sadece masada hizmet etmek amacıyla, keşişhaneden bahçeye çıktığında birdenbire yüreği acıyla sıkıştı ve olduğu yerde kaldı: Sonunun bu kadar yakın olduğunu tahmin eden staretsin sözleri kulaklarında çınlıyor gibiydi. Staretsin, hem de böylesine doğrulukla tahmin ettiği şeyler kesinlikle olmak zorundaydı, Alyoşa, buna kutsal bir şey olarak inanırdı. Ama onsuz nasıl kalacak, onu görmeden, sesini işitmeden nasıl yapacaktı? Hem nereye gidecekti? “Ağlama ve manastırdan git diyor, Tanrım!” Çoktandır Alyoşa böyle bir keder yaşamamıştı. Keşişhaneyi manastırdan ayıran ormanı çabucak geçti. Kafasındaki düşünceleri taşıyacak gücü yoktu, bu düşünceler ona öyle bir baskı yapıyordu ki, orman yolunun iki yanındaki asırlık çam ağaçlarına bakmaya başladı. Geçit uzun değildi, en fazla beş yüz adımdı; bu saatte hiç kimse olmazdı, ama birdenbire yolun ilk kıvrımında Rakitin’i fark etti. Birini bekliyordu.

Yan yana gelince Alyoşa sordu:

“Beni mi bekliyorsun?”

“Seni bekliyorum,” diyerek gülümsedi Rakitin. “Acele başrahip pederin yanına gidiyorsun. Biliyorum; masaya. Hatırlıyor musun, General Pahatov’la piskoposu kabulünden sonra böyle bir ziyafet olmamıştı. Ben oraya gitmeyeceğim, sen git, sosları sofraya koy. Bana bir tek şey söyle Aleksey: Bu rüyanın anlamı nedir? Bunu sormak istiyordum.”

“Hangi rüya?”

“Ağabeyin Dmitriy Fedoroviç’in önünde yerlere kadar eğilerek verilen selam. Üstelik bir de alnını yere vurdu!”

“Peder Zosima’dan mı söz ediyorsun?”

“Evet, Peder Zosima’dan.”

“Alnını mı vurdu?”

“Evet, saygısızca ifade ettim! Varsın saygısızca olsun. Bu rüya ne anlama geliyor?”

“Ne anlama geldiğini bilmiyorum, Mişa.”

“Bunu sana açıklamayacağını biliyordum zaten. Bunda şaşacak bir şey yok. Kuşkusuz, sadece her zamanki ciddi görünüşlü saçmalıklar. Ama bu hokkabazlık mahsus yapıldı. Şimdi şehirdeki ve vilayetteki bütün softalar konuşmaya başlayacaklar ve ‘Bu rüyanın anlamı nedir?’ diye yayacaklar. Bence ihtiyar gerçekten ileriyi görüyor: Cinayet kokusu aldı. Bu leş kokusu sizden geliyor.”

“Hangi cinayet?”

Rakitin, galiba bir şey söylemek istiyordu.

“Sizin ailede olacak bu cinayet. Ağabeylerinle zengin babacığın arasında olacak. İşte bak Starets Zosima da gelecekteki bir olaya alnıyla vurdu. Sonra ne olacak: ‘Ah, zaten bu starets kutsal bir kâhin, önceden bilmişti’; alnını yere vurmasında ne kehanet varsa? Hayır, bu güya bir işaret, bir simgeymiş, şeytan bilir nedir? Göklere çıkaracaklar, unutmayacaklar: Sözde cinayeti önceden bilmiş, suçluyu göstermiş. Meczuplarda hep böyle olur: Meyhaneyi görünce haç çıkarır, kiliseyi görünce taşlarlar. Senin starets de böyle: Namuslu insanı sopayla kovalar, katilin ayaklarına kapanır.”

“Ne cinayeti? Hangi katil? Sen neler diyorsun?” Alyoşa mıhlanmış gibi kalakaldı. Rakitin de durdu.

“Hangi katil mi? Sanki bilmiyorsun. Bahse girerim, bunu sen de düşünmüştün. İlginç. Dinle Alyoşa, her zaman iki sandalye arasına otursan da hep doğruyu söylersin: Bunu düşündün mü, düşünmedin mi, cevap ver.”

“Düşündüm,” diye yanıtladı Alyoşa sessizce. Rakitin şaşırmıştı.

“Ne diyorsun? Sahiden düşünmüş müydün?” diye bağırdı Rakitin.

“Ben... ben düşünmek değil de,” diye mırıldandı Alyoşa, “sen şimdi bundan öyle tuhaf bir şekilde söz etmeye başladın ki, bana da bunu düşünmüşüm gibi geldi.”

“Görüyor musun (bunu nasıl da açık açık ifade ettin), görüyor musun? Bugün babacığına ve Mitenka Ağabeyciğine bakarken cinayet aklından geçmedi mi? Şu halde ben de yanılmıyorum.”

“Bekle bekle,” diye endişe içinde sözünü kesti Alyoşa, “bütün bunları sen nereden biliyorsun?.. Birincisi, bunlar seni neden bu kadar ilgilendiriyor?”

“İki ayrı, ama doğal soru. Her birine ayrı ayrı cevap vereceğim. Nereden biliyorum? Eğer bugün ağabeyin Dmitriy Fedoroviç’i birden, bir çırpıda olduğu gibi anlayamasaydım hiçbir şey bilemezdim. Bir tek özelliğine bakarak onu bir defada anladım. Böylesi son derece dürüst, ama aşk düşkünü olan insanlarda aşılmaması gereken bir çizgi vardır. Aksi halde, yani eğer bu çizgi aşılırsa bu adam babasını bile bıçaklayabilir. Oysa baba sarhoş ve iflah olmaz bir serseridir ve hiçbir zaman hiçbir ölçü tanımamıştır. İkisi de kendisini tutamaz ve bum ikisi de kanalı boylarlar.”

“Hayır, Mişa, hayır, eğer sadece buysa, beni öyle rahatlattın ki. İş oraya varmaz.”

“Öyleyse neden tir tir titriyorsun? Sen bu oyunu biliyor musun? Varsın Mitenka namuslu bir adam olsun (aptaldır, ama namusludur); ama bir şehvet düşkünüdür. İşte onun tanımı ve bütün içyüzü bu. Ona kendisindeki rezil şehvet düşkünlüğünü geçiren babasıdır. Aslında ben yalnızca sana hayret ediyorum, Alyoşa: Nasıl oluyor da böyle bakir kalabiliyorsun? Sen de bir Karamazov’sun! Sizin ailede şehvet düşkünlüğü cerahat derecesine varmıştır. İşte bu üç şehvet düşkünü de şimdi birbirlerini izliyorlar... çizmelerine sakladıkları bıçaklarıyla izliyorlar. Üçü kafa kafaya toslayacaklar, belki sen de dördüncü olursun.”

“Sen bu kadın hakkında yanılıyorsun. Dmitriy, onu...onu hor görüyor,” dedi Alyoşa irkilerek.

“Gruşenka’yı mı? Hayır, birader, hor görmüyor. Nişanlısını onunla aldattığına göre hor görmüyor. Burada...burada, birader, şu anda anlamadığım bir şey var. Burada bir adam, bir kadın vücuduna ya da hatta kadın vücudunun sadece bir kısmına âşık olur, bunu ancak bir şehvet düşkünü anlayabilir, bu kadın uğruna öz çocuklarını verir, anasını babasını, Rusya’yı ve vatanını verir; dürüst biri olarak gider ve çalar; sessiz sakin biri olarak adam boğazlar, sadık biri olarak ihanet eder. Kadın bacaklarının şairi Puşkin, şiirlerinde bacakları terennüm etmiştir; başkaları terennüm etmezler, ama vücutları kasılmadan da bacaklara bakamazlar. Hem sadece bacaklara da değil... O, Gruşenka’yı hor görse bile hor görmek işe yaramıyor. Hor görüyor ama kopamıyor da.”

“Bunu anlıyorum,” diye birden ağzından kaçırdı Alyoşa.

“Sahi mi? Sahiden, daha ilk kelimede anladığını ağzından kaçırdığına göre, demek ki, anlıyorsun.” Öcünü alır gibi sevinerek konuşuyordu Rakitin. “Bunu kazara söyledin, ağzından kaçıverdi. Böylece değerli bir itirafta bulundun: Demek ki, bu artık bildiğin bir konu, şehvet düşkünlüğü üzerine de düşünmüştün. Ah, seni gidi bakir çocuk! Alyoşka, sen yumuşak başlı bir adamsın, bir azizsin, kabul ediyorum, sen sessiz birisin ve şeytan bilir daha neler hakkında düşünmedin ama, şeytan bilir daha neler neler biliyorsun! El değmemiş birisin, ama öyle bir derinliği geçtin ki, seni epeydir gözlüyorum. Sen de bir Karamazov’sun, sen tam bir Karamazov’sun; demek ki, bir şeyler soya çekiyor. Babandan şehvet düşkünlüğünü, annenden meczupluğu almışsın. Niye titriyorsun? Doğru söylemiyor muyum? Biliyor musun, Gruşenka benden ne rica etti? ‘Getir onu, seni yani, papaz cüppesini üzerinden çekip çıkarayım’ dedi. Hem de nasıl rica etti: İlle de getir! Sadece şunu düşündüm: Sen ona neden bu kadar ilginç geliyordun? Biliyorsun, alışılmamış bir kadın o da!”

“Selamımı ve gelemeyeceğimi söyle,” dedi ve alay eder gibi güldü Alyoşa. “İçinde kalanları söyle Mihail, sonra ben de sana düşüncelerimi söyleyeceğim.”

“Neyi söyleyeyim, her şey açık. Hepsi eski terane, birader. Eğer sen de içinde bir şehvet düşkünü saklıyorsan bir de anabir kardeşin İvan’ı düşün. O da bir Karamazov. Sizin Karamazovluk sorununuz bu: Şehvet düşkünleri, mal canlıları ve meczuplar! Ateist kardeşin İvan, bilinmeyen aptalca bir hesap yüzünden bir şaka olarak şimdi ilahiyatla ilgili makalecikler bastırıyor ve bunun nasıl bir alçaklık olduğunu kendisi de biliyor. Üstelik ağabeyi Mitya’nın nişanlısını elinden alıyor. Bu amacına da ulaşacak gibi görünüyor. Hem de nasıl: Bizzat Mitenka’nın rızasını alarak, çünkü Mitenka, nişanlısını başından savıp bir an önce Gruşenka’ya gitmek için onu kardeşine kendisi bırakıyor. Bütün bunlar da bir soyluluk içinde ve kişisel çıkarlarını unutarak oluyor, bunu unutma. İşte bunlar en uğursuz adamlardır! Bundan sonra şeytan alsın sizi. Kendi alçaklığını biliyor ama yine kendisi alçaklık ediyor! Dahası var dinle: Mitenka’nın yolunu şimdi moruk babası kesiyor. Zaten o da Gruşenka yüzünden birden aklını kaçırıverdi, kadına bakar bakmaz ağzının suyu akıyor. Aslında biraz önce hücrede sırf onun yüzünden, sırf Miusov onu alçak diye adlandırmaya cüret ettiği için böyle bir rezalet çıkarttı. Kadına sırılsıklam âşık olmuş. Önceleri kadın ona sadece meyhanedeki birtakım karanlık işlerde para karşılığı hizmet ediyordu, şimdiyse birdenbire kadının farkına vardı, gözü döndü, bazı tekliflerle, pek tabii ki, namuslu olmayan tekliflerle sokulmaya başladı. İşte babayla oğul bu yolda toslaştılar. Gruşenka ise şimdilik ikisi arasında zikzaklar çiziyor, ikisini de kışkırtıyor, hangisinden çıkarı daha fazla inceliyor. Çünkü, babadan çok para çarpabilir, zaten adam evlenmeyecek, belki de sonunda cimrileşecek ve kesenin ağzını kapatacak. Bu durumda Mitenka’nın değeri daha fazla; parası yok, ama evlenebilir. Evet efendim, evlenebilir! Zengin, soylu, albay kızı, eşi bulunmaz nişanlısı Yekaterina İvanovna’yı terk edebilir ve ihtiyar bir tüccarın, ahlaksız bir köylünün ve Belediye Başkanı Samsonov’un eski kapatması Gruşenka’yla evlenebilir. Bütün bunlardan gerçekten cinayet yaratacak bir çatışma çıkabilir. Bunu kardeşin İvan da bekliyor, bir taşla iki kuş vurmuş olacak: Hem yanıp tutuştuğu Yekaterina İvanovna’yı alacak, hem de onun altmış binlik drahomasını. Onun gibi küçük bir adam, bir baldırı çıplak için başlangıç olarak çok cazip bir şey bu. Şunu da unutma: Sadece Mitya’yı gücendirmemiş olmakla kalmayacak, üstelik ölene dek borçlu bile bırakacak. Mitenka’nın daha geçen hafta Çingenelerle birlikte meyhanedeyken sarhoş olup nişanlısı Katenka’ya kendisinin değil, kardeşi İvan’ın layık olduğunu bağıra bağıra söylediğini de kesin olarak biliyorum. Yekaterina İvanovna da İvan Fedoroviç gibi böyle büyüleyici birini kuşkusuz sonuçta geri çevirmeyecektir; şu anda zaten ikisinin arasında gidip geliyor. Yalnız bu İvan sizleri nasıl da büyülemiş, hepiniz önünde saygıyla eğiliyorsunuz. Oysa o, oturduğum yerden sayenizde lezzetli yemeklere kondum diye sizinle alay ediyor.”

“Bütün bunları nerden biliyorsun? Nasıl bu kadar kesin konuşuyorsun?” Alyoşa kaşlarını çatarak birden sert bir şekilde sordu.

“Peki sen şimdi neden bu soruyu soruyor ve vereceğim yanıttan korkuyorsun? Demek ki, gerçeği söylediğimi sen de kabul ediyorsun.”

“Sen İvan’ı sevmiyorsun. İvan paraya tamah etmez.”

“Sahi mi? Ya Yekaterina İvanovna’nın güzelliği? Altmış bin de olsa bu işte çekici olan sadece para değil.”

“İvan tepeden bakar. İvan binlerce rubleye de tamah etmez. İvan’ın aradığı para da değil, rahatlık da. O, belki de ıstırap arıyor.”

“Bu da bir başka rüya mı? Ah siz, soylular!”

“Ah Mişa, onun ruhu fırtınalarla dolu. Aklı esir olmuş. Kafasında yüce ve çözümlenmemiş bir düşünce var. O, milyonlara değil, düşüncesini çözümlemeye ihtiyaç duyanlardan.”

“Edebi hırsızlık, Alyoşka. Staretsinin sözlerini söyledin. Aslında İvan size bir bilmece sordu!” Açık bir öfkeyle bağırdı Rakitin. Hatta yüzünün ifadesi değişti ve dudakları büküldü. “Evet saçma bir bilmece, cevabı yok. Kafanı çalıştır, anlarsın. Makalesi gülünç ve saçma. Demin onun saçma teorisini işittin: ‘Ruhun ölümsüzlüğü yoktur, öyleyse erdem de yoktur, demek ki, her şeye izin verilmiştir.’ (Hatırlıyor musun, Mitenka Ağabeyciğin nasıl bağırmıştı ‘Unutmayacağım!’ diye). Alçaklara çekici gelen bir teori... Alçaklara küfrediyorum, ama bu aptalca olur... alçaklara değil, ‘çözümlenmemiş derin düşünceleri olan’ okullu farfaralara küfrediyorum. Palavracı, düşüncesinin özü de şu: ‘Bir yandan kabul etmek, diğer yandan da itiraf etmek olanaksız!’ Teorisi baştan sona namussuzluk! İnsanlık ruhun ölümsüzlüğüne inanmasa da erdem için yaşayacak gücü yine de kendisinde bulacaktır! Özgürlük, eşitlik, kardeşlik sevgisinde bulacaktır...”

Rakitin heyecanlanmıştı, kendini tutamaz gibiydi. Ama bir şey hatırlamış gibi birden durdu.

“Pekâlâ, yeter.” Öncekinden daha fazla ağzını çarpıtarak güldü. “Niye gülüyorsun? Terbiyesiz biri olduğumu mu düşünüyorsun?”

“Hayır, senin terbiyesiz olduğunu düşündüğümü sanmıyorum. Zeki birisin, ama... dur, ne olduğunu anlamadan güldüm. Heyecanlanmanı anlıyorum, Mişa. Bu kadar ilgilendiğine bakınca, senin de Yekaterina İvanovna’ya karşı kayıtsız olmadığını fark ettim. Bundan epeydir kuşkulanıyordum. Ağabeyim İvan’ı da bu yüzden sevmiyorsun. Onu kıskanıyor musun?”

“Yekaterina İvanovna’nın paralarını da kıskanıyor muyum? Hadi, devam etsene.”

“Hayır, para konusunda hiçbir şey eklemeyeceğim, seni üzmeyeceğim.”

“Sen söylediğin için inanırım, ama yine de ağabeyin İvan’ı da, topunuzu da şeytan alsın! Yekaterina İvanovna olmasa bile onu sevmenin asla mümkün olmayacağını hiçbiriniz anlayamazsınız. Onu ne diye seveyim ki, şeytan alsın! Küfrederek bana şeref veriyor. Neden ben de ona küfretme hakkına sahip olmayayım?”

“İyi ya da kötü senin hakkında en ufak bir şey söylediğini hiç duymadım; senden hiç söz etmez.”

“Oysa ben, iki gün önce Yekaterina İvanovna’nın evinde beni yerden yere vurduğunu, bendenizle ne derece ilgilendiğini işittim. Bundan sonra kim kimi kıskanır bilmem! Eğer çok yakın bir gelecekte başrahiplik makamına razı olmaz ve saçlarımı kestirip rahip elbisesi giymeye karar vermezsem, mutlaka Petersburg’a gideceğimi ve kalın bir dergiye ve kesinlikle de eleştiri bölümüne katılacağımı, yıllarca yazı yazacağımı, en sonunda da dergiyi üstüme geçireceğimi buyurmuş. Daha sonra bu dergiyi mutlaka liberal ve ateist bir doğrultuda, sosyalist bir nüansla, küçük de bir sosyalizm cilasıyla, ama kulağım kirişte olarak, yani aslında sizin ve bizim salaklara oyun ederek yeniden yayınlayacakmışım. Ağabeyciğinin yorumuna göre, benim kariyerimin sonu, sosyalizm nüansının abone paralarını cari hesabıma yatırmama ve Petersburg’da yazı işlerini de nakledeceğim ve boş kalan katlarını kiraya vereceğim, para getirecek bir ev inşa edene kadar bu paraları bir fırsatını bulup bir Yahudi’nin idaresinde işletmek olacakmış. Evin yerini bile belirlemiş: Dediklerine göre, Petersburg’da projesi yapılan, Liteynaya’dan Vıyborgskaya’ya uzanan Neva üzerindeki Yeni Taş Köprü’nün yanındaymış...”

“Ah Mişa, belki de bütün bunlar son kelimesine kadar gerçekleşir!” dedi birden kendini tutamayan Alyoşa neşeyle gülerek.

“Alay ediyorsunuz Aleksey Fedoroviç.”

“Hayır, hayır, şaka yapıyorum affet. Aklımda bambaşka bir şey var. Yalnız müsaadenle: Bu ayrıntıları sana kim haber verebilir, bu sözleri kimden duymuş olabilirsin? İvan senin hakkında konuştuğu sırada sen Yekaterina İvanovna’nın evinde olamazdın.”

“Ben yoktum, ama Dmitriy Fedoroviç vardı ve bunları kendi kulaklarımla Dmitriy Fedoroviç’ten duydum, yani eğer öğrenmek istiyorsan, bana o söylemedi, kulak misafiri oldum, elbette istemeden, çünkü Gruşenka’nın yatak odasında oturuyordum ve Dmitriy Fedoroviç bitişik odada olduğu sürece oradan çıkamazdım.”

“Ah evet, unutmuşum, Gruşenka senin akraban oluyor...”

“Akrabam mı? Gruşenka mı benim akrabam?” Kıpkırmızı kesilen Rakitin birden bağırdı. “Aklını mı oynattın yoksa? Aklından zorun var herhalde.”

“Ne? Akraban değil mi? Ben öyle duymuştum...”

“Bunu nereden duydun? Hayır, siz, Karamazov beyler, kendinize büyük ve eski asilzade havası verirsiniz. Oysa baban başkalarının sofralarında soytarılık eder, merhametlerine sığınıp mutfaklarında adam yerine konurdu. Diyelim ki, ben sadece bir papazın oğluyum ve siz, asilzadelerin karşısında bir haşereyim. Ama beni böyle neşeli ve düşüncesizce aşağılamayın. Benim de onurum var Aleksey Fedoroviç. Ben Gruşenka’yla, orta malı bir kızla akraba olamam, anlamanızı rica ederim, efendim!”

Rakitin çok öfkeliydi.

“Tanrı aşkına bağışla beni, hiç tahmin edemezdim, hem nasıl orta malı? Yoksa... öyle mi?” Alyoşa birden kızardı. “Tekrarlıyorum, akraban olduğunu işittim. Sık sık ona gidiyorsun ve onunla bir aşk ilişkin olmadığını da bana kendin söyledin... Onu böyle hor gördüğünü hiç düşünmemiştim! Acaba bunu hak ediyor mu?”

“Eğer onu ziyaret ediyorsam, bunun için kendime göre nedenlerim olabilir. Bu kadarı sana yeter. Akrabalığa gelince, ağabeyciğin ya da babacığın onu, bana değil, sana en kısa zamanda akraba yapacaklar. İşte geldik. Mutfağa gitsen iyi olur. Ay! Bu ne böyle? Geç mi kaldık? Ama yemeği bu kadar çabuk bitiremezler? Karamazovların yeni bir yaramazlığı mı yoksa? Galiba öyle. İşte babacığın ve arkasında İvan Fedoroviç. Başrahibin yanından çıkmış olmalılar. Peder İsidor eşikte durmuş arkalarından bağırarak bir şey söylüyor. Baban da bağırıyor ve kollarını sallıyor, herhalde küfrediyor. Vay canına, Miusov da arabasıyla dışarı çıktı, görüyor musun, gidiyor. İşte toprak ağası Maksimov da koşuyor. Evet bu bir rezalet; demek ziyafet olmamış! Başrahibi dövmüş olmasınlar? Yoksa dayak mı yediler? Hak ettiler de yani!”

Rakitin’in haykırması boşuna değildi. Gerçekten de hiç beklenmedik ve duyulmadık bir rezalet çıkmıştı. Her şey “doğaçlama” olmuştu.

VIII

REZALET

Miusov ve İvan Fedoroviç başrahibin yanına girdikleri sırada gerçekten dürüst ve nazik bir adam olan Pyotr Aleksandroviç’in kafasında zor bir muhakeme hızla cereyan ediyor ve öfkelendiği için utanıyordu. Aslında şu alçak Fedor Pavloviç’e biraz önce staretsin hücresinde olduğu gibi, soğukkanlılığını kaybettirecek ve ne yapacağını şaşırtacak derecede önem vermemesi gerektiğini hissetti. Başrahibin kapısında birdenbire “En azından rahiplerin bu işte hiçbir suçları yok,” diye karar verdi, “eğer bunlar dürüst insanlarsa, bu Başrahip Peder Nikolay da galiba asilzadelerden, neden onlara karşı daha cana yakın ve nazik olmayayım?.. Tartışmaya girmeyeceğim, hatta her şeye evet diyeceğim, nezaketimle gönüllerini kazanacağım ve... ve... nihayet, bu Ezop’la, bu soytarıyla, bu maskarayla bir ortaklığım olmadığını ve aynen onlar gibi çürük tahtaya bastığımı kanıtlayacağım...”

Tartışmalı ağaç kesme ve balık avlama meselelerinden (bütün bunlar nerede olmuştu kendisi de bilmiyordu) çok değersiz şeyler olması nedeniyle hemen bugün kesinlikle ve ebediyen vazgeçmeye ve manastıra karşı açtığı bütün davalara son vermeye karar verdi.

Bütün bu iyi niyetleri, başrahip pederin yemek salonuna girdiklerinde daha da güçlenmişti. Bu arada burası tam bir yemek salonu da değildi, çünkü başrahibin aslında topu topu iki odası vardı, ama bunlar staretsinkinden çok daha geniş ve ferah odalardı. Ancak odanın daha konforlu döşendiği söylenemezdi: Mobilyalar yirmili yıllardan kalma eski moda kırmızı ahşaptan ve deriden yapılmıştı; döşemeler boyalı bile değildi; ama her şey pırıl pırıl parlıyordu, pencerelerde pek çok pahalı çiçek vardı; ancak o anda en büyük lüks, mükemmel şekilde hazırlanmış olan masaydı, tabii bu da buraya göre bir lükstü: Masa örtüsü temizdi, tabaklar parlıyordu; nefis şekilde pişirilmiş üç çeşit ekmek, iki şişe şarap, iki kavanoz harikulade manastır balı ve çevrede ün salmış olan manastır kvasıyla dolu büyük bir cam sürahi. Votka yoktu. Daha sonra Rakitin, bu defaki yemeğin beş çeşit hazırlandığını söylemişti: Balıklı börekle çığa balıklı çorba; ardından özel ve mükemmel şekilde hazırlanmış balık; daha sonra kırmızı balıktan yapılmış köfte, dondurma ve komposto ile son olarak blanc-manger benzeri kisel tatlısı. Kendisinin de ilişkisinin bulunduğu başrahibin mutfağına dayanamayıp bir göz atmış olan Rakitin bunların kokusunu almıştı. Her yerle bağlantısı vardı ve her yerde konuşacak bir dil bulurdu. Son derece huzursuz ve kıskanç bir yüreğe sahipti. Önemli yetenekleri olduğunu çok iyi biliyordu, ama kendini beğenmişliğiyle bu yeteneklerini sinirli bir şekilde abartıyordu. Bir işadamı olacağını herhalde biliyordu. Ancak kendisine çok bağlı olan Alyoşa, arkadaşı Rakitin’in şerefsiz biri olduğunu ve hiçbir şekilde bunun bilincine varmadığını, tam tersine masanın üzerinde duran parayı çalmadığı için kendisini kesinlikle çok namuslu bir adam saydığını bilerek üzülüyordu. Bu konuda bırakın Alyoşa’yı, hiç kimse hiçbir şey yapamazdı.

Rakitin küçük bir şahsiyet olduğundan yemeğe çağrılamazdı, buna karşılık Peder İosif ve Peder Paisiy ve onlarla birlikte bir rahip daha davet edilmişti. Pyotr Aleksandroviç, Kalganov ve İvan Fedoroviç içeri girdikleri sırada bu rahipler başrahibin yemek salonunda bekliyorlardı. Toprak ağası Maksimov da bir köşecikte duruyordu. Başrahip peder, konuklarını karşılamak için odanın ortasına doğru ilerledi. Bu, uzun boylu, zayıf, ama hâlâ dinç, epeyce aklaşmış siyah saçlı, uzun, ciddi ve asık suratlı bir ihtiyardı. Hiçbir şey söylemeden konuklarıyla selamlaştı, ancak kutsanmak için konuklar onun yanına yaklaştılar. Hatta Miusov, elini öpmeye yeltendi, ama başrahip tam zamanında elini çekti ve öpemedi. Buna karşılık İvan Fedoroviç ve Kalganov, bu defa tam anlamıyla, yani en saf ve en avam şekilde el öperek takdis edildiler.

Pyotr Aleksandroviç nezaketle gülerek, ancak yine de ciddi ve saygılı bir ses tonuyla söze başladı:

“Çok çok özür dilememiz gerekir, muhterem peder. Davetlilerinizden arkadaşımız Fedor Pavloviç olmadan geldiğimiz için özür dilemeliyiz; Fedor Pavloviç yemeğinize gelmekten vazgeçmek zorunda kaldı, sebebi de yok değil hani. Aziz Peder Zosima’nın hücresinde oğluyla talihsiz bir aile kavgasına girişip hiç yeri olmayan... herhalde,” rahiplere baktı, “siz, aziz pederin de artık malumu olan son derece terbiyesizce sözler söyledi. Suçlu olduğunu kendisi de anlayarak ve içtenlikle pişman olarak utandığı ve bu utançtan kurtulamadığı için bizden, yani benden ve oğlu İvan Fedoroviç’ten sizin huzurunuzda samimi üzüntülerini ve pişmanlığını bildirmemizi rica etti. Kısacası her şeyi ilerde telafi etmeyi umuyor ve istiyor, şu anda ise onu kutsamanızı dileyerek olup bitenleri unutmanızı rica ediyor...”

Miusov sustu. Tiradının son sözlerini söylerken kendisinden son derece memnundu, hatta ruhunda biraz önceki öfkenin izi dahi kalmamıştı. İnsanları yeniden tam anlamıyla ve içtenlikle seviyordu. Başrahip onu ciddiyetle dinledikten sonra başını hafifçe eğdi ve cevap olarak şunları söyledi:

“Gidişine yürekten üzüldüm. Belki de yemeğimize katılsaydı, aynen bizim onu seveceğimiz gibi, o da bizi sevebilirdi. Yemeğe buyrun beyler.”

İkonanın önünde durdu ve yüksek sesle dua etmeye başladı. Herkes saygıyla başını eğmişti, toprak ağası Maksimov ise duyduğu özel saygı yüzünden ellerini önünde kavuşturmuş, özellikle de öne doğru çıkmıştı.

İşte tam burada Fedor Pavloviç de son oyununu oynadı. Gerçekten gitmek istediğini ve staretsin hücresindeki o rezilce davranışından sonra hiçbir şey olmamış gibi başrahibin yemeğine gitmenin olanaksızlığını hakikaten hissettiğini belirtmek gerekir. Kendinden çok utandığı ve kendini suçladığı için değil; belki de tam tersi; ama yine de artık yemeğe gitmenin yakışık almayacağını hissetmişti. Misafirhanenin kapısında her yanı titreyen arabasını getirdiklerinde tam arabaya binecekken birden durdu. Staretsin yanındayken söylediği sözler aklına gelmişti: “İnsanların arasına girdiğim zaman herkesten daha alçakmışım ve herkes beni sadece soytarı olduğum için kabul ediyormuş hissine kapılıyorum ve madem öyle, hadi bakalım, alın işte size gerçekten soytarı rolü oynuyorum, çünkü topunuz birden benden daha aptal ve daha alçaksınız.” Canı, yaptığı rezilliklerin acısını onlardan çıkartmak istedi. O anda birdenbire, daha önceleri bir keresinde kendisine “Neden böyle nefret içindesiniz?” diye sorduklarını anımsadı. O zaman, soytarıca bir utanmazlık nöbeti içinde şu yanıtı vermişti: Doğrusu o bana hiçbir şey yapmamıştı, ama buna karşılık ben ona en büyük namussuzluğu yaptım ve yapar yapmaz da hemencecik ondan nefret ettim.” Şimdi bunu anımsayıp bu bir anlık düşünceyle sesizce ve kötü kötü sırıttı. Gözleri parladı ve hatta dudakları titredi. “Mademki başladım, öyleyse bitireyim,” diye kararını verdi birden. Bu anda ruhunun en derinlerinde yatan duygu, şu sözlerle ifade edilebilirdi: “Mademki artık kendini aklayamazsın, öyleyse işi utanmazlığa kadar vardırıp yüzlerine bir kere daha tükür: Sizden utanmıyorum, işte hepsi bu!” Arabacıya beklemesini emretti, kendisi ise hızlı adımlarla manastıra geri döndü ve dosdoğru başrahibin dairesine gitti. Ne yapacağını henüz tam olarak bilmiyordu, ama artık kendine hâkim olamayacağını ve en ufak bir darbenin onu bir anda tiksinçliğin, herhangi bir suçun ya da en sonunda mahkemenin ceza verebileceği bir münasebetsizliğin değil, ama tiksinçliğin son raddesine kadar vardıracağını biliyordu. Her zaman kendine hâkim olmayı başarmış ve hatta bazı durumlarda buna kendisi de şaşıp kalmıştı. Tam duanın bittiği ve herkesin masaya yöneldiği bir anda başrahibin yemek salonunda bitiverdi. Eşikte durup topluluğa bir göz attı ve herkesin gözünün içine pervasızca bakarak, uzun, kötü ve küstahça bir kahkahayla gülmeye başladı.

“Gittiğimi sanıyorlardı, oysaki buradayım!” diye haykırdı bütün salona.

Bir anda herkes dik dik ona baktı ve sustu. Hepsi de o anda kesinlikle rezaletle sonuçlanacak ipe sapa gelmez, berbat şeylerin olacağını hissetmişti. Pyotr Aleksandroviç en yumuşak ruhsal durumundan hemen en sert ruhsal durumuna geçti. Yüreğinde sönmüş ve sakinleşmiş olan her şey bir anda yeniden parladı ve ayaklandı.

“Hayır, buna dayanamam!” diye bağırdı, “asla yapamam... hiçbir şekilde yapamam!”

Kan beynine sıçramıştı. Dili dolaşıyordu, ama üslubuna dikkat edecek halde değildi ve şapkasını kaptı.

“Neyi yapamazmış?” diye bağırdı Fedor Pavloviç, “hiçbir şekilde yapamayacağı neymiş? Muhterem peder, girebilir miyim? Bir yemek davetlisini kabul eder misiniz?”

“Bütün kalbimle rica ediyorum,” diye karşılık verdi başrahip. “Beyler! Sizleri bütün kalbimle,” diye birden sözlerine devam etti, “bu tesadüfi kavgaları bir kenara bırakıp sevgi ve akrabalara yaraşır bir uzlaşma içinde Tanrı’ya dua ederek barışçı soframızın başında bir araya gelmeye çağırıyorum...”

“Hayır, hayır olanaksız,” sanki kendinde değilmiş gibi bağırdı Pyotr Aleksandroviç.

“Eğer Pyotr Aleksandroviç için olanaksızsa benim için de öyle, ben de kalmam. Ben onun için gelmiştim. Bundan sonra da her yere Pyotr Aleksandroviç’le birlikte gideceğim: Pyotr Aleksandroviç, siz giderseniz ben de giderim, kalırsanız ben de kalırım. Akrabalara yaraşır uzlaşma diyerek özellikle onuruna dokundunuz başrahip peder: Benimle akraba olduğunu kendisine bile itiraf etmez! Öyle değil mi von Sohn? İşte von Sohn da orada duruyor. Merhaba, von Sohn.”

“Siz... bunu bana mı söylüyorsunuz, efendim?” şaşkına dönen toprak ağası Maksimov mırıldandı.

“Tabii sana,” diye bağırdı Fedor Pavloviç. “Başka kime olacak? Başrahip peder von Sohn olacak değil ya!”

“Ama ben de von Sohn değilim, Maksimov’um.”

“Hayır, sen von Sohn’sun. Muhterem peder, bu von Sohn’un ne olduğunu biliyor musunuz? Bir cinayet davası vardı: Von Sohn’u günahkârlar evinde –sizin buralarda böyle derler herhalde– öldürmüş ve soymuşlar, geçkin yaşına rağmen bir sandığa koyup çivilemişler ve bagaj vagonunda Petersburg’dan Moskova’ya numaralı olarak göndermişler. Çivileri çakarken de evin kızları şarkı söyleyip çalgı çalıyorlarmış. Von Sohn böyle biri işte. Ölmüş de dirilmiş, öyle değil mi, von Sohn?”

“Bu da ne böyle? Ne demek oluyor bu?” grubun içinden rahiplerin sesleri duyuldu.

“Gidelim!” diye bağırdı Pyotr Aleksandroviç, Kalganov’a dönerek.

“Hayır efendim, lütfen!” odanın içine doğru bir adım daha atıp ciyak ciyak bağırarak devam etti Fedor Pavloviç. “Sözümü bitirmeme izin verin. Hücrede sözde saygısızca davranmışım diye, özellikle kayabalıklarından söz ettim diye beni yerin dibine batırdılar. Pyotr Aleksandroviç Miusov, benim akrabam, sözlerinde plus de noblesse que de sincérité15 olmasını sever, bense tam tersine konuşmamda plus de sincérité que de noblesse16 olmasını severim ve noblesse’in17 içine tükürürüm! Öyle değil mi, von Sohn? İzninizle başrahip peder, bir soytarı da olsam, bir soytarı olarak da görünsem bir namus şövalyesi olduğumu söylemek istiyorum. Evet efendim, ben bir namus şövalyesiyim, Pyotr Aleksandroviç’in içinde ise ezilmiş bir gururdan başka hiçbir şey yok. Biraz önce buraya şöyle bir bakmak ve bir şeyler söylemek için gelmiştim. Oğlum Aleksey burada ruhunu selamete erdiriyor; ben bir babayım ve onun geleceğinden endişe duyuyorum, duymak zorundayım da. Her şeyi dinledim ve rol yaptım, gizlice gözledim, şimdi de sizlere temsilin son perdesini sunmak istiyorum. Zaten bizde ne olur? Bizde bir şey düşerse yerde yatar kalır. Bir kere düşmeyegör, ilelebet yatarsın. Öyle değil efendim! Ben ayağa kalkmak istiyorum. Kutsal pederler, içimde öfke uyandırdınız. Günah çıkarma işi, önünde saygıyla eğildiğim ve yerlere kapanmaya hazır olduğum çok yüce bir sırdır. Oysa hücrede birden herkes diz çökmüş ve yüksek sesle günah çıkarıyor. Yüksek sesle günah çıkarmaya izin verilmiş midir acaba? Kutsal pederlerimiz, kulağa fısıldayarak günah çıkarılması usulünü koymuşlardı, ancak o zaman günah çıkarmanız bir sır olacaktır. Ezelden beri de böyledir. Aksi halde, ben ona herkesin içinde, örneğin ben şunu şunu... yani şunu şunu yaptım diye açıklıyorum, anlıyor musunuz? Bazen söylenmesi ayıp şeyler olur. O halde bu bir rezalettir! Hayır pederler, insan burada sizinle Hlıstovluk tarikatına bile kendini kaptırabilir...İlk fırsatta ruhani meclise yazacağım, oğlum Aleksey’i de eve götüreceğim...”

Burada bir noktaya dikkatinizi çekeceğim. Fedor Pavloviç’in kulağına bir şeyler çalınmıştı. Bir zamanlar staretslerin başrahiplik unvanına bile zarar verecek şekilde aşırı saygı gördüklerine ve bu arada staretslerin günah çıkarma sırrını kötüye kullandıklarına vs. vs. ilişkin olarak piskoposa kadar ulaşan kötü dedikodular çıkmıştı (sadece bizimkinde değil, staretsliğin bulunduğu diğer manastırlarda da). Bizim buralarda da, başka yerlerde de zamanı gelince kendi kendine gözden düşmüş olan ipe sapa gelmez suçlamalar. Ama Fedor Pavloviç’i yakalayıp onun sinirlerine binerek gittikçe rezilleşen bir derinliğe götürmüş olan kötü şeytan, Fedor Pavloviç’in bir tek kelimesini bile anlamadığı bu eski suçlamayı telkin edivermişti. Doğru dürüst konuşmayı beceremezdi, üstelik bu defa staretsin hücresinde hiç kimse diz çöküp yüksek sesle günah çıkarmamıştı. Fedor Pavloviç, böyle bir şeyi kendisi görmüş olamazdı ve nasılsa anımsadığı eski dedikodulara dayanarak konuşmuştu. Ama aptallığını ifade ettikten sonra ipe sapa gelmez bir şeyler saçmaladığını hissetti ve birdenbire söylediklerinin hiç de saçma olmadığını dinleyicilerine, en çok da kendine kanıtlamak istedi. Bundan sonra söyleyeceği her sözcükle, artık ağzından çıkmış olan saçmalığa daha büyük bir saçmalık ekleyeceğini çok iyi bildiği halde kendini tutamıyor ve sanki dağların tepesinden uçuyordu.

“Ne alçaklık!” diye bağırdı Pyotr Aleksandroviç.

“Bağışlayın,” dedi aniden başrahip. “Eskiden şöyle denmişti: ‘Benim hakkımda pek çok şey, hatta çok kötü şeyler söylenmeye başlamıştı. Bütün bunları işittikten sonra kendi kendime şöyle dedim: Bu, İsa’nın, kibirli ruhumu iyileştirmek için gönderdiği bir ilaçtır.’ İşte bu yüzden size çok müteşekkiriz, değerli konuğumuz!”

Fedor Pavloviç’in beli hizasına kadar eğilerek selam verdi.

“Aman, aman, aman! Yalancı sofuluk ve eski laflar! Eski laflar ve eski davranışlar! Eski bir yalan ve yerlere kadar eğilerek selam verme formalitesi! Biz biliriz bu selamları! Schiller’in Haydutlar’ındaki gibi, ‘dudağa öpücük, yüreğe hançer.’ Yapmacık şeyleri sevmiyorum pederler, gerçeği istiyorum! Ama gerçek kayabalıklarında değil, ben de bunu ilan ettim! Rahip pederler, neden oruç tutuyorsunuz? Neden bunun karşılığında göğe çıktığınızda size ödül vermelerini bekliyorsunuz? Öyleyse bu ödül için ben de oruç tutacağım! Hayır, kutsal rahip, hayattayken erdemli ol, topluma yarar sağla, hazır ekmeğe güvenip manastıra kapanma ve yukardan bir yerden ödül bekleme; bu elbette daha zor olacaktır. Başrahip peder, aslında ben de derli toplu konuşabilirim. Bakalım, neler hazırlamışlar?” Masaya yaklaştı. “Yeliseyev kardeşlerden Medoc şarabı, hadi pederler! Kayabalığı yemeğe benzemez. Bak bak, pederler şişeleri nasıl da dizmişler, ha, ha, ha! Peki, bütün bunları buraya getiren kim? Rus köylüsü, emekçisi. Nasırlı elleriyle kazandığı kuruşları ailesinden ve devletin ihtiyaçlarından kısarak buraya getiriyor! Halkı sömürüyorsunuz kutsal pederler!”

“Bu yaptığınız artık iyice yakışıksız bir davranış,” dedi Peder İosif. Peder Paisiy inatla susuyordu. Miusov odadan çıkmak için atıldı, Kalganov da arkasından.

“Pekâlâ pederler, ben de Pyotr Aleksandroviç’i izleyeceğim! Artık size gelmeyeceğim, diz çöküp yalvarsanız da gelmeyeceğim. Size bin rublecik göndermiştim, şimdi de gözlerinizi dört açtınız, ha, ha, ha! Hayır, daha vermeyeceğim. Geride kalan gençliğimin, tüm aşağılanmalarımın öcünü alıyorum!” Yapmacık bir duygu nöbeti içinde yumruğunu masaya vurmaya başladı. “Bu manastırcığın hayatımdaki önemi ne fazlaydı! Onun yüzünden ne çok acı gözyaşları dökmüştüm! Sizler, karımı, bizim havaleliyi bana karşı kışkırtmıştınız. Yedi kilisede beni lanetlemiş, her yerde rezil rüsva etmiştiniz! Artık yeter pederler, şimdi liberal devir, gemilerin ve demiryollarının devri. Ne bin, ne yüz ruble, ne de yüz kapik, benden zırnık alamazsınız!”

Yine dikkatinizi çekmem gereken bir nokta var. Manastırımızın Fedor Pavloviç’in yaşamında hiçbir zaman hiçbir özel önemi olmamıştı, manastırımız yüzünden hiçbir acı gözyaşı da dökmemişti. Ama uydurduğu yalana kendini öyle kaptırmıştı ki, bir an için neredeyse kendisi de buna inandı; hatta duygulanarak ağlamaya başladı; ama bir an geldi ki, çekip gitme zamanının geldiğini hissetti. Başrahip onun bu kin dolu yalanı üzerine başını eğdi ve tekrar ciddi bir tavırla şöyle dedi:

“Yine şöyle denmiştir: ‘Üzerine atılan şerefsizlik iftirasına, hiç şaşırmadan, sana iftira atandan nefret etmeden seve seve katlan.’ Biz de öyle davranacağız.”

“Vay vay vay, nefret etmedenmiş! Ve bir sürü saçmalık! Siz nefret etmeyin pederler, ben yine de gideceğim. Oğlum Aleksey’i ise babalık hakkımı kullanarak ebediyen buradan alıp götüreceğim. İvan Fedoroviç, benim en saygılı oğlum, lütfen arkamdan geliniz! Von Sohn, sen ne diye burada kalacaksın! Hemen şehre, bana gel. Evim eğlencelidir. Topu topu birkaç verst’çik, bitkisel yağ yerine lapayla domuz eti yeriz; konyak, sonra da likör ikram ederim; kızlar da var... Hey von Sohn, ayağına gelen fırsatı kaçırma!”

Bağırarak, ellerini kollarını sallayarak çıktı. İşte tam bu anda Rakitin, onu çıkarken görmüş ve Alyoşa’ya göstermişti. Babası Alyoşa’yı görünce uzaktan seslendi:

“Aleksey! Hemen bugün eve temelli gel, yatağını, yastığını da getir, burada senden hiçbir iz kalmasın.”

Alyoşa mıhlanmış gibi kalakalmıştı, bu sahneyi sessizce ve dikkatle izliyordu. Bu arada Fedor Pavloviç arabaya biniyordu, onun ardından da vedalaşmak için bile Alyoşa’ya bakmadan İvan Fedoroviç suskun ve asık bir suratla arabaya binmeye hazırlanıyordu. Ama bu sırada bu bölümü tamamlayan, hemen hemen inanılmaz bir maskaralık sahnesi daha cereyan etti. Birdenbire arabanın basamağında toprak ağası Maksimov belirdi. Geç kalmamak için nefes nefese koşmuştu. Rakitin ve Alyoşa, nasıl koştuğunu görmüşlerdi. Öyle acele ediyordu ki, henüz İvan Fedoroviç’in sol ayağının durduğu basamağa sabırsızlıkla ayağını koymuş ve oturulacak bölüme tutunmuş, arabaya atlamaya çalışıyordu. Sıçrayarak, yüzünde bir saadet ifadesiyle ve her şeye hazır ince, neşeli bir gülüşle bağırıyordu.

“Ben de, ben de sizinle geleceğim! Beni de alın!”

“Ben dememiş miydim,” diye coşkuyla bağırdı Fedor Pavloviç, “işte von Sohn’un ta kendisi! İşte ölüp de dirilmiş gerçek bir von Sohn! Oradan nasıl kurtuldun? Ne von Sohn’luk yaptın da yemekten kaçmayı başarabildin ha? İnsanda yüz olması lazım! Bende var, ama seninkine şaşıyorum, birader! Atla, atla çabuk! Bırak onu Vanya, eğlenceli olacak. Şurada ayaklarımızın dibinde yatar. Yatar mısın von Sohn? Yoksa onu arabacının yanına mı oturtsak?.. Arabacının yanına atla von Sohn!..”

Ancak artık yerine oturmuş olan İvan Fedoroviç, hiçbir şey söylemeden birdenbire bütün gücüyle Maksimov’u göğsünden itti ve beriki iki metre kadar uçtu. Düşmemesi sadece bir tesadüftü.

“Gidelim!” diye öfkeyle haykırdı İvan Fedoroviç arabacıya.

“Senin neyin var? Neyin var, ha? Ona niye böyle yaptın?” diyerek ayağa kalktı Fedor Pavloviç, ama araba artık hareket etmişti. İvan Fedoroviç cevap vermedi.

Fedor Pavloviç iki dakika sustuktan sonra oğluna yan yan bakarak tekrar konuşmaya başladı:

“Şuna da bak! Bütün bu manastır işini başlatan da, teşvik eden de, onaylayan da sensin, şimdi niye sinirleniyorsun?”

“İyice saçmalıyorsunuz, artık biraz olsun durup dinlenin,” pek sert bir şekilde sözünü kesti İvan Fedoroviç.

Fedor Pavloviç iki dakika daha sustu.

“Şimdi bir konyak ne iyi giderdi,” dedi heyecanla. Ama İvan Fedoroviç cevap vermedi.

“Gidince sen de içersin.”

İvan Fedoroviç hep susuyordu.

Fedor Pavloviç iki dakika daha bekledi.

“Sizin hiç hoşunuza gitmese de Alyoşka’yı manastırdan alacağım, muhterem Karl von Moor.”

İvan Fedoroviç nefretle omuzlarını kaldırdı ve başını çevirerek yola bakmaya başladı. Daha sonra eve kadar hiç konuşmadılar.

15 (Fr.) İçtenlikten ziyade asalet.

16 (Fr.) Asaletten ziyade içtenlik.

17 (Fr.) Asalet.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

ŞEHVET DÜŞKÜNLERİ

I

UŞAK EVİNDE

Fedor Pavloviç Karamazov’un evi, şehrin merkezinde değildi, ama kenar mahallede de sayılmazdı. Oldukça köhne bir evdi, ama hoş bir dış görünüşe sahipti: Tek katlıydı, çatısında bir odası vardı, gri boyayla boyanmıştı, kırmızı sacdan çatısı vardı. Bununla birlikte daha çok uzun bir süre ayakta kalabilecek, geniş ve rahat bir evdi. İçinde pek çok küçük kiler, çeşitli gizli bölmeler ve beklenmedik bir anda karşınıza çıkan merdivenler vardı. Evde sıçanlar cirit atardı, ama Fedor Pavloviç bunlara hiç kızmazdı: “Yine de akşamları yalnız kaldığında insanın canı sıkılmıyor” derdi. Aslında geceleri uşakları yandaki pavyona gönderme alışkanlığı vardı ve bütün gece kapıyı içerden kilitleyip kendini eve kapatırdı. Bu pavyon avluda bulunuyordu, geniş ve sağlam bir binaydı; evin içinde de bir mutfak olmasına rağmen Fedor Pavloviç, mutfağın bu pavyonda olmasına karar vermişti. Yemek kokusunu sevmezdi. Yemekler kış-yaz avludan geçirilip getirilirdi. Ev daha çok büyük bir aile için yapılmıştı. Ev sahibi ve uşaklar olmak üzere şimdikinden beş kat fazla insanı barındırabilirdi. Ama öykümüzün bu anında evde yalnızca Fedor Pavloviç, pavyonun oturulan bölümünde ise topu topu üç hizmetkâr, ihtiyar Grigoriy, karısı ihtiyar Marfa ve henüz genç bir adam olan uşak Smerdyakov yaşıyordu. Bu üç hizmetkârdan biraz daha ayrıntılı olarak söz etmek gerekiyor. Bununla birlikte ihtiyar Grigoriy Vasilyeviç Kutuzov’dan daha önce epeyce bahsetmiştik. Bu, sert, dediği dedik, hedeflediği nokta birtakım nedenlerle, bunlar çoğunlukla hayret edilecek kadar mantıksız nedenlerdi, karşı gelinmez bir gerçek olarak görünüyorsa ısrarla ve burnunun dikine bu noktaya doğru yürüyen bir adamdı. Genellikle dürüst ve satın alınması olanaksız biriydi. Karısı Marfa İgnatyevna, hayatı boyunca kocasının istekleri karşısında hiç itiraz etmeden boyun eğdiği halde, örneğin köylülerin kölelikten kurtulmalarından sonra Fedor Pavloviç’i bırakıp Moskova’ya gitmek ve orada küçük çaplı ticaret işlerine başlamak için (birazcık paraları vardı) adamın başının etini yemişti; ama Grigoriy, “bütün kadınlar namussuz olduğu için” kadının zırvaladığına, eski efendilerini bırakmamaları gerektiğine, nasıl bir adam olursa olsun “bunun onların boynunun borcu olduğuna” kesinlikle karar vermişti.

“Sen borcun ne olduğunu bilir misin?” dedi Marfa İgnatyevna’ya dönerek.

“Borç konusunu anlıyorum, Grigoriy Vasilyeviç, ama burada kalmamızı gerektirecek ne borcumuz var, bunu hiç anlamıyorum,” diye sert bir yanıt verdi Marfa İgnatyevna.

“Sen anlama, ama bu iş böyle olacak. Bir daha da ağzını açma.”

Öyle de oldu: Gitmediler. Fedor Pavloviç ise onlara maaş bağlamıştı ve fazla olmasa da bu parayı ödüyordu. Grigoriy ayrıca efendisinin üzerinde inkâr edilmez bir etkisi bulunduğunu da biliyordu. Bunu hissediyordu ve bu konuda haklıydı da: Kurnaz ve inatçı soytarı Fedor Pavloviç, “yaşamın bazı meselelerinde” çok sert bir karaktere sahipti, ama kendi deyimiyle, “yaşamın diğer bazı meselelerinde” ise kendisinin de son derece hayret ettiği gibi son derece zayıf karakterli biriydi. Hangi durumlarda böyle olduğunu biliyor ve pek çok şeyden korkuyordu. Yaşamın bazı meselelerinde kulağının kirişte olması gerekiyordu. Bunun yanında güvendiğin biri olmazsa da zor olurdu. Grigoriy ise çok güvenilir bir kişiydi. Hatta öyle anlar olurdu ki, Fedor Pavloviç, “kariyerine” devam ettiği sürece pek çok kez dayak yiyebilirdi, hem de canı yanacak şekilde dayak yiyebilirdi ve her defasında Grigoriy onun yardımına koşar, nasihat verirdi. Ama Fedor Pavloviç’i korkutan tek şey dayak değildi: Öyle önemli, hatta çok nazik ve karmaşık olaylar oluyordu ki, böyle zamanlarda Fedor Pavloviç, bir anda anlaşılmaz bir şekilde içinde hissetmeye başladığı güvenilir ve yakın birine olan aşırı gereksinimini belki kendisi de saptayabilecek durumda bulunmuyordu. Bunlar hemen hemen hastalıklı durumlardı: Son derece ahlaksız bir adam olan ve şehvet anlarında genellikle zararlı bir böcek gibi zalimleşen Fedor Pavloviç, bazen sarhoş olduğu dakikalarda birdenbire içinde manevi bir korku ve ruhunda fiziksel olarak da etki uyandıran ahlaki bir sarsıntı hissediyordu. Bazen “Bu anlarda ruhum sanki boğazımda çırpınıyor” derdi. İşte böyle anlarda yanında, aynı odanın içinde olmasa bile hiç olmazsa pavyonda, sadık, sağlam, asla kendisi gibi olmayan, namuslu, bütün bu olup biten serserilikleri gördüğü ve bütün sırları bildiği halde yine de bağlılığı yüzünden olan bitene göz yuman, karşı çıkmayan, en önemlisi ne o anda, ne de daha sonra bunları başına kakmayan ve tehdit etmeyen, gerektiğinde ise onu koruyan bir adamın bulunması hoşuna gidiyordu. Kimden mi? Bilinmeyen, ama korkunç ve tehlikeli birinden koruyordu. Asıl mesele bu hastalıklı anlarda sırf yüzünü görebileceği, şurdan burdan bir iki laf edebileceği, hiçbir şey demez ve öfkelenmezse kendisinin de yüreğinin ferahlayacağı, öfkelenirse kendisinin de içinin sıkılacağı çok eski bir dostun ve kesinlikle başka birinin bulunmasıydı. Fedor Pavloviç’in geceleyin pavyona gidip bir-iki dakikalığına yanına gelmesi için Grigoriy’i uyandırdığı da oluyordu; ama son derece seyrek olarak. Beriki geliyor ve Fedor Pavloviç son derece boş şeylerden konuşmaya başlıyor ve kısa bir süre sonra bazen alay ederek ve şaka yaparak onu geri gönderiyor, kendisi ise hiçbir şey olmamış gibi yatağına giriyor, yatıp horul horul uyuyordu. Alyoşa’nın gelişinde de Fedor Pavloviç’in başına buna benzer bir şey gelmişti. Alyoşa, “yaşayarak, her şeyi görerek ve hiçbir şekilde kınamayarak yüreğine azap vermişti”. Üstelik yanında görülmemiş bir şey de getirmişti: Ona, ihtiyara karşı hiç nefret duymuyor, tam tersine çok az hak ettiği halde ona karşı her zamanki sevecenliğini, son derece doğal olan açık yürekli bağlılığını gösteriyordu. Bütün bunlar, o güne kadar sadece “çirkefi” seven bu yaşlı zampara ve ailesiz serseri için hiç beklenmedik bir sürpriz olmuştu. Alyoşa gidince şimdiye dek anlamak istemediği bazı şeyleri anladığını kendi kendisine itiraf etti.

Grigoriy’in Fedor Pavloviç’in ilk karısı ve birinci oğlu Dmitriy Fedoroviç’in annesi Adelaida İvanovna’dan nasıl nefret ettiğini, ikinci karısı, havaleli Sofya İvanovna’yı ise tam tersine bizzat efendisine ve onun hakkında kötü ya da düşüncesizce bir söz söylemeye yeltenen herkese karşı nasıl savunduğunu daha öykümün başlarında belirtmiştim. Grigoriy’in bu talihsiz kadına karşı duyduğu sevgi ve yakınlık, kutsal bir şey haline gelmişti. Öyle ki, yirmi yıl sonra bile kimden gelirse gelsin onun hakkındaki üstü kapalı kötü bir söze bile katlanamaz ve karşısındakine hemen itiraz ederdi. Grigoriy, dış görünüşü bakımından soğuk ve ciddi bir adamdı. Çenesi düşük değildi, sözlerini tartarak ve düşünerek konuşurdu. Ne düşündüğünü ilk bakışta anlamak adeta olanaksızdı: Uysal, ağzı var dili yok karısını sever miydi, sevmez miydi? Onu gerçekten severdi. Karısı da kuşkusuz bunu biliyordu. Marfa İgnatyevna, aptal olmadığı gibi, belki de kocasından daha akıllı, günlük işlerde en azından daha düşünceli bir kadındı, ama evliliğinin en başından beri ona hiç itiraz etmeden boyun eğer ve manevi üstünlüğüne kesinlikle saygı gösterirdi. Her ikisinin de tüm hayatları boyunca birbirleriyle son derece az konuşmuş olmaları ilginçtir. Sadece en çok gerekli olan ve günlük konularda konuşurlardı. Ağırbaşlı ve azametli Grigoriy, tüm işlerini ve sorunlarını her zaman tek başına düşünürdü. Marfa İgnatyevna, Grigoriy’in, kendisinin nasihatlerine hiç gerek duymadığını çok uzun zaman önce kesin olarak anlamıştı. Kocasının onun suskunluğuna değer verdiğini ve bu suskunluğu onun akıllı biri olduğu şeklinde değerlendirdiğini hissediyordu. Karısını hiçbir zaman dövmemişti. Sadece bir kere, o da hafifçe dokunmuştu. Adelaida İvanovna’nın Fedor Pavloviç’le evliliğinin ilk yılında, köyde, daha toprak köleliğinin hüküm sürdüğü zamanlarda köylü kızlar ve kadınlar, şarkı söylemek ve dans etmek için beyin avlusunda toplanmışlardı. “Çayırlarda” şarkısı başladı ve o zaman henüz genç bir kadın olan Marfa İgnatyevna, ileriye, koronun önüne fırladı ve özel “Rus” tarzında yürümeye başladı, köylü kadınlar gibi köy usulü değil, zengin Miusovların yanında hizmetçi olduğu sıralarda Moskova’dan getirtilen dans öğretmeninin aktörlere dans etmeyi öğrettiği çiftlik tiyatrosundaki gibi dans ediyordu. Grigoriy, karısının nasıl dans ettiğini gördü ve bir saat sonra kulübesinde saçından hafifçe sürükleyerek ona dersini verdi. Ama dayak işi bununla ebediyen bitmiş ve tüm yaşamları boyunca bir daha hiç tekrarlanmamıştı. Zaten Marfa İgnatyevna da o günden sonra dans etmeye tövbe etmişti.

Tanrı onlara çocuk vermedi. Bir bebekleri olmuştu, ama öldü. Grigoriy herhalde çocukları seviyordu, hatta bunu gizlemiyordu, yani belli etmekten utanmıyordu. Adelaida İvanovna evden kaçtığı zaman üç yaşında bir çocuk olan Dmitriy Fedoroviç’i kucağına almış ve onunla hemen hemen bir yıl ilgilenmiş, kendi elleriyle saçını taramış, hatta teknenin içinde yıkamıştı. Daha sonra İvan Fedoroviç ve Alyoşa’yla da uğraşmış ve bunun karşılığında bir de şamar yemişti; ama bu konuyu daha önce anlatmıştım. Kendi öz çocuğu, onu sadece Marfa İgnatyevna daha hamileyken bir umut olarak sevindirmişti. Doğduğunda ise keder ve korkuyla yaraladı. Bu erkek çocuk altı parmaklı doğmuştu. Grigoriy, bunu görünce ölecek gibi oldu. Ta vaftiz gününe kadar hiç konuşmadı, üstelik konuşmamak için mahsus bahçeye kaçtı. İlkbahardı, üç gün boyunca sebze bahçesinde evlek kazdı. Üçüncü gün bebeğin vaftiz edilmesi gerekiyordu; Grigoriy, o zamana kadar bir şeyler düşünmüştü. Kilise görevlilerinin toplandığı, konukların ve en son olarak da vaftiz babası sıfatıyla Fedor Pavloviç’in geldiği kulübeye girerken bebeği “vaftiz etmeye hiç gerek olmadığını” söyledi, bunu yüksek sesle söylemedi, uzun uzun anlatmadı, istemeye istemeye konuşuyordu ve sadece gözlerini papaza dikmiş dikkatle bakıyordu.

“Neden?” Papaz neşeli bir şaşkınlıkla sordu.

“Çünkü bu... bir ejderha...” diye mırıldandı Grigoriy.

“Nasıl ejderha, ne ejderhası?”

Grigoriy bir süre ses çıkarmadı.

“Doğanın bir karışıklığı...” diye mırıldandı. Açık değilse de çok kesin konuşuyordu ve galiba daha fazla açıklamak istemiyordu.

Gülüştüler ve pek tabii ki, zavallı bebeği vaftiz ettiler. Grigoriy, vaftiz kurnası önünde içten dualar etti, ama bebekle ilgili düşüncesini değiştirmedi. Yine de hiçbir şeye engel olmadı, hasta bebeğin yaşadığı iki hafta süresince ona hemen hemen hiç bakmadı, hatta varlığını fark etmek bile istemedi ve çoğunlukla evden uzaklaştı. Ama çocuk iki hafta sonra ağzındaki bir hastalık yüzünden öldüğü zaman onu minik tabuta kendi eliyle koydu, derin bir üzüntüyle baktı ve pek derin olmayan küçük mezarı örttüklerinde diz çöktü ve mezarın üzerine kapandı. O zamandan bu yana geçen uzun yıllar boyunca çocuğundan bir kez olsun söz etmedi. Marfa İgnatyevna da onun yanında bebeğini hiç anımsatmadı, “bebeği” hakkında biriyle konuşacak olunca da Grigoriy Vasilyeviç orada bulunmasa bile fısıltıyla konuşurdu. Marfa İgnatyevna’nın görüşüne göre, mezardan sonra çoğunlukla “ilahi şeylerle” uğraşmaya başladı, genel olarak hiç konuşmadan ve tek başına kalarak ve her defasında büyük yuvarlak gümüş çerçeveli gözlüklerini takarak Çetyi-Minei okuyordu. Ender olarak, o da ancak büyük perhizde yüksek sesle okurdu. Eyub’un kitabını seviyordu. Bir yerden “bizim Suriyeli İsak Peder’in” sözlerinin ve vaazlarının listesini ele geçirmişti. Bunu yıllardır azimle okuyordu, hemen hemen hiçbir şey anlamıyordu, ama belki de bu yüzden bu kitaba çok büyük değer veriyor ve seviyordu. Son zamanlarda Hlıstovluk tarikatına kulak vermeye başlamıştı ve bu tarikatı anlamaya çalışıyordu. Komşularında bununla ilgili bir fırsat da yakalamıştı. Anlaşılan çok etkilenmişti, ama yeni bir inanca geçmeyi lüzumlu görmedi. “İlahiyatla” ilgilenmesi, pek tabii ki, yüzüne daha da büyük bir ciddiyet vermişti.

Belki de mistisizme eğilimliydi. Altı parmaklı çocuğunun dünyaya gelişi ve ölümü, aksi gibi son derece tuhaf, beklenmedik ve değişik bir olayla aynı zamana denk düşmüştü. Bu tuhaf olay, onun daha sonraları bir kere ifade ettiği gibi, ruhuna “damgasını” vurmuştu. Altı parmaklı bebeği gömdükleri gün, geceleyin uykudan uyanan Marfa İgnatyevna, yeni doğmuş bir bebeğin ağlamasını duyar gibi olmuştu. Korkmuş ve kocasını uyandırmıştı. O da kulak kabartmış ve bunun daha ziyade birinin, “adeta bir kadının” inlemesi olduğunu fark etmişti. Kalktı, giyindi; oldukça ılık bir mayıs gecesiydi. Kapıya çıktığında iniltilerin bahçeden geldiğini duydu. Ama bahçe geceleri içerden kilitleniyordu. Bahçeye bu kapı dışında başka bir yerden girmek olanaksızdı, çünkü bütün bahçeyi sağlam ve yüksek bir duvar çevreliyordu. Eve geri dönen Grigoriy, feneri yaktı, bahçe anahtarını aldı ve hâlâ çocuk ağlaması duyduğuna ve ağlayanın herhalde oğlu olduğuna inanan karısının isterik korkusuna aldırış etmeden sessizce bahçeye gitti. Burada iniltilerin bahçede, kapıya yakın bir yerde bulunan kendilerine ait küçük hamamdan geldiğini ve gerçekten de bir kadının inlediğini anladı. Hamamın kapısını açtığında gördüğü manzara karşısında donakaldı: Şehrin delisi, sokaklarda yatıp kalkan, bütün şehrin tanıdığı Lizaveta Smerdyaşçaya18 hamama gizlice girmiş ve biraz önce bir bebek doğurmuştu. Bebek yanında yatıyordu, kadın ise ölmek üzereydi. Artık hiçbir şey söyleyecek durumda değildi, zaten konuşmayı da bilmezdi. Ama bütün bunları ayrıca anlatmak gerekiyor.

18 (Rusça) “pis kokan” demektir. (Ç.N.)

II

LİZAVETA SMERDYAŞÇAYA

Burada, Grigoriy’i, daha önceden duyduğu tatsız ve iğrenç bir kuşkuyu kesinlikle pekiştirerek onu derinden sarsan özel bir durum vardı. Bu Lizaveta Smerdyaşçaya, çok kısa boylu, ölümünden sonra şehrimizin dindar kocakarılarından pek çoklarının duygulu bir şekilde söz ettikleri gibi, “iki arşından biraz fazla” bir kızcağızdı. Yirmi yaşlarındaki yüzü sağlıklı, ablak ve kırmızı yanaklıydı. Tam bir aptal suratı vardı; gözlerinin bakışı hareketsiz ve uysal olmasına rağmen kötüydü. Hayatı boyunca yaz-kış yalınayak ve kenevirden yapılmış bir tek gömlekle dolaşmıştı. Hemen hemen siyah olan son derece sık ve bir koyununki gibi kıvır kıvır saçları kafasının üzerinde kocaman bir şapka varmış gibi dururdu. Ayrıca saçları her zaman toprağa, çamura bulanmış, yapraklar, yongalar yapışmış olurdu, çünkü daima toprağın üzerinde ve çamurların içinde yatardı. Babası evsiz barksız, iflas etmiş hastalıklı bir kasabalı olan İlya, kendini iyice içkiye vermiş, yıllardır yine bizim kasabalılardan olan hali vakti yerinde patronların yanında işçi olarak yaşayan biriydi. Lizaveta’nın annesi yıllar önce ölmüştü. Her zaman hastalıklı ve kötü yürekli olan İlya, Lizaveta eve geldiğinde onu acımasızca döverdi. Ama kız, bütün Tanrı’ya emanet deliler gibi şehrin her yerini dolaşıp orda burda kaldığı için eve pek seyrek gelirdi. Hem İlya’nın patronları, hem de şehrin merhametli insanlarından pek çoğu, özellikle de kadın-erkek tüccarlar, Lizaveta’ya üzerindeki bir tek gömlekten daha iyi giysiler giydirmeyi deniyorlar, kışa doğru da üzerine bir gocuk, ayaklarına ise çizme giydiriyorlardı; ama o her defasında kendisini giydirmelerine ses çıkarmadan izin veriyor, sonra bir yerlere, çoğunlukla da kilisenin kapısına gidiyor, hemen üzerindeki bağışlanan bütün giysileri, şal mı, etek mi, gocuk mu, çizme mi her neyse çıkarıyor, her şeyi yere bırakıyor ve eskisi gibi yalınayak ve sırtında bir gömlekle uzaklaşıyordu. Bir keresinde vilayetimizin yeni valisi, şehrimizi görmeye geldiğinde Lizaveta’yı görünce, kendisine önceden bildirdikleri gibi, onun bir “deli” olduğunu bildiği halde çok üzülmüş, ama yine de kızcağızın sırtında bir gömlekle dolaşmasının edebe aykırı olduğunu ve bunun bir daha olmamasını söylemişti. Vali gitti, Lizaveta’yı ise olduğu gibi bıraktılar. Sonunda babası öldü, böylece şehirdeki bütün dindar insanlar bir öksüz olarak onu daha çok sevmeye başladılar. Aslında onu herkes seviyordu, hatta oğlan çocuklar onu kızdırmıyorlar, üzmüyorlardı. Oysaki, bizim oğlanlar, özellikle de okullu olanları pek azgındırlar. Tanımadığı evlere giriyordu ve hiç kimse onu kovalamıyordu, aksine onu seviyor ve eline para veriyorlardı. Para verdiklerinde alıyor ve hemen götürüp kilise olsun, hapishane olsun herhangi bir yardım kumbarasına atıyordu. Pazarda simit ya da ekmek veriyorlar, mutlaka gidip ilk karşılaştığı çocuğa bu simit ya da ekmeği veriyor, ya da çok zengin bir hanımefendiyi durduruyor ve ona veriyordu; hanımefendiler de sevinçle kabul ediyorlardı. Kendisi ise kara ekmek ve sudan başka bir şey yemez içmezdi. Bazen zengin bir dükkâna girer, oturur, orada pahalı mallar, hatta para durur, dükkan sahipleri hiçbir zaman ondan sakınmazlar, yanında ortalığa para koysan ve unutsan içinden bir kapik bile almayacağını bilirlerdi. Kiliseye ender olarak uğrardı, ya kilise taşlıklarında ya da bir çitten (bugün bile şehrimizde duvar yerine daha çok çit vardır) atlayarak girdiği bir sebze bahçesinde uyurdu. Eve, yani ölen babasının yanında yaşadığı patronların evine hemen hemen haftada bir defa, kışın ise her gün, ama yalnızca geceleri giderdi. Geceyi ya taşlıkta ya da inek ahırında geçirirdi. Böyle bir yaşama nasıl dayandığına şaşarlardı, ama artık o alışmıştı; boyu kısa da olsa yapısı görülmemiş derecede sağlamdı. Bazı beyler, onun bütün bunları sadece gururundan yaptığını ileri sürerlerdi, ama öyle değildi: Bir kelime bile konuşamazdı ve arada sırada dilini bir şey söyler gibi oynatır ve böğürür gibi sesler çıkarırdı; bu durumda hangi gururdan söz edilebilir ki. Bir keresinde, çok çok eskiden, bir olay olmuştu. Açık ve ılık bir eylül gecesi, geceyarısı, bize göre çok geç bir saatte, içkici beylerimizden beş ya da altı kişiden oluşan başı dumanlı bir grup kulüpten çıkmış “arka yollardan” evlerine dönüyorlardı. Sokağın her iki yanında çit devam ediyordu, çitin arkasında da bitişik evlerin sebze bahçeleri uzanıyordu; sokak, zaman zaman nehir diye adlandırdığımız pis kokulu ve uzun su birikintisinin üzerindeki köprüye çıkıyordu. Bizim gruptakiler, çitin yanında, ısırganların ve dulavratotlarının içinde uyuyan Lizaveta’yı gördüler. Kafayı bulmuş beyler kahkahalar atarak kızın tepesine dikildiler ve en edepsizce nüktelerle konuşmaya başladılar. Beylerden birinin aklına birdenbire hiç olmayacak bir konuda son derece garip bir soru geldi: “Bu vahşi hayvanı o anda kadından sayabilecek biri olabilir miydi, vs.vs.” Hepsi de kibirli bir tiksintiyle olanaksız olduğuna karar verdiler. Ancak bu grubun içinde Fedor Pavloviç de vardı. Bir anda ortaya atıldı ve onun kadından sayılabileceğine, hem de pekâlâ sayılabileceğine, üstelik bunun özellikle ilginç bir şey olacağına vs. vs. hükmetti. Gerçekten de bu sıralarda o, soytarı rolü oynamak için özellikle bahane arardı ve ortaya fırlayıp kuşkusuz eşit olduğunu belli ederek, ama aslında karşılarında yaptığı küstahlıkla beyleri eğlendirmeyi pek severdi. Tam Petersburg’dan ilk karısı Adelaida İvanovna’nın ölüm haberini aldığı ve şapkasında matem bandıyla içki içtiği ve şehirdeki başka insanların, hatta en yoldan çıkmışların bile ona baktıklarında midelerini bulandıracak münasebetsizlikler yaptığı sıraydı. Bu grup, kuşkusuz bu beklenmedik fikir üzerine kahkahayı bastı; gruptan biri Fedor Pavloviç’i kışkırtmaya bile kalkıştı, ama diğerleri giderek daha çok eğlendikleri halde iğrenerek daha fazla tükürmeye başladılar ve sonunda herkes kendi yoluna defolup gitti. Daha sonraları Fedor Pavloviç, o gün diğerleriyle birlikte gittiğine yemin ediyordu; belki de öyle olmuştu, galiba hiç kimse bunu bilmiyordu ve hiçbir zaman da bilemedi, ama beş ya da altı ay sonra şehirde herkes son derece büyük ve samimi bir öfkeyle Lizaveta’nın hamile olduğundan söz etmeye başladı. İnsanlar, bu kimin günahı, suçlu kim diye soruyorlar ve ortaya çıkarmaya çalışıyorlardı. İşte burada birdenbire suçlunun Fedor Pavloviç olduğu hakkında korkunç bir söylenti tüm şehirde yayıldı. Bu söylenti nereden çıkmıştı? O sırada bu sarhoş beyler grubundan şehirde sadece bir kişi kalmıştı. O da yaşlı başlı, saygıdeğer bir müşavirdi. Ailesi ve yetişkin kızları vardı ve böyle bir şey olmuş olsa bile hiç de etrafa yayacak biri değildi; grubun diğer üyeleri olan beş kişi ise o sırada şehirden ayrılmıştı. Ama söylentiler dosdoğru Fedor Pavloviç’i gösteriyordu ve daha sonra da göstermeye devam etti. Kuşkusuz, o da bu konu üzerinde çok durmuyordu; birtakım tüccarlara ve esnaf takımına cevap vermezdi. O sıralar kibirliydi ve pek eğlendirdiği memur ve asilzade grubundan başka bir yerde konuşmazdı. İşte bu sırada Grigoriy, bütün enerjisi ve gücüyle efendisinden yana çıkıyor ve sadece bütün bu iftiralara karşı onu korumakla kalmıyor, üstelik de onun için kavga ediyor, ağız dalaşına giriyordu. Pek çok kişiyi inandırdı. “Kızın kendisi ahlaksız, o suçlu,” diyordu inandırıcı bir şekilde. Suçlu ise “Burgulu Karp”tan başkası değildi (o sırada vilayet hapishanesinden kaçmış olan korkunç bir mahkûm bu isimle tanınıyordu). Bu tahmin gerçeğe yakın görünüyordu. Karp’ı, özellikle de onun sonbaharda geceleri şehirde dolaştığını ve üç kişiyi soyduğunu hatırlıyorlardı. Ama bu olay ve bütün bu dedikodular, herkesin zavallı deli kıza olan sevgisini kaybettirmediği gibi, insanlar onu daha fazla korumaya ve kollamaya başlamışlardı. Hali vakti yerinde bir dul olan tüccar Kondratyeva, daha nisanın sonlarında, doğuma kadar bırakmamak üzere Lizaveta’yı evine getirmelerini emretti. Gözlerini dört açıp bekliyorlardı, ama bütün dikkatlerine rağmen Lizaveta en son gün akşam vakti gizlice Kondratyeva’nın evinden kaçmış ve Fedor Pavloviç’in bahçesine girmişti. O halinde yüksek ve kalın bahçe duvarından nasıl atladığı konusu bir muamma olarak kaldı. Bazıları, birilerinin onu “götürdüğüne,” diğerleri ise “iyi saatte olsunlar tarafından götürüldüğüne” inanıyorlardı. Bu iş ne kadar akıl almaz şekilde olursa olsun, doğal olanı, gecelemek için çitlere tırmanarak başkalarının bahçelerine girebilen Lizaveta’nın Fedor Pavloviç’in duvarını da bir şekilde aşmış ve bundan kendine bir zarar gelecek bile olsa haline bakmadan bahçeye atlamış olmasıydı. Grigoriy, Marfa İgnatyevna’ya koştu ve onu Lizaveta’ya yardıma gönderdi, kendisi ise yakında oturan ebeye gitti. Bebeği kurtardılar, ama Lizaveta sabaha karşı öldü. Grigoriy, bebeği aldı, eve götürdü, karısını oturttu ve bebeği kucağına verdi: “Tanrı’nın yetim çocuğu herkese akrabadır, tabii ki, seninle bana da. Bunu, bizim ölen çocuğumuz gönderdi, bu çocuk şeytanın oğlu ve doğru bir kadından dünyaya geldi. Emzir ve bundan sonra ağlama.” Marfa İgnatyevna böylece çocuğu büyüttü. Vaftiz ettirdiler ve adını Pavel, baba adını ise hiçbir emir almaksızın Fedoroviç koydular. Fedor Pavloviç, hiçbir şeye karşı çıkmadı. Hatta her şeyi tüm gücüyle inkâr etmeyi sürdürdüğü halde bütün bunları eğlenceli bile buluyordu. Çocuğu alması şehirdekilerin hoşuna gitti. Sonradan Fedor Pavloviç, çocuğa bir de soyadı yarattı: Annesi Lizaveta Smerdyaşçaya’nın adından dolayı ona Smerdyakov soyadını verdi. İşte bu Smerdyakov, Fedor Pavloviç’in ikinci uşağı oldu ve öykümüz başlarken pavyonda ihtiyar Grigoriy ve Marfa’yla birlikte yaşıyordu. Onun hakkında da özel olarak bir şeyler söylemek çok gerekliydi, ama okuyucumun dikkatini bu kadar uzun süre böyle sıradan uşaklara çekmekten utanıyorum ve bu yüzden de öykünün bundan sonraki akışı içerisinde Smerdyakov’la ilgili bilgilerin kendiliğinden ortaya çıkacağını umut ederek öyküme geçiyorum.

III

ATEŞLİ BİR YÜREĞİN ŞİİRLERLE İTİRAFI

Manastırdan ayrılırken babasının arabadan bağırarak kendisine verdiği emri duyan Alyoşa, bir zaman büyük bir şaşkınlık içinde olduğu yerde kaldı. Öyle direk gibi dikilip durmadı, böyle yapmazdı. Aksine, bütün huzursuzluğuna rağmen hemen başrahibin mutfağına gidip babacığının yukarda ne işler becerdiğini öğrendi ve ondan sonra da yola koyuldu. Kendisine azap veren meseleyi şehre giderken yolda bir şekilde çözümleyebileceğini umut ediyordu. Şimdiden söyleyeyim: Babasının “yastığını ve şiltesini de alarak” eve taşınma konusundaki bağırmalarından ve emirlerinden zerre kadar korkmamıştı. Taşınma emrinin, yüksek sesle konuşmaların ve böyle gösterişli çığlıkların “bir abartma” olarak, hatta güzel bir şey olsun diye yapılmış olduğunu çok iyi anlamıştı. Geçenlerde şehirlerinde böyle meclislerde dolaşan bir kasabalı, kendi evinde, hem de konukların yanında kendisine daha fazla votka vermemelerine öfkelenerek birden kendi tabaklarını kırmaya, kendisinin ve karısının giysilerini yırtmaya, mobilyalarını parçalamaya ve sonunda evin camlarını kırmaya başlamış ve bütün bunları güzellik adına yapmıştı; babacığı da şimdi her şeyi kuşkusuz aynı nedenle yapmıştı. Zevk düşkünü kasabalı elbette ki, ertesi gün ayıldığında kırılan fincanlara ve tabaklara acımıştı. Alyoşa, ihtiyarın yarın, hatta belki de bugün büyük olasılıkla onu manastıra tekrar göndereceğini biliyordu. Hem babasının bir başkasını kırabileceğinden, ama kendisini üzmek istemeyeceğinden tamamen emindi. Alyoşa, dünyadaki hiç kimsenin hiçbir zaman kendisini üzmek istemeyeceğinden, hatta üzmeyi istememekten öte, üzemeyeceğinden de emindi. Bu, onun için kesin, tartışmasız bir doğruydu ve bu konuda hiçbir tereddüt duymuyordu.

Bu dakikada kafasında biraz farklı, bambaşka türden ve üstelik acı veren, kendisinin de belirleyemediği bir korku dolanıp duruyordu. Bu kadınlardan, özellikle de Bayan Hohlakova aracılığıyla gönderdiği ve bir şey için kendisine kadar gelmesini istediği deminki notuyla ısrarla yalvaran Yekaterina İvanovna’dan korkusuydu. Bu istek ve kesinlikle gitmek zorunda olması, birdenbire yüreğine acı veren bir duygu oturtmuş ve manastırda, biraz önce de başrahibin yanında olup biten bütün olaylara rağmen bu duygu, sabahtan beri giderek daha fazla canını yakmaya başlamıştı. Korkusunun nedeni, Yekaterina İvanovna’nın ne hakkında konuşacağını ve kendisinin ona ne yanıt vereceğini bilmemesi değildi. Onu korkutan, Yekaterina İvanovna’nın kadın olması da değildi: Kadınları tanıyordu, elbette az tanıyordu, ama yine de ta çocukluğundan manastıra gelene kadar sadece kadınlarla birlikte yaşamıştı. Ama işte bu kadından, Yekaterina İvanovna’dan korkuyordu. İlk gördüğü andan beri ondan korkuyordu. Onu topu topu bir ya da iki kere, belki de üç kere görmüş, hatta bir keresinde tesadüfen birkaç laf da etmişlerdi. Yüzü güzel, gururlu ve buyurgan bir genç kız yüzü olarak hatırına geldi. Ama ona acı veren güzelliği değil, başka bir şeydi. Korkusunun açıklanamaz oluşu bu korkuyu şimdi daha da artırıyordu. Bu genç kızın amaçları soylu amaçlardı, bunu biliyordu; kendisine karşı suçlu olan ağabeyi Dmitriy’i kurtarmak istiyordu genç kız. Bunu sırf gönlü yüce olduğu için istiyordu. Ve işte, bütün bu güzel ve yüce gönüllü duyguları anlayabildiği ve haklı görebildiği halde, Yekaterina İvanovna’nın evine yaklaştıkça sırtında soğuk soğuk rüzgârlar dolaşıyordu.

Genç kızla pek yakın olan kardeşi İvan Fedoroviç’i kızın evinde görmeyeceğini tahmin etti: İvan herhalde şu anda babasıyla birlikteydi. Dmitriy’i orada bulmayacağı daha da kesindi ve nedenini hissediyordu. Demek ki, konuşma yalnız olacaktı. Bu uğursuz konuşmadan önce ağabeyi Dmitriy’i görmeyi ve koşa koşa ona gitmeyi çok isterdi. Mektubu göstermeden onunla birkaç laf edebilirdi. Ama Dmitriy uzakta oturuyordu ve herhalde şu anda evde de değildi. Bir an olduğu yerde durdu, sonunda kesin kararını verdi. Alışkın ve hızlı bir hareketle istavroz çıkarttıktan ve hemen ardından bir şeye gülümsedikten sonra kararlı adımlarla korktuğu kadının evine yöneldi.

Yekaterina İvanovna’nın evini biliyordu. Ama eğer Büyük Cadde’ye sapılır, sonra da meydandan geçilirse oldukça uzak olurdu. Küçük şehrimiz son derece dağınıktır ve mesafeler epeyce fazladır. Üstelik babası onu bekliyordu, belki de hâlâ verdiği emri unutmamıştı, huysuzluk edebilirdi. Bu yüzden hem oraya, hem oraya yetişmek için acele etmesi gerekiyordu. Bütün bu düşüncelerin sonucunda arka yollardan giderek yolu kısaltmaya karar verdi, şehirdeki bütün yolları avucunun içi gibi bilirdi. Arka yol demek, hemen hemen hiç yol yok demekti, ıssız duvarlar boyunca, hatta bazen başkalarının çitlerinden atlayarak, onu tanısalar ve hepsi selamlaşsalar da başkalarına ait bahçelerden geçerek gitmek demekti. Bu yolla Büyük Cadde’ye iki kat çabuk ulaştı. Böylece bir yerde babasının evinin çok yakınından, babasınınkine komşu olan dört pencereli, eğilmiş, küçük, köhne bir eve ait bahçenin yanından geçmesi gerekiyordu. Bu küçücük evin sahibesi, Alyoşa’nın bildiğine göre, şehirli, kötürüm yaşlı bir kadındı. Kadın, başkentte modern bir oda hizmetçisi olan, yakın zamana kadar hep generallerin evlerinde yaşamış, şimdiyse artık bir yıldır ihtiyar kadının hastalığı yüzünden eve dönmüş, şık elbiseler giyen kızıyla birlikte oturuyordu. Ancak bu ihtiyar kadın ve kızı korkunç bir yoksulluğa düşmüşlerdi ve hatta komşuluklarına dayanarak her gün çorba ve ekmek almak için Fedor Pavloviç’in mutfağına geliyorlardı. Marfa İgnatyevna, onlara seve seve çorba veriyordu. Ama çorba almak için gelen kız, elbiselerinden bir tekini bile satmamıştı. Hatta bu elbiselerden birinin uzun bir kuyruğu vardı. Alyoşa bu son konuyu, pek tabii ki, şehirdeki her şeyden kesinlikle haberdar olan dostu Rakitin’den tamamen tesadüf eseri olarak öğrenmişti, öğrenmiş, hemencecik de unutmuştu. Ama şimdi komşu kadının bahçesiyle aynı hizaya gelince birdenbire bu kuyruğu anımsadı, eğik ve düşünceli kafasını hızla kaldırdı ve... aniden hiç beklenmedik bir şeyle karşılaştı.

Komşu bahçe çitinin arkasında ağabeyi Dmitriy Fedoroviç bir şeyin üzerine çıkmış ve göğsüne kadar sarkmış duruyor ve ona var gücüyle el işaretleri yapıyordu. Kendisini çağırıyordu ve herhalde kimse duymasın diye sadece bağırmaktan değil, yüksek sesle konuşmaktan da korkarak işaretlerle çağırıyordu. Alyoşa hemen çite yaklaştı.

“Buraya bakman iyi oldu, yoksa nerdeyse bağıracaktım,” diye fısıldadı Dmitriy Fedoroviç sevinçle ve aceleyle. “Atla buraya! Çabuk! Ah, gelmen ne kadar iyi oldu. Şimdi seni düşünüyordum...”

Alyoşa da memnundu ve yalnızca çitin üstünden nasıl atlayacağına akıl erdiremiyordu. Ama “Mitya” pehlivan eliyle onu dirseğinden yakaladı ve atlamasına yardım etti. Cüppesinin eteklerini toplamış olan Alyoşa, yalınayak şehirli bir çocuk beceriksizliğiyle atladı.

“Hadi gel, gidiyoruz!” dedi Mitya sevinçli bir fısıltıyla.

“Nereye?” Alyoşa da fısıldıyordu. Etrafa bakıyor ve kendini ikisinden başka hiç kimsenin olmadığı bomboş bir bahçede görüyordu. Bahçe küçüktü, ama sahibinin evceğizi yine de en az elli adım ötelerinde bulunuyordu. “Ama burada kimse yok ki, neden fısıldıyorsun?”

“Niye mi fısıldıyorum? Ah, şeytan alsın.” En gür sesiyle birden bağırdı Dmitriy Fedoroviç, “Evet, neden fısıldıyorum? İşte kendin de görüyorsun, insanın kafası birden nasıl da karışabiliyor. Buraya gizli bir şey için geldim ve bu gizli şeyi bekliyorum. İlerde açıklarım, ama bunun gizli olduğunu bildiğim için birden gizli konuşmaya başladım ve o sırada gerekmediği halde bir aptal gibi fısıltıyla konuştum. Gidelim! Oraya! Oraya kadar hiç konuşma. Seni öpmek istiyorum!

Şan olsun dünyadaki Tanrı’ya, Şan olsun içimdeki Tanrı’ya!..

Bunu şimdi, senden az önce, burada otururken tekrarlıyordum...”

Bahçe bir desyatina19 veya biraz daha büyükçeydi, ama sadece çevresine ağaç dikilmişti. Dört duvar boyunca elma, akçaağaç, ıhlamur, kayın ağaçları vardı. Bahçenin ortası yazın birkaç pud20 ot biçilen bir çayırlıktı. Bahçe ilkbahardan itibaren birkaç ruble karşılığında ev sahibesi tarafından kiraya veriliyordu. Yine duvarların yakınında ahududu, bektaşiüzümü ve frenküzümü evlekleri vardı; yeni açılmış sebze evlekleri evin hemen yanındaydı. Dmitriy Fedoroviç, konuğunu bahçenin eve en uzak köşesine götürdü. Burada, sık ıhlamurların ve yaşlı frenküzümü, mürver, kartopu ve leylakların arasından birdenbire karşılarına çok eski yeşil kameriye kalıntısı gibi bir şey çıktı. Kameriye kararmış ve hafifçe eğilmişti, etrafı parmaklıydı, üzeri ise yağmurdan korunulabilecek şekilde kapalıydı. Kameriye, Tanrı bilir ne zaman, rivayete göre, elli yıl kadar önce evin o zamanki sahibi, emekli Yarbay Aleksandr Karloviç von Şmidt tarafından yaptırılmıştı. Ama artık her şey çürümüştü. Zemin çürümüş, döşemelerin her tarafı sallanıyordu, ahşaptan rutubet kokusu geliyordu. Kameriyenin içinde yere çakılmış yeşil ahşap bir masa duruyordu, masanın çevresinde ise üzerine henüz oturulabilecek durumda olan yine yeşil renkte bir peyke vardı. Alyoşa, kardeşinin coşkun halini yeni fark etmişti, ama kameriyeye girerken masanın üzerinde yarım şişe konyak ve küçük bir kadeh gördü.

“Konyak!” diye bir kahkaha attı Mitya. “Sen de ‘Gene mi ayyaşlık ediyor?’ diye bakıyorsun. Görünüşe aldanma.

Boş ve yalan kalabalığa aldanma Kuşkularını unut...

Ayyaşlık yapmıyorum, sadece ilerde bir danışman olacak ve hep “tadını çıkarıyorum” diyecek olan senin domuz Rakitin gibi ‘tadını çıkarıyorum.’ Otur. Seni şöyle bir yakalasam Alyoşka, göğsüme bastırsam, işte şöyle ezer gibi, çünkü bütün dünyada... gerçekten... ger-çek-ten... (Anla! Anla!) sadece ve sadece seni seviyorum!”

Bu son sözleri nerdeyse kendinden geçer gibi söylemişti.

“Tek seni, bir de âşık olduğum bir ‘alçağı’ seviyorum, bu yüzden de mahvoldum. Ama âşık olmak sevmek demek değildir. Nefret ederken de âşık olmak mümkündür. Unutma bunu! Hâlâ neşeli konuşabiliyorum! Şimdi, şuraya, masaya otur, ben de yanına oturacağım, sana bakacağım ve durmadan konuşacağım, çünkü artık zamanı geldi. Bu arada biliyorsun, burada... burada hiç beklenmedik kulaklar açılabileceği için sahiden de alçak sesle konuşmak gerektiğine karar vermiştim. Söyledim ya, her şeyi açıklayacağım, devamı da sonra gelecek. Neden seni görmeye can atıyordum, son günlerde ve şimdi seni neden bu kadar çok özledim? (Beş gündür buraya demir atmış durumdayım.) Son günlerde mi? Çünkü, her şeyi sadece sana söyleyeceğim, çünkü bu gerekli, çünkü sen de gereklisin, çünkü yarın bulutların üzerinden uçacağım, çünkü yarın yaşam bitecek ve başlayacak. Hiç başına geldi mi, bir dağın tepesinden uçuruma düştüğünü hiç düşünde gördün mü? Ama ben düşlerdeki gibi uçmayacağım. Hem ben korkmuyorum, sen de korkma. Yani korkuyorum, ama bu bana tatlı geliyor. Yani tatlı değil de, bir sevinç... Aman şeytan alsın, ne olursa olsun hepsi de bir. Güçlü bir ruh, zayıf bir ruh, köylü kadın ruhu, ne olursa olsun! Doğaya övgüler düzelim: Görüyor musun, güneş ne kadar parlak, gökyüzü ne kadar temiz, yapraklar yemyeşil, tam bir yaz, öğleden sonra saat dört, sessizlik! Nereye gidiyordun?”

“Babama gidiyordum, ama önce Yekaterina İvanovna’ya uğramak istiyordum.”

“Ona ve babama! Ah! Ne tesadüf! Aslında seni ne için çağırdım, ne için istedim, neden seni canı yürekten özledim? Seni babama ve sonra da ona, Yekaterina İvanovna’ya göndermek ve böylece hem onunla, hem de babamla işimi bitirmek için. Bir melek göndermek gerekiyordu. Herhangi birini gönderebilirdim, ama benim bir melek göndermem gerekiyordu. İşte ona ve babama gidecek olan sensin.”

“Sahiden beni mi göndermek istiyordun?” Alyoşa’nın yüzünde hastalıklı bir ifade belirdi.

“Dur dur, sen bunu biliyordun. Görüyorum ki, her şeyi bir çırpıda anlayıverdin. Ama sus, şimdilik sus. Acıma ve ağlama!”

Dmitriy Fedoroviç ayağa kalktı, düşünmeye başladı ve parmağını alnına koydu:

“Seni o çağırdı, sana mektup yazdı, ya da başka bir şey, bu yüzden ona gidiyordun, yoksa niye ona gidesin?”

“İşte not,” Alyoşa notu cebinden çıkarttı. Mitya notu çabucak okudu.

“Ve sen arka sokaklardan gidiyordun! Hey Tanrılar! Onu arka sokaklara yönelttiğiniz ve masaldaki altın balığın ihtiyar aptal balıkçının ağına düşmesi gibi bana geldiği için size minnettarım. Dinle Alyoşa, dinle kardeşim. Artık her şeyi söylemek niyetindeyim. Çünkü birine söylemem gerekiyor. Göklerdeki meleğe söylemiştim, ama yeryüzündeki meleğe de söylemek gerek. Sen yeryüzündeki meleksin. Dinliyorsun, düşünerek karar veriyorsun ve affediyorsun... Bana da bu lazım, beni yüce birinin bağışlaması gerek. Dinle: Eğer iki varlık bir anda tüm dünyadan kopuyor ve görülmedik yüksekliklere uçuyorlarsa ya da en azından biri uçuyorsa ve uçmadan veya mahvolmadan önce gelip diğerine hiç kimseden hiçbir zaman istenmeyecek, ancak ölüm döşeğinde istenebilecek şu şu şeyleri benim için yap diyorsa, o bunu yapmaz mı acaba... eğer dostsa, eğer kardeşse?”

“Yaparım, ama ne olduğunu söyle, çabuk söyle,” dedi Alyoşa.

“Çabuk... Hmm... Acele etme Alyoşa: Acele ediyorsun ve huzursuz oluyorsun. Şimdi acele etmenin hiçbir yararı yok. Artık dünya yeni bir sokağa açıldı. Eh, Alyoşa, coşacak kadar düşünmemiş olmana ne yazık! Aman ben de ona ne diyorum? Sen mi bunu düşünemedin? Ben de ahmakça konuşuyorum:

İnsan, asil ol! Kimin şiiri bu?

Alyoşa beklemeye karar verdi. Aslında bütün işinin belki de şu anda sadece burada olduğunu anlamıştı. Mitya bir an düşünceye daldı, dirseğini masaya dayamış, kafasını avucuna yaslamıştı. İkisi de sustular.

“Alyoşa,” dedi Mitya, “bir tek sen gülmezsin! İtirafıma... Schiller’in sevinç marşıyla başlamak isterdim An die Freude!21 Ama Almanca bilmiyorum, yalnızca An die Freude’yi biliyorum. Sarhoş olup gevezelik ettiğimi de zannetme. Hiç sarhoş değilim. Konyak konyaktır, ama benim sarhoş olmam için iki şişe içmem gerekir,

Ve kırmızı suratlı Silen Tökezleyen eşeğin üzerinde,

oysa ben çeyrek şişe bile içmedim, Silen de değilim. Silen değilim, ama ‘silyon’um22, çünkü ebedi bir karar aldım. Sözcük oyunumu affet, bugün sadece sözcük oyunumu değil, pek çok şeyimi affetmen gerekecek. Merak etme, lafı uzatmıyorum, meseleyi söylüyorum ve hemen konuya giriyorum. Sabrını taşırmayacağım. Dur, nasıldı...”

Kafasını kaldırdı, düşündü ve birden coşkulu bir şekilde başladı:

“Ürkek, çıplak ve vahşi gizleniyordu Mağara adamı kayalık mağaralarda, Tarlalarda göçebe dolaşıyordu Ve tarlaları yağma ediyordu. Avcı, mızraklarla, oklarla, Korkunç koşuyordu ormanlarda... Vay haline dalgalarla fırlatılanların Barınaksız sahillere! Olimpos’un tepesinden İniyor Demeter Ana ardından Kaçırılan Persefone’nin: Vahşice yatıyor önünde dünya. Ne bir köşe, ne bir ikram Hiçbir yer yoktu orada Tanrıça’ya; Ve hiçbir yerde Tanrı’ya saygıyı Kanıtlamıyor bir tapınak. Tarlaların meyvesi ve tatlı salkımlar Parlamıyor ziyafetlerde; Yalnız dumanı tütüyor kurban artıklarının Kanlı sunaklarda. Ve nereye bakarsa baksın hüzünlü bakışıyla Demeter orada İyice alçalmışlığında İnsanı görüyor her yerde!”

Birden Mitya’nın göğsünden hıçkırıklar koptu. Alyoşa’nın elini yakaladı.

“Dostum, dostum, şimdi de küçülerek, küçülerek... İnsanın dünyada katlanacağı ne çok şey vardır, ne çok felaket yaşar! Zannetme ki, konyak içen ve ahlaksızlık eden subay rütbesindeki bir küstahım yalnızca. Ben, kardeşim, hemen hemen sadece bunu düşünürüm, eğer yalnızca yalan söylemiyorsam, ben bu alçalmış insanı düşünürüm. Artık yalan söylememem ve kendimi övmemem için Tanrı bana yardım etsin. Çünkü bu insanı düşününce ben de öyle bir insan oluyorum.

Alçaklıktan ruhuyla Yükselebilmek için insan, Yaşlı toprak anayla Birlik kurmuştur ebediyen.

“Ama mesele sadece şudur: Toprakla ebediyen nasıl birlik olayım? Toprağı öpmüyorum, onun göğsünü de yarmıyorum; yoksa köylü ya da çoban mı olayım? Gidiyorum ve bilmiyorum: Pis kokan bir yere, bir rezaletin içine mi, yoksa ışığa ve sevince mi düştüm? İşte felaket zaten burada, çünkü dünyadaki her şey bir muamma! Ahlaksızlığın en, en derin rezilliğine battığım zaman, başıma sadece bu geliyor zaten, hep Demeter ve insan hakkındaki bu şiiri okumuşumdur. Bu şiir beni düzeltti mi? Asla! Çünkü ben bir Karamazov’um. Çünkü artık uçuruma yuvarlanıp düşüyorsam eğer, şöyle tepetaklak, başım aşağıda, ayaklarım yukarıda düşerim ve hatta böyle küçültücü bir durumda düşmekten memnun bile olurum ve bunu kendim için bir güzel bir şey sayarım. İşte tam bu rezillik içinde birden marş söylemeye başlıyorum. Varsın melunun teki olayım, varsın adi ve alçak olayım, ama Tanrımın giyindiği cüppenin eteğini öpeyim, varsın şeytanın peşinden gideyim, ama yine de ben de senin oğlunum Tanrım, ve seni seviyorum, sevinç duyuyorum. Sevinç olmasa dünya ayakta kalamaz ve var olamazdı.

Tanrı’nın yarattığı ruha Sonsuz sevinç içirir, Köpürmenin gizli gücüyle Yaşam kadehini alevlendirir; Otu filizlendirdi ışığa doğru, Kaosu dönüştürdü güneşlere Ve yaydı boşluklara Bir yıldız falcısının erişemediği. İyi yürekli doğanın göğsünde Soluk alan her şey sevinç içer; Bütün yaratıkları, bütün halkları O peşinden sürükler; Bize dost verdi mutsuzluğumuzda Üzüm suyunu, zarafet perilerinin çelenklerini, Böceklere şehveti... Meleğe Tanrı’ya hizmeti.

“Bu kadar şiir yeter! Gözyaşları döktüm. Bırak, biraz daha ağlayayım. Varsın bu, herkesin güleceği bir aptallık olsun. Sen buna gülmezsin. İşte senin de gözlerin yanıyor. Şiir yeter. Şimdi sana Tanrı’nın şehveti armağan ettiği o “böcekler” hakkında bir şey söylemek istiyorum:

Böceklere şehveti!

“Ben, kardeşim, bu böceğin ta kendisiyim ve bu benim hakkımda özel olarak söylenmiş bir şey. Ve biz Karamazovlar böylesi böcekleriz. Senin gibi bir meleğin içinde bile bu böcek yaşıyor ve kanında fırtınalar koparıyor. Fırtınalar, çünkü şehvet fırtınadır, hatta fırtınadan da öte bir şeydir! Güzellik... dehşet verici, korkunç bir şey! Dehşet verici, çünkü tanımsız bir şey, Tanrı bazı bilmeceler ortaya attığı için tanımlanması da olanaksız. Burada kıyılar birbirine yaklaşır, bütün çelişkiler bir arada yaşar. Ben çok okumuş falan değilim, ama bu konuda çok düşünmüşümdür. Sırlar korkunç derecede çok! Bu kadar çok bilmece yeryüzünde insana zulüm ediyor. Bildiğin gibi çöz ve zeytinyağı gibi üste çık. Güzellik! Yüreği yüce, zekâsı yüksek bir insanın bile söze Meryem Ana idealiyle başlayıp Sodom idealiyle sözünü bitirmesine katlanamıyorum. Ruhunda Sodom idealini taşıdığı halde Meryem Ana idealini de reddetmeyen ve bu idealle gerçekten yüreği yanan, lekesiz gençlik yıllarındaki gibi gerçekten yanan biri daha da korkunçtur. Hayır, insanoğlu geniş, hatta çok geniş, ben olsam daraltırdım. Bu ne iştir böyle, şeytan bile içinden çıkamaz! Akla rezillik olarak görünen bir şeyi yürek tam bir güzellik sayıyor. Sodom’da mı güzellik? İnan ki, insanların büyük çoğunluğu için güzellik bu Sodom’da oturuyor; bu sırrı biliyor muydun, yoksa bilmiyor muydun? Güzelliğin sadece korkunç olmakla kalmayıp aynı zamanda sırlarla dolu bir şey olması korkunç. Burada şeytan Tanrı’yla çarpışıyor, savaş meydanı ise insanların yüreği. Bununla birlikte herkes kendi derdini konuşur. Dinle, şimdi asıl meseleye geliyorum.”

19 Eskiden Rusya’da kullanılan 1,09 hektara eşit bir arazi ölçüsüdür. (Ç.N.)

20 Eskiden Rusya’da kullanılan 16,3 kg’lık bir ağırlık ölçüsüdür. (Ç.N.)

21 (Alm.) Sevince doğru.

22 (Rusça) Güçlü, kuvvetli. (Ç.N.)

IV

ATEŞLİ BİR YÜREĞİN ÖYKÜCÜKLERLE İTİRAFI

“Orada sefahat âlemine dalmıştım. Demin babam, birkaç bin rubleye kızları iğfal ettiğimi söylüyordu. Alçakça bir yalan bu. Hiçbir zaman böyle bir şey olmadı. Böyle bir şey olduysa bile sırf ‘buna’ para harcanmadı. Benim elimde para bir süstür, ruhumun ateşidir, bir dekordur. Şimdi bir hanımefendiyle beraber olurum, yarın onun yerinde bir sokak kızı vardır. Onu da öbürünü de sevindiririm, avuç avuç para saçarım müzisyenlere, Çingenelere. Eğer gerekiyorsa ona da veririm, çünkü alırlar, bayıla bayıla alırlar, itiraf etmek gerekirse, hem memnun olurlar, hem minnettar kalırlar. Hanımefendiler beni severlerdi, hepsi değil, ama arada bir çıkardı; ama ben her zaman ara sokakları, ıssız ve karanlık çıkmaz sokakları, meydanların arkalarını sevdim. Buralarda karşına maceralar, sürprizler çıkar, çamurların içinde saf külçeler bulursun. Benzetmeli konuşuyorum, kardeşim. Kasabamızda böyle ara sokaklar gerçekte yoktu, ama ahlak bakımından düşünürsek vardı. Eğer sen benim yerimde olsaydın bunların ne demek olduğunu anlardın. Ahlaksızlık etmeyi seviyordum, ahlaksızlığın yarattığı utancı da. Acımasızlığı seviyordum: Ben bir tahtakurusu, kötü bir böcek değil miyim? Dedim ya, Karamazov’um! Bir defasında bütün kasaba piknikteydik. Yedi tane troykayla gitmiştik; kıştı. Karanlıkta, kızağın içinde bir komşu kızının elini sıkıştırmaya başladım ve onu zorla öptüm. Bir memurun zavallı, sevimli, ürkek ve sessiz kızıydı. Karanlıkta pek çok şeye izin verdi. Zavallıcık, ertesi gün peşinden koşacağımı ve ona evlenme teklif edeceğimi sanıyordu (zaten beni hep bir nişanlı olarak görürlerdi); bense o günden sonra beş ay boyunca onunla bir kelime bile konuşmadım. Dans olduğu zamanlarda (bizim oralarda sık sık dans olur) salonun bir köşesinden onun yumuşak bir öfke ateşiyle alev alev yanan gözlerinin ve yüzünün beni nasıl izlediğini görürdüm. Bu oyun, sadece benim içimde beslediğim böceğin şehvetini artırıyordu. Beş ay sonra bir memurla evlendi ve gitti... kızarak ve belki de hâlâ severek. Şimdi mutlu yaşıyorlar. Bak, bunu hiç kimseye söylemedim, kızın adını çıkarmadım; aşağılık arzularım olabilir ve rezilce şeyleri sevebilirim, ama şerefsiz biri değilim. Kızarıyorsun, gözlerin çakmak çakmak oldu. Bu kadar pislik bile sana yetiyor. Bütün bunlar henüz Paul de Kock’vari küçük maceralar sadece. Oysa acımasız böcek artık büyüdü ve ruhumda iyice serpildi. Koca bir anılar albümü bu, birader. Tanrı, bu sevimli çocuklara sağlık versin. Ben ayrılırken kavga etmeyi sevmezdim. Hiçbir zaman hiç kimseyi ezmedim, dile düşürmedim. Ama yeter. Seni sadece bu adi şeyler için buraya çağırdığımı mı sandın? Hayır, sana daha ilginç bir şey anlatacağım; ama senden utanmadığıma, hatta adeta memnun olduğuma şaşma.”

“Bunu kızardığım için söylüyorsun,” dedi birden Alyoşa.

“Senin sözlerinden kızarmadım, senin yaptıklarından da değil, ben de tıpkı senin gibi olduğum için kızardım.”

“Sen mi? Amma da attın ha!”

“Hayır, atmadım.” Heyecanla konuştu Alyoşa. (Galiba bu düşünce epeydir onda yer etmişti.) “Tüm basamaklar aynı. Ben en alt basamaktayım, sense üstte, on üçüncüde falan. Bu meseleye böyle bakıyorum, ama her şey aynı, tamamen aynı cinsten. Alt basamağa adımını atan ne olursa olsun kesin olarak en üst basamağa da çıkacaktır.”

“O halde ayağını hiç basmamak mı gerekiyor?”

“Yapabilen hiç basmamalı.”

“Sen yapabilir misin?”

“Galiba hayır.”

“Sus, Alyoşa, sus canım. Bağışlaman için elceğizini öpmek istiyorum. Şu hınzır Gruşenka, insan sarrafıdır. Bir keresinde bana bir gün seni yiyeceğini söylemişti. Susuyorum, susuyorum! Çirkeften, sinek pislikleriyle kirlenmiş bir yerden benim trajedime, aynı şekilde sinek pislikleriyle, yani her türlü alçaklıkla kirlenmiş bir yere geçelim. İhtiyar, bakireleri iğfal ettiğim konusunda yalan söylemesine söyledi, ama aslında benim trajedimin içinde bir kerecik de olsa böyle bir şey oldu, olmadı değil. İhtiyar birtakım saçmalıkları başıma kaktı, ama bu meseleyi bilmiyor: Hiçbir zaman hiç kimseye anlatmadım, şimdi ilk sana anlatıyorum, tabii İvan hariç. İvan her şeyi biliyor. Çoktandır biliyor. Ama İvan mezar gibidir.”

“İvan mezar gibi midir?”

“Evet.”

Alyoşa son derece dikkatli dinliyordu.

“Taburda asteğmen olduğum halde ön saflarda bulunuyordum, ama yine de sanki bir sürgün gibi gözetim altındaydım. Kasabada ise korkunç iyi karşılanmıştım. Çok para dağıtıyordum. Zengin olduğuma inandılar. Buna ben de inandım. Böylece başkalarına yaranmış oluyordum. Kafalarını sallasalar da aslında beni severlerdi. İhtiyarın biri olan yarbayım birdenbire bana antipati duymaya başladı. Durup dururken bana çıkışıyordu; neyse ki, benim de torpilim vardı, üstelik bütün şehir benden yanaydı, çok fazla uğraşması olanaksızdı. Benim de suçum vardı, amirime bilerek saygı göstermiyordum. Çalım satıyordum. Bu ihtiyar keçinin, bu çok iyi ve konuksever adamın bir zamanlar iki karısı varmış, ikisi de ölmüş. Birincisi, şu saf kadınlardanmış ve ona kendisi gibi saf bir kız evlat bırakmış. Ben oradayken kız yirmi dört yaşlarındaydı, babasıyla ve merhum annesinin kız kardeşi olan teyzesiyle birlikte oturuyordu. Teyze ağzı var dili yok saflardandı. Yeğenin, yani yarbayın büyük kızının ise cesur, canlı bir saflığı vardı. Onu anımsarken güzel sözler söylemeyi severim: Hiçbir zaman bu kızınki gibi güzel bir kadın karakteri tanımadım, canım. Agafya’ydı adı, düşünsene, Agafya İvanovna. Yüzüne bakılır bir kızdı, Rus zevkine göreydi: Uzun boylu, tombul, güzel gözlü ve kabaca suratlı. Evlenmemişti, iki kere dünür geldiği halde, ikisini de geri çevirmişti ve neşesini hiç kaybetmemişti. Onunla dost olduk, öyle değil, hayır, bu temiz bir şeydi, arkadaşça. Kadınlarla sık sık tamamen günahsız, dostça ilişkilerim olmuştur. Onunla öyle açık saçık şeyler konuşurduk ki, uff! O ise sadece gülerdi. Çoğu kadınlar açık saçıklıktan hoşlanırlar, unutma, üstelik Agafya kızdı. Bu da beni çok keyiflendiriyordu. Bir şey daha var: Ona hiçbir şekilde küçük hanım denemezdi. Babasının yanında teyzesiyle birlikte kendilerini diğer insanlarla eşit görmeyip kendi kendilerini küçümseyerek yaşıyorlardı. Onu herkes severdi ve ona muhtaçtılar, çünkü tanınmış bir terziydi: Yeteneği vardı, yaptığı işin karşılığında para istemezdi, bunu kibarlığından yapardı, ama bir şey verdiklerinde de geri çevirmezdi. Yarbaya gelince, yarbay, bulunduğumuz yerin en önemli insanlarından biriydi. Rahat yaşardı, bütün şehre yemekler, danslı davetler verirdi. Oraya gidip tabura katıldığım sırada kasabadaki herkes, yarbayın güzeller güzeli ikinci kızının yakında bizleri şereflendireceğini, başkentteki bir aristokrat okulundan henüz mezun olduğunu konuşuyordu. Bu ikinci kız, Yekaterina İvanovna’nın ta kendisiydi ve yarbayın ikinci karısından kızıydı. Bu merhum ikinci eş soylu, büyük bir general evindenmiş. Bununla birlikte, kesinlikle bildiğime göre, yarbaya hiç para getirmemişti. Anlaşılan, kadının akrabaları vardı, belki bazı umutlar da beslenmiş, ama boş çıkmıştı. Ancak genç kız geldiğinde (konuk olarak, sürekli değil) kasabamız adeta yenilendi. En soylu hanımefendilerimiz, ikisi ekselans unvanlı, biri albay karısı, ve diğer hepsi, hepsi onların peşine takılıp kıza hemen ilgi gösterdiler, övüp eğlendirmeye başladılar. Baloların, pikniklerin kraliçesi oldu. Bilmem ne mürebbiyeleri yararına temsiller düzenlediler. Ben karışmıyor ve sefahat âleminde yaşamaya devam ediyordum. Bütün şehir halkının bağırışmasına yol açan bir olayı da tam o sıralarda yaratmıştım. Bir defasında beni bakışlarıyla ölçtüğünü gördüm. Tabur komutanının evinde oldu bu. O zaman yanına yaklaşmadım: Sözde tanışmaktan kaçınıyordum. Ona bir zaman sonra, yine bir gecede yaklaştım, konuşmaya başladım, şöyle bir baktı, dudaklarını küçümser gibi büzdü, ‘Bekle, öcümü alacağım’ diye geçirdim içimden. O zamanlar birçok durumlarda çok kaba bir subaydım ve bunu kendim de hissederdim. Asıl, ‘Katenka’nın okul bitirmiş masum bir kız değil, kişilik sahibi, mağrur ve özellikle erdemli, daha ziyade de akıllı ve eğitimli bir şahsiyet olduğunu hissettim, oysa bende bunların hiçbiri yoktu. Evlenme teklif etmek istediğimi mi sanıyorsun? Zerre kadar istemedim, sadece böyle babayiğit bir adam olduğum ve o bunu hissetmediği için intikam almak istiyordum. Bu arada içki âlemleri devam ediyordu. Sonunda yarbay beni üç gün hapse attı. İşte bu sırada tam da babam bana altı bin ruble göndermişti. Ben de bunun üzerine ona her şeyden feragat ettiğime, yani sözde ‘hesaplaştığımıza’, artık hiçbir şey talep etmeyeceğime dair resmi bir yazı yollamıştım. O zaman hiçbir şey anlamıyordum; buraya gelişimden önce, hatta buradaki şu son günlere kadar, belki de bugüne kadar babamla olan bütün bu para tartışmalarımızdan hiçbir şey anlamıyordum, birader. Aman şeytan alsın, bunları sonra anlatırım. O zaman bu altı bini aldıktan sonra, bir dostumdan gelen mektuptan benim için çok ilginç bir şey öğrendim. Bizim yarbaydan memnun değillermiş, dürüst olmadığı yolunda kuşkuları varmış, tek kelimeyle, düşmanları onun sonunu hazırlıyorlarmış. Sahiden de tümen kumandanı geldi ve zanlıyı haşladı. Kısa bir süre sonra da istifasını vermesi emredildi. Sana bütün bunlar nasıl oldu, gerçekten düşmanları var mıydı, ayrıntısıyla anlatmayacağım. Yalnız yarbaya ve tüm ailesine karşı şehirde birdenbire aşırı bir soğukluk doğmuş ve herkes sanki bir anda çekilivermişti. İlk oyunumu işte o zaman oynadım: Dostluğumu her zaman koruduğum Agafya İvanovna’nın yoluna çıktım ve şöyle dedim: ‘Babanızda bulunan devlete ait paradan dört bin beş yüz rublesi yok.’ ‘Siz ne diyorsunuz, neden bahsediyorsunuz? Geçenlerde general geldi, her şey ortaya çıktı...’ ‘O zaman vardı, ama şimdi yok.’ Çok korkmuştu: ‘Korkutmayın beni lütfen, kimden işittiniz?’ ‘Endişelenmeyin,’ dedim, ‘hiç kimseye söylemem, hem bu konuda mezar gibi sessiz olduğumu bilirsiniz, bu konuda, her ihtimale karşı, şunu da eklemek isterim: Babanızdan dört bin beş yüzü istediklerinde eğer onda olmazsa, ki bu yüzden onu mahkemeye verirler, sonra da ileri yaşında er rütbesine düşürürler. O zaman bana en iyisi kız kardeşinizi gizlice gönderin. Şu sıralarda bana para göndermişlerdi. Belki cömertliğim tutar ona dört bini veririm ve sırrınızı kutsal bir sır olarak saklarım.’ ‘Ah, siz alçağın tekisiniz (aynen böyle dedi), ne fena adamsınız! Bir de gülüyorsunuz!’ Korkunç bir şaşkınlık içinde gitti, bense arkasından bir kere daha bağırdım ve bu sırrın kutsal bir sır olarak saklanacağını söyledim. Bu iki kadın, yani Agafya ve teyzesi, ilerde de bahsedeceğim, bu öyküde tertemiz birer melektiler, o mağrur kız kardeş Katya’ya ise gerçekten bayılırlardı, onun önünde kendilerini küçük görürler ve onun oda hizmetçisi gibi davranırlardı... Yalnız Agafya bu numarayı, yani aramızdaki konuşmayı o zaman ona anlatmış. Her şeyi sonradan öğrendim. Saklamadı, zaten bana da lazım olan buydu.

“Aniden yeni bir binbaşı taburu teslim almaya geldi. Teslim aldı. Yaşlı yarbay birden hastalandı, hareket edemiyordu, iki gün evde oturdu. Devletin paralarını geri vermedi. Doktorumuz Kravçenko, gerçekten hasta olduğunu söyledi. İşin sırrını, hem de çoktandır etraflı olarak sadece ben biliyordum: Komutanlığın denetiminde olan bu para, dört yıldır bir süreliğine ortadan kayboluyordu. Yarbay parayı, çok güvenilen bir adama, altın çerçeveli gözlük takan, sakallı, yaşlı dul tüccarımız Trifonov’a ödünç veriyordu. Trifonov panayıra gidiyor, orada kendisi için gerekli olan alışverişi yapıyor ve paranın tamamını yarbaya hemen geri veriyordu. Bu arada panayırdan armağanlar, armağanlarla birlikte de faizleri getiriyordu. Ancak bu defa (o zaman ben bütün bunları dünyada eşi benzeri görülmemiş ahlaksız bir çocuk olan Trifonov’un mirasçısı, salyalı oğlundan tamamen bir rastlantı sonucu öğrenmiştim), bu defa panayırdan dönen Trifonov, hiçbir şey geri vermemişti. Yarbay üzerine atılmış, ‘Ben hiçbir zaman sizden hiçbir şey almadım, alamazdım da,’ diye bir yanıt gelmişti. Bizim yarbay evde öylece oturuyormuş, başına bir havlu sarmış, üçü kafasına buz koyuyorlarmış; birden emir eri elinde bir defter ve emirle çıkagelmiş: ‘Devletin parasını hemen, iki saat içinde gecikmeksizin geri verin.’ İmzalamış, ben bu imzayı daha sonra defterde gördüm. Ayağa kalkmış, gidip üniformasını giyeceğini söylemiş, yatak odasına koşmuş, iki namlulu av tüfeğini almış, doldurmuş, asker mermisini sürmüş, sağ ayağından çizmesini çıkartmış, silahı göğsüne dayamış, ayağıyla tetiği aramaya başlamış. Agafya ise kuşkulanıyormuş, benim söylediklerimi anımsamış, gizlice yaklaşmış ve tam zamanında fark etmiş: Birden içeri girmiş, arkasından üzerine atlamış, sarılmış, silah tavana, yukarı doğru ateş almış; hiç kimse yaralanmamış; diğerleri de koşmuşlar, yakalamışlar, silahı elinden almışlar, elini tutmuşlar... Bütün bunları sonradan en ince ayrıntısına kadar öğrendim. O sırada evde oturuyordum, alacakaranlıktı, tam dışarı çıkmak istiyordum, giyindim, saçımı taradım, mendilime koku sürdüm, şapkamı aldım, birden kapı açıldı, karşımda, benim dairemde Yekaterina İvanovna duruyordu.

“Bazen tuhaf şeyler olur: Bana geldiğini sokakta hiç gören olmamış, bu yüzden bu olay şehirde hiç duyulmadı. Daireyi memur karısı olan çok yaşlı iki kadından kiralamıştım. Aynı zamanda işlerimi de görüyorlardı. Saygılı kadınlardı. Her konuda beni dinlerlerdi. Emrim üzerine daha sonra taş gibi sustular, ağızlarını açmadılar. Kuşkusuz, her şeyi o anda anlamıştım. İçeri girdi, dik dik bana bakıyordu. Koyu renk gözleri kararlı, hatta küstahça bakıyordu, ama dudaklarında ve dudaklarının çevresinde bir kararsızlık olduğunu görüyordum.

‘Kız kardeşim söyledi, eğer ben... size gelirsem dört bin beş yüz ruble verecekmişsiniz. Geldim... parayı verin!..’ Kendini tutamıyor, nefesi tıkanıyordu, korkuyordu, sesi kesik kesikti, dudaklarının ucu ve çevresindeki çizgiler ise titriyordu. ‘Alyoşka, dinliyor musun, yoksa uyuyor musun?’”

“Mitya, tamamen gerçeği söyleyeceğini biliyorum,” dedi Alyoşa heyecan içinde.

“Gerçeğin ta kendisini söyleyeceğim. İş gerçeğe gelince kendime bile acımam. Birinci düşünce Karamazov’ça bir düşünceydi. Bir keresinde, birader, beni zehirli bir örümcek sokmuştu da, iki hafta ateşler içinde yatmıştım; işte şimdi de aynı böyle bir örümceğin, kötü bir böceğin aniden yüreğimi soktuğunu hissettim, anlıyor musun? Bakışlarımla onu süzdüm. Onu gördün mü? Güzeldir. Ama o anda başka bir güzeldi. O anda o soylu, bense bir alçak olduğum için, o gönül yüceliğinin büyüklüğü içinde ve babası uğruna kendini feda ettiği için güzeldi. Ve işte her şeyiyle, her şeyi, hem ruhu, hem bedeniyle bana, bir tahtakurusuna ve bir alçağa bağımlıydı. Etrafı sarılmıştı. Sana açık söyleyeyim: Bu düşünce, bu örümcek düşüncesi yüreğimi o derece yakalamıştı ki, yüreğim en ufak bir azap bile duymuyordu. Öyle görünüyordu ki, hiçbir mücadele de olmayacaktı: Bir tahtakurusu gibi, kötü bir tarantula gibi, hiç acımadan hareket edebilirdim... Nefesim kesiliyordu. Dinle; zaten ertesi gün gidip bütün bunları en asil şekilde bitirmek ve hiç kimsenin bu durumdan haberdar olmaması için evlenme teklifinde bulunacaktım. Çünkü ben, aşağılık arzularım olsa da namuslu bir insanım. Ve işte tam o saniyede biri kulağıma şöyle fısıldadı: ‘Yarın başka bir gün, evlenme teklif etmeye gideceksin, yanına çıkmayacak, arabacıya seni dışarı atmasını emredecek. Beni bütün şehre rezil et, korkmuyorum, diyecek.’ Kıza baktım, ses yalan söylemiyordu: Öyle elbette, aynen öyle olacak. Şu yüzünün ifadesine bakılırsa beni ensemden tutup dışarı atacakları anlaşılıyor. İçimde kötülük kaynamaya başladı, en alçakça, en domuzca, esnaf usulü bir oyun oynamak istiyordum: Karşımda durduğu sürece alay ederek yüzüne bakacak, ancak bir tüccarın yapabileceği bir tonlamayla onu şaşkına çevirecektim:

‘Dört bin ruble ha! Şaka etmiştim efendim, siz ne anlamıştınız ki? Ne safça bir hesap yapmışsınız, hanımefendi. İki yüzü belki verebilirim, hem de memnuniyetle, ama dört bin, öyle kolayca fırlatılıp atılacak bir para değil hanımefendi. Boşu boşuna zahmet etmişsiniz.’

“Görüyorsun, kesinlikle her şeyi kaybedecektim, o kaçacaktı, ama buna karşılık iblisçe bir intikam almış olacaktım. Buna da değerdi. Sonradan, bütün hayatım boyunca ağıtlar yakacaktım, ancak şimdi bu haltı yemeliydim! İnanıyor musun, hiçbir zaman, hiçbir kadına o anda ona baktığım nefretle bakmamıştım, yemin ederim. O sırada ona üç ya da beş saniye kadar korkunç bir nefretle, aşka, en çılgın bir aşka kıl payı bir nefretle baktım! Pencereye yaklaştım, alnımı buz tutmuş cama dayadım. Alnımın buza değince ateş gibi yandığını anımsıyorum. Uzun süre bekletmedim, endişelenme, döndüm, masaya yaklaştım, çekmeceyi açtım ve beş bin rublelik yüzde elli faizli hamiline yazılı hisse senedini aldım (Fransızca sözlüğün arasında duruyordu). Sonra hiçbir şey söylemeden ona gösterdim, katladım, verdim. Ona kapıyı kendim açtım ve bir adım geri çekilerek önünde belime kadar eğilip çok saygılı ve çok içten bir selam verdim, inan bana! Tepeden tırnağa titredi, bir saniye dikkatle baktı, bembeyaz oldu, bez gibi ve birden tek kelime bile etmeden, hızlı değil, yumuşak bir hareketle sessizce eğildi ve doğruca ayaklarıma kapandı, bir okul mezunu gibi değil, Rus usulü! Sıçrayıp ayağa kalktı ve koşarak gitti. O gittiği sırada kılıcım üzerimdeydi; kılıcı kınından çıkarttım ve kendime saplamak istedim, ne için bilmiyorum, korkunç bir aptallıktı elbette, ama heyecandan olsa gerek. Anlıyor musun, insan kendini heyecandan öldürebilir; ama ben kılıcı kendime saplamadım, sadece kılıcı öptüm ve tekrar kınına yerleştirdim, bunları sana anlatmasam da olurdu ya. Şimdi de bütün bu mücadeleleri anlatırken kendimi övmek için lafı biraz uzattım. Aman varsın öyle olsun ve insan yüreğinin bütün casuslarını şeytan alsın! Benim Yekaterina İvanovna’yla olan bu eski ‘olayım’ bundan ibaret. Şimdi, demek ki, bunu bir kardeşim İvan, bir de sen biliyorsun yalnızca!”

Dmitriy Fedoroviç kalktı, heyecanla bir-iki adım attı, mendilini çıkarttı, alnından akan teri sildi, sonra tekrar oturdu, ama önceden oturduğu yere değil, başka bir yere, karşı taraftaki, öteki duvarın yanındaki sıraya oturdu, böyle olunca Alyoşa ona doğru dönmek zorunda kaldı.

V

ATEŞLİ BİR KALBİN İTİRAFI
“TEPETAKLAK”

“Şimdi,” dedi Alyoşa, “bu meselenin ilk yarısını biliyorum.”

“Birinci yarısını anlıyorsun: Bu bir dramdı ve orada geçti. İkinci yarısı ise bir trajedi ve burada geçecek.”

“İkinci yarıdan şimdiye kadar hiçbir şey anlamadım,” dedi Alyoşa.

“Ya ben? Ben anladım mı sanki?”

“Dur, Dmitriy, burada önemli bir şey daha var. Söyle bana: Sen nişanlıydın, hâlâ da nişanlısın, öyle değil mi?”

“Hemen nişanlanmadım, bu olanlardan üç ay sonra nişanlandım. Olayın ertesi günü kendi kendime, olay bitti ve kapandı, devamı da olmayacak dedim. Evlenme teklif etmek bana alçaklık gibi geldi. O da daha sonra şehrimizde geçirdiği altı hafta boyunca kendisiyle ilgili olarak bir kelimecik olsun bilgi vermedi. Aslında bir olay hariç: Ziyaretinin ertesi günü oda hizmetçisi gizlice bana geldi, hiçbir şey söylemeden bir paket verdi. Paketin üzerinde adres yazılıydı: Falancaya diye. Paketi açtım, beş binlik hisse senedinin üstü. Toplam dört bin beş yüz gerekliydi, beş bin rublelik hisse senedinin satışında zarar iki yüz küsur ruble kadar olmuştu. Bana topu topu iki yüz altmış rublecik göndermişti, iyi anımsamıyorum ama, sadece paraları göndermişti, ne bir not, ne bir sözcük, ne bir açıklama vardı. Paketin içinde kurşunkalemle bir işaret aradım, hiç, hiçbir şey yoktu! Bu arada kalan rublelerimle içki âlemleri yapıyordum, öyle ki, yeni binbaşı sonunda bana kınama cezası vermek zorunda kaldı. Yarbay ise devletin parasını geri vermiş ve herkesi hayrete düşürmüştü, çünkü paranın tamamını bulabileceğini hiç kimse tahmin etmiyordu. Parayı geri verdi, ama hastalandı, yatağa düştü, üç hafta kadar yattı, sonra birdenbire beyin zarı yumuşaması ortaya çıktı ve beş gün sonra da öldü. Askeri törenle gömüldü, henüz emekli olmamıştı. Yekaterina İvanovna, kız kardeşi ve teyzesi, babasını gömdükten on gün kadar sonra Moskova’ya hareket etmişler. Yalnız yola çıkmadan önce, tam gittikleri gün (onları görmedim ve uğurlamadım) minicik bir zarf aldım, mavi, dantelalı bir kâğıt, üzerinde kurşunkalemle yazılmış yalnızca tek bir satır: ‘Size yazacağım, bekleyin. K.’ İşte hepsi bu.

“Şimdi sana iki kelimeyle açıklayacağım. Moskova’ daki işleri yıldırım hızıyla ve Arap masallarındaki gibi bir sürprizle hallolmuş. Bu general karısı, yani onun en önemli akrabası, en yakın iki mirasçısı olan iki kız yeğenini bir anda kaybediveriyor; ikisi aynı hafta çiçek hastalığından ölüyorlar. Sarsılan ihtiyar kadın, Katya’ya öz kızı gibi, kurtarıcı bir yıldız gibi sevinmiş, ona dört elle sarılmış, hemen vasiyetnamesini Katya’nın lehine yeniden düzenlemiş. Ama bu değişiklik gelecekle ilgiliymiş, şimdilik eline doğrudan seksen bin vermiş ve işte al sana drahoma, ne istersen yap, demiş. İsterik bir kadın. Bu kadını daha sonra Moskova’da gördüm. İşte tam bu sırada postayla gönderilmiş dört bin beş yüz ruble aldım, tabii ki şaşırdım, dilim tutulacak kadar şaşırdım. Üç gün sonra da söz verdiği mektup geldi. Halen de yanımdadır, onu hep yanımda taşırım, onunla da öleceğim. İster misin, göstereyim mi? Mutlaka oku: Evlenme teklif ediyor, kendisi teklif ediyor, ‘Çılgınca seviyorum, siz beni sevmeseniz de olur, fark etmez, sadece benim kocam olun. Korkmayın, hiçbir şekilde sizi rahatsız etmeyeceğim, mobilyanız, üzerinde yürüyeceğiniz halınız olacağım... Sizi ebediyen sevmek istiyorum, sizi kendinizden kurtarmak istiyorum...’ Alyoşa, bu satırları benim aşağılık sözcüklerimle ve aşağılık ses tonumla, hiçbir zaman düzeltemediğim her zamanki aşağılık ses tonumla tekrarlamaya bile hakkım yok! Bu mektup bugüne kadar içimi kemirdi. Şimdi rahat mıyım, bugün rahat mıyım dersin? O zaman hemen ona cevap yazdım (Moskova’ya hiçbir şekilde kendim gidemedim). Mektubu gözyaşları içinde yazdım; bir şeyden hep utanıyorum: Onun artık zengin ve drahomalı olduğunu, benimse yalnızca yoksul bir subay olduğumu hatırlattım, paradan söz ettim! Bunu yapmamalıydım, ama kalemimden çıkmıştı bir kere. O zaman hemen Moskova’ya, İvan’a yazdım ve mektubumda ona olabildiğince her şeyi anlattım. Mektup altı sayfaydı. İvan’ı ona gönderdim. Ne bakıyorsun, bir şey mi var? Pekâlâ evet, İvan ona âşık oldu. Şimdi de âşık. Bunu biliyorum, size göre, yani bizim topluma göre bir aptallık yaptım, ama işte bu aptallık belki de şimdi hepimizi kurtaracak. Of! Katya’nın ona nasıl hürmet ettiğini, nasıl saygı gösterdiğini görmüyor musun? İkimizi kıyasladıktan ve buradaki bütün bu olanlardan sonra benim gibi birini sevebilir mi dersin?”

“Ben, onun gibi birini değil, senin gibi birini sevdiğinden eminim.”

“O, beni değil, kendi erdemini seviyor,” Dmitriy Fedoroviç’in ağzından bu sözler istemeden, ama nerdeyse öfkeyle çıktı. Gülmeye başladı, ancak bir saniye sonra gözlerinde şimşekler çaktı, kıpkırmızı oldu ve bütün gücüyle masaya bir yumruk indirdi.

“Yemin ederim, Alyoşa...” Kendi kendisine korkunç ve samimi bir öfke duyarak haykırdı, “inan ya da inanma, ama Tanrı’nın kutsallığına ve İsa’nın tanrılığına yemin ederim, şimdi onun yüce duygularına gülmüş olsam da ona göre milyon kere önemsiz bir insan olduğumu ve onun bu güzel duygularının bir meleğinki kadar samimi duygular olduğunu biliyorum! İşte trajedi de burada, bunu kesinlikle bilmemde. Mesele, insanın pireyi deve yapmasında mı? Ben de öyle yapmıyor muyum? Ama ben samimiyim, samimi. İvan’a gelince, onun doğaya artık nasıl bir lanetle bakmak zorunda kaldığını anlıyorum, hem de onun o zekâsıyla! Kime, neye üstünlük veriliyor? Bir canavara, nişanlı olarak bulunduğu burada da, bütün gözlerin üzerinde olduğu bir sırada, hem de nişanlısının yanında rezaletlerine engel olamayan bir canavara üstünlük veriliyor! Sonunda benim gibi biri tercih ediliyor, o ise geri çevriliyor. Hem de ne için? Bir genç kız minnettarlığı yüzünden yaşamının ve geleceğinin ırzına geçilmesini istediği için! Saçmalık. Bu konuda ben İvan’a hiçbir zaman hiçbir şey söylemedim, tabii ki İvan da bu konu hakkında en ufak bir söz etmedi, en küçük bir imada bile bulunmadı; ama kadere boyun eğilecek ve asıl layık olan hak ettiği yere gelecek, layık olmayan ise arka sokağa, kendi pis arka sokağına, pek sevdiği ve benimsediği arka sokağına saklanacak ve orada çirkefin ve pis kokuların içinde kendi isteğiyle ve zevk duyarak mahvolacak. Bir şeyler saçmaladım, sözcüklerimin hepsi eskimiş, sanki onları rasgele koyuyorum, ama söylediğim gibi olacak. Ben arka sokağımın çirkefinde boğulacağım, o ise İvan’a varacak.”

“Dur, ağabey.” Alyoşa, büyük bir endişeyle tekrar sözünü kesti. “Yine de bu ana kadar bana şu meseleyi açıklamadın: Sen hâlâ nişanlı mısın? Eğer o, yani nişanlın istemiyorsa, sen nasıl nişanı bozmak istiyorsun?”

“Nişanlıyım, resmi ve kutsanmış bir nişanlı. Her şey Moskova’da, benim oraya gidişimde, debdebeli, ikonalı ve en iyi şekilde oldu. General karısı onayladı ve inanabiliyor musun, ‘İyi bir seçim yaptın, onun ciğerini okuyorum’ diyerek Katya’yı kutsadı bile. İnanır mısın, İvan’ı sevmedi ve elini bile sıkmadı. Moskova’da da Katya’yla defalarca konuştum, ona kendimi olduğum gibi, içtenlikle ve mertçe anlattım. Hepsini dinledi:

Sevimli bir mahcubiyet vardı, Tatlı sözler vardı...

Gurur verici sözlerdi. O zaman beni, kendimi düzelteceğime dair büyük bir söz vermek zorunda bıraktı. Söz verdim. Ve işte...”

“Ne oldu ki?”

“Ve işte bugün seni buraya çağırdım, buraya sürükledim, unutma, seni yine bugün Yekaterina İvanovna’ya göndermek için ve...”

“Ne?”

“Ona, bir daha asla kendisine gitmeyeceğimi söylemen için. Selam söyledi, dersin.”

“Böyle olur mu?”

“Evet, çünkü kendim gidemeyeceğim için seni gönderiyorum zaten. Yoksa bunu ona ben nasıl söylerim?”

“Sen nereye gideceksin?”

“Arka sokağa.”

“Yani Gruşenka’ya mı?” Ellerini çırptı ve acıyla haykırdı Alyoşa. “Rakitin aslında gerçeği mi söylemişti acaba? Bense ona sadece öylesine gittiğini ve her şeyin bittiğini sanıyordum.”

“Nişanlı bir erkek gidebilir mi? Böyle bir nişanlısı varken ve insanların gözü önünde bu mümkün mü? Bende de şeref denen şey var herhalde. Gruşenka’ya gitmeye başlar başlamaz hemen nişanlı ve şerefli bir adam olmaktan çıktım, bunu zaten biliyorum. Ne bakıyorsun? İlk başta onu dövmeye gitmiştim. Benim üzerime düzenlenmiş bir senedin tahsil edilmesi, beni dize getirmesi ve işimi bitirmesi için babamın mutemedi olan bir yüzbaşı tarafından bu Gruşenka denen kadına verildiğini öğrenmiştim ve böyle olduğunu şimdi de gayet iyi biliyorum. Beni korkutmak istiyorlardı. Gruşenka’yı da dövmeye gitmiştim. Daha önce onu şöyle bir görmüştüm. Çok etkileyici değildi. Şu anda kuvvetten düşmüş hasta yatan, ama Gruşenka’ya yine de hatırı sayılır bir para bırakacak olan yaşlı tüccarı biliyordum. Para kazanmayı sevdiğini, para kazandığını, korkunç faizler verdiğini, acımasız bir dolandırıcı, kurnazın teki olduğunu da biliyordum. Onu dövmeye gitmiştim, ama yanında kaldım. Bir fırtına koptu, vebaya yakalandım, tutuldum, hâlâ da tutkunum ve artık her şeyin bitmiş olduğunu, hiçbir zaman başkaca hiçbir şeyin olmayacağını da biliyorum. Bir devir kapandı. Benim meseleme gelince. O sırada aksi gibi cebimde, yani bu fakirin cebinde üç bin ruble bulunuyordu. Gruşenka’yla birlikte Mokroye’ye gittik. Buradan yirmi beş verst uzaklıkta. Çingeneler ve şampanya buldum, oradaki bütün köylüleri şampanyaya boğdum, bütün kadınlara, kızlara binlerce ruble dağıttım. Üç gün sonra sen sağ ben selamet. Bir şey elde edebildiğimi mi sanıyorsun? Uzaktan bile göstermedi. Diyorum sana: Kıvrım kıvrım bir vücut. Gruşenka haspasında öyle bir vücut kıvrımı var ki, bu kıvrım küçücük ayağında, hatta sol ayacığının küçük parmağında bile yansıyordu. Gördüm ve öptüm, ama sadece o kadar, yemin ederim! ‘Meteliksizsin, ama istersen sana varırım. Beni dövmeyeceğini ve istediğim her şeyi yapmama izin vereceğini söyle o zaman belki evlenirim,’ diyor ve gülüyordu. Hâlâ da gülüyor.”

Dmitriy Fedoroviç öfkeyle yerinden kalktı, birden sarhoş gibi olmuştu. Bir anda gözlerine kan doldu.

“Ya sen, gerçekten onunla evlenmek istiyor musun?”

“İsterse hemen, ama istemezse böyle kalırım; kapısında kapıcı olurum. Sen... sen, Alyoşa...” Birdenbire önünde durdu ve onu omuzlarından tutarak kuvvetle sarsmaya başladı. “... Sen, masum çocuk, biliyor musun, bunların hepsi de saçmalık, akıl almaz bir saçmalıktır, çünkü trajedi burdadır! Şunu bil ki, Aleksey, ben aşağılık ve mahvedici ihtirasları olan adi bir adam olabilirim, ama Dmitriy Karamazov, asla bir hırsız, bir yankesici olamaz. Şimdi de benim bir hırsız olduğumu, cepleri ve evleri soyan bir hırsız olduğumu öğren! Tam Gruşenka’yı dövmeye gittiğim günün sabahı Yekaterina İvanovna, hiç kimsenin bilmemesi için korkunç bir gizlilik içinde (ne için olduğunu bilmiyorum, herhalde onun için böyle gerekiyordu) beni çağırdı, vilayet merkezine gitmemi ve oradan postayla Moskova’ya, Agafya İvanovna’ya üç bin ruble göndermemi rica etti. Burada, şehirde bilinmesin istiyordu. İşte o zaman Gruşenka’ya gittiğimde cebimde bu üç bin ruble vardı, Mokroye’ye de bu parayla gittik. Sonra çabucak şehre gitmiş görüntüsü yarattım, ama posta makbuzunu ona göstermedim, parayı gönderdiğimi, makbuzu getireceğimi söyledim, hâlâ da götüreceğim, ne yapalım unuttum efendim. Şimdi düşündüğün gibi, bugün gidip ona ‘Size selam söylediler’ diyeceksin, o da sana ‘Ya paralar?’ diyecek. Sen ona şunu da söyleyebilirsin: ‘O, aşağılık bir şehvet düşkünüdür ve zaptedilemez duyguları olan alçak bir yaratıktır. O zaman paralarınızı göndermedi, sağa sola savurdu, çünkü bir hayvan gibi kendisine engel olamıyordu.’ Ancak şunu da ekleyebilirsin: ‘Ama yine de o bir hırsız değil, bakın işte üç bin rublenizi geri gönderiyor, Agafya İvanovna’ya kendiniz gönderin, kendisi ise size selam söyledi.’ O zaman hemen ‘Peki parayı ne yaptı?’ diye soracak.”

“Mitya, sen mutsuzsun, evet mutsuzsun! Ama yine de senin zannettiğin kadar değil, umutsuzluğa kapılıp kendini harap etme!”

“Sen ne zannediyorsun, üç bini geri veremedim diye kendimi vuracağımı mı? Mesele, kendimi vurmamda değil. Şu anda bu gücü kendimde bulamıyorum, daha sonra belki, ama şimdi Gruşenka’ya gideceğim... anasını satayım!”

“Onun yanına mı?”

“Onun kocası olacağım, kocalığa layık olacağım, eğer âşığı gelirse başka bir odaya geçeceğim. Dostlarının çamurlu ayakkabılarını temizleyeceğim, semaveri yakacağım, ayak işlerine koşacağım...”

“Yekaterina İvanovna her şeyi anlayacaktır,” dedi Alyoşa birden ciddi bir şekilde, “bütün bu acılardaki derinliği anlayacak ve katlanacaktır. Çok keskin bir zekâsı var, çünkü senden daha da talihsiz olmak imkânsız, bunu kendisi de görecektir.”

“Hepsini kabul etmeyecek,” diyerek sırıttı Mitya. “Bu, hiçbir kadının kabul edemeyeceği bir şeydir, kardeşim. En iyisi ne yapmak, biliyor musun?”

“Ne?”

“Üç bini ona vermek.”

“Nereden alacaksın? Dinle, bende iki bin var, bin ruble de İvan verir. Al işte sana üç bin, götür ver.”

“Bu para, yani şu senin üç bin ne zaman eline geçecek? Üstelik sen henüz reşit bile değilsin. Oysa senin bugün parayla ya da parasız ona gidip mutlaka veda etmen gerekiyor, çünkü bu işi daha fazla uzatamam, iş bu noktaya geldi. Yarın geç olur, geç. Seni babama yollayacağım.”

“Babama mı?”

“Evet, ondan önce babama. Onun elinde üç bin ruble var, onu iste.”

“Ama vermez ki, Mitya.”

“Vereceğini mi sanmıştın, vermeyeceğini biliyorum. Umutsuzluk ne demektir Aleksey, bilir misin?”

“Bilirim.”

“Dinle: Hukuksal olarak onun bana hiç borcu yok. Ondan hakkım olan her şeyi aldım, her şeyi, bunu biliyorum. Ama yine de manevi bakımdan bana borçlu, öyle değil mi? Aslında annemin yirmi sekiz bin rublesini almış ve yüz bin ruble kazanmıştı. Bu yirmi sekiz binden bana sadece üç bin versin ve ruhumu cehennem azabından kurtarsın, bu da onun bir yığın günahına sayılsın! İşte sana büyük söz veriyorum, ben de bu üç binle konuyu kapatacağım ve bundan böyle benden bu konuda hiçbir şey işitmeyecek. Ona son kez babalık yapma fırsatı veriyorum. Ona bu fırsatı Tanrı’nın gönderdiğini söyle.”

“Asla vermez Mitya.”

“Vermeyeceğini biliyorum, çok iyi biliyorum. Hele şimdi hiç vermez. Ayrıca ben bir şey daha biliyorum: Gruşenka’nın belki de aslında şaka yapmadığını ve benimle evlenmeye can attığını ‘ciddi şekilde’ (ciddi şekilde, dikkat et) ilk kez bu yakınlarda, belki de daha dün öğrendi. Bu kadını iyi bilir, bu dişi kediyi tanır. Bu olaya yardım etmek için bir de kalkıp bana para mı verecek, hem de kendisi de ona tutulmuşken? Ama bu da az, sana daha fazlasını da söyleyebilirim: Elinde aşağı yukarı beş gündür yüzlükler halinde bozdurulmuş ve beş yerinden mühürlü, üstten çaprazına kırmızı bir kurdeleyle bağlanmış büyük bir paket halinde sarılmış üç bin ruble olduğunu biliyorum. Görüyorsun, nasıl da ayrıntılı biliyorum! Paketin üzerine de şöyle yazılmış: ‘Meleğim, Gruşenka’ya, eğer gelmek isterse.’ Kimse yokken gizlice kendisi çiziktirmiş, namusuna kendisi kadar güvendiği uşak Smerdyakov’dan başka hiç kimse parası olduğunu bilmiyor. Üç ya da dört gündür Gruşenka’yı bekliyor, bu paket için geleceğini umut ediyor. Gruşenka’ya haber uçurmuş, o da ‘belki gelirim’ diye bildirmiş. İhtiyara gelecek olursa, o zaman onunla evlenebilir miyim dersin? Neden burada pusu kurup etrafı gözetlediğimi şimdi anlıyor musun?”

“Onu mu?”

“Onu. Foma, buranın sahibi olan kadından oda kiralıyor. Foma, bizim oralardandır, eski bir askerimiz. Kadınların evinde hizmet ediyor, geceleri bekçilik yapıyor, gündüzleri ise yaban horozu avlamaya gidiyor, geçimini böyle sağlıyor. Buraya, onun yerine kuruldum; pusu kurduğumdan, yani burada etrafı gözetlediğimden ne onun, ne de ev sahiplerinin haberi var.”

“Tek Smerdyakov mu biliyor?”

“Tek o. Gruşenka ihtiyara gelecek olursa bana haber verecek.”

“Paketi de sana o mu söyledi?”

“O söyledi. En büyük sır bu. Paraları da, diğer haberi de İvan bile bilmiyor. İhtiyar, İvan’ı iki-üç günlüğüne Çermaşnya’ya gezmeye yolluyor. Sekiz bine ağaçları kesmek için koruya alıcı çıkmış, ihtiyar da İvan’a rica etmiş: ‘Bana yardım et, sen gidiver,’ hani iki-üç günlüğüne. Bunu Gruşenka geldiğinde İvan burada olmasın diye istiyor.”

“O halde bugün Gruşenka’yı mı bekliyor?”

“Hayır, bugün gelmeyecek, öyle belirtiler var. Kesinlikle gelmeyecek!” Birden bağırdı Mitya. “Smerdyakov da öyle tahmin ediyor. Babam şimdi kafayı çekiyor, kardeşimiz İvan’la masanın başına oturmuş. Git, Aleksey, şu üç bin rubleyi ondan iste.”

“Mitya, canım, ne oluyor sana?” diye bağırdı Alyoşa, yerinden fırlayarak ve çıldırmış gibi olan Dmitriy Fedoroviç’e bakarak. Bir an için onun delirdiğini düşündü.

“Ne oldu? Aklımı kaçırmadım,” dedi Dmitriy Fedoroviç dikkatle ve hatta ciddiyetle bakarak. “Seni babama gönderdiğime göre ne dediğimi biliyorum: Ben mucizeye inanırım.”

“Mucizeye mi?”

“Tanrı zanaatı mucizeye. Tanrı benim yüreğimin içini bilir ve bütün umutsuzluğumu fark eder. O, bütün bu tabloyu görür. Bir felaket olmasına izin verir mi hiç? Alyoşa, mucizeye inanıyorum, git!”

“Gidiyorum. Söyle, sen burada mı bekleyeceksin?”

“Bekleyeceğim, kısa sürmeyeceğini, öyle hemen gidip bir kerede şıp diye alamayacağını biliyorum. Şimdi sarhoştur. Üç saat, dört saat, beş saat, altı saat, yedi saat de olsa bekleyeceğim, ama şunu da bil ki, bugün gecenin bir yarısı bile olsa parayla birlikte veya parasız Yekaterina İvanovna’ya gideceksin ve ‘Size selam söyledi’ diyeceksin. ‘Selam söyledi’ sözlerini özellikle söylemeni istiyorum.”

“Mitya! Ya bugün aniden Gruşenka çıkıp geliverirse... bugün olmasa, yarın ya da öbür gün?”

“Gruşenka mı? Gözetlerim, içeriye dalarım ve engel olurum...”

“Ya eğer...”

“Eğer öyle olursa, öldürürüm. Buna katlanamam.”

“Kimi öldürürsün?”

“İhtiyarı. Gruşenka’yı öldürmem.”

“Ağabey, sen neler söylüyorsun?”

“Ben de bilmiyorum... Belki öldürürüm, belki de öldürmem. O anda suratının bana çok iğrenç gelmesinden korkuyorum. Gıdığından, burnundan, gözlerinden, arsız arsız sırıtışından nefret ediyorum. Büyük bir tiksinti duyuyorum. Ya kendimi tutamazsam...”

“Gidiyorum Mitya. Bir felaket olmaması için Tanrı’nın en iyi bildiğini yapacağına inanıyorum.”

“Ben de oturacağım ve bir mucize bekleyeceğim. Ama eğer olmazsa o zaman...”

Alyoşa düşünceli düşünceli babasının evine yöneldi.

VI

SMERDYAKOV

Gerçekten de babasını masanın başında buldu. Evde mükemmel bir yemek odası bulunduğu halde her zamanki alışkanlığa uyularak sofra salona hazırlanmıştı. Bu salon, evdeki en büyük odaydı. Eski zevke uygun mobilyalarla döşenmişti. Mobilyalar çok eski ve beyaz renkliydi, kırmızı çok yıpranmış yarı ipek bir kumaşla kaplanmıştı. Pencere aralarında altın yaldızlı, eski tip oymalı, çok süslü beyaz çerçeveli aynalar vardı. Beyaz renkli ve yer yer patlamış duvar kâğıdı kaplı duvarları iki büyük portre süslüyordu. Biri, bundan otuz yıl kadar önce bölgenin genel valisi olan bir prense, diğeri ise çok uzun zaman önce ölmüş bir piskoposa aitti. Baş köşede geceleri önünde şamdan yanan birkaç tane ikona duruyordu... Bu şamdan saygıdan ziyade geceleyin odanın aydınlatılması için yakılıyordu. Fedor Pavloviç geceleri çok geç, sabahın üçünde, dördünde yatardı. Bu saatlere kadar hep odada dolaşır ya da koltukta oturur ve düşünürdü. Bunu alışkanlık haline getirmişti. Uşağı pavyona göndererek bazı geceler evde tek başına kalırdı, ama çoğunlukla geceleri antredeki peykede uyuyan Smerdyakov onunla kalırdı. Alyoşa içeri girdiğinde yemek bitmiş, reçel ve kahve ikram edilmişti. Fedor Pavloviç, yemekten sonra konyakla birlikte tatlı yemeyi severdi. İvan Fedoroviç de burada, masanın başındaydı ve kahve içiyordu. Uşaklar Grigoriy ve Smerdyakov, masanın yanında ayakta duruyorlardı. Beyler de, uşaklar da gözle görülen alışılmadık neşeli bir havadaydılar. Fedor Pavloviç yüksek sesle kahkahalar atıyordu; Alyoşa, daha antredeyken onun önceden çok iyi tanıdığı cırlak kahkahasını duydu ve bu kahkaha sesine bakarak babasının henüz sarhoş olmadığını, şimdilik sadece keyiflendiğini düşündü.

Alyoşa’yı görünce birdenbire müthiş sevinen Fedor Pavloviç feryada başladı:

“İşte o, işte o! Bize katıl, otur, kahve iç, perhiz kahvesidir, perhiz kahvesi, sıcacık, çok da güzel! Konyak teklif etmiyorum, sen perhizdesin. İster misin? Hayır, en iyisi ben sana çok ünlü bir likör vereyim! Smerdyakov, dolaba git, ikinci rafta, sağda, işte anahtarlar, çabuk ol!”

Alyoşa likör de istemiyordu.

“Nasıl olsa getirecekler, senin için değil, bizim için.” Fedor Pavloviç’in yüzü parlıyordu. “Dur, yemek yedin mi?”

“Yedim,” dedi Alyoşa. Aslında başrahibin mutfağında topu topu bir dilim ekmek yemiş ve bir bardak da kvas içmişti. “Ama sıcak bir kahveyi seve seve içerim.”

“Sevgili oğlum! Aferin! Kahve içecekmiş. Isıtmak gerekmez mi? Hayır gerekmez hâlâ kaynıyor. Kahve meşhurdur, Smerdyakov kahvesi. Kahve yapmakta, kulebyaka23 pişirmekte bizim Smerdyakov bir sanatçıdır, ha bir de uha24 yapmakta. Bir ara uha yemeye gel, önceden haber ver... Ama dur, dur, ben zaten bugün sana şilteni ve yastıklarını alıp gelmeni söylememiş miydim? Yatağını da getirdin mi? Ha-ha-ha!..”

“Hayır getirmedim,” diyerek güldü Alyoşa.

“Ama korktun, korktun demin değil mi, korktun? Ah sen, yavrucuğum, ben seni kırabilir miyim? Dinle İvan, insanın gözlerine öyle bir bakıyor ve gülüyor ki, dayanamıyorum. Onu görünce hep içim gülmeye başlıyor, seviyorum onu! Alyoşka, gel seni baban olarak bir kutsayayım.”

Alyoşa ayağa kalktı, ama Fedor Pavloviç fikrini değiştiriverdi.

“Hayır, hayır, şimdilik sadece bir istavroz çıkarayım, işte böyle, otur. Pekâlâ, şimdi seni memnun edecek bir şey söyleyeceğim, tam da senin konun. Gülmekten kırılacaksın. Bizim Balam’ın eşeği25 konuşmaya başladı, hem de ne konuşuyor, ne konuşuyor!”

Balam’ın eşeği uşak Smerdyakov’du. Yirmi dört yaşlarında henüz genç bir adamdı. Müthiş şekilde insanlardan kaçan ve suskun biriydi. Yabani olduğu ya da bir şeyden utandığı için böyle değildi, hayır, karakteri böyleydi. Tam tersine, kibirliydi ve adeta herkesi küçümserdi. İşte tam da şimdi onun hakkında bir-iki söz etmeden geçmek olmaz. Onu Marfa İgnatyevna ve Grigoriy Vasilyeviç büyütmüşlerdi, ama çocuk, yabani bir çocuk olarak ve dünyaya bir köşeden bakarak, Grigoriy’in ifadesiyle “hiçbir minnettarlık duymadan” büyümüştü. Çocukluğunda kedileri asarak öldürmeyi ve sonra onları törenle gömmeyi çok severdi. Bunun için sanki papaz cüppesi giymiş gibi bir çarşafa sarınır, şarkı söyler ve ölü kedinin üzerinde buhurdan yerine bir şey sallardı. Bütün bunlar sessizce ve büyük bir gizlilik içinde olurdu. Grigoriy bir keresinde onu bu işi yaparken yakaladı ve feci şekilde dövdü. Beriki bir köşeye kaçtı ve bir hafta boyunca oradan yan yan baktı. “Bu canavar, seni de beni de sevmiyor,” diyordu Grigoriy, Marfa İgnatyevna’ya, “zaten hiç kimseyi sevmiyor. Sen insan mısın,” diye birden Smerdyakov’a dönmüştü, “sen insan değilsin, hamam rutubetinden peydahlanmışsın, işte sen busun...” Smerdyakov, daha sonradan anlaşıldığı gibi, onun bu sözlerini hiç affetmedi. Grigoriy ona okuma yazma öğretti, on iki yaşını doldurduğu zaman da din tarihi öğretmeye başladı. Ama bu iş hemen hemen hiç sonuç alınamadan bitti. Daha ikinci ya da üçüncü derste çocuk birden gülmeye başladı.

“Niye gülüyorsun?” diye sordu Grigoriy, gözlüklerinin altından ona öfkeyle bakarak.

“Bir şey yok, efendim. Tanrı, birinci gün ışığı, dördüncü gün de güneşi, ayı ve yıldızları yarattı. O zaman ışık birinci gün nereden geldi?”

Grigoriy donakalmıştı. Çocuk öğretmenine alaylı alaylı bakıyordu. Bakışında bile kibirli bir şeyler vardı. Grigoriy kendini tutamadı. “İşte buradan!” diye bağırdı ve öğrencisinin yanağına şiddetli bir tokat indirdi. Çocuk tokada hiçbir şey söylemeden katlandı, ama yine birkaç gün bir köşeye saklandı. Bundan tam bir hafta sonra tüm hayatı boyunca çekeceği sara hastalığı ilk defa ortaya çıktı. Bunu öğrenen Fedor Pavloviç, sanki birdenbire çocuğa bakışını değiştirdi. Daha önceleri hiç azarlamasa ve karşılaştığında her zaman para bile verse ona biraz umursamadan bakardı. Keyfi yerindeyse bazen çocuğa sofradan tatlı bir şeyler gönderirdi. Ama hastalığını öğrendikten sonra çocuğa kesinlikle özen göstermeye başladı, doktor çağırdı, tedavi ettirmeye çalıştı, ama iyileşmesi olanaksız görünüyordu. Nöbetler ortalama olarak ayda bir kere ve farklı sürelerle geliyordu, hem de farklı kuvvette, bazıları hafif, bazıları ise çok şiddetli oluyordu. Fedor Pavloviç, Grigoriy’in çocuğu fiziksel olarak cezalandırmasını kesinlikle yasakladı ve onun yukarıya, yanına çıkmasına izin verdi. Şimdilik ne olursa olsun ona bir şey öğretmeyi de yasak etmişti. Ancak bir keresinde, çocuk on beş yaşına girdiğinde Fedor Pavloviç, onun kitap dolabı etrafında dolaştığını ve camdan kitapların adlarını okuduğunu fark etti. Fedor Pavloviç’in epeyce, yüz küsur cilt kadar kitabı vardı, ama hiç kimse onu hiçbir zaman bir kitabın başında görmemişti. Dolabın anahtarını hemen Smerdyakov’a verdi: “Pekâlâ, oku bakalım, aylak aylak dolaşmaktansa kütüphaneci olursun, otur da oku. İşte bunu oku,” ve Fedor Pavloviç ona Dikanka Yakınındaki Çiftlikte Akşamlar’ı çıkarıp verdi.

Çocuk okuyup bitirdi, ama memnun kalmadı, bir kere bile gülümsemedi, tam tersine bitirdiğinde suratını asmıştı.

“Ne oldu? Gülünç değil mi?” diye sordu Fedor Pavloviç.

Smerdyakov susuyordu.

“Cevap ver, aptal!”

“Yazılanların hepsi yalan,” diye mırıldandı Smerdyakov, kıs kıs gülerek.

“Hadi, cehennem ol, uşak ruhlu sen de. Dur, al işte sana Smaragdov’un Genel Tarih’i, bu kitaptaki her şey gerçektir, bunu oku.”

Ama Smerdyakov, Smaragdov’dan on sayfa bile okumadı, sıkıldı. Böylece kitap dolabı da tekrar kapanmış oldu. Kısa bir süre sonra Marfa ve Grigoriy, Smerdyakov’ da, aniden korkunç bir tiksintinin ortaya çıktığını Fedor Pavloviç’e haber verdiler: Çorbanın başına oturuyor, kaşığı alıyor ve çorbanın içinde durmadan bir şeyler arıyor, eğiliyor, bakıyor, çorbayı kaşığa alıyor ve kaldırıp ışığa tutuyor.

“Hamamböceği mi, o ne?” diye soruyormuş Grigoriy.

“Sinektir belki de,” diyormuş Marfa.

Temizlik meraklısı delikanlı hiç cevap vermiyormuş, ama ekmekte de, ette de, bütün yiyeceklerde de hep aynı şey oluyormuş; bir parçasını çatala batırıp ışığa tutuyor, sanki mikroskopta bakar gibi, uzun uzun inceliyor ve en sonunda ağzına atmaya karar veriyormuş. Grigoriy, ona bakarak “Bakın hele, beyzade bozuntusu gelmiş” diye mırıldanıyormuş. Fedor Pavloviç, Smerdyakov’un bu yeni özelliğini işitince hemen onu aşçı yapmaya karar verdi ve Moskova’ya eğitime gönderdi. Birkaç yıllık eğitimden sonra yüzü çok değişmiş olarak geri döndü. Birdenbire olağanüstü yaşlanmıştı, yaşıyla kıyaslanmayacak derecede buruşmuştu, rengi sararmış, hadımlara benzemeye başlamıştı. Ahlak bakımından ise hemen hemen Moskova’ya gitmeden önceki gibi döndü: Yine insanlardan kaçan ve herhangi bir topluluk içinde bulunmaya en ufak bir ihtiyaç duymayan biriydi. Daha sonra anlattıklarına göre Moskova’da da hep suskunmuş; Moskova bile onu çok çok az ilgilendirmiş, öyle ki, Moskova’da ancak bazı şeyleri öğrenmiş, geri kalan hiçbir şeye dikkat bile etmemiş. Bir kere tiyatroya gitmiş, ama suskun ve hoşnutsuz geri dönmüş. Buna karşılık Moskova’dan şehrimize üzerinde iyi bir elbise, temiz bir redingot ve çamaşırlarla gelmişti. Elbisesini hiç aksatmadan günde iki kez çok titiz bir şekilde fırçalıyordu, buzağı derisinden çok şık çizmelerini ise özel bir İngiliz boyasıyla ayna gibi parlayacak şekilde boyamayı müthiş seviyordu. Mükemmel bir aşçı olmuştu. Fedor Pavloviç ona maaş bağladı. Smerdyakov, bu parayı neredeyse tamamiyle elbiseye, pomatlara, kokulara vs. harcıyordu. Ama galiba erkek cinsi gibi, kadın cinsini de hor görüyor ve onlara karşı mesafeli davranıyor, hemen hemen hiç yanına yaklaştırmıyordu. Fedor Pavloviç, ona biraz farklı bir görüş noktasından bakmaya başlamıştı. Aslında mesele, sara nöbetlerinin artmış olmasından ve böyle günlerde yemeğin Marfa İgnatyevna tarafından yapılmasının Fedor Pavloviç’in işine gelmemesinden ibaretti.

Bazen yan gözle suratına bakarak yeni aşçısına soruyordu:

“Neden nöbetlerin böyle sıklaştı? Keşke biriyle evlenseydin, evlenmek ister misin?..”

Ama Smerdyakov, bu sözler üzerine sadece sıkıntıdan bembeyaz oluyor ve hiçbir şey söylemiyordu. Fedor Pavloviç elini sallayarak uzaklaşıyordu. En Önemlisi, onun dürüstlüğünden emindi, hiçbir şey almayacağına ve çalmayacağına kesinlikle güveniyordu. Bir defasında Fedor Pavloviç, sarhoşken avluda henüz aldığı üç tane yüz rubleliği çamurun içine düşürüp kaybetmiş ve ancak ertesi gün paraların olmadığını fark etmişti: Tam ceplerini karıştırmaya başlamıştı ki, yüzlüklerin üçünün de masanın üzerinde durduğunu gördü. Nereden gelmişlerdi? Smerdyakov yerde bulmuş ve daha akşamdan getirip koymuştu. “Senin gibisini de görmedim, birader” demişti Fedor Pavloviç ve ona on ruble vermişti. Sadece onun dürüstlüğüne inanmakla kalmadığını, aynı zamanda çocuk, kendisine aynen başkalarına olduğu gibi yan baktığı ve hiç konuşmadığı halde her nedense onu sevdiğini de eklemek gerekir. Nadiren konuşurdu. Eğer bu sırada birinin aklına ona bakarak bu delikanlı neyle ilgileniyor ve aklından ne geçiriyor diye sormak gelirse, ona bakıp buna karar vermesi doğrusu olanaksızdı. Bununla birlikte zaman zaman evde ya da avluda veya sokakta durup düşündüğü ve hatta böylece on dakika dikildiği de olurdu. Yüzüne bakan bir fizyonomist, bu suratta bir düşünce değil, bir çeşit seyretme hali bulunduğunu söyleyebilirdi. Ressam Kramskiy’in “Seyirci” adında çok güzel bir tablosu vardır: Kışın ormanı tasvir eder. Ormandaki yolda yırtık pırtık kaftanı ve ayakkabılarıyla tek başına, derin yalnızlıklara gömülmüş bir adam durur, derin düşüncelere dalmış gibi dikilir, ama düşünmez, bir şey “seyretmektedir.” Dokunsanız irkilir ve size sanki uykudan yeni uyanmış gibi, ama hiçbir şey anlamadan bakar. Aslında artık ayılmıştır, ama ona durup ne düşündüğünü sorsanız kesinlikle hiçbir şey anımsamayacaktır, ancak seyrettiği sırada etkisi altında bulunduğu izlenimleri hâlâ içinde saklamaktadır. Bu izlenimler onun için değerlidir ve bunları kesin olarak biriktirmektedir, belli belirsiz ve hatta anlamadan, neden ve ne için bunları biriktirir, kesinlikle bunu da bilmez: Yıllarca izlenimlerini biriktirdikten sonra belki de aniden hepsini bir kenara atacak ve Kudüs’e dolaşmaya ve ruhunu kurtarmaya gidecek, belki de doğduğu köyü yakacak, ya da belki her ikisi birden olacaktır. Halkın içinde seyirciler oldukça fazladır. İşte bu seyircilerden biri de galiba Smerdyakov’du ve galiba nedenini kendisi de henüz hemen hemen hiç bilmeden açgözlülükle izlenimlerini biriktiriyordu.

23 Ruslarda içinde et, balık, lahana olan bir çeşit çörektir. (Ç.N.)

24 Ruslarda bir çeşit balık çorbasıdır. (Ç.N.)

25 Mezopotamyalı Peygamber Balam’ın bir süre için konuşma yetisine kavuşan ve sahibini Yehova’nın isteğini yerine getirmeye teşvik eden efsanevi eşeği. (Ç.N.)

VII

TARTIŞMA

Ama Balam’ın eşeği birden konuşmaya başlamıştı. Konu tuhaftı: Sabahleyin Grigoriy, tüccar Lukyanov’un dükkânından mal alırken ondan bir Rus askeri hakkında bir şeyler duymuştu. Bu asker, uzaklarda, Asyalıların sınırlarında bir yerde esir düşmüş ve işkenceyle yavaş yavaş öldürülme tehdidi altında Hıristiyanlığı terk etmeye ve İslamiyete geçmeye zorlanmış, ama inancını değiştirmeyi kabul etmemiş, işkencelere uğramış, derisini yüzmüşler ve İsa’yı överek can vermiş. O gün gelen gazetede de bu kahramanlıktan söz ediliyormuş. Grigoriy de masanın başında bunu anlatmaya başlamıştı. Fedor Pavloviç, yemek bittikten ve tatlı yendikten sonra her seferinde Grigoriy’le bile olsa konuşup gülmeyi eskiden beri severdi. Bu defa da rahat, yayılmış, gevşemiş bir ruh hali içindeydi. Konyağını içerken anlatılan bu haberi duyunca bu askerin artık kutsal biri haline getirileceğini ve yüzülmüş derisinin manastırlardan birine gönderileceğini belirtti: “Halk da, para da oluk oluk oraya akar.” Grigoriy, Fedor Pavloviç’in zerre kadar duygulanmadığını, aksine her zamanki alışkanlığıyla dinle alay etmeye başladığını görerek suratını ekşitti. Kapının yanında dikilen Smerdyakov birden güldü. Smerdyakov’un önceden de, yemeğin sonuna doğru, masanın başında durmasına genellikle izin verilirdi. İvan Fedoroviç’in şehrimize gelişinden beri de hemen hemen her seferinde masaya gelmeye başlamıştı.

Bir anda bu gülümsemeyi fark eden ve kuşkusuz bu gülümsemenin Grigoriy’le ilgili olduğunu anlayan Fedor Pavloviç, “Ne gülüyorsun?” diye sordu.

“Ben diyecektim ki, efendim...” Smerdyakov birdenbire yüksek sesle ve beklenmedik bir şekilde konuşmaya başladı, “eğer bu övgüye değer askerin kahramanlığı çok büyükse, efendim, bu olayda ileriki yıllarda cesaretsizliğinin bedelini ödeyebileceği iyi işler yapmak için hayatını kurtarmak amacıyla, örneğin kendi vaftizi adına İsa’yı reddetmiş olsa bile bence yine de hiçbir günaha girmiş olmazdı.”

“Nasıl günah olmazdı? Yalan söylüyorsun, bunun için seni doğruca cehenneme gönderecekler ve orada bir koyun gibi kızartacaklar,” diye devam etti Fedor Pavloviç.

İşte tam bu sırada Alyoşa içeri girmişti. Daha önce gördüğümüz gibi, Fedor Pavloviç, Alyoşa’nın gelişine müthiş sevinmişti.

“Senlik bir konu, tam senlik bir konu!” diye sevinçle kikirdedi ve Alyoşa’yı dinlemek için bir yere oturttu.

“Koyun konusu o şekilde değil, efendim, orada bu yüzden hiçbir şey olmayacak, eğer her şey adalete uygun olursa böyle bir şeyin de olmaması gerekir zaten,” kesin bir şekilde belirtti Smerdyakov.

Fedor Pavloviç, diziyle Alyoşa’yı dürterek neşeyle haykırdı:

“Her şeyin adalete uygun olması da nasıl bir şey?”

“Alçağın biri o, işte bakın kim olduğu belli!” diye ağzından kaçırıverdi birden Grigoriy. Smerdyakov’un gözlerine öfkeyle dik dik baktı.

“Bana alçak derken biraz sabırlı olunuz Grigoriy Vasilyeviç,” sakin ve ölçülü bir şekilde konuştu Smerdyakov, “en iyisi kendiniz karar verin: Hıristiyanlara işkence edenlerin eline esir düştüm ve benden Tanrı’nın adını lanetlememi ve kutsal vaftizimden vazgeçmemi istiyorlar diyelim. Burada tamamen kendi sağduyumla hareket edebilirim, çünkü hiçbir günah işlenmiş olmayacaktır.”

“Bunu söylemiştin, tasvir edip durma, kanıtla!” diye bağırdı Fedor Pavloviç.

“Çorbacı!” Grigoriy küçümseyerek fısıldadı.

“Çorbacı konusunda da acele etmeyiniz, küfretmeden kendiniz karar veriniz, Grigoriy Vasilyeviç. Çünkü, işkencecilere sadece şunu söyleyeceğim: ‘Hayır, ben Hıristiyan değilim ve gerçek Tanrımı lanetliyorum,’ ve hemen o anda ben, Tanrı’nın en yüce mahkemesi tarafından hemen ve özel olarak aforoz edilmiş bir lanetli ve adeta puta tapan biri gibi kutsal kiliseden tamamen atılmış olacağım. Hatta o anda, daha bu sözleri söyler söylemez değil, yalnızca söylemeyi aklımdan geçirdiğim anda bile, yani saniyenin dörtte biri kadar bir zamanda aforoz edilmiş olmayacak mıyım? Öyle değil mi Grigoriy Vasilyeviç?”

Aslında yalnızca Fedor Pavloviç’in sorularına yanıt vererek ve bunu çok iyi bildiği halde mahsus bu soruları sanki ona Grigoriy soruyormuş gibi bir görünüm yaratarak hissedilir bir memnuniyetle Grigoriy’e döndü.

“İvan,” diye birden bağırdı Fedor Pavloviç, “kulağını bana ver. Bütün bunları senin için yaptı, onu övmeni istiyor. Hadi, onu methet.”

İvan Fedoroviç, babasının heyecanlı sözlerini son derece ciddi dinledi.

“Dur, Smerdyakov, biraz sus,” diye bağırdı tekrar Fedor Pavloviç. “İvan, kulağını yine bana ver.”

İvan Fedoroviç tekrar en ciddi görünüşüyle eğildi.

“Seni de aynı Alyoşa gibi severim. Sevmediğimi zannetme. Konyak ister misin?”

“Verin.” “Bu arada kendin de bayağı yükünü aldın,” dercesine babasına dikkatle baktı İvan Fedoroviç. O da Smerdyakov’u büyük bir merakla izliyordu.

“Sen aforoz edilecek bir alçaksın,” diyerek birden itiraz etti Grigoriy, “hâlâ nasıl hüküm verebiliyorsun alçak, eğer...”

“Küfretme, Grigoriy, küfretme!” Fedor Pavloviç Grigoriy’in sözünü kesti.

“Birazcık olsun bekleyin Grigoriy Vasilyeviç, devamını dinleyin efendim, çünkü ben söyleyeceklerimi daha bitirmedim. Çünkü ben Tanrı’nın önünde hemencecik lanetli olduğum anda, bu en önemli anda her şeye rağmen puta tapan biri gibi olmuş olacağım, vaftizim kendiliğinden kalkacak ve hiçbir şeyle yükümlü olmayacağım, öyle değil mi, efendim?”

Kadehinden bir yudum konyağı zevkle içen Fedor Pavloviç onu teşvik ediyordu:

“Sonuca gel, birader, çabuk sonuca gel.”

“Mademki, artık Hıristiyan değilim, işkenceciler bana ‘Hıristiyan olup olmadığımı’ sorduklarında onlara yalan söylemiş olmuyorum, çünkü zaten bizzat Tanrı tarafından sadece bir maksatla ve işkencecilere bir kelime bile söyleyip yalvarmadan Hıristiyanlığımdan uzaklaştırılmış durumdayım. Artık Hıristiyanlık unvanım elimden alınmış olduğuna göre, bu takdirde öteki dünyada bir Hıristiyan olarak benden İsa’yı inkâr edişimin hesabını ne suretle ve hangi hakla sorabilirler? Hem zaten bırakın İsa’yı inkâr etmeyi, sadece bunu aklımdan geçirdiğimde bile vaftizim geri alınmamış mıydı? Mademki, artık Hıristiyan değilim, demek ki, İsa’yı da inkâr edemem, çünkü o zaman hiçbir şeyi inkâr etmem gerekmeyecektir. Bir koyundan iki post çıkmayacağına göre, öteki dünyada bile olsa şu pis Tatar’dan Hıristiyan olarak doğmadı diye kim hesap soracak ve bu yüzden onu kim cezalandıracaktır, Grigoriy Vasilyeviç? Her şeyin hâkimi Tanrı da zaten öldüğünde bu Tatar’dan hesap soracak olsa bile, mekruh bir ana babadan mekruh biri olarak dünyaya gelmekte onun bir suçu olmadığı yargısına vararak ufak bir cezayla cezalandıracağını sanıyorum (tamamen cezasız bırakmak da olanaksız olacağına göre). Ulu Tanrı Tatar’ı zorla alıp bu Hıristiyan’dır diyecek değil ya! Zaten o zaman her şeyin hâkimi Tanrı çıplak gerçeği söylemiyor demek olurdu. Göklerin ve yerin tek hâkimi Tanrı, bir tek kelime olsun yalan söyleyebilir mi hiç?”

Grigoriy olduğu yerde donakalmıştı ve gözlerini fal taşı gibi açarak konuşmacıya bakıyordu. Ne konuşulduğunu iyi anlamasa bile, bütün bu sayıklamalardan bir şeyler çıkarttı ve aniden alnını duvara çarpmış bir insan gibi kalakaldı. Fedor Pavloviç kadehi tepesine dikti ve keskin bir çığlığa benzeyen gülüşü duyuldu.

“Alyoşka, Alyoşka nasıl! Ah seni kazuist,26 seni! Kim bilir nerelerde, Cizvitlerin yanında kalmış o, İvan. Ah seni kokmuş Cizvit, bunları sana kim öğretti? Ama sadece yalan söylüyorsun, kazuist, yalan, yalan, yalan söylüyorsun. Ağlama Grigoriy, anında kül ederiz onu. Sen bana şunu söyle eşek: İşkencecilerin önünde sen haklısın diyelim, ama sen zaten kendi içinde inancını inkâr ediyorsun ve o saat aforoz edilmiş bir alçak olacağını da kendin söylüyorsun. Madem artık bir kere aforoz edildin, bu aforoz yüzünden cehennemde de kafacığını okşamazlar. Bu konuda ne düşünüyorsun benim güzel Cizvitim?”

“Bundan kuşku yok, efendim, içimden inkâr ettim, ama yine de burada hiçbir özel günah yoktu, olsa olsa çok sıradan, küçük bir günahtı, efendim.”

“Nasıl çok sıradan küçük bir günahtı, efendim?”

“Yalan söylüyorsun, uğursuz,” diye tısladı Grigoriy.

Smerdyakov, kazandığı zaferin bilincinde, ama sanki yenik düşmüş düşmanına karşı yüce gönüllülük taslar gibi, düzgün ve ağırbaşlı bir şekilde devam etti:

“Kendiniz karar verin, Grigoriy Vasilyeviç: Kitapta, küçücük bir tohum kadar bile imana sahipseniz şu tepeye denize inmesini söyleyin, hiç vakit geçirmeden, daha ilk emrinizde inecektir, der. O zaman, Grigoriy Vasilyeviç, madem ben imansızım, siz ise sürekli olarak bana küfredecek kadar imanlısınız, o zaman şu tepeye, denize değil (çünkü denize uzağız, efendim), ama hiç olmazsa bahçemizin arkasından akan pis kokulu dereye inmesini söyleyin bakalım, ne kadar bağırırsanız bağırın, hiçbir şeyin inmediğini, her şeyin eski yerinde aynen kaldığını o an kendi gözlerinizle göreceksiniz, efendim. Bu da sizin gerektiği kadar imanlı olmadığınız, sedece her yola başvurarak başkalarına küfrettiğiniz anlamına gelir. Yine de diyelim ki, zamanımızda hiç kimse, sadece siz değil, efendim, en yüksek şahıslardan en sonuncu köylüye kadar bütün dünyada bir kişiden, çok çok da iki kişiden başka kesin olarak hiç kimse dağı denize itemeyecektir. Bu bir ya da iki kişi de, Mısır çöllerinde bir yerlerde gizlenmiş belki de ruhlarını selamete erdiriyorlardır, onları hiç bulamazsınız bile. Mademki böyledir, efendim, mademki geri kalanların hepsi imansız oluyorlar, o zaman bütün bu geriye kalan insanları, yani dünyanın tüm ahalisini Tanrı lanetleyecek ve o kadar ünlü merhametine rağmen içlerinden hiçbirini bağışlamayacaktır, değil mi? Bu nedenle de bir defa şüpheye düştükten sonra pişmanlık gözyaşları döktüğümde bağışlanacağımı ümit ediyorum.”

“Dur!” diye bir çığlık attı Fedor Pavloviç. Heyecanının doruk noktasındaydı. “Demek, dağları yerinden oynatabilecek iki kişi ha, yine de onların varlığına inanıyorsun yani. İvan, bir çentik at ve yaz: Burada konuşan tam bir Rus insanıdır!”

“Bunun imanla ilgili bir halk özelliği olduğunu çok doğru olarak belirttiniz,” dedi İvan Fedoroviç, onaylayan bir gülümsemeyle.

“Kabul ediyorsun! Sen kabul ettiğine göre de öyle demektir! Alyoşka, doğru mu? Rus imanı tam olarak böyle mi?”

“Hayır, Smerdyakov’unki tam olarak Rus imanı değil.” Ciddi ve kesin bir şekilde konuştu Alyoşa.

“Ben onun imanından değil, şu iki dervişten, sedece bir özellikten söz ediyorum: Bu Rus, öyle değil mi?”

“Evet, bu tam bir Rus özelliği,” diye gülümsedi Alyoşa.

“Söylediklerin bir on rublelik eder eşek, sana bugün gönderirim. Ama geri kalan laflarında yine de yalan söylüyorsun; şunu bil ki, aptal, hepimizdeki iman kıtlığının tek nedeni düşüncesizliğimizdir, zamanımız da olmuyor: Birincisi, işler baskın çıkıyor, ikincisi Tanrı zamanı az vermiş, bir günü hepsi hepsi yirmi dört saat olarak belirlemiş, günah çıkartmayı bırak, uyumaya bile vakit kalmıyor. Sense iman hakkında artık daha fazla düşünmeyip imanını göstermen gereken bir anda işkencecilerin önünde inkâr ediyorsun! Durum da budur zaten, sanırım, öyle değil mi?”

“Evet durum budur, ama kendiniz karar verin, Grigoriy Vasilyeviç, durumun böyle olması aslında daha fazla rahatlık veriyor. Eğer o zaman ben inanılması gereken gerçeğe inanmış olsaydım, eğer inancım için işkence çekmeyi kabul etmeseydim ve Muhammed inancına geçseydim işte asıl o zaman gerçekten günah olurdu. Ama o zaman da iş gene işkenceye kadar varmazdı, çünkü o anda benim o dağa, harekete geç ve işkenceciyi ez demem yeterdi. Dağ yerinden oynar ve o anda işkenceciyi bir hamamböceği gibi ezerdi, ben de hiçbir şey olmamış gibi Tanrı’ya övgüler düzerek yürür giderdim. Eğer tam bu anda bütün bunları deneseydim ve mahsus dağa, bu işkencecileri ez diye bağırsaydım, dağ da ezmeseydi, söyler misiniz, o anda, çok büyük bir ölüm korkusu içinde geçen o korkunç anda şüpheye düşmez miydim? Göklerin hükümdarına tam olarak erişemeyeceğimi artık biliyorum; çünkü benim sözümle dağ yerinden kımıldamadı, demek ki, benim imanıma orada pek de güvenmiyorlar ve öte dünyada beni çok da büyük bir ödül beklemiyor; daha bunun üstüne ve hiçbir yararı olmadığını bile bile ne diye derimi yüzdüreyim ki? Çünkü derimi sırtımın yarısına kadar yüzmüş olsalar bile o zaman da bu dağ benim bir sözümle ya da haykırışımla yerinden oynamayacaktı. Hem böyle bir anda insanın içinde sadece endişe olmaz, korkudan aklını bile kaybedebilir, öyle ki, düşünmek bile tamamen olanaksız hale gelebilir. Şu halde ne burada, ne de orada hiçbir çıkarım, hiçbir ödülüm yoksa en azından derimi kurtarsam ne diye suçlu olayım ki? İşte bu nedenle Tanrı’nın merhametine dayanarak tamamen bağışlanacağımı umut ediyorum, efendim...”

26 Vicdan durumlarını inceleyen tanrıbilim kolu uzmanı. (Ç.N.)

VIII

KONYAK İÇERKEN

Tartışma sona ermişti, ama garip bir durum, o kadar neşelenmiş olan Fedor Pavloviç, sonunda birdenbire suratını asmıştı. Suratını asmış ve bir konyak daha devirmişti, bu da artık iyice ölçüyü aşan bir kadeh olmuştu.

“Toparlanın, defolun Cizvitler,” diye bağırdı uşaklara. “Defol Smerdyakov. Söz verdiğim on rubleliği bugün göndereceğim, sen çık. Sen de ağlama Grigoriy, Marfa’ya git, o seni teselli eder, yatağına yatırır.” Uşaklar, emrine uyarak gittikleri anda birdenbire sıkıntıyla, “Yemekten sonra şöyle sakin sakin oturmaya fırsat vermiyor herifler,” dedi. “Smerdyakov artık her yemekte buraya geliyor, ona bu kadar ilginç gelen sensin. Ne yaptın da kendini böyle sevdirdin?” diye sordu İvan Fedoroviç’e.

“Hemen hemen hiçbir şey,” diye yanıtladı beriki, “bana saygı göstermeyi aklına koymuş; kendini bilmez bir uşak işte. Ama zamanı gelince öncü olacak.”

“Öncü mü?”

“Başkaları ve daha iyiler de olacak, ama böyleleri de öncülük edecek. Önce böyleleri, daha sonra ise onları daha iyi olanlar izleyecek.”

“Ne zaman olacak bu?”

“Fişek ateşlenecek, ama belki sonuna kadar yanmayacak. Halk şimdilik bu çorbacıları dinlemeyi pek o kadar sevmiyor.”

“Doğru, birader, işte böyle Balam’ın eşeği düşünüyor, düşünüyor, şeytan bilir iş nereye varacak?”

“Düşünce biriktiriyor,” diyerek gülümsedi İvan.

“Görüyorsun, sana ‘saygı göstermeyi aklına koymuş’ gibi gelse bile tıpkı sana ve herkese olduğu gibi bana da tahammül edemediğini biliyorum. Alyoşka’ya gelince, Alyoşka’yı hiç adam yerine koymuyor. Evet, hırsızlık yapmıyor, dedikoducu değil, ağzını açmıyor, evden dışarı laf taşımıyor, çok iyi kulebyaka pişiriyor, aman canı cehenneme, aslında lafını etmeye değer mi?”

“Elbette değmez.”

“Kendi kendine ne düşündüğüne gelince, Rus köylüsünü genellikle dövmek gerekir. Bunu her zaman söylemişimdir. Bizim köylümüz düzenbazdır, acımaya gelmez, iyi ki, hâlâ onu pataklayanlar çıkıyor. Rus toprağının gücü akağaçtan gelir. Ormanları yok edecek olurlarsa Rus toprağı da gücünü yitirir. Ben, akıllı insanlar tarafındayım. Çok akıllı olduğumuzdan köylüleri dövmekten vazgeçtik, ama onlar birbirlerini pataklamaya devam ediyorlar. İyi de yapıyorlar. Aynı ölçüde ölçülür, aynı ölçüde fazla çıkar, ya da başka bir laf... Tek kelimeyle ölçü kaçıyor. Rusya ise bir pislik yuvası. Dostum, Rusya’dan... yani Rusya’dan değil de bütün bu kusurlardan... belki de Rusya’dan da nasıl nefret ettiğimi bir bilseydin. Tout cela c’est de la cochonnerie.27 Neyi severim, biliyor musun? Nüktedanlığı severim ben.”

“Daha yeni bir kadeh içtiniz. Yeter artık.”

“Bekle, bir daha, sonra bir daha içeceğim ve orda bitireceğim. Hayır, dur, sözümü kestin. Mokroye’den geçerken ihtiyarın birine bir soru sordum, bana ne yanıt verdi dersin: ‘Biz en çok emir alıp kızları dövmeye bayılırız, dayağı da hep delikanlılara attırırız. Delikanlı dövdüğü kızla ertesi gün nişanlanır, öyle ki bunu kızlar da bilir, bir daha yapmasın diye böyle yapılır.’ Ne biçim Marquis de Sade’lar değil mi? Ama istersen bundan nükteli bir taraf da çıkarabilirsin. Gitsek de seyretsek mi acaba? Alyoşka kızardın mı? Utanma çocuğum. Yazık, demin başrahibin odasında sofraya oturup da rahiplere Mokroyeli kızları anlatmadım. Alyoşka, senin başrahibi demin kızdırdım diye bana öfkelenme. Birader beni bir kötülük sarıveriyor. Aslında Tanrı varsa eğer, elbette ki suçluyum ve bunun hesabını vereceğim, ama yoksa sizin pederlere ne gerek var hâlâ? Bu takdirde onların kafasını kesmek bile azdır, çünkü gelişmeye engel oluyorlar. Bunun benim duygularımı nasıl didik didik ettiğine inanır mısın İvan? Hayır, inanmıyorsun, gözlerinden anlıyorum. Sen, benim yalnızca bir soytarı olduğumu söyleyen insanlara inanırsın. Alyoşa, benim sadece bir soytarı olmadığıma inanıyor musun?”

“Bir soytarı olmadığına inanıyorum.”

“Ben de senin inandığına ve samimi konuştuğuna inanıyorum. İçtenlikli bakıyorsun ve içtenlikli konuşuyorsun. Ama İvan öyle değil, İvan kibirli... Yine de senin şu manastırın işini bitirebilirdim. Bütün Rusya topraklarındaki bu tasavvufçuların hepsini bir çırpıda alabilir ve bütün aptalların kesinlikle akıllarını başlarına getirmek için ortadan kaldırabilirdim. Darphaneye de ne kadar altın, gümüş gelirdi ama!”

“Neden ortadan kaldırılması gerekiyormuş,” dedi İvan.

“Gerçeğin en kısa sürede ışıl ışıl parlaması için, işte nedeni bu.”

“Ama eğer bu gerçek parlayacak olursa ilk önce sizi soyarlar, sonra da... yok ederler.”

“Vay be! Belki de haklısın. Ah, ben eşeğin biriyim,” Fedor Pavloviç, hafifçe alnına vurarak birden ayağa fırladı. “Pekâlâ Alyoşa, öyleyse senin manastırın öylece kalsın. Biz, akıllı insanlar da sıcak evimizde oturup konyaktan faydalanalım. Bunun Tanrı tarafından mutlaka kasten böyle yapılmış olduğunu biliyor musun İvan? Söyle İvan: Tanrı var mı, yok mu? Dur: Kesin konuş, ciddi konuş! Gene ne gülüyorsun?”

“Daha demin Smerdyakov’un dağları yerinden oynatabilen iki staretsin varlığına inandığını zekice fark etmiştiniz de ona gülüyorum.”

“Şimdi bu ona mı benziyor?”

“Çok.”

“Peki, demek ki, ben Rus’um, bende Rus özelliği var ve bu özelliğimle senin gibi bir filozofu bile yakalamam mümkün. İstersen yakalayayım. Bahse girelim, yarın yakalarım. Sen yine de söyle: Tanrı var mı, yok mu? Ama ciddi söyle! Bana şimdi ciddi sözler gerekli.”

“Hayır, Tanrı yoktur.”

“Alyoşa, Tanrı var mı?”

“Var.”

“İvan, ya ölümsüzlük, küçücük, azıcık olsun ölümsüzlük var mı?”

“Hayır, ölümsüzlük de yok.”

“Hiç mi?”

“Hiç.”

“Yani tam bir sıfır ya da bir şey. Belki bir şey vardır, değil mi? Yine de hiçbir şey değildir!”

“Tam bir sıfır.”

“Alyoşka ölümsüzlük var mı?”

“Var.”

“Ya Tanrı ve ölümsüzlük?”

“Tanrı da, ölümsüzlük de vardır. Ölümsüzlük Tanrı’dadır.”

“Hmm. İvan haklı galiba. Tanrım, insanın bu hayale bunca inancını verdiğini, boşu boşuna gücünü harcadığını ve bunu binlerce yıldır yaptığını düşünürsek! İnsanla böyle alay eden kim? Ne dersin İvan? Son kez ve kesin olarak soruyorum: Tanrı var mı, yok mu? Son kez!”

“Son kez, yok.”

“İnsanlarla kim alay ediyor İvan?”

“Şeytan olmalı,” diyerek güldü İvan Fedoroviç.

“Peki, şeytan var mı?”

“Hayır, şeytan da yok.”

“Yazık. Şeytan alsın, ben olsam Tanrı’yı ilk uydurana ne yapacağımı bilirdim! Onu kavak ağacına asmak bile az gelir.”

“Tanrı’yı uydurmasalardı o zaman uygarlık hiç olmazdı.”

“Olmaz mıydı? Tanrı olmadan olmaz mıydı?”

“Evet. Konyak da olmazdı. Ama yine de konyağı elinizden almak gerekiyor.”

“Dur, dur, dur, azizim, bir kadehçik daha. Alyoşa’yı gücendirdim. Kızmadın değil mi, Aleksey? Sevgili Alekseyciğim benim, Alekseyciğim!”

“Hayır, kızmıyorum. Sizin düşüncelerinizi biliyorum. Yüreğiniz kafanızdan daha iyidir.”

“Yüreğim, kafamdan daha mı iyi? Tanrım, bunu hem de kim söylüyor? İvan, Alyoşka’yı seviyor musun?”

“Seviyorum.”

“Sev.” Fedor Pavloviç iyice sarhoş olmuştu. “Dinle Alyoşa, demin senin staretse kabalık ettim. Ama heyecanlıydım. Bu staretsin çok keskin bir zekâsı var, ne dersin İvan?”

“Belki de vardır.”

“Var, var, il y a du Piron la-dedans.28 Bu da Cizvit, Rus Cizviti yani. Kendini göstermesi... kutsal bir varlık olarak kendine çekmesi gerektiğinden soylu bir varlıkmışçasına içinde gizli bir hiddet kaynıyor.”

“O da Tanrı’ya inanıyor.”

“Zerre kadar inanmıyor. Yoksa bilmiyor muydun? Bunu herkese, yani herkese değil de oraya gelen bütün akıllı insanlara kendisi söylüyor. Vali Şultz’a açıkça şöyle demiş: Credo,29 ama neye olduğunu bilmiyorum.”

“Sahi mi?”

“Aynen öyle. Ama ben ona saygı duyuyorum. Onun içinde Mephistopheles’e benzeyen ya da daha doğrusu ‘zamanımızın kahramanı’ndan bir şey var... Oradaki Arbenin miydi neydi... yani görüyorsun o bir şehvet düşkünü; o derece şehvet düşkünü ki, kızım ya da karım ona günah çıkartmaya gitmiş olsalardı korkardım. Anlatmaya başlıyor, bilsen... Üç yıl önce bizi likör ve çay içmeye çağırmıştı (beyler ona likör gönderirler). Eski zamanları öyle bir ballandıra ballandıra anlattı ki, kasıklarımız çatlıyordu... Özellikle zayıf düşmüş bir kızı nasıl iyileştirdiğini anlatmıştı. ‘Eğer bacaklarım hasta olmasaydı size bir dans gösterirdim’ demişti. Nasıl ama? ‘Zamanında ben de az dalga geçmedim.’ Tüccar Demidov’un altmış binini çarpmış.”

“Nasıl yani, çalmış mı?”

“Bu adam ona iyi bir insan diye getirmiş, ‘Birader, şunu sakla, yarın evimde arama var’ demiş. O da saklamış. “Kiliseye bağışta bulundun” deyivermiş. Ona sen alçaksın diyorum. Hayır, diyor, alçak değilim, ama gönlü zengin biriyim... Bu o değildi galiba. Bu başkası. Başkasıyla karıştırdım... farkında değilim. Bir kadehçik daha içeyim, tamam; şişeyi kaldır İvan. Yalan söyledim, neden beni durdurmadın... neden yalan konuştuğumu söylemedin?”

“Kendiliğinizden duracağınızı biliyordum.”

“Yalan söylüyorsun, bunu bana kötülük olsun diye, sırf kötülük olsun diye yaptın. Beni hor görüyorsun. Evime geldin ve kendi evimde beni hor görüyorsun.”

“Gideceğim; konyak size dokunuyor.”

“Senden Tanrı rızası için Çermaşnya’ya gitmeni istemiştim...bir-iki günlüğüne, sense gitmiyorsun.”

“Mademki bu kadar ısrar ediyorsunuz, yarın gideceğim.”

“Gitmeyeceksin. Burada kalıp beni takip etmek istiyorsun. İşte senin istediğin bu, kötü ruhlu, bu yüzden mi gitmiyorsun?”

İhtiyar sakinleşmiyordu. Sarhoşlukta öyle bir noktaya gelmişti ki, bu, o ana kadar uslu uslu duran bazı sarhoşların aniden öfkelenmek ve kendini göstermek istedikleri bir noktaydı.

“Ne diye bana bakıyorsun? Nasıl bakış onlar öyle? Gözlerin bana bakıyor ve bana ‘Seni sarhoş surat’ diyor. Bakışların kuşkulu, küçümseyici... Sen çıkarını bilerek geldin. İşte Alyoşka da bakıyor ve gözleri parlıyor. Beni küçümsemiyor Alyoşa. Aleksey, İvan’ı sevme...”

“Ağabeyime kızmayın! Onu kızdırmaktan vazgeçin,” dedi birden ısrarla Alyoşa.

“Peki, öyle olsun. Of, başım ağrıyor. Konyağı kaldır İvan, üçüncü defadır söylüyorum.” Düşünceye daldı ve aniden uzun uzun kurnazca güldü. “Bu miskin ihtiyara kızma İvan. Biliyorum, beni sevmiyorsun, ama yine de kızma. Beni neden seveceksin ki. Çermaşnya’ya gidersin, ben de oraya, senin yanına gelirim, hediye de getiririm. Sana orada bir kızcağız göstereceğim, epeydir gözlüyorum. Şimdilik yalınayak. Yalınayaklığından korkma, hor görme, incidir bunlar!..”

Şapırtıyla parmaklarının ucunu öptü.

Sanki bir anda aklı başına gelmiş gibi birdenbire canlanıverdi, hemen sevdiği konunun üzerine atladı:

“Benim için, benim için... Ah siz, çocuklar! Yavrular, domuz yavrularım, benim için... tüm hayatım boyunca çirkin kadın diye bir şey olmamıştır, işte benim kuralım! Bunu anlayabilir misiniz? Ama siz bunu daha nerden anlayacaksınız: Henüz damarlarınızdan kan yerine süt akıyor, daha yumurtadan bile çıkmadınız! Benim kuralıma göre, her kadında son derece ilginç bir şey, başka hiçbir kadında bulamayacağın bir şey bulmak mümkündür, yeter ki bu şeyin nerede olduğunu bulabilesin! Bu bir yetenektir! Benim için hiç çirkin kadın olmadı: Kadın olması bir şeydir, bu bir şey de her şeyin yarısı demektir... Bunu nerden bileceksiniz! Hatta evde kalmış kızlar, bazen onlarda bile öyle şeyler bulursun ki, orada öyle yaşlanmasına izin verdikleri ve şimdiye dek fark etmedikleri için bazı salaklara şaşıp kalırsın! Yalınayakları ve çirkinleri ilk iş olarak şaşırtmak gerekir: Onları işte böyle yakalarsın. Bilmiyor muydun? Onu hayran bırakacak, ıstırap verecek, onun gibi bir kılkuyruğa böyle bir beyefendi âşık olduğu için utandıracak kadar şaşırtmak gerekir. Dünya yüzünde kendini bilmezlerin eskiden beri ve gelecekte de hep olması böyle tahta silen bir hizmetçi kadının ve onun başında da efendisinin daima bulunacak olması gerçekten güzeldir. Bu da zaten yaşamın mutluluğu için gereklidir! Dur... dinle Alyoşka, rahmetli anneni hep şaşırtırdım, ama farklı bir şekilde. Onu hiç okşamazdım, ama o dakika gelince birdenbire önüne yayılır, diz çöker, ayaklarını öperdim ve daima, daima, bunu şimdiki gibi hatırlıyorum, onu inceden, gevrek, çınlayan, ama yüksek sesle değil, sinirli ve kendine özgü bir şekilde güldürürdüm. Sadece böyle gülerdi. Hastalığının her zaman böyle başladığını, hemen ertesi gün havalesi tutup haykırmaya başlayacağını ve o anki bu incecik gülüşün hiçbir coşku anlamı taşımadığını, ama yalandan da olsa bir heyecan gösterdiğini bilirdim. Her şeyde kendi çizgisini bulabilmek budur işte! Bir defasında Belyavskiy adında buralardan yakışıklı ve zengin bir adam ona kur yapıyor ve sık sık bizim eve geliyordu. Bir gün bu Belyavskiy, evde, hem de onun yanında ansızın bana bir tokat attı. O kuzu gibi kadın beni bu tokat yüzünden dövecek sandım. Bana öyle bir saldırıyordu ki: ‘Sen artık dayak yemiş birisin, ondan tokat yedin! Sen beni ona satıyordun... Yoksa benim yanımda sana vurmaya nasıl cesaret edebilir! Bir daha bana yaklaşmaya kalkışma! Hemen koş, onu düelloya çağır...’ O zaman sakinleşmesi için onu manastıra göndermiştim, kutsal pederler okuyup üflemişlerdi. Ama Tanrı biliyor ya Alyoşa, benim havaleliyi hiçbir zaman incitmedim! Belki sadece bir defa, daha ilk yılımızda: O zamanlar çok ibadet ederdi, özellikle Meryem Ana yortularına saygı gösterir ve o sıralarda beni yanından kovar, çalışma odama gönderirdi. ‘Hadi, onu bu sofuluktan kurtarayım’ diye düşündüm. ‘Bak,’ dedim, ‘görüyor musun, işte senin ikonan, işte onu indiriyorum. Sen onu mucize yaratacak sanıyorsun, ama bak, şimdi senin yanında ona tüküreceğim ve bana hiçbir şey olmayacak!..’ Nasıl bir baktı, aman Tanrım, şimdi beni öldürecek diye düşündüm. Ama yalnızca yerinden fırladı, ellerini çırptı, sonra birden elleriyle yüzünü kapadı, tir tir titredi ve yere düştü... öylece kaldı... Alyoşa, Alyoşa! Neyin var, neyin var?”

İhtiyar korku içinde ayağa fırladı. Annesinden söz etmeye başladığından beri Alyoşa’nın yüzü yavaş yavaş değişiyordu. Kızarmış, gözleri alev alev yanmaya başlamıştı, dudakları titriyordu... Sarhoş ihtiyar salyalarını saçıyordu ve Alyoşa’ya birdenbire o çok tuhaf şey olana kadar da hiçbir şeyin farkında değildi. İşte tam bu sırada birdenbire Alyoşa’nın başına da daha demin onun ‘havaleli’ hakkında anlattıklarının noktası noktasına aynısı gelmişti. Tıpkı annesinin öyküsündeki gibi Alyoşa birden masadan fırlamış, ellerini çırpmış, sonra elleriyle yüzünü kapamış, sanki orakla biçilmiş gibi sandalyeye yığılmış ve ansızın tüm vücudu titrek ve sessiz gözyaşlarıyla bir isteri nöbeti içinde sarsılmaya başlamıştı. Annesiyle arasındaki bu olağanüstü benzerlik ihtiyarı çok etkilemişti.

“İvan, İvan! Koş ona su getir. Tıpkı annesi, noktası noktasına o, annesinin o zamanki hali! Ağzına su akıt, ben ötekine öyle yapardım. Annesinin yüzünden, annesinin yüzünden...” diye mırıldandı İvan’a.

“Onun annesi benim de annemdi sanıyorum, ne dersiniz?” Birden tutamadığı öfkeli bir nefretle parladı İvan. İhtiyar onun alev alev yanan bakışlarından ürperdi. Ama tam bu sırada çok garip bir şey olmuştu: Alyoşa’nın annesinin İvan’ın da annesi olduğu olgusu gerçekten de ihtiyarın aklından çıkıvermişti...

“Nasıl, senin annen mi?” diye mırıldandı bir şey anlamadan. “Sen ne diyorsun? Hangi anneden söz ediyorsun?.. Acaba o... Ah, kör şeytan! Tabii, o senin de annen! Ah, kör şeytan! Birader, bazen öyle zihnim karışıyor ki, bağışla, ben sandım ki, İvan... He-he-he!” Durdu. Uzun, sarhoş, yarı anlamsız bir gülüş suratına yayıldı. İşte tam bu anda antrede birden korkunç bir gürültü koptu. Kudurmuş gibi çığlıklar duyuldu, kapı ardına kadar açıldı ve Dmitriy Fedoroviç salona daldı. İhtiyar korku içinde İvan’a atıldı:

“Öldürecek, öldürecek! Beni verme, verme!” İvan Fedoroviç’in redingotunun eteğine yapışmış haykırıyordu.

27 (Fr.) “Bütün bunlar pislik yuvası.”

28 (Fr.) “İçinde Piron var.”

29 (Lat.) “İnanıyorum.”

IX

ŞEHVET DÜŞKÜNLERİ

Dmitriy Fedoroviç’in hemen arkasından Smerdyakov’la Grigoriy de koşarak salona girdiler. Antrede onunla boğuşuyorlardı ve içeri bırakmıyorlardı (bizzat Fedor Pavloviç’in birkaç gün önce vediği talimata göre). Dmitriy Fedoroviç’in salona daldıktan sonra etrafa bakmak için bir an durmasından faydalanan Grigoriy, masanın çevresini dolaşıp salonun iç odalara açılan kapısının karşılıklı kanatlarının her ikisini de kapatmış ve kapalı kapının önünde ellerini kavuşturmuş, kanının son damlasına kadar kapıyı korumaya hazır dikilmişti. Bunu gören Dmitriy, bağırmadı, adeta keskin bir çığlık attı ve Grigoriy’in üzerine atıldı.

“Kadın orada demek! Oraya sakladınız! Bırak alçak!” Grigoriy’i hızla çekti, ama beriki onu itti. Öfkeden kendini kaybeden Dmitriy, elini kaldırdı ve bütün gücüyle Grigoriy’e vurdu. İhtiyar yere yığıldı, Dmitriy ise onun üzerinden atlayarak kapıyı zorla açıp içeri girdi. Smerdyakov salonun öbür ucunda duruyordu. Rengi atmıştı ve titriyordu, Fedor Pavloviç’e iyice sokulmuştu.

“O kadın burada,” diye bağırdı Dmitriy Fedoroviç, “eve doğru yöneldiğini şimdi gözlerimle gördüm, ama peşinden gitmedim. Nerede o? Nerede?”

“O kadın burada!” Haykırışı, Fedor Pavloviç’in üzerinde anlaşılmaz bir etki yaptı. Bütün korkusu geçti.

“Tutun, tutun onu!” diye feryat etmeye başladı ve Dmitriy Fedoroviç’in arkasından atıldı. Bu arada Grigoriy yerden kalkmıştı, ama hâlâ kendinde değil gibiydi. İvan Fedoroviç ve Alyoşa, babalarının ardından koştular. Üçüncü odada bir ses duyuldu, bir şey aniden yere düştü, kırıldı ve şangırdadı: Bu Dmitriy Fedoroviç’in yanından koşarken çarptığı, mermer ayaklı büyük bir cam vazoydu (değerli bir şey değildi).

“Tutun şunu!” diye bağırdı ihtiyar. “İmdat!”

İvan Fedoroviç ve Alyoşa, ihtiyarı sonunda yakaladılar ve zorla salona götürdüler.

“Niye peşinden gidiyorsunuz? Sizi gerçekten öldürecek!” Öfkeyle babasına bağırdı İvan Fedoroviç.

“Vaneçka, Lyoşeçka, şu halde o burada, Gruşenka burada, gelirken gördüm, diyor.”

Boğulur gibi oluyordu. Gruşenka’yı bu defa beklemiyordu ve onun burada olduğu haberi bir anda aklını başından almıştı. Bütün vücudu titriyordu, delirmiş gibiydi.

“Siz kendiniz de gördünüz, gelmedi!” diye bağırdı İvan.

“Öbür kapıdan geçmiş olmasın?”

“Öbür kapı kilitli, anahtarı da sizde...”

Dmitriy birden tekrar salonda belirdi. Kuşkusuz öbür kapıyı kilitli bulmuştu, gerçekten de kilitli kapının anahtarı Fedor Pavloviç’in cebindeydi. Bütün odalardaki pencerelerin hepsi de kapalıydı; şu halde Gruşenka hiçbir yerden geçemezdi, hiçbir yerden atlayamazdı.

Fedor Pavloviç, Dmitriy’i tekrar görünce bir çığlık daha attı.

“Yakalayın onu! Yatak odasından paralarımı çaldı!” İvan’ın elinden kurtulup bir kez daha Dmitriy’in üstüne atladı. Ama öteki ellerini kaldırdı ve birden ihtiyarın şakaklarında kalmış son saç tellerine yapıştı, çekti ve gümbürtüyle yere çarptı. Ökçesiyle yerde yatan ihtiyarın suratına iki ya da üç kere daha vuracak zaman buldu. İhtiyar acı acı inledi. Kardeşi Dmitriy kadar güçlü olmayan İvan Fedoroviç, elleriyle onu yakaladı ve bütün gücüyle ihtiyardan uzaklaştırdı. Alyoşa da ağabeyini önden yakalayıp bütün kuvvetiyle ona yardım etti.

“Deli, öldürdün onu!” diye bağırdı İvan.

“Ona böylesi lazımdı!” Soluk soluğa haykırdı Dmitriy. “Ölmediyse, öldürmek için tekrar geleceğim. Onu kurtaramazsınız!”

“Dmitriy hemen git buradan!” Emreder gibi bağırdı Alyoşa.

“Aleksey! Bir tek sen söyle bana, yalnız sana inanacağım: Biraz önce burada mıydı, değil miydi? Onu kendi gözlerimle gördüm, biraz önce sokaktan, çitin yanından geçip bu yana saptı. Bağırdım, kaçtı...”

“Sana yemin ederim, burada değildi, buradaki hiç kimse de onu beklemiyordu!”

“Ama ben onu gördüm... Demek ki, o... Nerede olduğunu şimdi öğrenirim... Hoşça kal Aleksey! Ezop’a paradan hiç söz etme artık, Yekaterina İvanovna’ya ise hemen git ve mutlaka şöyle de: ‘Selam söylememi emretti, selam söylememi emretti, selam söylememi! Özellikle selam söylememi ve elveda dediğini söylememi.’ Ona bu olanları anlat.”

Bu arada İvan ve Grigoriy, ihtiyarı kaldırdılar ve koltuğa oturttular. Yüzü kan içindeydi, ama aklı başındaydı ve Dmitriy’in çığlıklarına kulak kesilmişti. Ona hâlâ Gruşenka evde bir yerdeymiş gibi geliyordu. Dmitriy Fedoroviç, çıkarken ona nefretle baktı.

“Kanını akıttığıma pişman değilim!” diye bağırdı. “Kendini koru ihtiyar, hayalini koru, çünkü o benim de hayalim! Lanet olsun sana, seni tamamen reddediyorum...”

Koşarak odadan çıktı.

“O burada, mutlaka burada! Smerdyakov, Smerdyakov.” İhtiyar, parmağıyla işaret ederek Smerdyakov’u çağırırken duyulur duyulmaz bir sesle hırıldadı.

“Hayır, burada yok, akılsız bir ihtiyarsınız siz.” Öfkeyle bağırdı İvan. “Bayıldı! Su, havlu! Davran Smerdyakov!”

Smerdyakov su getirmeye koştu. İhtiyarı nihayet soydular, yatak odasına taşıdılar ve yatağına yatırdılar. Konyak, yoğun duygular ve dayak yüzünden yorgun düştüğünden daha yastığa başını koyar koymaz gözlerini yumdu ve dalıp gitti. İvan Fedoroviç ve Alyoşa salona döndüler. Smerdyakov kırılan vazonun parçalarını toplayıp dışarı çıkarıyor, Grigoriy ise kara kara düşünerek masanın yanında dikilip duruyordu.

“Senin başına da ıslak bez koymak ve seni de yatırmak gerekmez mi,” diye Grigoriy’e sordu Alyoşa. “Biz burada ona bakarız; ağabeyim sana... kafana çok kötü vurdu.”

“Bana el kaldırdı!” dedi Grigoriy suratını asarak ve teker teker telaffuz ederek.

İvan Fedoroviç dudağını bükerek, “Sırf sana değil, babama da ‘el kaldırdı’!” dedi.

“Ben onu teknede yıkardım... o bana el kaldırdı!” diye tekrarladı Grigoriy.

“Şeytan alsın, eğer çekip ayırmasaydım, belki de onu öldürmüştü. Ezop’a bu kadarı da çok değil mi?” diye fısıldadı İvan Fedoroviç Alyoşa’ya.

“Tanrı korusun!” diye bağırdı Alyoşa

“Neden korusun ki?” suratını öfkeyle buruşturarak yine fısıltıyla devam etti İvan. “Bir alçak başka bir alçağı yiyecek, ikisinin de yolu açık olsun!”

Alyoşa titredi.

“Şimdi olduğu gibi, elbette cinayet işlemesine izin vermeyeceğim. Burada kal, Alyoşa, avluya dolaşmaya çıkıyorum, başım ağrımaya başladı.”

Alyoşa yatak odasına, babasının yanına gitti ve paravanın arkasında, başucunda yaklaşık bir saat oturdu. İhtiyar birden gözlerini açtı ve galiba anımsamaya çalışarak ve düşünerek hiçbir şey söylemeden uzun uzun Alyoşa’ya baktı. Yüzünde aniden olağanüstü bir heyecan belirdi.

“Alyoşa,” diye korka korka fısıldadı, “İvan nerede?”

“Avluda, başı ağrıyor. Bize bekçilik ediyor.”

“Aynayı ver, orada duruyor, ver!”

Alyoşa, konsolun üzerinde duran küçük, yuvarlak, açılır kapanır aynayı verdi. İhtiyar aynaya baktı: Burnu iyice şişmişti, alnında, sol kaşının üzerinde de kocaman kırmızı bir leke vardı.

“İvan ne diyor? Alyoşa, yavrum, biricik oğlum benim, İvan’dan korkuyorum; ötekinden çok İvan’dan korkuyorum. Bir tek senden korkmuyorum...”

“İvan’dan da korkmayın, İvan kızıyor, ama sizi o koruyor.”

“Alyoşa, ya öbürü? Gruşenka’ya koştu! Sevgili meleğim, doğru söyle: Demin Gruşenka burada mıydı, değil miydi?”

“Hiç kimse onu görmedi. Yanılmış, gelmedi!”

“Mitka da onunla evlenmek istiyor, evlenmek!”

“Gruşenka ona varmaz.”

“Varmaz, varmaz, varmaz, varmaz, hiçbir şekilde varmaz!..” İhtiyar sevinçle canlanmıştı, bu dakikada onu daha çok mutlu edecek bir söz olamazdı doğrusu. Hayranlıkla Alyoşa’nın elini tuttu ve sıkı sıkı kalbine bastırdı. Hatta gözlerinde yaşlar parladı. “Demin anlattığım, annenin o Meryem Ana ikonasını al, yanında götür. Manastıra dönmene de izin veriyorum... demin şaka yapmıştım, kızma. Başım ağrıyor Alyoşa... Lyoşa yüreğimi yatıştır, meleğim, gerçeği söyle!”

“Aklınız hep bunda, geldi mi, gelmedi mi?” dedi Alyoşa üzüntüyle.

“Hayır, hayır, hayır, sana inanıyorum, ama şu var: Gruşenka’ya git ve nasıl olduğuna bakıver; çabucak gidip ona sor, mümkün olduğu kadar çabuk, kime varmak istiyor, bana mı yoksa ona mı, kendi gözünle görüp anla. Ha? Ne dersin? Yapabilir misin, yapamaz mısın?”

“Görürsem sorarım,” diye mırıldandı Alyoşa mahcup olarak.

“Hayır, sana söylemez,” diye sözünü kesti ihtiyar, “fingirdektir. Seni öpmeye başlar ve seni istediğini söyler. Yalancının, utanmazın tekidir. Hayır, senin gitmen doğru değil!”

“Hem de hoş olmaz, babacığım, hiç hoş olmaz.”

“Demin seni nereye gönderiyordu, çıkarken ‘Git’ diye bağırıyordu.”

“Yekaterina İvanovna’ya gönderiyordu.”

“Para için mi? Para istemeye mi?”

“Hayır, para için değil.”

“Beş parası yok. Dinle Alyoşa, gece yatacağım ve iyice düşüneceğim, sen şimdilik git. Belki de Gruşenka’yla karşılaşırsın... Yalnız yarın sabah mutlaka bana uğra, mutlaka. Yarın sana bir şey söyleyeceğim; uğrar mısın?”

“Uğrarım.”

“Eğer gelirsen, kendiliğinden ziyarete gelmiş gibi yap. Benim çağırdığımı kimseye söyleme. İvan’a da bir kelime bile etme.”

“Tamam.”

“Hoşça kal meleğim, demin beni korudun, asla unutmayacağım. Yarın sana bir şey söyleyeceğim... ama biraz düşünmem gerek...”

“Şimdi kendinizi nasıl hissediyorsunuz?”

“Yarın, yarın ayağa kalkacağım ve dışarı çıkacağım, gayet iyiyim, gayet iyiyim, gayet iyiyim!..”

Alyoşa avludan geçerken kapının yanındaki sırada kardeşi İvan’a rastladı: İvan oturmuş, not defterine kurşunkalemle bir şeyler yazıyordu. Alyoşa, İvan’a ihtiyarın uyandığını ve aklının başında olduğunu, manastırda gece kalmasına izin verdiğini anlattı.

“Alyoşa, yarın sabah seninle buluşursak çok memnun olurum.” Ayağa kalkıp dostça konuştu İvan. Bu dostça davranış, Alyoşa için hiç beklenmedik bir şeydi.

“Yarın Hohlakovlara gideceğim,” diye yanıt verdi Alyoşa. “Şimdi bulamazsam, belki yarın Yekaterina İvanovna’ya da gideceğim...”

“Şimdi doğru Yekaterina İvanovna’ya! ‘Vedalaşmak, vedalaşmayı iletmek’ için mi?” diyerek birden gülümsedi İvan. Alyoşa şaşırdı.

“Deminki bağrışmalardan ve daha öncekilerden galiba her şeyi anladım. Dmitriy, herhalde senden ona gitmeni ve onun... kısacası ‘veda ettiğini’ iletmeni istedi, değil mi?”

“Ağabey! Babamın ve Dmitriy’in arasındaki bu korkunç olaylar nasıl sonuçlanacak?” diye haykırdı Alyoşa.

“Kesin olarak tahmin etmek olanaksız. Belki hiçbir şey olmayacak: Mesele belirsiz kalacak. Bu kadın bir canavar. Her türlü durumda ihtiyarı evde tutmak, Dmitriy’i ise eve sokmamak gerekiyor.”

“Ağabey, bir şey daha sormama izin ver: Her insan, başkalarına bakarak, içlerinden hangisi yaşamaya layıktır, hangisi daha az layıktır diye karar verme hakkına sahip midir?”

“Burada layık mıdır, değil midir kararını karıştırmaya gerek var mı? Bu soru daha çok insanların yüreklerinde cevap bulur, layık olup olmama temelinde değil, çok daha doğal olan başka nedenlere dayanarak çözümlenir. Hak konusuna gelince, kim isteme hakkına sahip değildir ki?”

“Başkasının ölümünü istemek de mi?”

“Ölüm olsa bile ne olur? Bütün insanların bu şekilde yaşadıkları bir zamanda kendi kendine ne diye yalan söylemeli, belki de insanlar başka türlü yaşayamıyorlar. Deminki ‘İki alçak birbirini yiyecek’ sözümden mi bu sonuca vardın? İzninle bu durumda sana bir şey soracağım: Dmitriy gibi benim de Ezop’un kanını akıtabileceğimi, onu öldürebileceğimi düşünüyor musun, ha?”

“Sen ne diyorsun, İvan! Hiçbir zaman böyle bir düşüncem olmadı! Dmitriy’in de öyle bir şey yapabileceğini sanmıyorum...”

“Bunun için olsun teşekkür ederim,” diye güldü İvan. “Şunu bil ki, onu daima koruyacağım. Ama kendi arzularıma gelince böyle bir durumda kendim için tam bir özgürlük bırakırım. Beni ayıplama ve bana caniymişim gibi bakma,” diye gülerek ekledi.

Daha önce hiçbir zaman yapmadıkları şekilde birbirlerinin elini sımsıkı sıktılar. Alyoşa, ağabeyinin ona doğru ilk adımı attığını ve bunu kesin olarak belli bir niyetle yaptığını hissetti.

X

İKİSİ BİR ARADA

Alyoşa babasının evinden biraz önce içeri girdiğinden daha bozuk ve daha bezgin bir ruhla çıktı. Aklı da sanki parçalanmış ve dağılmış gibiydi. Bununla birlikte dağılmış parçaları birleştirmekten ve bugün yaşamış olduğu bütün üzücü çelişkilerden ortak bir fikir çıkarmaktan korktuğunu hissediyordu. Bu, hemen hemen umutsuzluk gibi bir şeydi. Alyoşa’nın yüreğinde böyle bir şey hiçbir zaman olmamıştı. En önemli, en can alıcı, çözümlenmemiş mesele, ağabeyi Dmitriy’le babasının bu korkunç kadın karşısındaki durumlarının neyle sonuçlanacağı meselesi dağ gibi duruyordu. Artık kendisi de tanık olmuştu. Yanlarında bulunmuş ve onları karşı karşıya görmüştü. Bu arada ağabeyi Dmitriy, mutsuz, hem de korkunç şekilde mutsuz olabilirdi: Kesin bir felaket bekliyordu onu. Bütün bu olup bitenlerle ilgisi olan diğer insanlar da Alyoşa’nın eskiden zannettiğinden çok daha fazlaydı. Esrarlı bir şey ortaya çıkıyordu hatta. Kardeşi İvan, Alyoşa’nın o kadar zamandır istediği adımı atmıştı ve işte şimdi de kendisi nedense bu yakınlaşma adımının onu korkuttuğunu hissediyordu. Ya kadınlar? Tuhaf iş: Kısa süre önce Yekaterina İvanovna’ya son derece utanarak gitmişti, şimdiyse hiçbir şey hissetmiyordu; aksine sanki ondan bir emir bekliyormuş gibi acele acele gidiyordu. Ancak şimdi Yekaterina İvanovna’ya not iletmek galiba öncekine oranla daha zordu: Üç bin ruble meselesi kesin olarak kapanmıştı ve artık kendisini şerefsiz hisseden ve hiçbir umudu kalmayan ağabeyi Dmitriy, kesinlikle her bakımdan düşmekten kurtulamayacaktı. Üstelik bir de demin babasının evinde olanları Yekaterina İvanovna’ya iletmesini emretmişti.

Alyoşa, Büyük Cadde’de çok geniş ve rahat bir evde oturan Yekaterina İvanovna’ya gittiğinde saat yediydi ve ortalık kararıyordu. Alyoşa, onun iki teyzesiyle birlikte yaşadığını biliyordu. Bununla beraber bu teyzelerden biri, kız kardeşi Agafya İvanovna’nın teyzesiydi. Babasının evinde oturan ve enstitüden çıkıp yanlarına gittiğinde kız kardeşiyle birlikte Yekaterina İvanovna’nın bir dediğini iki etmeyen sessiz biriydi. Öteki teyze, ince yapılı ve ağırbaşlı bir Moskova hanımefendisiydi, pek varlıklı değildi. Her ikisinin de her konuda Yekaterina İvanovna’ya tabi oldukları ve sırf etiket için onun yanında bulundukları söylenirdi. Yekaterina İvanovna ise sadece Moskova’da hasta bıraktığı ve her hafta kendisiyle ilgili ayrıntılı haberleri bildiren iki mektup göndermek zorunda olduğu velinimeti, general karısına tabiydi.

Alyoşa antreye girdiği ve kendisine kapıyı açan hizmetçiye geldiğini bildirmesini rica ettiği sırada belli ki salonda geldiğini biliyorlardı (belki de geldiğini pencereden görmüşlerdi), ama Alyoşa birden bir gürültü duydu, birilerinin koşan ayak sesleri, elbise hışırtıları işitildi: İki ya da üç kadın kaçışmıştı belki de. Gelişiyle böylesine bir heyecan yaratmış olması Alyoşa’nın tuhafına gitti. Ancak onu hemen salona aldılar. Burası zevkli ve zengin mobilyalarla hiç de taşralı olmayan bir tarzda döşenmiş büyük bir odaydı. Bir sürü divan ve sedir, küçük divanlar, büyüklü küçüklü masalar vardı; duvarlarda tablolar, masaların üzerinde vazolar ve lambalar, pek çok çiçek, hatta pencerenin önünde bir de akvaryum vardı. Hava kararmaya başladığı için odanın içi biraz karanlıkçaydı. Alyoşa, biraz önce birilerinin oturduğu belli olan divanın üzerinde fırlatılıp atılmış ipek bir başörtüsü, divanın önündeki masanın üzerinde ise yarım bırakılmış iki çilolata fincanı, bisküviler, kuru üzüm dolu kristal bir tabak ve başka bir şekerleme tabağı fark etti. Birini konuk ediyorlardı. Alyoşa, tam misafirin üstüne geldiğini tahmin etti ve suratını ekşitti. Ama tam o anda perde açıldı ve Yekaterina İvanovna yüzünde sevinçli, hayranlık dolu bir gülümsemeyle, iki elini birden Alyoşa’ya uzatarak, hızlı, aceleci adımlarla içeri girdi. Bu sırada hizmetçi yanmakta olan iki tane mum getirdi ve masanın üzerine koydu.

“Tanrı’ya şükür, nihayet geldiniz! Bütün gün Tanrı’ya yalvardım gelmeniz için! Buyrun oturun.”

Yekaterina İvanovna’nın güzelliği daha önce de, üç hafta kadar önce ağabeyi Dmitriy’in, onu Yekaterina İvanovna’nın aşırı ısrarı üzerine ilk defa takdim etmeye ve tanıştırmaya götürdüğü gün de Alyoşa’yı etkilemişti. O buluşmada aralarında hiçbir konuşma geçmemişti. Yekaterina İvanovna, Alyoşa’nın çok utandığını tahmin ederek sanki ona kıyamamış ve hep Dmitriy Fedoroviç’le konuşmuştu. Alyoşa konuşmamış, ama pek çok şeyi de gayet iyi görmüştü. Mağrur kızın emredici tavrı, mağrur teklifsizliği ve kendine olan güveni onu etkilemişti. Bütün bunlar kuşku kabul etmez şeylerdi. Alyoşa, abartmadığını hissetti. Alev alev yanan iri, kara gözlerini çok güzel buldu ve soluk, hatta biraz soluk sarı uzunca yüzüne bu gözlerin özellikle çok yakıştığını düşündü. Ama bu gözlerde, tıpkı harikulade dudaklarının çizgilerinde olduğu gibi, ağabeyini kesinlikle korkunç şekilde âşık eden, ama belki de uzun süre sevmesinin olanaksız olduğu bir şey vardı. Dmitriy, bu ziyaretin ardından nişanlısını gördükten sonra nasıl bir izlenim edindiğini gizlememesi için yalvararak ısrar ettiğinde de düşüncesini hemen hemen açıkça ifade etmişti.

“Onunla mutlu olacaksın, ama belki de... için rahat olmadan mutlu olacaksın.”

“Aynen öyle kardeşim, böyleleri oldukları gibi kalırlar, kaderin önünde boyun eğmezler. Onu ebediyen sevmeyeceğimi mi düşünüyorsun?”

“Hayır, belki onu ebediyen seveceksin, ama onunla her zaman mutlu olmayabilirsin...”

Alyoşa, o zaman kardeşinin ricalarına dayanamayıp bu “aptalca” düşünceleri belirttiği için kendi kendisine için için kızarak ve kızararak fikrini söylemişti. Çünkü daha ağzından çıkar çıkmaz kendi fikri ona da korkunç şekilde aptalca gelmişti. Ayrıca bir kadına ait fikrini böyle bilmişçe söylemekten utanmıştı. Şimdi kendisini koşarak karşılayan Yekaterina İvanovna’ya ilk bakışında büyük bir hayretle o zamanki düşüncesinin çok yanlış olduğunu hissetti. Bu kez yüzü, yapmacıksız, saf bir iyilikle, apaçık ve sıcak bir içtenlikle parlıyordu. O zaman Alyoşa’yı o kadar etkilemiş olan önceki “gurur ve kibir”den şu anda sadece cesur, soylu bir enerji ve açık ve güçlü bir kendine güven ortaya çıkmıştı. Alyoşa, ona daha ilk bakışından ve daha ilk sözlerden itibaren bu kadar çok sevdiği bir adamla arasındaki durumun tüm acıklılığının Yekaterina İvanovna için hiç de bir sır olmadığını, onun belki de artık her şeyi, kesin olarak her şeyi bildiğini anladı. Ancak buna rağmen yüzü bu derece aydınlıktı ve geleceğe inancı vardı. Alyoşa birden kendini onun karşısında ciddi şekilde suçlu hissetti. Yenilmiş ve birden cazibesine kapılmıştı. Bütün bunlardan başka Yekaterina İvanovna’nın daha ilk sözlerinden onun çok heyecanlı olduğunu, belki de bir tür hayranlık gibi onun için hiç alışılmamış olan bir heyecan içinde bulunduğunu fark etti.

“Tüm gerçeği, başka hiç kimseden değil, şu anda bir tek sizden öğrenebileceğim için sizi böyle dört gözle bekliyordum.”

“Ben geldim... ben... beni o yolladı...” Alyoşa sözleri birbirine karıştırarak mırıldandı.

“Yaa, sizi o yolladı demek, ben de öyle tahmin etmiştim. Artık her şeyi biliyorum, her şeyi!” Birden gözleri ışıl ışıl parlayan Yekaterina İvanovna haykırdı. “Durun, Aleksey Fedoroviç, sizi neden böyle beklediğimi en başından anlatayım. Belki de ben sizden bile çok daha fazla şey biliyor olabilirim. Sizden havadis almam gerekmiyor. Benim için sadece Dmitriy hakkında sizin en son kişisel izleniminizi bilmek önemli. Şu anda siz ona ve bugün onunla görüştükten sonra onun durumuna nasıl bakıyorsunuz, bunu bana en açık, en yalın ve hatta en kaba şekilde (istediğiniz kadar kaba olabilir!) anlatmanız gerekli. Artık bana gelmek istemediğine göre onunla şahsen konuşmaktansa böylesi daha iyi olacaktır belki de. Sizden ne istediğimi anladınız mı? Şimdi sizi niye bana gönderdi (sizi göndereceğini zaten biliyordum!), basit bir şekilde anlatın, en son sözü söyleyin!..”

“Size... selam söyledi ve size bir daha asla gelmeyeceğini... size selam söyledi.”

“Selam mı söyledi? Böyle mi dedi, bu ifadeyi mi kullandı?”

“Evet.”

“Kazara dili sürçmüş, kullanması gereken sözcük yerine bunu söylemiş olamaz mı?”

“Hayır, aynen bu sözcüğü, ‘selam’ sözcüğünü iletmemi tembihledi. İletmeyi unutmayayım diye de üç kere rica etti.”

Yekaterina İvanovna kıpkırmızı oldu.

“Şimdi bana yardım ediniz, Aleksey Fedoroviç, şu anda bana yardımınız gerekli: Size düşüncemi söyleyeceğim, siz bana sadece doğru mu, yanlış mı düşünüyorum, onu söyleyin. Dinleyin, eğer o, bana bir sözcüğün aktarılmasında ısrar etmeden, sözcüğü belirtmeden öylesine bir selam söylemişse bu, her şey demektir... Bu, işin sonu olurdu! Ama eğer özellikle bu sözcük üzerinde ısrar etmiş ve eğer özellikle size bu selamı iletmeyi unutmamanızı tembih etmişse, belki de bu onun heyecan içinde bulunduğu ve kendinde olmadığı anlamına gelir, öyle değil mi? Karar verdi ve kendi kararından korktu! Kesin bir adım atarak benden kaçmadı, bir dağın tepesinden uçtu. Bu sözcüğün belirtilmesi bir meydan okuma anlamına gelebilir...”

“Öyle, öyle!” Hararetle doğruladı Alyoşa, “bana da şimdi öyle geliyor.”

“Eğer öyleyse, henüz mahvolmamış demektir! Sadece umutsuzluğa düşmüş, ama ben onu hâlâ kurtarabilirim. Durun: Size parayla, üç bin rubleyle ilgili herhangi bir şey söyledi mi?

“Yalnızca söylemekle kalmadı, belki de bu onu her şeyden çok mahvediyordu. Şerefini kaybettiğini ve artık onun için hiçbir şeyin fark etmediğini söyledi,” diye hararetle yanıtladı Aleksey. Yüreğine umut dolduğunu ve belki de aslında kardeşi için bir çıkış yolu ve kurtuluş olduğunu bütün kalbiyle hissediyordu. “Ama siz acaba... bu paralardan sizin haberiniz var mı?” diye duraksayarak sordu.

“Çoktandır var, hem de kesin olarak biliyorum. Moskova’ya telgraf çekip sordum ve paranın alınmadığını uzun zamandır biliyorum. Parayı göndermedi, ama ben bir şey söylemedim. Paranın hâlâ onun için nasıl gerekli olduğunu son hafta öğrendim... Bütün bunlardan bir tek şeyi amaçladım: Kime dönmesi gerektiğini ve en sadık dostunun kim olduğunu bilmesini. Hayır, benim onun en sadık dostu olduğuma inanmak istemiyor, beni tanımak istemedi, bana sadece bir kadın olarak bakıyor. Bütün bir hafta korkunç bir kaygıyla kıvrandım: Bu üç bin rubleyi harcaması nedeniyle benden çekinmemesi için ne yapılabilirdi? Yani herkesten ve kendi kendisinden utansın, ama benden utanmasın. Aslında utanmadan her şeyi Tanrı’ya söylüyor. Neden hâlâ benim onun için nelere katlanabileceğimi bilmiyor? Niçin, niçin beni tanımıyor, bütün olan bitenden sonra beni tanımamaya cesaret edebiliyor? Onu ilelebet kurtarmak istiyorum. Varsın beni nişanlısı olarak görmesin! Bir de benim karşımda şerefi için endişe ediyor! Ama size açılmaktan korkmadı Aleksey Fedoroviç, değil mi? Ben neden hâlâ bunu hak edemedim?”

Son sözleri gözyaşları içinde söyledi; gözlerinden yaşlar fışkırdı.

Alyoşa da titreyen bir sesle, “Size onunla babam arasında biraz önce olanları da aktarmalıyım,” dedi ve bütün olup bitenleri anlattı, para istemeye oraya gittiğini, ağabeyinin zorla içeri girdiğini, babasını dövdüğünü, ondan sonra da ona, Alyoşa’ya özellikle ve üstüne basa basa “selam söylemeye” gitmesini bir kere daha tekrarladığını anlattı... “Şu kadına gitti...” diye sessizce ekledi Alyoşa.

“Peki siz, bu kadına tahammül edemeyeceğimi mi düşünüyorsunuz? O da mı katlanamayacağımı düşünüyor? Ama o kadınla evlenmeyecek.” Birden sinirli bir şekilde güldü: “Acaba bir Karamazov böyle bir ihtirasla ebediyen yanabilir mi? İhtiras bu, aşk değil. Evlenmeyecek, çünkü o kadın da onunla evlenmeyecek...” Yekaterina İvanovna tekrar tuhaf bir şekilde güldü.

“Belki de evlenir Dmitriy,” Alyoşa gözlerini yere dikerek sıkıntılı sıkıntılı konuştu.

“Evlenmeyecek diyorum size! Bu kız bir melek, biliyor musunuz bunu? Bunu biliyorsunuz!” aniden alışılmamış bir heyecanla haykırdı Yekaterina İvanovna. “Harika yaratıkların en harikası! Onun nasıl bir baştan çıkarıcı olduğunu biliyorum, ama ne kadar iyi, ne kadar sağlam ve ne kadar asil yürekli olduğunu da biliyorum. Neden bana öyle bakıyorsunuz, Aleksey Fedoroviç? Yoksa sözlerime hayret ediyor, bana inanmıyor musunuz? Agrafena Aleksandrovna, meleğim!” Birden öteki odaya bakarak birine seslendi. “Yanımıza gelin, iyi bir adam bu, Alyoşa, bütün işlerimizi biliyor, kendinizi gösterin ona!”

“Ben de perdenin arkasında çağırmanızı bekliyordum,” dedi tatlı, hatta biraz da yapmacık bir kadın sesi.

Perde açıldı ve... Gruşenka’nın ta kendisi, gülerek ve neşe içinde masaya yaklaştı. Alyoşa’nın içinde sanki bir şeyler sarsıldı. Bakışları ona mıhlanıp kalmıştı, gözlerini alamıyordu. İşte o, korkunç kadın; yarım saat önce kardeşi İvan’ın ağzından döküldüğü gibi “canavar.” Ancak karşısında çok olağan ve ilk bakışta basit bir insan duruyordu; iyi, sevimli, güzel, yalnız diğer bütün güzel, ama “olağan” kadınlara benzeyen bir kadın! Gerçekten de güzeldi, hatta çok güzeldi; pek çoklarınca ihtiras derecesinde sevilen Rus güzelliği. Oldukça uzun boylu, ama Yekaterina İvanovna’dan biraz kısaydı (öbürü iyice uzun boyluydu). Toplucaydı, vücudunun hareketleri yumuşak ve hatta sessizdi, aynı sesi gibi özel yapmacık bir tatlılıkla işlenmiş nazlı hareketlerdi. Yekaterina İvanovna gibi güçlü, canlı adımlarla değil, tam tersine sessizce yürüyordu. Ayaklarının sesi hiç duyulmuyordu. Yumuşak bir hareketle kendini koltuğa bıraktı, siyah ipekten kabarık elbisesi yumuşak bir ses çıkardı ve köpük gibi beyaz, gösterişili boynunu ve geniş omuzlarını pahalı siyah bir yün şalla nazlı bir şekilde örttü. Yirmi iki yaşındaydı ve yüzü tam yaşını gösteriyordu. Yüzü çok beyaz, yanakları ise pembe-beyazdı. Suratı çok genişti, altçenesi ise azıcık öne doğru çıkıktı. Üst dudağı inceydi, birazcık çıkıntı yapan altdudağı ise iki misli kalın ve sanki şişmiş gibiydi. Ama harikulade gür, koyu kumral saçları, koyu, yumuşak ve gür kaşları ve gri-mavi gözleri, herhangi bir yerde, bir kalabalığın içinde, sokakta gezerken, çok karışık bir ortamda bile en kayıtsız, en ilgisiz adamı dahi bu yüz karşısında birdenbire durup onu uzun süre aklında tutmak zorunda bırakabilirdi. Alyoşa’yı bu yüzde en fazla etkileyen şey çocuksu saf ifadeydi. Bir çocuk gibi bakıyordu, bir çocuk gibi neşeleniyordu, masaya da “neşe içinde” ve sanki bir çocuğun sabırsızlığı ve saf merakıyla bir şey beklermiş gibi gelmişti. Bakışı insanın ruhunu neşelendiriyordu, Alyoşa bunu hissetti. Onda başka bir şey daha vardı. Alyoşa bunun ne olduğunu bilemiyordu ya da bilmesi imkânsızdı. Ama belki de vücut hareketlerinin bu yumuşaklığı ve tatlılığı, hareketlerindeki bu kedi sessizliği bilmeden onu etkilemişti. Ancak güçlü ve göz dolduran bir vücuttu bu. Şalın altından geniş, toplu omuzları, kabarık ve henüz körpe göğüsleri seçiliyordu. Bu vücut, mutlaka biraz abartılı ölçülerde de olsa Milos Venüsü’nün formunu alacaktı, bu seziliyordu. Rus kadın güzelliğinin erbapları, Gruşenka’ya bakarak bu taptaze, henüz körpe güzelliğin otuz yaşına doğru uyumunu kaybedeceğini, göbek bağlayacağını, yüzünün derisinin sölpüyeceğini, gözlerinin etrafında ve alnında büyük bir hızla kırışıklıklar belireceğini, yüzünün zarif ve yumuşak rengini yitirerek kırmızılaşacağını yanılmadan söyleyebilirlerdi. Kısacası bu, Rus kadınlarında sık sık karşılaşılan uçup gidecek, bir anlık bir güzellikti. Alyoşa, elbette ki, bunu düşünmedi, ama hayran kalmış bile olsa pek hoş olmayan bir duyguyla ve sanki acıyarak kendi kendine şu soruyu sordu: Sözcükleri neden böyle uzatıyor, doğal konuşamıyor mu? Gruşenka bunu hecelerin ve seslerin böyle uzatılmasında ve yayarak kuvvetle vurgulanmasında bir güzellik bulduğu için yapıyordu. Kuşkusuz bu, düşük eğitim düzeyini ve çocukluktan itibaren kaba bir şekilde benimsenmiş nezaket anlayışını kanıtlayan çirkin bir tonlama alışkanlığıydı yalnızca. Ancak bu telaffuz ve sözcüklerin vurgulanma şekli, Alyoşa’ya göre, bu çocuk gibi saf ve neşeli yüz ifadesine, gözlerin bu sakin, bir bebek gibi mutlu pırıltısına hiç de ters düşmüyordu. Yekaterina İvanovna onu çabucak Alyoşa’nın karşısındaki koltuğa oturttu ve Gruşenka’yı gülen dudaklarından birkaç kez hayranlıkla öptü. Sanki ona âşık olmuştu.

“Biz ilk defa görüşüyoruz, Aleksey Fedoroviç,” dedi huşu içinde, “onu tanımak, görmek istedim. Evine gitmek istiyordum, ama isteğime uyarak kendisi geldi. Onunla birlikte her şeyi çözümleyeceğimizi biliyordum, her şeyi! Yüreğim böyle sezinliyordu... Benden bu adımı atmamamı istediler, ama ben çıkış yolunu sezdim ve hata da etmedim. Gruşenka bana her şeyi, bütün niyetlerini açıkladı; iyi bir melek gibi, uçarak buraya geldi ve huzur ve neşe getirdi...”

“Beni hor görmediniz, sevgili, saygıdeğer hanımefendi.” Gruşenka, hep aynı sevimli, neşeli gülümsemeyle şarkı söyler gibi konuşuyordu.

“Böyle şeyler söylemeyin, meleğim! Sizi hor görmek mi? Altdudağınızı bir kere daha öpeceğim. Sanki şişmiş gibi, biraz daha şişmesi için işte böyle, bir daha, bir daha... Bakın nasıl da gülüyor, Aleksey Fedoroviç, bu meleğe bakınca insanın yüreği neşeleniyor...” Alyoşa kızardı ve belli belirsiz, küçük bir titreme hissetti.

“Beni fazla nazlandırmayın, sevgili hanımefendi, bu tatlı sözlerinize belki de hiç layık değilim.”

“Layık değilmiş! Buna layık değilmiş!” Yekaterina İvanovna aynı heyecanla haykırdı. “Biliyor musunuz, Aleksey Fedoroviç, kafamız hayallerle dolu, yüreğimiz istediğini yapıyor, ama gururlu hem de çok gururlu! Soyluyuz, Aleksey Fedoroviç, yüce gönüllüyüz, bunu biliyor musunuz? Sadece mutlu değiliz. Çok çok yakın bir zamanda değersiz ya da düşüncesiz bir adama her türlü fedakârlığı yapmaya hazırız. Bir de subay vardı, ona âşık olmuştuk, ona her şeyi vermiştik, bu çok uzun zaman önceydi, beş sene önce. Ama o bizi unuttu ve evlendi. Şimdi dul kaldı, mektup yazdı, buraya geliyor ve biliyor musunuz, hâlâ tek onu, sadece ve sadece onu seviyoruz, hayat boyu da sevmiştik! O gelecek ve Gruşenka tekrar mutlu olacak, bu beş yılda ise mutlu değildi. Ama kim ona kötü söz söyleyebilir, kim onun iltifatlarıyla öğünebilir? Bir tek kötürüm bir ihtiyar tüccar, ama o da bu yakınlarda babamız, dostumuz, koruyucumuz oldu. Bu subay o zamanlar kendisini o kadar seven birini terk ederek bizi umutsuzluk ve acılar içinde bırakmıştı... evet o zaman kızcağız kendini suya atıp öldürmek istemişti, ama bu ihtiyar onu kurtardı, kurtardı!”

“Beni çok koruyorsunuz, sevgili hanımefendi, çok aceleci davranıyorsunuz,” diye tekrar uzatarak konuştu Gruşenka.

“Koruyor muyum? Korumak neyimize, korumaya cüret edebilir miyiz? Gruşenka, meleğim, bana elinizi verin, bu tombul, küçücük ele bakın Aleksey Fedoroviç; onu görüyor musunuz, bu el bana saadet getirdi ve beni diriltti, şimdi onu, hem üstünü, hem de içini öpeceğim, işte, işte ve işte!” Gruşenka’nın gerçekten güzel, çok tombul elini huşu içindeymiş gibi üç kere öptü. Öteki ise elini uzatıp “sevgili hanımefendi”yi sinirli, çın çın öten güzel bir kahkahayla izledi. Görünüşe bakılırsa elinin böyle öpülmesi hoşuna gidiyordu. Alyoşa kafasından bir an için “Belki de hayranlığı çok fazladır” diye geçirdi. Kızardı. Yüreği garip bir huzursuzluk içindeydi.

“Aleksey Fedoroviç’in yanında elimi böyle öperek beni utandırmayınız, sevgili hanımefendi.”

“Böyle yaparak sizi utandırmak istediğimi mi düşünüyorsunuz?” dedi Yekaterina İvanovna biraz şaşırarak. “Ah canım, beni ne kadar da yanlış anlıyorsunuz!”

“Evet, belki siz de beni pek öyle anlamıyorsunuz, sevgili hanımefendi, belki size göründüğümden çok daha fenayım. Kötü kalpliyim, istediğini yapan biriyim. Ben zavallı Dmitriy Fedoroviç’i sadece alay etmek için baştan çıkarttım.”

“Ama şimdi de onu kurtaracaksınız. Söz verdiniz. Onu ikna edeceksiniz, ona şu anda size elini uzatan başka birini eskiden beri sevdiğinizi söyleyeceksiniz...”

“Ah hayır, ben size böyle bir söz vermedim. Bunların hepsini siz bana söylediniz, ben söz vermedim.”

“Şu halde sizi yanlış anladım,” dedi Yekaterina İvanovna sessizce, sanki biraz rengi solmuştu. “Vaat etmiştiniz...”

“Ah hayır, hanımefendi, size hiçbir şey vaat etmedim.” Gruşenka sakin ve düzgün, hep neşeli ve masum bir ifadeyle sözünü kesti. “Size karşı ne kadar kötü ve başına buyruk olduğumu işte şimdi görüyorsunuz, değerli hanımefendi. Canım ne isterse onu yaparım ben. Biraz önce size bir şey vaat etmiş olabilirim, şimdi ise bir kere daha düşünüyorum: Birden o, yani Mitya, ya tekrar hoşuma giderse. Bir defasında onu çok beğenmiştim de koca bir saat gönlümü kaptırmıştım. Belki de şimdi gidip ona bugünden itibaren evimde kalmasını söylerim... İşte ben böyle kararsız biriyim.”

“Daha demin... demin bambaşka şeyler söylemiştiniz...” Zor konuşuyordu Yekaterina İvanovna.

“Ah demin! Aslında ben yumuşak yürekli, aptal biriyim. Yalnızca benim yüzümden neler çektiğini düşünmek bile yeter! Eve gidip birden ona acıyacağım, o zaman ne olacak?”

“Bunu beklemiyordum...”

“Ah hanımefendi, benim karşımda ne kadar iyi ve soylu olduğunuz anlaşılıyor. Karakterim yüzünden benim gibi bir budalayı belki de sevmekten vazgeçersiniz artık. Bana aziz elinizi verin, meleğim, hanımefendiciğim.” Yekaterina İvanovna’nın elini nezaketle istedi ve saygıyla tuttu. “İşte hanımefendi, elinizi tutuyorum ve aynı sizin benimkini öptüğünüz gibi öpüyorum. Siz benimkini üç defa öpmüştünüz, benimse ödeşebilmek için sizin elinizi üç yüz defa öpmem gerekir. Ne yapalım, sonradan Tanrı ne isterse o olsun. Belki de, size kul köle olacağım ve bu, aramızda hiçbir anlaşma ve vaat olmadan olacak. Eliniz, eliniz ne kadar güzel! Sevgili hanımefendiciğim, dayanılmaz güzeller güzelim!”

Bu eli, gerçekten tuhaf bir amaçla, öpücüklerle “ödeşmek” için sakin bir şekilde dudaklarına götürdü. Yekaterina İvanovna elini çekmedi: Gruşenka’nın çok tuhaf ifade ettiği ona “kul köle olarak” yaranma vaadine rağmen son sözlerini ürkek bir umutla dinledi; kendini sıkmış, Gruşenka’nın gözlerine bakıyordu: Bu gözlerde hâlâ saf, kolayca inanan bir ifade ve aynı pırıl pırıl neşeyi görüyordu... “Belki de çok saftır!” diye bir umut geçti yüreğinden Yekaterina İvanovna’nın. Bu arada Gruşenka, bu “güzel el”e hayran olmuş gibi onu yavaş yavaş dudaklarına doğru kaldırdı. Ancak tam dudaklarının yanında sanki bir şey düşünüyormuş gibi eli iki üç saniye tuttu.

Birden en tatlı ve en yapmacık sesiyle, “Biliyor musunuz, melek hanımefendiciğim, evet elinizi tutacağım, ama öpmeyeceğim,” dedi uzatarak ve ince, neşeli bir kahkahayla gülmeye başladı.

“Nasıl isterseniz... Ne oldu size?” Yekaterina İvanovna birden irkilmişti.

“Aklınızda böyle kalsın, siz benim elimi öptünüz, ama ben sizinkini öpmedim.” Aniden gözlerinde bir şeyler parladı. Yekaterina İvanovna’ya büyük bir dikkatle bakıyordu.

“Küstah!” dedi ansızın Yekaterina İvanovna. Birdenbire bir şey anlamış gibi kıpkırmızı oldu ve yerinden fırladı. Gruşenka da acele etmeden ayağa kalktı.

“Elimi nasıl öptüğünüzü, benimse sizin elinizi hiç öpmediğimi şimdi gidip Mitya’ya da anlatacağım. Kim bilir nasıl gülecek!”

“Alçak, defol!”

“Ah ne kadar ayıp, hanımefendi, ne kadar ayıp, bu sözler size hiç yakışmıyor, sevgili hanımefendi.”

“Defol, satılık mal!” diye feryadı bastı Yekaterina İvanovna. Tamamen değişmiş olan yüzündeki bütün çizgiler titriyordu.

“Satılık olsun bakalım. Siz kendiniz de alacakaranlıkta para için süvarilere gitmiştiniz, güzelliğinizi satışa çıkartmıştınız, hepsini biliyorum.”

Yekaterina İvanovna bir çığlık attı ve Gruşenka’nın üzerine atıldı, ama Alyoşa onu bütün kuvvetiyle tuttu.

“Durun, bir şey söylemeyin! Konuşmayın, hiçbir şeye karşılık vermeyin, gidiyor, şimdi gidiyor!”

Yekaterina İvanovna’nın akrabası iki kadın çığlığı duyunca o anda odaya koştular. Hizmetçi de koşup geldi. Hepsi birden Gruşenka’nın üzerine atıldılar. “Gidiyorum,” dedi Gruşenka divanın üzerinden şalını aldıktan sonra. “Alyoşa, canım, beni eve götür!”

“Gidin, çabuk gidin!” Alyoşa, Gruşenka’nın önünde yalvararak ellerini kavuşturdu.

“Canım Alyoşenka, götür! Sana yolda çok hoş bir şey söyleyeceğim! Bu sahneyi senin için yarattım, Alyoşenka. Hadi götür beni, şekerim, hoşuna gidecek.”

Alyoşa ellerini indirerek başını çevirdi. Gruşenka çınlayan kahkahalar atarak evden koşar adım çıktı.

Yekaterina İvanovna buhran geçiriyordu. Hüngür hüngür ağlıyor, spazmlar nefesini daraltıyordu.

“Ben sizi uyarmıştım,” dedi büyük teyze, “bu adımınızdan caydırmak istedim... çok heyecanlısınız... böyle bir adım atılabilir mi hiç! Bu alçakları bilmezsiniz siz, bunun için de hepsinden daha kötü diyorlar... Yoo, çok başına buyruksunuz!”

“Bu bir kaplan!” diye feryat etti Yekaterina İvanovna. “Neden beni tuttunuz, Aleksey Fedoroviç, onu dövseydim, bir dövseydim!”

Alyoşa’nın karşısında kendini tutamıyordu, belki de tutmak istemiyordu.

“Onu kırbaçlamalı, cellada verip halkın önünde darağacına çektirmeli!..”

Alyoşa kapıya doğru geri geri çekiliyordu.

“Aman Tanrım!” diye haykırdı birden Yekaterina İvanovna, ellerini çırparak. “O, ta kendisi! Böyle şerefsiz, böyle insanlıktan uzak olabilir miydi! Demek ki, o uğursuz, o ebediyen lanetli gün orada olanları bu alçağa o anlattı! ‘Güzelliğinizi satmaya gittiniz, sevgili hanımefendi!’ Biliyor! Kardeşiniz bir alçak, Aleksey Fedoroviç!”

Alyoşa, bir şeyler söylemek istedi, ama tek bir sözcük bile bulamadı. Yüreği acıdan sıkışıyordu.

“Gidin Aleksey Fedoroviç. Utanıyorum, korkunç bir durumdayım! Yarın... önünüzde diz çöküp yalvarıyorum, yarın gelin. Kınamayın, bağışlayın, henüz ne yapacağımı bilmiyorum.”

Alyoşa adeta yalpalayarak sokağa çıktı. Yekaterina İvanovna gibi, o da ağlamak istiyordu. Hizmetçi peşinden koşarak onu durdurdu:

“Hanımefendi Bayan Hohlakova’dan gelen bu notu size vermeyi unutmuş, öğleden beri onda duruyormuş.”

Alyoşa küçük pembe zarfı düşünmeden, makine gibi bir hareketle aldı ve ne olduğunu hemen hemen hiç anlamadan cebine soktu.

XI

LEKELENEN BİR AD DAHA

Şehirle manastırın arası en fazla bir küsur verst’ti. Alyoşa, bu saatte boş olan yolda acele acele yürüyordu. Neredeyse gece oluyordu, otuz adım ötedeki şeyleri bile ayırt etmek zordu. Yolun yarısında bir kavşak vardı. Kavşaktaki tek söğüt ağacının altında bir karaltı belirdi. Alyoşa kavşağa girer girmez karaltı yerinden fırladı, üzerine atıldı ve avazı çıktığı kadar bağırdı:

“Ya paranı, ya canını!”

“Sen misin Mitya!” İyice irkilmiş olan Alyoşa şaşkındı.

“Ha-ha-ha! Beklemiyordun, değil mi? Düşündüm de: Seni nerede beklemeliyim? Onun evinin önünde mi? Oradan üç tane yol geçiyor, seni kaçırabilirdim. Sonunda burada beklemeyi akıl ettim, buradan mutlaka geçecek, çünkü manastıra giden başka yol yok dedim. Hadi gerçeği açıkla, beni bir hamamböceği gibi ez... Neyin var senin?”

“Bir şey yok ağabey... Korkudan böyle oldum. Ah, Dmitriy! Demin babamın kanını akıttın.” Alyoşa ağlamaya başladı. Epeydir ağlamak istiyordu, şimdi birdenbire sanki içinde bir şey kopmuştu. “Nerdeyse onu öldürüyordun... Ona beddua ettin... Şimdi de... şimdi de şaka yapıyorsun... Ya paranı, ya canını!”

“E, ne var? Yakışık almadı mı? Duruma uygun düşmüyor mu?”

“Hayır, öyle demek istemedim...”

“Dur. Geceye bir bak: Görüyor musun, ne karanlık bir gece, bulutlar, rüzgâr nasıl da arttı! Buraya, söğüdün altına saklandım, seni bekliyordum, birden aklıma geliverdi (sana yemin ederim): Ne diye azap çekiyorum, neyi bekliyorum? İşte söğüt ağacı, atkı ve gömlek de var, hemen bir ip yapabilirim, pantolon askımı da eklerim, yeryüzü daha fazla yükümü çekmez, aşağılık varlığımla şerefsizlenmez! Bir de baktım, sen geliyorsun, Tanrım, üzerimden sanki apansız bir şey havalanıverdi: Demek ki, sevdiğim bir insan varmış, işte o, o insancık, dünyada herkesten fazla sevdiğim, biricik sevdiğim, benim sevgili kardeşçiğim! Seni öyle sevdim, o anda öyle sevdim ki, hemen boynuna atılayım diye düşündüm. Ama aptalca bir fikir aklıma geliverdi: “Onu neşelendireyim, biraz korkutayım” dedim. Bir aptal gibi de “Paranı!” diye bağırdım. Şakacılığımı bağışla, saçmalıktı, ama içimde... efendice şeyler var... Aman cehennemin dibine, söyle neler oldu orda? Ne dedi? Beni ez, beni vur, bana acıma! Çıldırdı mı?”

“Hayır, o değil... Bambaşka şeyler oldu, Mitya. Orada... Orada ikisini bir arada buldum.”

“Hangi ikisini?”

“Gruşenka, Yekaterina İvanovna’nın evindeydi.”

Dmitriy Fedoroviç donup kaldı.

“İmkânsız!” diye bağırdı. “Saçmalıyorsun! Gruşenka onun evinde miydi?”

Alyoşa, Yekaterina İvanovna’nın evine girdiği dakikadan başlayarak başından geçen her şeyi anlattı. On dakika kadar anlattı. Sırasıyla ve derli toplu anlattığını söylemek olanaksız, ama galiba en önemli sözcükleri, en önemli hareketleri seçerek ve sık sık ana çizgileriyle kendi duygularını da açık açık aktararak anlattı. Ağabeyi Dmitriy, hiç konuşmadan dinliyor ve hiç kımıldamadan gözünün içine bakıyordu. Ama Alyoşa, onun artık her şeyi anlamış ve tüm olayı kafasında canlandırmış olduğunu biliyordu. Ancak öykü ilerledikçe sadece suratı kararmadı, adeta korkunç bir ifade aldı. Kaşlarını çattı, dişlerini sıktı, sabit bakışları sanki daha da hareketsiz, inatçı va daha korkunç oldu. Bu arada hiç beklenmedik bir şey oldu. O ana kadar öfkeli ve kudurmuş gibi olan yüz ifadesi bir anda akıl almaz bir hızla değişti, sımsıkı kapalı dudakları açıldı ve Dmitriy Fedoroviç birdenbire çok içten bir kahkaha attı. Tam anlamıyla makaraları koyuvermişti, hatta uzunca bir süre gülmekten konuşamadı.

“Demek elini öpmedi! Demek öpmedi ve kaçtı!” Hastalıklı bir coşkunlukla, eğer bu coşkunluk öyle doğal bir coşkunluk değilse küstahça bir coşkunluk da denebilir, çığlıklar atıyordu. “Demek kaplan diye bağırdı! Kaplandır da zaten! Demek ona darağacı gerekirmiş! Evet evet, gerekir, gerekir, ben de aynı fikirdeyim, gerekir, hem de çoktan gerekirdi! Evet, darağacına assınlar, ama önce şifa bulması gerekir. Küstahlar kraliçesini anlıyorum, burada tam kendini, bu el meselesinde olduğu gibi kendini ifade etmiş: ihtiraslı dişi şeytan. Bütün dünyada tasavvur edebileceğin tüm dişi şeytanların kraliçesidir o! Ne heyecan ama! Demek evine kaçtı! Şimdi ben... Ah... Hemen ona koşayım! Alyoşa beni suçlama, kabul ediyorum, onu boğmak bile az gelir...”

“Ya Yekaterina İvanovna!” Hüzünle haykırdı Alyoşa.

“Onu da biliyorum, içini dışını biliyorum, hem de her zamankinden iyi biliyorum! Dünyanın dört kıtasının, şey yani beş kıtasının keşfi bu! Ne adım ama! Babasını kurtarma yüce düşüncesiyle korkunç şekilde aşağılanmayı göze alarak ipsiz sapsız, kaba bir subaya koşmaktan korkmayan enstitü mezunu Katenka bu işte! Ama gururumuz, tehlikeye atılma isteği, kadere meydan okuma, sınırsızlığa çağrı! Onu teyzesi mi durdurmaya çalışmış demiştin? Biliyor musun, bu teyze kendisi de başına buyruk biridir. Moskovalı şu general karısının da öz kardeşidir. Burnu daha da büyüktü, ama kocası devletin parasını çalarken suçüstü yakalandı, her şeyini, evet her şeyini elinden aldılar ve kibirli karısı birden sesini kıstı, o zaman bu zamandır da yükseltemedi. Demek, Katya’yı engellemeye çalışıyordu, ama öteki onu dinlemedi. ‘Her şeyin üstesinden gelebilirim, her şey bana bağımlıdır; istersem Gruşenka’yı da büyülerim’ deyip kendisi de buna inanmış ve kendi kendine caka satmışsa bunun suçlusu kim? Gruşenka’nın elini kurnazlık ederek kasten ilk kendisinin öptüğünü mü sanıyorsun? Hayır, Gruşenka’ya, yani Gruşenka’ya değil de kendi kurduğu hayale, aklından geçen saçmalığa, bu benim hayalim, benim saçmalığım diye sahiden âşık olmuştur! Kuzum Alyoşa, onlardan nasıl kurtuldun? Cüppenin eteklerini toplayıp da mı kaçtın? Ha-ha-ha!”

“Ağabey, Gruşenka’ya o günü, onun şimdi kendiniz de ‘Gizlice süvarilere güzelliğinizi satmaya gitmiştiniz!’ diyerek başına kaktığı o günü anlatarak Yekaterina İvanovna’yı nasıl gücendirdiğini galiba hiç fark etmedin. Ağabey, bundan daha büyük bir üzüntü olabilir mi?” Elbette böyle bir şey olamazdı, ama ağabeyinin Yekaterina İvanovna’nın aşağılanmasına adeta memnun olduğu düşüncesi Alyoşa’yı daha da çok üzmüştü.

“Vay canına!” Dmitriy Fedoroviç aniden korkunç şekilde suratını astı ve elinin içiyle alnına vurdu. Alyoşa daha demin anlattığı halde Yekaterina İvanovna’nın gücendiğine de, “Ağabeyiniz alçağın teki!” diye çığlık attığına da ancak şimdi dikkat ediyordu. “Evet, Katya’nın dediği gibi, belki de gerçekten o ‘uğursuz’ günü Gruşenka’ya ben anlattım. Evet, öyle, ben anlattım, anımsıyorum! Mokroye’deyken, sarhoştum, Çingeneler şarkı söylüyordu... O sırada hüngür hüngür ağlıyordum, diz çökmüştüm, Katya’nın hayali önünde dua ediyordum, Gruşenka da durumu anladı. O anda her şeyi anladı, hatırlıyorum, o da ağlamıştı... Şeytan! Şimdi başka türlü olabilir mi? O zaman ağlamıştı, ama şimdi... Şimdi ‘yüreğe hançer’ saplıyor! Kadınlar böyledir.”

Gözlerini yere dikti ve düşünceye daldı.

“Evet, ben alçağın biriyim! Kesinlikle bir alçak,” dedi birden karamsar bir sesle. “Ağlamış olsam da olmasam da ne fark eder, yine de alçağın biriyim! Eğer bu teselli edebilecekse bu sıfatı kabul edeceğimi ona ilet. Hadi bu kadar gevezelik yeter, hoşça kal! Neşeli bir şey yok. Sen kendi yoluna, ben kendi yoluma. En son dakikaya kadar artık görüşmek de istemiyorum. Elveda Aleksey!” Alyoşa’nın elini kuvvetle sıktı ve gözlerini iyice yere dikerek ve kafasını kaldırmaksızın sanki kaçıp kurtulmak istercesine hızlı adımlarla şehre doğru yürümeye başladı. Alyoşa, onun bu kadar ani gidişine inanamayarak arkasından bakakaldı.

“Dur Aleksey, sana bir itirafım daha olacak!” Dmitriy Fedoroviç birden geri döndü. “Bana bak, dikkatle bak: İşte burayı görüyor musun, burada korkunç bir namussuzluk hazırlanıyor (‘İşte burada’ derken Dmitriy Fedoroviç, yumruğuyla göğsüne vuruyordu, hem de namussuzluk tam orada, göğsünde, belki cebinde bir yerde gizleniyormuş ya da yakasına dikiliymiş gibi bir edayla vuruyordu). Artık beni tanıyorsun: Bir alçak, tanınmış bir alçak! Ama şunu bil ki, alçaklıkta şimdi şu anda burada, göğsümde, işte şurada taşıdığım, hareket eden ve işleyen, tamamen durdurma yetkisinin benim elimde olduğu, durdurabileceğim veya işletebileceğim namussuzlukla kıyaslanamayacak bir şeyi ne önceden, ne şimdi yaptım, ne de ilerde yaparım, bunu unutma! Ama şunu da bil ki, onu işleteceğim, durdurmayacağım. Demin sana her şeyi anlatmış, ama bunu anlatmamıştım, çünkü alnım henüz davul derisi olmamıştı! Kendimi hâlâ durdurabilirim; durdururken de yitirdiğim şerefimin yarısını yarın geri alabilirim, ama durdurmayacağım, alçakça niyetimi gerçekleştireceğim, sen de ilerde tanık ol, peşin peşin ve bilerek söylüyorum bunu! Ölüm ve karanlık! Bir şey açıklamaya gerek yok, zamanı gelince anlarsın. Pis kokulu arka sokak ve ihtiraslı şeytan kadın! Hoşça kal! Benim için dua etme, değmem, hem hiç gerek de yok, hiç gerek yok... Hiçbir şeye ihtiyacım yok! Hadi git!”

Birden, ama bu kez tamamen uzaklaştı. Alyoşa manastıra doğru yola koyuldu. “Onu bir daha nasıl hiç göremeyecekmişim, neler söylüyor?” Aklına tuhaf tuhaf şeyler geliyordu. “Hemen yarın onu mutlaka göreceğim, arayıp bulacağım, inadına arayıp nasıl böyle konuşur soracağım!..”

Manastırın etrafını dolaştı ve çam korusundan doğruca keşişhaneye geçti. Bu saatte içeriye kimseyi almadıkları halde ona kapıyı açtılar. Staretsin hücresine girdiği sırada yüreği titriyordu: “Neden, neden dışarı çıkmıştı, niye starets onu ‘dünyaya’ göndermişti? Burası sessiz, burası mübarek bir yerdi, orada ise kargaşa, birden içine düşüp yolunu kaybettiğin bir karanlık vardı...”

Hücrede mürit Porfiriy ve gün boyu her saat uğrayıp Peder Zosima’nın sağlık durumunu öğrenen papaz Peder Paisiy bulunuyordu. Alyoşa, Peder Zosima’nın durumunun giderek kötüleştiğini korkuyla öğrendi. Hatta her akşam cemaatle yaptığı sohbeti bu defa yapamamıştı. Genellikle akşamları, her gün ayinden sonra, uykuya yatmadan önce manastır cemaati staretsin odasına gelir ve hepsi de staretse o gün işledikleri günahları, günah sayılabilecek hayallerini, düşüncelerini, akıllarını çelen şeyleri, hatta eğer olmuşsa aralarındaki tartışmaları yüksek sesle anlatarak günah çıkarırlardı. Bazıları bunu diz çökerek yaparlardı. Starets meseleleri halleder, dargınları barıştırır, yol gösterir, tövbe ettirir, takdis eder ve gitmelerine izin verirdi. Staretslik karşıtları, bunun gizli yapılması gereken günah çıkarma işinin saygısızca tahrifi ve burada bambaşka bir şey söz konusu olmasına rağmen hemen hemen dine bir hakaret olduğunu söyleyerek cemaat içi bu “günah çıkarmalara” karşı çıkarlardı. Hatta piskoposluk dairesine bu tür günah çıkarmaların iyi amaçlara ulaştırmamakla kalmayıp üstelik de insanları bile bile gerçekten günaha ve kötü yola soktuğunu ileri sürerlerdi. Cemaatten pek çokları da staretse gitmekten sıkıntı duyarlar, ama kibirli ve isyankâr fikirli sayılacaklar diye ve herkes gittiği için istemeye istemeye giderlerdi. Cemaatten bazılarının akşamları günah çıkarma toplantısına giderken daha önceden “Sabah sana kızdığımı söyleyeceğim, sen de beni doğrula” diye aralarında anlaştıkları anlatılırdı. Bunu bir şey söylemiş olmak ve sırf başlarından savmak için yaparlardı. Alyoşa, gerçekten de bunun zaman zaman böyle olduğunu biliyordu. Aynı zamanda keşişhanedekiler tarafından alınan mektupların, hatta akrabalardan gelen mektupların bile, usule göre alıcılarından önce açıp okuması için evvela staretse götürülmesine son derece öfkelenen cemaat üyelerinin olduğunu da biliyordu. Elbette bütün bunların serbestçe ve samimi olarak, içinden geldiği gibi, kendi rızasıyla boyun eğme ve kurtarıcı nasihat adına yapılmak zorunda olduğu farz ediliyordu, ama gerçekte zaman zaman hiç de samimi olmayan, tersine kasıtlı ve ikiyüzlü şeyler oluyordu. Ancak cemaat içinden en yaşlı ve deneyimli olanlar “Kim kurtulmak için bu duvarlar arasına içtenlikle girmişse, bu boyun eğme ve fedakârlıklar onun için kesinlikle yol gösterici olacak ve büyük fayda sağlayacaktır; kim, aksine sıkılıyor ve sızlanıyorsa, o, keşiş değildir ve manastıra boşu boşuna gelmiştir, böylelerinin yeri dış dünyadır” diyerek sözlerinde direniyorlar ve şöyle devam ediyorlardı: “Günahtan ve şeytandan sadece dünyada değil, kilisede de korunamazsın, şu halde günaha hiçbir şekilde göz yummamak gerekir.”

Peder Paisiy, Alyoşa’yı takdis ettikten sonra fısıldayarak şöyle dedi:

“Halsiz düştü, bir uyku hali musallat oldu. Uyandırmak bile zor oluyor. Zaten uyandırmaya da gerek yok. Beş dakika kadar kendine gelmişti, cemaate onları takdis ettiğini bildirmemi ve kendisi için gece duası okumalarını rica etti. Yarın bir kez daha şarapla ekmek yemek niyetinde. Senden söz etti Aleksey, gidip gitmediğini sordu, şehirde dediler. ‘Bunun için ona hayır duası etmiştim; onun yeri orası, şimdilik burası değil.’ İşte seninle ilgili olarak bunları söyledi. Seni sevgiyle, saygıyla andı, sana verdiği şerefi düşünebiliyor musun? Yalnız şimdilik dış dünyada kalmana nasıl karar verdi? Demek ki, senin kaderinde bir şeyler görüyor! Aleksey, eğer dış dünyaya geri döneceksen, bundan telaşlı bir tasasızlığı ve dünyevi neşeyi değil, staretsinin sana verdiği görevi anla...”

Peder Paisiy çıktı. Starets ölüyordu. Bir-iki gün daha yaşasa bile Alyoşa’nın bundan kuşkusu kalmamıştı. Alyoşa, babasıyla, Hohlakovlarla, ağabeyi ve Yekaterina İvanovna’yla buluşmak için verdiği sözlere rağmen, ertesi gün mansatırdan hiç çıkmamaya ve ölünceye kadar staretsinin yanı başında kalmaya kesinlikle karar verdi. Yüreği sevgiyle yandı ve manastırda ölüm döşeğinde bıraktığı ve dünyada herkesten daha yüce saydığı insanı, orada, şehirde bir an için bile olsa unutabildiği için kendine acı acı sitemler etti. Staretsin yatak odasına geçti, diz çöktü, uyuyan staretsin önünde yere kadar eğildi. Düzgün ve neredeyse belli belirsiz, hafif hafif soluyarak sessiz ve hareketsiz uyuyordu. Yüzü sakindi.

Öbür odaya, yani sabahleyin staretsin konukları kabul ettiği odaya geri dönen Alyoşa, hemen hemen hiç soyunmadan, yalnızca çizmelerini çıkarıp her zaman yattığı, uzun zamandır da her gece sadece yastığını getirerek uyuduğu deri kaplı sert ve dar divana uzandı. Daha önce babasının bağırarak sözünü ettiği şilteyi ise çoktandır altına sermeyi unutuyordu. Sadece cüppesini üzerinden çıkartmış ve battaniye yerine ona sarınmıştı. Ancak yatmadan önce diz çökmüş ve uzun uzun dua etmişti. Hararetli duasında Tanrı’dan içindeki kargaşayı açıklamasını dilemedi, sadece her zaman uyumadan önceki tüm duasını oluşturan Tanrı’ya övgülerden sonra daima ruhunu saran sevinç duygusunu, o daha önceki duyguyu istedi. Onu saran bu sevinç, ardından hafif ve rahat bir uyku getiriyordu. Dua ederken birdenbire tesadüfen cebinde kendisini yolda yakalamış olan Yekaterina İvanovna’nın hizmetçisinin verdiği şu pembe küçük zarfı buldu. Şaşırmıştı, ama duayı bitirdi. Biraz tereddütten sonra zarfı açtı. Zarfın içinde sabahleyin staretsin yanında kendisine gülerek alay etmiş olan Bayan Hohlakova’nın küçük kızı tarafından Lise diye imzalanmış ve kendisine yazılmış bir pusula vardı.

“Aleksey Fedoroviç,” diye yazıyordu, “size herkesten, hatta annemden de gizli yazıyorum ve bunun ne kadar kötü olduğunu biliyorum. Ama kalbimde doğan şeyi size söylemeden daha fazla yaşayamam.Yalnız zamanı gelmeden bunu ikimizden başka hiç kimse bilmemeli. Ancak size bu kadar çok söylemek istediğim şeyi nasıl söyleyeceğim? Kâğıt kızarmaz derler, emin olun bu doğru değil ve ben şimdi nasıl kıpkırmızıysam kâğıt da aynı benim gibi kızarıyor. Sevgili Alyoşa sizi seviyorum, ta çocukluğumdan, Moskova’dan, şimdikinden çok farklı olduğunuz zamanlardan beri seviyorum ve hayatım boyunca da seveceğim. Sizinle birleşmek, yaşlılığımızda yaşamımızı birlikte bitirmek için sizi yüreğimle seçtim. Elbette sizin manastırdan ayrılmanız koşuluyla. Yaşımıza gelince, yasayla emredilen süreye kadar bekleriz. O zamana kadar ben de mutlaka iyileşip yürüyeceğim ve dans edeceğim. Bundan en ufak bir kuşkunuz olmasın.

“Her şeyi nasıl ayrıntısıyla düşündüğümü görüyorsunuz, sadece bir konuyu düşünemiyorum: Bunları okuduktan sonra siz benim hakkımda ne düşüneceksiniz? Her şeye cüret ederim ve her yaramazlığı yaparım. Bugün sizi kızdırdım, ama emin olun demin kalemi elime almadan önce Meryem Ana ikonası önünde dua ettim, şimdi de ediyorum ve ağlamak üzereyim.

“Sırrım sizin ellerinizde; yarın bize geldiğinizde yüzünüze nasıl bakacağım, bilmiyorum. Ah Aleksey Fedoroviç, ya bir aptal gibi yine kendimi tutamaz ve bugün olduğu gibi size bakarken gülmeye başlarsam? Zaten siz beni pis bir alaycı olarak görecek ve mektubuma inanmayacaksınız. Bu yüzden size yalvarıyorum, canım, eğer bana karşı merhametiniz varsa, yarın geldiğinizde ne olur dosdoğru gözlerime bakmayın, çünkü sizin bakışlarınızla karşılaşınca belki de birdenbire gülmeye başlayacağım, üstelik de siz o uzun elbiseyi giymiş olacaksınız... Bunu düşündüğümde şimdi bile bütün vücudum buz kesiyor, bu yüzden içeri girdiğinizde kısa bir süre bana hiç bakmayın, anneme ya da pencereye bakın...

“İşte size bir aşk mektubu yazdım, aman Tanrım ben ne yaptım! Alyoşa, beni hor görmeyin ve eğer yaptığım çok kötü bir şeyse ve sizi üzdüyse beni bağışlayın. Benim belki de ebediyen lekelenmiş adımın sırrı şu anda sizin ellerinizde.

“Bugün mutlaka ağlayacağım. Korkunç buluşmaya kadar hoşça kalın.

Lise

P.S. Alyoşa, mutlaka, mutlaka, mutlaka gelin! Lise.”

Alyoşa hayretle okudu, iki kez okudu, düşündü ve birden sessizce tatlı tatlı gülmeye başladı. İrkildi, bu gülüş ona günah gibi geldi. Ama bir an sonra aynı şekilde sessiz ve mutlu tekrar güldü. Mektubu yavaşça zarfın içine koydu, istavroz çıkarttı ve yattı. Ruhundaki karışıklık bir anda geçti. “Tanrım, deminkilerin hepsini affet, onları, mutsuzları ve asileri koru, yol göster. Bütün yollar senin elindedir: Onları yollarınla kurtar. Sen sevgi demeksin, herkese sevinç gönderirsin!” diye mırıldanıyordu haç çıkarıp rahat bir uykuya dalarken.

İKİNCİ BÖLÜM

DÖRDÜNCÜ KİTAP

ÇIRPINIŞLAR

I

PEDER FERAPONT

Alyoşa sabah erkenden, daha şafak sökmeden uyandı. Starets uyanmış ve yataktan kalkıp koltuğa oturmak istemiş, ancak kendisini son derece halsiz hissetmişti. Belleği tamamen yerindeydi; yüzü son derece yorgun, ama pırıl pırıl, neredeyse sevinçli, bakışları ise neşeli, dostça ve çekiciydi. “Belki de bu gelen günü tamamlayamayacağım,” dedi Alyoşa’ya; daha sonra günah çıkartmak ve hemen kutsal şarapla ekmek almak istedi. Her zaman Peder Paisiy’e günah çıkarırdı. Bu iki tören bittiğinde en son kutsal yağ sürme töreni başladı. Rahipler toplandı, hücre yavaş yavaş keşişlerle dolmaya başladı. Bu arada gün ağarmıştı. Manastırdan da gelmeye başladılar. Ayin bittiğinde starets herkesle vedalaşmak istedi ve hepsini öptü. Hücredeki sıkışıklık yüzünden ilk gelenler çıkıp diğerlerine yer açtılar. Alyoşa, tekrar koltuğa oturmuş olan staretsin yanı başında dikiliyordu. Starets yapabildiğince konuşuyor ve nasihat ediyordu. Sesi zayıf olsa bile hâlâ yeterince netti. “Ne kadar yıl size nasihat verdim, demek ki, o kadar yıl yüksek sesle konuşmuşum, adeta bir konuşma alışkanlığı, konuşurken de sizlere öğüt verme alışkanlığı edinmişim. Sevgili pederler ve din kardeşlerim, şu güçsüz halimde bile susmak benim için konuşmaktan daha zor olacak,” diye şaka yaptı. Bu arada çevresindeki kalabalığa dokunaklı bir şekilde göz atıyordu. Alyoşa, onun o zaman söylediği sözlerden bazılarını sonradan hatırladı. Açık konuşmasına, sesinin oldukça net olmasına rağmen sözleri pek tutarlı değildi. Pek çok şeyden söz ediyordu. Galiba ölmeden her şeyi söylemek, yaşarken söyleyeceği her şeyi söyleyemediğinden ve sırf nasihat olsun diye değil, sanki sevincini ve coşkusunu herkesle paylaşmak, hayattayken bir kere daha içtenlikle duygularını dökmek istediğinden her şeyi bir kez daha ifade etmek istiyordu...

“Birbirinizi sevin pederler,” diye öğütlüyordu starets (Alyoşa sonradan bu sözü ne kadar çok anımsamıştı). “Tanrı’nın kullarını sevin. Bizler buraya gelmiş ve bu duvarlar arasına kapanmış olduğumuz için dış dünyadakilerden daha kutsal değiliz, tam tersine, buraya gelmiş olan her kimse, buraya gelmekle kendisinin dış dünyadaki tüm insanlardan ve yeryüzündeki her şeyden daha kötü olduğunu anlamış demektir... Bir rahip bu duvarlar arasında ne kadar uzun süre yaşarsa bunu o kadar iyi anlayacaktır. Çünkü aksi takdirde buraya boşu boşuna gelmiş olur. Sadece tüm dış dünyadakilerden daha kötü olduğunu değil, aynı zamanda bütün insanların önünde herkesten ve her şeyden, tüm dünyayı ve tek tek bireyleri ilgilendiren insan günahlarından dolayı suçlu olduğunu idrak ettiği zaman, ancak işte o zaman bir arada olma amacımıza ulaşılmış olacaktır. Çünkü aziz pederler, biliniz ki, içimizden her biri, dünyadaki herkes ve her şey için sadece genel anlamda değil, aynı zamanda dünyadaki her bir insanın kişisel suçlarıyla da suçludur. Bunun bilincine varılması, bir rahibin olduğu gibi dünyadaki her insanın da yürüdüğü yolun zirve noktasıdır. Çünkü rahipler de özünde insandır, yalnızca dünyadaki bütün insanlara gerekli olan insanlardır. İşte ancak o zaman yüreğimiz, uçsuz bucaksız, doymak nedir bilmeyen bir sevgiyle dolardı. O zaman içinizden her biri, tüm dünyayı sevgiyle ele geçirebilecek ve gözyaşlarıyla dünyanın günahlarını yıkayabilecek güçte olacaktır... Herkes yüreğine yakın yürüsün, herkes kendi kendine durmadan günah çıkartsın. Kendi günahınızdan korkmayın, hatta günahınızın bilincinde olsanız bile korkmayın, sadece pişmanlık duyarsınız, ama Tanrı’ya şart koşmayın. Tekrar söylüyorum, kibirli olmayın. Küçüklerinize karşı kibirli olmayın, büyüklere karşı da kibirli olmayın. Sizi reddedenlerden, aşağılayanlardan, size sövenlerden ve size iftira edenlerden nefret etmeyin. Ateistlerden, kötülük öğretenlerden, maddecilerden, hatta bunların yalnızca iyilerinden değil, kötülerinden bile nefret etmeyin, çünkü onların içinde de, hele hele günümüzde iyiler pek çoktur. Dualarda onları şöyle hatırlayın: Tanrım, dua edeni olmayan herkesi kurtar, sana dua etmek istemeyenleri de kurtar. Ve şunu da ekleyin: Kibirliliğimden değil Tanrım, ben herkesten ve her şeyden daha pis olduğum için bu konuda dua ediyorum... Tanrı’nın kullarını sevin, sürüyü yabancıların ele geçirmesine izin vermeyin, çünkü eğer tembellik, her şeyden iğrenen kibriniz ve daha da çok tamahkârlık içinde uyuyakalırsanız bütün ülkelerden gelirler ve sürünüzü kaparlar. Hiç yorulmadan İncil’i halka anlatın... Tefecilik yapmayın... Gümüşü ve altını sevmeyin, bulundurmayın... İnançlı olun ve bayrağı taşıyın. Onu yükseltin..”

Aslında starets, Alyoşa’nın da daha sonradan yazdığı gibi, burada yazılandan daha bölük pörçük konuşuyordu. Bazen sanki güç topluyormuş gibi konuşmaya tamamen ara veriyor, heyecanlanmış gibi soluğu kesiliyordu. Birçokları söylediği sözlere şaşmış ve bu sözlerde karanlık bir şeyler görmüş olsalar bile onu duygulanarak dinliyorlardı... Sonradan bütün bu sözleri hatırladılar. Alyoşa bir dakikalığına hücreden çıktığında herkesi sarmış olan endişeden ve hücrenin içinde ve hücre çevresinde toplanmış olan cemaatin bekleyişinden etkilenmişti. Bazılarının bekleyişi hemen hemen endişeli bir bekleyiş, diğerlerininki ise törensel bir bekleyişti. Herkes, staretsin ölümüyle hemen büyük bir şey olmasını bekliyordu. Bu bekleyiş, bir yandan düşüncesizlik gibi bir şeydi, ama en ciddi staretsler bile buna kendilerini kaptırmışlardı. Rahip Starets Paisiy’in suratı hepsinden ciddiydi. Alyoşa’nın hücreden dışarı çıkmasının tek nedeni, şehirden gelen ve Bayan Hohlakova’dan Alyoşa’ya tuhaf bir mektup getirmiş olan Rakitin tarafından bir rahip vasıtasıyla gizlice çağrılmış olmasıydı. Bayan Hohlakova, Alyoşa’ya zamanlaması çok uygun düşen, ilginç bir haberi bildiriyordu. Haber, dün staretsi selamlamak ve onun tarafından kutsanmak için gelmiş olan dindar kadınlar arasında bulunan şehirli bir ihtiyar kadınla, bir çavuşun dul karısı olan Prohorovna’yla ilgiliydi. Kadın staretse, görevli olarak uzaklara, Sibirya’ya, İrkutsk’a gitmiş olan ve bir yıldır hiçbir haber alamadığı oğlu Vasenka’yı kilisede ölü duasıyla anıp anamayacağını sormuştu. Starets, soruyu sert biçimde yanıtlamış, bu şekilde anmayı yasaklamış ve bunun büyücülük gibi bir şey olduğunu söylemişti. Ama sonra kadının bilgisizliğini bağışlayıp “sanki geleceğin kitabına bakar gibi” (Bayan Hohlakova mektubunda bu ifadeyi kullanıyordu) şu teselli edici sözleri de eklemişti: “Oğlu Vasya kesinlikle hayattaydı ve yakında ya kendisi gelecek ya da mektup gönderecekti. Evine gidip onu beklemeliydi. Ne oluverdi?” diye heyecanla ekliyordu Bayan Hohlakova, “kehanet harfiyen, hatta daha bile fazlasıyla gerçekleşti.” İhtiyar kadın evine döner dönmez Sibirya’dan gelmiş ve onu bekleyen mektubu hemen eline tutuşturdular. Ama dahası da vardı: Yolda, Yekaterinaburg’dan yazdığı mektubunda Vasya, annesine, Rusya’ya geldiğini, bir memurla birlikte geri döndüğünü ve bu mektubu aldıktan üç hafta kadar sonra “anasına sarılmayı umut ettiğini” haber veriyordu. Bayan Hohlakova, bu yeni gerçekleşmiş “kehanet mucizesini” hemen başrahibe ve cemaate iletmesi için Alyoşa’ya ısrarla ve hararetle yalvarıyordu: “Bunu herkes, herkes bilmeli!” Mektubunu bitirirken böyle diyordu. Mektup acele acele yazılmıştı, yazan kişinin heyecanı mektubun her satırında yansıyordu. Ama Alyoşa’ya cemaate bildirecek bir şey kalmamıştı, çünkü herkes her şeyi çoktan öğrenmişti: Rakitin, rahibi Alyoşa’ya gönderdikten sonra ona ayrıca bir görev daha vermiş ve rahipten “muhterem Peder Paisiy’e bildirilmek üzere bir dakika bile geciktirilmeye gelmeyecek bir haberi olduğunu ve bu cüreti için kendisinden af dilediğini” söylemesini istemişti. Rahip, Rakitin’in ricasını Peder Paisiy’e Alyoşa’dan önce ilettiği için Alyoşa’ya sadece mektubu okuyarak yerine geri dönerken Peder Paisiy’e yalnızca bir belge olarak mektubu bildirmek kalmıştı. İşte bu sert ve şüpheci adam bile kaşlarını çatarak “mucize” haberini okurken tamamen içinden kopup gelen bir duyguyu zapt edememişti. Gözleri parlamış, dudakları birdenbire mağrur ve duygulu gülümsemişti.

“Daha neler göreceğiz?” dedi birden.

“Daha neler göreceğiz, daha neler göreceğiz!” diye yineledi etraftaki rahipler. Ama Peder Paisiy, yeniden kaşlarını çatarak hepsinden zamanı gelmeden hiç kimseye bu konudan yüksek sesle söz etmemelerini rica etti ve sonra da kendi vicdanını rahatlatmak ister gibi dikkatle, ama dinleyenlerin de çok iyi gözledikleri gibi kendi söylediklerine kendisi de hemen hemen hiç inanmadan “Şimdilik biraz daha iyi kanıtlanması gerekir, çünkü dışardaki pek çok kişi bunu ciddiye almaz, hem bu doğal bir rastlantı da olabilir” diye ekledi. “Mucize” kuşkusuz bir anda bütün manastırda duyuldu ve hatta ayin için manastıra dışardan gelen pek çok kişi de öğrendi. Gerçekleşen mucizeden en çok etkilenen galiba uzak kuzeydeki Obdorsk bölgesinden, küçük “Kutsal Silvester” Manastırı’ndan gelip dün manastıra uğrayan rahip olmuştu. Dün Bayan Hohlakova’nın yanında dikilerek staretsi selamlamış ve ona bu hanımefendinin “iyileşen” kızını göstererek “Bu işleri yapmayı nasıl göze alıyorsunuz?” diye sormuştu.

Şu anda şaşırmış durumdaydı ve neye inanması gerektiğini hemen hemen hiç bilmiyordu. Daha dün akşamüstü arı kovanlarının arkasındaki özel hücresinde manastırdaki pederlerden Ferapont’u ziyaret etmiş ve üzerinde olağanüstü ve müthiş bir iz bırakmış olan bu görüşmeden etkilenmişti. Bu starets, yani Peder Ferapont, kendisinden daha önce Starets Zosima’nın ve asıl, zararlı ve düşüncesiz bir yenilik saydığı staretsliğin düşmanı olarak söz ettiğimiz, ömrünü perhiz yapmakla ve susmakla geçiren çok yaşlı bir rahipti. Konuşmama adağı yapmış biri olduğu ve hemen hemen hiç kimseyle tek kelime konuşmadığı halde son derece tehlikeli bir düşmandı. Cemaat içinden pek çokları ona acıdıkları, dışardan gelenlerin birçoğu da onu kesinlikle bir kaçık olarak gördükleri halde yüce bir mümin ve büyük bir kahraman sayıldığı için özellikle tehlikeliydi. Ama onu çekici yapan meczupluğuydu. Peder Ferapont, Starets Zosima’ya hiç gitmezdi. Keşişhanede kaldığı halde, bir meczup gibi davrandığı için onu keşişhane kurallarıyla pek rahatsız etmezlerdi. Daha fazla değilse bile yaşı yetmiş beş kadardı. Keşişhaneye ait arı kovanlarının arkasında, duvarın köşesinde, eski, neredeyse yıkılmak üzere olan ahşap bir hücrede kalıyordu. Bu hücre, çok eski zamanlarda, daha geçen yüzyılda, yine büyük bir perhizci ve konuşmama adakçısı olan Peder İona için buraya kondurulmuştu. Peder İona, yüz beş yaşına kadar yaşamış biriydi ve kahramanlıklarıyla ilgili çok ilginç öyküler manastırda ve manastır çevresinde hâlâ dilden dile dolaşıyordu. Peder Ferapont, bundan yedi yıl kadar önce nihayet kendisini gözlerden en uzak bu hücreciğe, bu basit kulübeye yerleştirmelerini sağlamıştı. Kulübe basitti, ama daha çok bir şapele benziyordu, çünkü içinde çok sayıda bağışlanmış ikona vardı. İkonaların önünde ezelden beri hafif hafif yanan yine bağışlanmış olan kandiller vardı. Bunların bakımı ve yakılması görevi de Peder Ferapont’undu. Söylendiğine göre (ama doğruydu da), üç günde en fazla bir kilo ekmek yerdi; bu ekmekleri ona arı kovanlarının bulunduğu yerde oturan arıcı üç günde bir getirirdi, ama Peder Ferapont, kendisine bu hizmeti yapan arıcıya bile nadiren bir laf söylerdi. Bu iki kilo ekmek, başrahip tarafından her pazar günü son ayinden sonra düzenli olarak meczuba gönderilen beyaz ekmekle birlikte onun bir haftalık yiyeceğini oluştururdu. Bir maşrapa içindeki suyunu da her gün değiştirirlerdi. Ender olarak ayine giderdi. Onu görmeye gelen sevenleri, bazen onu bütün bir gün dizlerinin üstünden kalkmadan ve etrafına bakmadan dua ederken görürlerdi. Bu insanlarla sohbete girse bile kısa, kesik, tuhaf ve hemen hemen her zaman kaba konuşurdu. Gelenlerle konuştuğu çok ender durumlar da olurdu, ama çoğunlukla sadece ziyaretçi için her zaman büyük bir muamma olan tuhaf bir kelime söyler ve sonra da bütün ricalara rağmen hiçbir açıklama yapmazdı. Papazlık unvanı yoktu, sadece basit bir rahipti. Bununla birlikte en cahil insanlar arasında Peder Ferapont’un gökteki ruhlarla bağlantısı olduğu ve sadece onlarla konuştuğu için insanlarla konuşmadığı hakkında çok tuhaf bir söylenti dolaşırdı. Son derece sessiz ve suratsız bir rahip olan arı kovanı bekçisinin talimatıyla kovanların olduğu yerden süzülerek geçen Obdorsklu rahip, Peder Ferapont’un hücresinin bulunduğu köşeye gitti. Bekçi, “Belki bir yabancıyla konuşur, belki de ağzından bir kelime bile alamazsın” diye onu uyarmıştı. Sonradan anlattığına göre, rahip çok büyük bir korkuyla yaklaşmış. Oldukça geç bir saatmiş. Peder Ferapont bu sırada hücre kapısının önünde, alçak bir sandalyede oturuyormuş. Büyük, yaşlı bir karaağaç, tepesinde hafif hafif hışırdıyormuş. Akşam serinliği çıkmış. Obdorsklu rahip, meczubun önünde yerlere kapanmış ve takdis etmesini istemiş.

“Benim de senin önünde yere kapanmamı mı istiyorsun rahip?” demiş Peder Ferapont, “Kalk!”

Rahip ayağa kalkmış.

“Takdis ederken takdis edilmiş olursun, yanıma otur. Nereden geliyorsun?”

Zavallı rahibi en çok etkileyen şey, kesinlikle büyük bir perhizde olduğu ve bu kadar ileri bir yaşta bulunduğu halde Peder Ferapont’un hâlâ güçlü, uzun boylu, dimdik duran, beli bükülmemiş, yüzü aydınlık, zayıf ama sağlıklı bir ihtiyar görünüşünde olmasıydı. Bu adamın içinde önemli bir güç daha olduğu şüphesizdi. Vücut yapısı atletikti. Onca yaşına rağmen kır saçlı bile değildi. Saçı ve sakalı hâlâ çok gür ve simsiyahtı. Gözleri gri, büyük ve parlak, ama etkileyici bir şekilde fal taşı gibi açılmıştı. “O” harfi üzerine güçlü bir vurgulamayla konuşuyordu. Eski adıyla kaba mahpus çuhasından boz renkli uzun bir kaftan giymiş, beline de kalın bir ip bağlamıştı. Boynu ve göğsü açıktı. Kaftanın içinden en kalın keten bezinden yapılmış, aylardır çıkarılmadığı için neredeyse tamamen siyahlaşmış olan gömleği görünüyordu. Kaftanının altında otuz funtluk demir zincirler taşıdığını söylerlerdi. Çıplak ayağına eski, dağılmak üzere çarıklar giymişti.

Rahip, biraz korkmuş olsa da hızlı, meraklı gözlerle münzeviyi gözleyerek sakin sakin şu yanıtı verdi?

“Obdorsk’taki küçük bir manastırdan, Kutsal Silvester’den.”

“Senin Silvester’de bulundum. Orda yaşadım. Silvester’in sağlığı iyi mi?”

Rahip durakladı.

“Ne kafasız insanlarsınız! Hangi perhizi yapıyorsunuz?”

“Kilercimiz eski keşişhane usulüne göre şöyle düzenliyor: Büyük Perhiz’de pazartesi, çarşamba ve cuma günleri yemek verilmiyor. Salı ve perşembe günleri cemaate beyaz ekmek, ballı hoşaf, yaban dutu ya da lahana salamurası ve yulaf unu veriliyor. Cumartesi günü beyaz lahana çorbası, nohutlu erişte çorbası, karabuğday lapası. Bunların hepsi de yağlıdır. Pazar günü lahana çorbasına kuru balık ve bir de lapa ekleniyor. Kutsal haftada pazartesiden cumartesi akşamına kadar altı gün boyunca suyla ekmek, çiğ yiyecekler ve ot yenir, hepsi de ölçülü olarak tabii; bunlar yenebilir, ama her gün değil. Yalnız birinci kutsal haftada olduğu gibi yapılması söylenmiştir. Kutsal büyük cuma günü hiçbir şey yenmez, aynı şekilde büyük cumartesi de saat üçe kadar oruç tutarız ve o zaman suyla biraz ekmek yer ve birer kadeh şarap içeriz. Kutsal büyük perşembe günü yağsız pişirilmiş yemekler yeriz, şarap içeriz ya da kuru gıdalarla açlığımızı bastırırız. Çünkü Laodikiya’da toplanan ruhani meclis, büyük perşembe için şöyle diyor: ‘Büyük Perhiz’in son haftasında perşembe günü yemeye izin vererek bütün Büyük Perhiz’i lekelemek doğru değildir.’ Bizde böyledir. Ama sizinkiyle kıyaslayınca bunlar nedir ki, yüce peder,” diye ekledi cesaretlenen rahip, “çünkü siz bütün bir yıl, hatta kutsal Paskalya’da bile sadece ekmek ve suyla besleniyorsunuz. Üstelik bizim ekmeğimiz iki gün, sizinki ise bütün hafta gidiyor. Gerçekten şaşılacak kadar büyük sizin perhiziniz.

“Ya gruzdlar?30” diye ansızın sordu Peder Ferapont. “G” harfini “h” gibi söylüyordu.

“Gruzdlar mı?” diye soruyu yineledi şaşıran rahip.

“Tabii ya. Onların ekmeğine muhtaç olmadığım için ekmeklerinden vazgeçebilirim, ormana gider, orda gruzdla ya da yemişle yaşayabilirim. Ama onlar ekmeklerini bırakıp buradan bir yere gidemezler, demek ki onlar şeytana bağlıdırlar. Pis herifler, şimdi de bu kadar perhize gerek olmadığını söylüyorlar. Düşünceleri kibirli ve kötü.”

“Ah, doğru,” diye iç geçirdi rahip.

“Oradakilerin şeytanlarını gördün mü?” diye sordu Peder Ferapont.

“Oradakiler kim?” çekinerek sordu rahip.

“Geçen yıl Kutsal Üçlü Yortusu’nda başrahibe gitmiştim, o zamandan beri de oraya uğramadım. Gördüm, birinin göğsünde oturuyor, cüppesinin altına saklanıyor, yalnız boynuzları görünüyor; birinin cebinden bakıyor, gözleri fıldır fıldır, benden korkuyor; birinin pis göbeğine kurulmuş, birinin de boynuna öyle bir asılmış, yapışmış ki, onu taşıyor, ama görmüyor.”

“Siz... siz görüyor musunuz?” diye sordu rahip.

“Dedim ya, görüyorum, hepsini görüyorum. Başrahibin yanından çıkarken bakıyorum, biri kapının arkasında benden saklanıyor, şöyle anaç bir şey, boyu bir buçuk arşın ya da daha fazla, kuyruğu kalın, boz renkli, uzun, kuyruğunun ucu kapı aralığına girmiş, ben de aptal değilim ya, kapıyı birden kapatıverdim, kuyruğu kısıldı. Nasıl bir çığlık kopardı, debelenmeye başladı. Ben de onu haç işareti yaparak hem de üç kez kutsadım. Ezilmiş örümcek gibi oracıkta geberdi. Şimdi herhalde o köşede çürümüş kokuyordur, ama onlar ne görürler, ne de kokusunu duyarlar. Bir yıldır gitmiyorum. Yabancı olarak da ilk sana söylüyorum.”

“Söyledikleriniz çok korkunç! Yüce ve muhterem peder...” Rahip giderek cesaretleniyordu. “Kutsal ruhla sürekli ilişkiniz olduğu hakkında uzak bölgelere kadar yayılmış büyük bir şöhretiniz olduğu doğru mu?”

“Uçarak iniyor. Arada sırada.”

“Nasıl iniyor, yani ne olarak?”

“Kuş şeklinde.”

“Kutsal Ruh güvercin halinde mi geliyor?”

“Biri Kutsal Ruh, öteki ise Tanrısal Kutsal Ruh. Tanrısal Kutsal Ruh başka. Öteki başka bir kuş olmaya, kâh kırlangıç, kâh iskete olmaya tenezzül edebilir.”

“Onu bir isketeden nasıl ayırt ediyorsunuz?”

“Konuşuyor.”

“Nasıl yani, hangi dilde konuşuyor?”

“İnsan diliyle.”

“Peki, size ne söylüyor?”

“Bugün bir salağın ziyaret edeceğini ve münasebetsiz şeyler soracağını haber vermişti. Çok şey öğrenmek istiyorsun rahip.”

“Sözleriniz korkunç çok muhterem ve çok kutsal peder,” rahip kafasını sallıyordu. Bu arada ürkek gözlerinde kuşku da görülüyordu.

“Şu ağacı görüyor musun?” diye sordu Peder Ferapont, biraz sustuktan sonra.

“Görüyorum muhterem peder.”

“Sana göre karaağaç, bana göreyse başka bir manzara.”

“Nasıl bir şey?” Rahip meraklı bir bekleyiş içinde sustu.

“Geceleri oluyor. Şu iki dalı görüyor musun? Geceleyin İsa bana elini uzatıyor ve elleriyle beni arıyor, açıkça görüyorum ve titriyorum. Korkunç, korkunç!”

“O, İsa’nın kendisi ise korkunç olan nedir?”

“Ya kapar götürürse.”

“Diri diri mi?”

“İlyas’ın ruhunu ve ününü işitmedin mi yoksa, sarılır ve götürür...”

Obdorsklu rahipçik bu konuşmadan sonra oldukça büyük bir şaşkınlık içinde kendisine önceden gösterilmiş olan cemaatten birinin hücresine geri dönmüştü, ama aklı, Peder Zosima’dan çok Peder Ferapont’a daha çok yatıyordu. Obdorsklu rahip, öncelikle perhizden yanaydı, Peder Ferapont gibi böyle büyük bir perhizciye “olağanüstü şeyler görünmesi” de şaşırtıcı değildi. Söylediği sözler, hiç kuşku yok saçma görünüyordu, ama bu sözlerdeki anlamı Tanrı bilirdi. İsa adına dolaşan bütün meczuplarda böyle daha ne sözler ve hareketler vardır. Şeytanın kapıya kısılan kuyruğuna sadece mecazi anlamda değil, gerçek anlamda da bütün kalbiyle ve seve seve inanmaya hazırdı. Ayrıca eskiden, daha manastıra gelmeden önce de şimdiye dek yalnızca anlatılanlardan bildiği ve diğer pek çok kimse gibi kesinlikle zararlı bir yenilik saydığı staretsliğe karşı ciddi bir önyargı içindeydi. Manastırda bir gün geçirdikten sonra bazı basit düşünceli ve staretsliğe muhalif din kardeşlerinin gizli mırıltılarını da fark edebilmişti. Üstelik yapı olarak aceleci ve her şeye biraz fazlaca meraklı bir rahipti. İşte bu yüzden Starets Zosima tarafından gerçekleştirilen yeni “mucize”ye ilişkin büyük haber onu çok büyük bir şaşkınlığa uğrattı. Alyoşa, staretsin yanına ve hücresinin çevresine toplanan rahiplerin oluşturduğu kümelerin arasında oraya buraya koşuşturan, her şeye kulak kabartan ve herkese soru soran bu meraklı Obdorsklu konuğun pek çok kez önünde görünüp kaybolduğunu sonradan anımsadı. Ama o zaman rahibe pek az dikkat etmişti, ancak sonradan her şeyi hatırladı... Zaten bununla uğraşacak durumda değildi: Tekrar kendisini yorgun hisseden ve yatağına yatan Starets Zosima, birden gözlerini açarak Alyoşa’yı hatırladı ve yanına gelmesini istedi. Alyoşa hemen koşup gitti. Bu sırada staretsin yanında sadece Peder Paisiy, rahip Peder İosif ve mürit Porfiriy bulunuyordu. Starets yorgun gözlerini açarak Alyoşa’ya dikkatle bakıp birden sordu:

“Seninkiler seni bekliyorlar mı yavrucuğum?”

Alyoşa duraksadı.

“Sana ihtiyaçları yok mu? Bugün için dünden kimseye söz vermiş miydin?”

“Babama... ağabeylerime... başkalarına da... söz vermiştim.”

“Gördün mü? Hemen git. Üzülme. Sen olmadan, dünyadaki son sözümü senin yanında söylemeden ölmeyeceğimi bil. Bu sözü sana söyleyeceğim oğlum ve onu sana vasiyet edeceğim. Sana, sevgili oğlum, çünkü sen beni seviyorsun. Hadi şimdi kime söz verdiysen git.”

Gitmek çok zor geldiği halde Alyoşa hemen boyun eğdi. Ama onun dünyadaki son sözünü söyleme vaadi ve asıl önemlisi ona, Alyoşa’ya vasiyet etme vaadi, ruhunu sevinçle sarsmıştı. Şehirdeki bütün işlerini bitirip bir an önce geri dönmek için acele ediyordu. Tam bu sırada Peder Paisiy de ona, üzerinde son derece büyük ve beklenmedik bir etki bırakan bir şey söyledi. İkisi birden staretsin hücresinden çıktıkları sırada oldu bu.

Peder Paisiy doğrudan doğruya ve hiçbir giriş yapmadan söze başladı:

“Şunu hiç unutma delikanlı: Büyük bir güç halinde birleşen dünya bilimi, özellikle son asırda, kutsal kitaplarda bize göklerden vasiyet edilmiş olan her şeyi birer birer ele aldı ve dünya bilim adamlarının elinde sıkı bir analizden sonra tüm önceki kutsal şeylerden geriye hiçbir şey kalmadı. Ama onlar parça parça ele aldılar, bütünü ise insanı hayrete düşürerek körlük derecesine varacak şekilde gözden kaçırdılar. Oysa ki, bu bütün, onların gözleri önünde eskisi gibi değişmez şekilde durmaktadır ve cehennemin kapısı bile onun hakkından gelemeyecektir. Bu bütün on dokuz yüzyıldır yaşamıyor muydu? Ya şimdi, tek tek insanların hareketlerinde ve halk kitlelerinin eylemlerinde yaşamıyor mu? Hatta her şeyi yıkmış olan ateistlerin hareketlerinde bile eskiden olduğu gibi sarsılmaz şekilde yaşıyor! Çünkü Hıristiyanlıktan dönenler ve Hıristiyanlığa karşı isyan edenler, aslında bizzat İsa’nın sıfatını taşıyorlardı. Öylece de kaldılar, çünkü şimdiye dek ne onların, ne de yüreklerinin ateşi, insana ve onun meziyetlerine bir zamanlar İsa tarafından gösterilmiş olan örnek gibi çok yüksek başka bir örnek daha yaratacak güçte olamadı. Denemelere gelince, sadece ve sadece biçimsizlikler ortaya çıktı. Bunu özellikle aklında tut delikanlı, çünkü bu dünyadan göçmekte olan staretsin tarafından dış dünyaya gönderiliyorsun. Belki bu büyük günü anımsadığında yüreğimden gelerek sana söylediğim bu nasihatleri unutmazsın, çünkü gençsin, dünyada insanı yoldan çıkaran pek çok şey vardır ve sen onları kaldırabilecek güçte değilsin. Hadi artık git, yetimim.”

Peder Paisiy bu sözleri söyleyerek onu kutsadı. Alyoşa manastırdan çıkarken ve bütün bu beklenmedik sözleri etraflıca düşünürken birdenbire şimdiye kadar kendisine karşı katı ve sert davranan bu rahipte şimdi yeni ve umulmadık bir dost ve onu çok seven yeni bir lider bulduğunu anladı. Sanki Starets Zosima ölürken onu bu rahibe emanet etmiş gibiydi. “Belki de sahiden aralarında böyle bir şey geçmiştir” diye düşündü Alyoşa. Ondan biraz önce işittiği beklenmedik ve bilgince düşünce, başka herhangi bir şey değil de özellikle bu düşünce, Peder Paisiy’in yüreğindeki içtenliği kanıtlıyordu yalnızca: Genç bir insanın aklını şeytanlıklarla savaşmak üzere silahlandırmak ve kendisine emanet edilmiş genç bir ruhu kendisinin bile tasavvur edemeyeceği kadar sağlam bir duvarla korumak için elinden geldiğince acele ediyordu.

30 Bir tür yenebilir mantar. (Ç.N.)

II

BABASININ EVİNDE

Alyoşa önce babasına gitti. Eve yaklaşırken bir gün önce babasının, ağabeyi İvan’a fark ettirmeden içeri girmesi için çok ısrar ettiğini hatırladı. “Neden acaba?” diye aklına geldi birden Alyoşa’nın. “Eğer babam bana gizlice bir şey söylemek istiyorsa neden eve gizli girmem gerekiyor ki? Herhalde dün heyecan içindeyken başka bir şey söylemek istiyordu, ama beceremedi,” diye karar verdi. Ayrıca kendisine kapıyı açan Marfa İgnatyevna’nın (Grigoriy herhalde hastalanmış pavyonda yatıyordu) onun sorusuna karşılık İvan Fedoroviç’in iki saat önce çıkmış olduğunu söylemesine de çok memnun oldu.”

“Ya babam?”

“Kalktı, kahve içiyor,” diye kuru bir yanıt verdi Marfa İgnatyevna.

Alyoşa içeri girdi. İhtiyar masanın başında tek başına oturuyordu. Ayağına terlik, sırtına eski bir palto giymişti ve gönül eğlendirmek için pek de dikkatini vermeden birtakım hesapları inceliyordu. Evde tek başınaydı (Smerdyakov da öğle yemeği alışverişi için gitmişti). Ama hesaplar onu ilgilendirmiyordu. Sabah erkenden yataktan kalktığı ve kendine çekidüzen verdiği halde görünüşü yine de yorgun ve halsizdi. Gece boyunca büyük morlukların arttığı alnına kırmızı bir mendil bağlamıştı. Burnu iyice şişmiş, üzerinde küçük de olsa birkaç tane mor leke oluşmuştu. Bunlar yüzüne özellikle kötü ve kızgın bir görünüş veriyordu. Kendisi de bunu biliyordu. İçeri giren Alyoşa’ya düşmanca baktı.

“Kahve soğuk,” diye bağırdı, “ikram etmeyeceğim. Birader, bugün ben de bir tek yavan yemeğin başına oturuyorum ve hiç kimseyi de çağırmıyorum. Ne istiyordun?”

“Sağlık durumunuzu öğrenmek istiyordum,” dedi Alyoşa.

“Evet. Ayrıca dün sana gelmeni kendim söylemiştim. Hepsi de saçmalık. Boşuna rahatsız oldun. Zor da olsa koşup geleceğini biliyordum zaten...”

Bunu çok düşmanca bir duyguyla söylemişti. Bu arada yerinden kalktı ve kaygılı kaygılı aynada burnuna baktı (sabahtan beri belki kırkıncı defa bakıyordu). Alnındaki kırmızı mendili düzeltmeye başladı.

“Kırmızı daha iyi, beyaz hastanede gibi oluyor,” dedi önemli bir şey söylüyormuş gibi. “Senin orada ne var, ne yok? Staretsin nasıl?”

“Çok kötü, belki de bugün ölür,” diye cevapladı Alyoşa, ama babası duymadı, kendi sorduğu soruyu bile hemen unutmuştu.

“İvan gitti,” dedi birden. “Var gücüyle Mitka’nın nişanlısını elinden almaya çalışıyor, onun için de burada kalıyor,” diye ekledi hırsla ve ağzını eğip Alyoşa’ya baktı.

“Böyle olduğunu size kendisi mi söyledi?”

“Evet, epey önce söyledi. Ne sanıyorsun, söyleyeli üç hafta kadar oldu. Gizlice beni boğazlamak için gelmedi ya buraya? Bir niyeti vardı ki geldi, değil mi?”

“Neler diyorsunuz? Nasıl böyle konuşabiliyorsunuz?” müthiş şaşırmıştı Alyoşa.

“Para istemiyor. Doğrusu benden zırnık alamaz zaten. Çok sevgili Aleksey Fedoroviç, ben bu dünyada mümkün olduğu kadar çok yaşamak niyetindeyim, bunu bilin, bu yüzden de her kapik benim için gereklidir ve ne kadar uzun yaşarsam o kadar da gerekli olacak,” diye sözlerine devam etti. Odada bir köşeden öbür köşeye dolaşıyordu, ellerini sarı yazlık kumaştan dikilmiş geniş, yağlanmış paltosunun cebine sokmuştu. “Hâlâ bir erkeğim, topu topu elli beş yaşındayım, daha yirmi yıl erkeklik çizgisinde kalmak istiyorum, ama yaşlanıyorum, pis herifin teki olacağım. Kadınlar o zaman bana gönül rızasıyla gelmeyecekler, işte paralar bana o zaman lazım olacak. İşte böyle, sevgili oğlum Aleksey Fedoroviç, artık sadece kendim için daha çok para biriktiriyorum. Bunu bilin, çünkü kendi pisliğim içinde sonuna dek yaşamak istiyorum, haberiniz olsun. Pisliğin içinde olmak daha tatlıdır: Herkes ona sövüp sayar, ama herkes de onun içinde yaşar, sadece herkes gizlice yaşar, bense açık açık yaşarım. İşte bu saflığım yüzünden de bütün pis herifler saldırdı bana. Senin cennetini de istemiyorum Aleksey Fedoroviç, bunu da bil. Zaten eğer orada bir cennet varsa bile namuslu bir adama cennete gitmek yakışmaz. Bence uykuya dalıyorsun ve uyanmıyorsun, hiçbir şey yok, isterseniz dua edin, yok istemezseniz canınız cehenneme. İşte benim felsefem. Dün burada hepimiz de sarhoştuk, ama İvan güzel konuştu. İvan palavracının teki, hiçbir bilginliği falan da yok... öyle esaslı bir tahsili de yok, konuşmaz, susarak sana bakar, güler. İşte bütün yaptığı bu.”

Alyoşa onu dinledi ve bir şey söylemedi.

“Benimle niye konuşmuyor? Konuşunca da kırılıp dökülüyor; alçağın biri bu senin İvan! Gruşka ile de hemen evleneceğim, sadece istediğim için. Çünkü elindeki parayla bir şeyleri istemek gerekir Aleksey Fedoroviç. Hepsi de olacak. İvan da işte bundan korkuyor ve evlenmemem için bana bekçilik ediyor. Bu yüzden Mitka’yı Gruşka ile evlenmeye itiyor: Böylece beni Gruşka’dan korumak istiyor (sanki Gruşka’yla evlenmezsem ona para bırakacakmışım gibi!), öte taraftan eğer Mitka Gruşka’yla evlenecek olursa böylelikle İvan onun zengin nişanlısını kendine alacak, işte onun hesabı bu! Alçağın teki senin şu İvan!”

“Ne kadar öfkelisiniz. Dün olanlar yüzünden; gidip yatsanız,” dedi Alyoşa.

“Bunu sen söylüyorsun,” dedi birden ihtiyar, sanki bu aklına ilk kez gelmiş gibiydi. “Evet sen söylüyorsun, sana kızmayacağım, ama eğer bunu bana İvan söylemiş olsaydı kızardım. Seninle sadece iyi anlarım oldu, yoksa ben kötü bir adamım.”

“Kötü biri değilsiniz, yoldan çıkmışsınız,” diye gülümsedi Alyoşa.

“Dinle, haydut Mitka’yı bugün bile içeri attırabilirim. Ama henüz ne karar vereceğimi bilmiyorum. Elbette zamanımızdaki modaya göre ana babayı saymak batıl inanç olarak kabul ediliyor, ama yasalara göre herhalde zamanımızda da ihtiyar babaları, üstelik de kendi evlerinde, tanıkların gözü önünde saçından tutup sürüklemeye, yere çarpıp ökçeleriyle suratını ezmeye, canını almaya geleceğini söyleyerek hava atmaya izin verilmiyordur. Eğer isteseydim, onu kıvrandırır ve dün yaptıkları için şu anda hapse tıktırabilirdim.”

“Demek şikâyet etmek istemiyorsunuz, öyle mi?”

“İvan vazgeçirdi. İvan’a boş verirdim ama bildiğim bir şey var...”

Alyoşa’ya eğilerek yarı fısıltıyla devam etti:

“O alçağı hapse attırdım diyelim, Gruşenka onu hapsettirdiğimi duyar duymaz ona koşar. Ama bugün benim gibi zayıf bir ihtiyarı öldüresiye dövdüğünü duyarsa belki de onu bırakır ve beni ziyarete gelir... İşte bize böyle karakterler verilmiş, sadece tersini yaparız. Gruşenka’yı çok iyi tanırım. Konyak içmez misin? Soğuk kahveden al, dur sana çeyrek kadehçik vereyim, damak zevki için iyidir birader.”

“Hayır, gerek yok, teşekkür ederim. Şu ekmeği yanıma alayım, eğer verirseniz,” dedi Alyoşa ve üç kapiklik Fransız francalasını alarak cüppesinin cebine soktu. Siz de konyak içmeyin.” İhtiyarın suratına bakarak korka korka uyardı.

“Haklısın, öfkelendiriyor, huzurumu kaçırıyor. Sadece bir kadehçik... Şu dolaptan alayım...”

Anahtarla dolabı açtı, kadehi doldurdu, içti, sonra dolabı kilitledi ve anahtarı tekrar cebine koydu.

“Yeter, bir kadehten gebermem.”

“İşte şimdi daha iyi oldunuz,” diye gülümsedi Alyoşa.

“Hmm! Konyak olmasa da seni seviyorum, ama alçaklarla ben de alçak oluyorum. Vanka, Çermaşnya’ya gitmiyor. Niye? Hafiyelik yapması gerekiyor: Eğer gelirse Gruşenka’ya çok para verir miyim? Hepsi alçak! İvan’ı hiç tanımıyorum. Nerden ortaya çıktı? Hiç bizden biri gibi değil. Sanki ona bir şey bırakacağım. Vasiyetname bile bırakmayacağım, haberiniz olsun. Mitka’yı da hamamböceği gibi ezeceğim: Basarsın çıtırdayarak ezilir. Senin Mitkan da öylece ezilecek. Senin Mitkan, çünkü sen onu seviyorsun. Onu seviyorsun, ama senin onu sevmen beni korkutmuyor. Eğer İvan da onu sevseydi, onun Mitka’yı sevmesinden kendi adıma korkardım. Ama İvan hiç kimseyi sevmiyor, İvan bizden değil, birader, havaya kalkan toz gibiler... Rüzgâr eser, toz uçar... Dün, sana bugün gelmeni emrettiğimde aklıma bir saçmalık gelmişti: Senin vasıtanla Mitka’nın hesabını öğrenmek istiyordum. Eğer şimdi eline bin-iki bin sayarsam o namussuz dilenci, beş yıllığına, yok yok en iyisi otuz beş yıllığına Gruşenka’yı almadan, ondan tümüyle vazgeçerek buradan gitmeyi kabul eder mi? Ne dersin?”

“Ben... ben ona sorayım,” diye mırıldandı Alyoşa. “Eğer üç bin olursa, belki de o...”

“Yalancı! Artık sormana gerek yok, hiçbir şeye gerek yok! Tekrar düşündüm. Bu saçmalık dün aptallığımdan aklıma geldi. Hiçbir şey vermeyeceğim, zırnık koklatmayacağım, benim paralarım bana lazım,” ihtiyar elini salladı. “Bu iş olmadan da ben onu hamamböceği gibi ezerim. Ona hiçbir şey söyleme, yoksa umutlanır. Evimde yapacak işin kalmadı, hadi git. Benden hep titizlikle sakladığı şu nişanlısı, Yekaterina İvanovna ona varacak mı? Dün ona gittin galiba, değil mi?”

“Yekaterina İvanovna onu hiçbir şekilde bırakmak istemiyor.”

“İşte bu tatlı küçük hanımlar da böylelerini severler, alçakların peşinde koşarlar! Sana söyleyeyim, pistir bu solgun benizli küçük hanımlar; hep böyledirler... Ya! Onun gençliği bende olsaydı, bir de o zamanki suratım (çünkü ben yirmi sekiz yaşındayken ondan daha yakışıklıydım), aynı onun gibi zaferler kazanırdım. Rezil herif! Ama Gruşenka’yı gene de alamayacak, alamayacak efendim... Paçavraya çevireceğim onu!”

Son sözlerinden sonra cinleri iyice tepesine toplanmıştı.

“Sen de git, bugün burada yapacağın bir şey yok,” diye sertçe kestirip attı.

Alyoşa veda etmek için yaklaştı ve onu omzundan öptü.

“Bunu niye yaptın?” İhtiyar biraz şaşırmıştı. “Daha görüşeceğiz. Yoksa görüşmeyeceğimizi mi sanıyorsun?”

“Hiç değil, ben öylesine öptüm.”

“Ben de öylesine sordum...” İhtiyar ona bakıyordu. “Dinle dinle,” diye arkasından bağırdı, “en kısa zamanda uha yemeye gel, bugünkü gibi değil, özel olarak uha pişireceğim, mutlaka gel! Hatta yarın, duyuyor musun, yarın gel!”

Alyoşa kapıdan çıkar çıkmaz da dolaba yaklaştı ve yarım kadeh daha devirdi.

“Artık içmeyeceğim!” diye hırıldayarak mırıldandı. Dolabı tekrar kilitledi, anahtarı tekrar cebine koydu, sonra yatak odasına gitti, güçsüz bir halde yatağa uzandı ve bir anda uykuya daldı.

III

OKUL ÇOCUKLARIYLA ÇATIŞTI

Alyoşa, babasının evinden çıkıp Bayan Hohlakova’nın evine yöneldiği sırada “Tanrı’ya şükür, bana Gruşenka hakkında bir şey sormadı, yoksa Gruşenka’yla dünkü karşılaşmamı anlatmak zorunda kalırdım” diye düşündü. Alyoşa, savaşçıların gece boyunca güç topladıklarını, ama yüreklerinin gelen günle birlikte yeniden taşlaştığını acıyla hissetti: “Babam öfkeli ve kötü. Bir şeyler uydurdu ve bunda ayak diredi; ya Dmitriy? O da dün gece güç kazanmıştır, o da herhalde öfkeli ve kötüdür, bir şeyler düşünmüştür kuşkusuz... Of, bugün ne olursa olsun mutlaka onu arayıp bulmalıyım...”

Ama Alyoşa uzun uzadıya düşünemedi: Yolda birden görünüşte çok önemli olmasa da onu çok etkileyen bir olay başına geldi. Meydana çıkar çıkmaz ve Büyük Cadde’ye paralel olan, ama ondan sadece bir kanalla ayrılan (kentimizin her yanı kanallarla delik deşiktir) Mihaylovskaya Caddesi’ne çıkmak için ara sokağa döner dönmez aşağıdaki küçük köprünün önünde hepsi de küçük yaşta, en fazla dokuz-on iki yaşlarında okul çocuklarından oluşan küçük bir grup gördü. Okuldan evlerine dağılıyorlardı. Bazılarının omuzlarında çantaları, bazılarının ise kayışla omuzlarına astıkları deri torbaları vardı. Bazıları ceket, bazıları palto giymişti, diğer bir kısmının ise, özellikle zengin babaların şımarttıkları küçük çocukların giymeyi pek sevdikleri türden körüklü çizmeleri vardı. Grubun hepsi de çok canlıydı, bir şey konuşuyorlar, görünüşe bakılırsa bir konuyu tartışıyorlardı. Alyoşa çocukların yanından hiçbir zaman ilgisizce geçemezdi. Moskova’da da böyle olurdu. En çok üç yaşındaki ya da o civardaki çocukları sevse de on-on bir yaşındaki okul çocuklarından da çok hoşlanırdı. O anda son derece kaygılı olduğu halde birdenbire yanlarına gidip lafa karışmak istedi. Yanlarına yaklaşırken çocukların pembe, canlı suratlarına bakıyordu ve birden bütün çocukların ellerinde birer, bazılarında ikişer tane taş olduğunu fark etti. Kanalın ötesinde, gruptan yaklaşık otuz adım kadar uzakta, çitin yanında bir çocuk daha duruyordu. O da öğrenciydi, omzunda torbası vardı. Boyuna bakılırsa en fazla on yaşındaydı, hatta daha bile küçük olabilirdi. Solgun, hastalıklı bir suratı, pırıl pırıl parlayan kara gözleri vardı. Dikkatle ve merakla altı kişilik grubu gözetliyordu. Çocuklar besbelli ki arkadaşlarıydı. Biraz önce okuldan birlikte çıkmışlardı, ama anlaşılan onlara karşı bir düşmanlığı vardı. Alyoşa yaklaştı ve siyah ceketli, kıvırcık sarı saçlı, pembe yanaklı bir oğlan çocuğuna bakarak şöyle dedi:

“Sizin gibi torba taşıdığım zamanlarda sağ elimizle istediğimizi hemen bulabilmek için torbayı sol tarafımızda taşırdık; sizin torbanız sağ tarafta, içine kolayca ulaşamazsınız.”

Alyoşa, önceden hiçbir kurnazlık düşünmeden dosdoğru bu pratik düşüncesini söyleyerek konuşmaya başlamıştı. Zaten yetişkin birinin, bir çocuğun, hele hele de bir grup çocuğun güvenini kazanması gerekiyorsa başka türlü söze başlaması olanaksızdır. Tamamen eşit durumda olmak için tam böyle ciddi ve yapıcı şekilde söze başlamak gerekir; Alyoşa bunu içgüdüsüyle anlamıştı.

“Ama o solak,” diye cevap verdi bir başka çocuk. On bir yaşlarında gürbüz ve kabadayı bir şeydi. Diğer beş çocuk Alyoşa’ya gözlerini dikmişlerdi.

“Taşı da sol eliyle atar,” diye belirtti üçüncü çocuk. Tam bu anda gruba doğru bir taş uçtu, hafifçe solak çocuğa değdi, ama becerikli ve hızlı bir şekilde fırlatıldığı halde yandan uçup geçti. Taşı kanalın ötesindeki çocuk atmıştı.

“Vur onu, indir bir tane Smurov!” diye bağırdı hepsi. Ama Smurov, solak çocuk, onlar bunu söylemeseler de bekleyecek değildi ve anında karşılığını verdi. Kanalın ötesindeki çocuğa taşı fırlattı ama başarılı olamadı: Taş yere düştü. Kanalın ötesindeki çocuk hemen gruba bir taş daha attı, bu defa dosdoğru Alyoşa’ya fırlattı ve onu omzundan vurarak epeyce canını acıttı. Kanalın ardındaki çocuğun bütün cepleri önceden topladığı taşlarla doluydu. Bu durum, otuz adım uzaktan bile paltosunun şişkin ceplerinden anlaşılıyordu.

“Size attı, kasten size nişan aldı. Siz Karamazov değil misiniz?” diye bağırdılar çocuklar kahkahayla. “Hadi, hep birden ateş!”

Gruptan aynı anda altı taş birden uçtu. Biri çocuğun kafasına çarptı ve çocuk düştü, ama hemen fırlayıp kalktı ve kudurmuş gibi gruba taşlarla karşılık vermeye başladı. Her iki taraftan da sürekli atış başladı, gruptakilerin çoğunun cebinde de önceden hazırlanmış taşlar olduğu anlaşıldı.

“Ne yapıyorsunuz! Ayıp değil mi beyler! Altı kişi bir kişiye karşı, öldüreceksiniz onu,” diye bağırdı Alyoşa.

Fırladı ve kanalın ötesindeki çocuğa kendini siper yapmak için havada uçan taşların önüne geçti. Üçünü ya da dördünü durdurdu.

“Önce o başlattı!” Kırmızı gömlekli çocuk öfkeli bir çocuk sesiyle bağırdı. “Alçağın biri o, daha demin sınıfta Krasotkin’e çakı sapladı, kan akıttı. Krasotkin şikâyet etmek istemedi, bunu iyice pataklamak lazım...”

“Ama neden? Galiba siz de onu kızdırıyorsunuz.”

“İşte sırtınıza bir taş daha attı. Sizi tanıyor,” diye bağırdılar çocuklar. “Artık bize değil, size taş atıyor. Hadi, hep birden, yanlış nişan alma Smurov!”

Atış tekrar başladı. Bu defaki çok fenaydı. Kanalın ötesindeki çocuğun göğsüne taş isabet etti; bir çığlık attı, ağlamaya başladı ve tepeye, Mihaylovskaya Caddesi’ne koştu. Grupta bağrışmalar oldu: “Ha işte, korktu, kaçtı, hamam kesesi!”

“Siz henüz bilmiyorsunuz Karamazov, o ne alçaktır, onu öldürmek bile az gelir,” diye tekrarladı ceketli, görünüşe göre diğerlerinden daha büyük olan çocuk. Gözleri parlıyordu.

“Ne alçaklık yaptı?” diye sordu Alyoşa. “İspiyonculuk mu etti?”

Çocuklar güler gibi birbirlerine baktılar.

“Siz de Mihaylovskaya’ya mı gidiyorsunuz?” diye devam etti öteki çocuk. “Yetişin ona... Görüyor musunuz, tekrar durdu, bekliyor ve size bakıyor.”

“Size bakıyor, size bakıyor!” diye tekrarladılar çocuklar.

“Yırtık hamam kesesini sever mi, sevmez mi sorun bakalım ona. Duyuyor musunuz, aynen böyle sorun.”

Kahkahayla güldüler. Alyoşa onlara baktı, onlar da Alyoşa’ya.

“Gitmeyin, size taş atacak,” diye uyardı Smurov.

“Beyler, ona hamam kesesini sormayacağım, çünkü galiba siz onu böyle kızdırıyorsunuz, ama onu niye böyle hor gördüğünüzü ondan öğreneceğim...”

“Öğrenin, öğrenin,” diye gülüştüler çocuklar.

Alyoşa köprüden geçti ve çitin yanından doğruca tepeye, suçlu çocuğa doğru gitti.

“Dikkat edin,” diye bağırdılar arkasından uyararak, “sizden korkmuyor, Krasotkin’e yaptığı gibi aniden... hiç sezdirmeden çakıyı saplayıverir.”

Çocuk yerinden kıpırdamadan onu bekliyordu. Alyoşa iyice yaklaşınca karşısında taş çatlasa dokuz yaşında bir çocuk gördü. Sıska ve kısa boyluydu, solgun, zayıf, uzunca bir yüzü, Alyoşa’ya kötü kötü bakan koyu, iri gözleri vardı. Biçimsiz bir şekilde küçülmüş oldukça yıpranmış eski bir palto giymişti. Çıplak bilekleri paltosunun kollarından dışarı fırlamıştı. Pantolonunun sağ dizinde büyük bir yama, sağ ayağındaki çizmede, başparmağın bulunduğu yerde görünüşe göre mürekkeple iyice boyanmış büyük bir delik vardı. Paltosunun şişkin cepleri taş doluydu. Alyoşa, çocuğun iki adım önünde durdu, ona soru sorar gibi bakıyordu. Alyoşa’nın gözlerinden kendisini dövmek istemediğini anlayan çocuk, meydan okumaktan vazgeçti ve hatta konuşmaya kendisi başladı:

“Ben tek başınayım, onlarsa altı kişi... Hepsini tek başıma döverim,” dedi birden gözlerinde şimşekler çakarak.

“Taşın biri çok canınızı acıtacak şekilde çarpmış olmalı,” dedi Alyoşa.

“Ben de Smurov’un kafasına bir tane patlattım!” diye haykırdı çocuk.

“Bana, sizin beni tanıdığınızı ve bu yüzden bana taş attığınızı söylediler, öyle mi?” diye sordu Alyoşa.

Çocuk somurtarak Alyoşa’ya baktı. Alyoşa, “Ben sizi tanımıyorum. Acaba siz beni tanıyor musunuz?” diye sordu.

“Çekilin, musallat olmayın!” diye birden öfkeyle bağırdı çocuk. Sanki bir şeyler bekliyormuş gibi yerinden kımıldamıyor ve yine hırstan gözleri parlıyordu.

“Tamam, gideceğim,” dedi Alyoşa, “ama sizi tanımıyorum ve size musallat olmuyorum. Sizi nasıl kızdırdıklarını bana söylediler, ama ben size sataşmak istemiyorum, hoşça kalın!”

“Hey, süslü pantolonlu rahip!” diye bağırdı çocuk. Bu arada aynı hırslı ve meydan okuyan bakışla Alyoşa’yı takip ediyordu. Alyoşa’nın hemen üzerine atılacağını düşünerek vaziyetini almıştı. Ama Alyoşa döndü, ona baktı ve hiçbir şey söylemeden yürüdü. Daha üç adım bile atmamıştı ki, çocuğun cebindeki en büyük taş sırtına indi ve canını yaktı.

“Siz hep böyle arkadan mı vurursunuz? Sizin için gizlice saldırır dediklerinde demek ki doğru söylüyorlarmış,” dedi ve tekrar döndü Alyoşa, ama bu defa çocuk gözü iyice dönmüş bir halde Alyoşa’ya bir taş daha fırlattı, bu kez dosdoğru suratına, ama Alyoşa tam zamanında kolunu siper aldı ve taş dirseğine çarptı.

“Ne kadar ayıp! Ben size ne yaptım ki!” diye bağırdı Alyoşa.

Çocuk ağzını açmadan ve heyecanla bir tek şeyi, Alyoşa’nın hemen kendisine saldırmasını bekliyordu; onun bu anda bile üzerine atlamadığını görünce bir hayvan yavrusu gibi iyice kızdı; yerinden fırladı, Alyoşa’nın üzerine atıldı. Alyoşa kımıldayacak zaman bulamadı, öfkeli yumurcak kafasını eğip iki eliyle Alyoşa’nın sol elini yakaladı ve orta parmağını hart diye ısırdı. Parmağı çocuğun dişleri arasındaydı ve on saniye kadar parmağını oradan kurtaramadı. Alyoşa bütün gücüyle parmağını çekerken acıdan bağırdı. Sonunda çocuk parmağı bıraktı ve sıçrayıp önceden durduğu yere geri çekildi. Parmak tam tırnağın yanından ta kemiğe kadar çok fena ısırılmıştı; kanıyordu. Alyoşa mendilini çıkarttı ve yaralı elini sıkıca sardı. Bir dakika kadar bu işle uğraştı. Sonunda Alyoşa, sessiz bakışlarını ona dikti.

“Peki tamam,” dedi, “nasıl canımı acıttığınızı görüyor musunuz, memnun oldunuz mu? Şimdi söyleyin bakalım, ben size ne yaptım?”

Çocuk hayretle baktı. Alyoşa, aynı sakinlikle devam etti:

“Sizi hiç tanımıyorum ve ilk kez görüyorum. Size mutlaka bir şey yapmış olmalıyım, yoksa boşu boşuna bu kadar canımı yakmazdınız. Öyleyse ne yaptığımı ve size karşı ne suç işlediğimi söyleyin.”

Çocuk yanıt vermek yerine birden hüngür hüngür ağlamaya başladı ve hemen Alyoşa’nın yanından kaçtı. Alyoşa peşinden sessizce Mihaylovskaya Caddesi’ne yürüdü, adımlarını küçültmeden ve etrafına bakmadan, sadece avaz avaz ağlayarak uzaklaşan çocuğu uzunca bir süre bakışlarıyla izledi. Vakit bulur bulmaz bu çocuğu mutlaka bulup, bu son derece etkileyici bilmeceyi çözmek gerektiğini düşündü. Şimdilik buna zamanı yoktu.

IV

HOHLAKOVLARDA

Kısa süre sonra Bayan Hohlakova’nın evine, kendisine ait, taştan yapılmış, iki katlı, şehrimizdeki en güzel evlerden birine yaklaştı. Bayan Hohlakova, genellikle malikânesinin bulunduğu bir başka vilayette ya da yine kendisine ait bir eve sahip olduğu Moskova’da otururdu, ama bizim şehirde de babasından, dedesinden kalma bir evi vardı. Bizim vilayetteki malikânesi, üç malikânesinden en büyüğüydü, ama şimdiye kadar vilayetimize pek az gelmişti. Daha girişte Alyoşa’yı koşarak karşıladı.

“Aldınız mı, yeni mucizeyle ilgili mektubumu aldınız mı?” diye çabuk ve sinirli bir şekilde konuşmaya başladı.

“Evet, aldım.”

“Herkese yaydınız, gösterdiniz mi? Oğlu anasına geri getirdi!”

“Bugün ölecek,” dedi Alyoşa

“Duydum, biliyorum. Oh, sizinle konuşmayı ne kadar istiyorum! Sizinle veya herhangi biriyle bütün bunları konuşmak. Hayır, sizinle! Ne yazık, onu görebilmem olanaksız! Bütün şehir heyecanlı, herkes bir bekleyiş içinde. Ama şimdi... biliyor musunuz, Yekaterina İvanovna şu anda bizde bulunuyor.”

“Ah, bu çok iyi!” dedi Alyoşa. “Onunla da sizde görüşmüş olacağım, dün bugünden için kendisine mutlaka uğramamı tembih etmişti.”

“Her şeyi, her şeyi biliyorum. Dün evinde olanları... o alçak yüzünden duyulan bütün korkuları, ayrıntılarına kadar her şeyi işittim. C’est tragique,31 ben onun yerinde olsam, onun yerinde olsam ne yapardım bilmiyorum! Ama ağabeyiniz Dmitriy Fedoroviç de neymiş öyle, aman Tanrım! Şaşıyorum Aleksey Fedoroviç. Düşünün, ağabeyiniz, yani dünkü korkunç olanı değil, öbürü, İvan Fedoroviç şu anda orada oturmuş Yekaterina İvanovna’yla konuşuyor: Resmi konuşmalar... Aralarında geçenlere bir inanabilseniz, feci bir şey bu, size söyleyeyim, bir çırpınma bu, inanılması olanaksız bir masal: İkisi de ne için olduğunu bilmeden kendilerini mahvediyorlar, bunu kendileri de biliyorlar ve bundan zevk alıyorlar. Sizi nasıl da bekliyordum! Yolunuzu dört gözle bekliyordum! Asıl önemlisi buna katlanamıyorum. Şimdi size her şeyi anlatacağım, ama şu anda daha önemli başka bir şey var. Ah, asıl önemli konuyu az kaldı unutuyordum: Söyleyin, Lise neden sinir krizi geçiriyor? Geldiğinizi duyar duymaz sinir krizine tutuldu!”

“Şu anda sinir krizi geçiren ben değil, sizsiniz Maman.” Yan odanın aralık kapısından Lise’in cıvıl cıvıl sesi duyuldu birden. Kapı aralığı daracıktı, ama ses kopuk kopuk, tam tamına korkunç bir şekilde gülmek isteyip de bütün gücüyle kahkahasını tuttuğu zamanki gibiydi. Alyoşa, kapının aralık olduğunu hemen fark etti. Lise, herhalde koltuğunda oturmuş ona bu aralıktan bakıyordu, ama Alyoşa onu göremiyordu.

“Bunda şaşacak bir şey yok Lise, hiçbir şey yok... senin kaprislerin yüzünden ben de sinir krizi geçireceğim. Ha bu arada öyle hasta ki, Aleksey Fedoroviç, bütün gece ateşler içinde inledi! Sabahı zor ettim ve Hertsenştube’yi çağırdım. O da hiçbir şey anlamadığını ve beklemek gerektiğini söylüyor. Bu Hertsenştube hep gelir ve hiçbir şey anlayamadığını söyler. Siz eve yaklaşır yaklaşmaz Lise bir çığlık attı ve kriz başladı, kendisini buraya, eski odasına götürmemizi söyledi...”

“Anne onun geleceğini hiç bilmiyordum, bu odaya geçmek istemem hiç de onun yüzünden değil.”

“Bu doğru değil Lise. Yuliya, Aleksey Fedoroviç’in geldiğini sana haber vermeye koştu, senin odanda gözcülük yapıyordu.”

“Sevgili anneciğim, bu sizin adınıza hiç de zekice bir espri değil. Eğer bunu düzeltmek ve hemen çok akıllıca bir şey söylemek isterseniz, sevgili anneciğim, Sayın Aleksey Fedoroviç’e, dün olanlardan sonra ve herkesin onunla alay etmesine karşın bugün hâlâ bize gelmeye kalkışmakla kendisinin de keskin bir zekâya sahip olmadığını söyleyin.”

“Lise çok ileri gidiyorsun, sonunda sert tedbirlere başvuracağımdan emin olabilirsin: Kim onunla alay edecek, gelmesine öyle sevindim ki. O bana lazım, hem de çok lazım. Oh, Aleksey Fedoroviç, çok mutsuzum!”

“Neyin var canım anneciğim?”

“Ah, hep senin kaprislerin Lise, maymun iştahlılığın, hastalığın, geceki şu korkunç ateşin, korkunç ve değişmez Hertsenştube, en önemlisi değişmez, değişmez Hertsenştube! Sonuçta her şey, her şey... Ve hatta bu mucize bile! Bu mucize beni nasıl etkiledi, nasıl sarstı, sevgili Aleksey Fedoroviç! Bir de şimdi orada, salonda oynanan, yüreğimin kaldıramadığı, size peşin peşin söylüyorum, dayanamadığım bu tragedya. Belki de tragedya değil de bir komedya. Söyleyin, Starets Zosima yarına kadar yaşar mı? Aman Tanrım! Bana neler oluyor, bir an için gözlerimi kapatıyorum ve hepsinin saçma şeyler olduğunu görüyorum.”

“Sizden bir ricam olacak,” diye birden sözünü kesti Alyoşa, “parmağımı sarmak için bana temiz bir bez parçası verebilir misiniz? Çok fena yaralandım, şu anda çok kötü acıyor.”

Alyoşa, ısırılmış parmağını açtı. Mendil kıpkırmızı olmuştu. Bayan Hohlakova bir çığlık attı ve gözlerini yumdu.

“Tanrım, ne korkunç yara!”

Ama Lise kapı aralığından Alyoşa’nın parmağını görür görmez kapıyı ardına kadar açtı.

“Buraya, yanıma gelin,” diye ısrarla ve emredercesine bağırdı, “artık saçmalık yok! Aman Tanrım, bunca zaman neden bir şey söylemeden durdunuz? Kan kaybedebilirdi anne! Nerde oldu bu, nasıl yaptınız? Önce su, su! Yarayı temizlemek, acıyı dindirmek için soğuk suya sokmak ve suyun içinde tutmak gerekir... Çabuk, çabuk su getirin, anne, tasa koyup su getirin. Hadi daha çabuk.” Sözünü sinirli bir şekilde tamamladı. Çok korkmuştu; Alyoşa’nın yarası onu müthiş etkilemişti.

“Hertsenştube’ye haber göndersek mi?” diye bağırdı Bayan Hohlakova.

“Anne, siz beni öldüreceksiniz. Sizin Hertsenştube gelecek ve anlayamıyorum diyecek! Su, su! Anne, Tanrı aşkına kendiniz gidin, Yuliya’yı acele ettirin, kim bilir nerede takılıp kalmıştır, hiçbir zaman çabuk gelemez! Hadi daha çabuk anne, yoksa öleceğim...”

“Önemli bir şey değil,” diye haykırdı Alyoşa. Onların korkusundan ürkmüştü.

Yuliya koşarak suyu getirdi. Alyoşa, parmağını suya soktu.

“Anne, Tanrı aşkına, bez getirin; bez ve şu kesikler için yakıcı bulanık sudan getirin, aman neyse adı! Bizde var, var ondan... Anneciğim, kapaklı şişenin nerede olduğunu biliyorsunuz, yatak odanızda, sağdaki küçük dolapta, kapaklı büyük şişe, bez de orada...”

“Şimdi hepsini getiririm Lise, yeter ki sen bağırma ve üzülme. Bak, Aleksey Fedoroviç başına gelen kazaya nasıl dayanıyor. Kendinizi böyle korkunç şekilde nerede yaraladınız Aleksey Fedoroviç?”

Bayan Hohlakova acele acele çıktı. Lise de bunu bekliyordu.

“Önce soruyu yanıtlayın,” dedi Alyoşa’ya çabucak, “nerede yaralandınız böyle? Sonra da sizinle bambaşka bir konuyu konuşacağım. Hadi!”

Alyoşa, annesi dönene kadar geçecek zamanın Lise için çok değerli olduğunu içgüdüsel olarak hissederek çocuklarla esrarlı karşılaşmasını çabuk çabuk, pek çok şeyi atarak, kısaltarak, ama doğru ve açık şekilde Lise’e anlattı. Lise onu dinledikten sonra ellerini çırptı:

“Yapılacak şey mi bu, hem de üzerinizdeki giysiyle çocuklara sataşılır mı hiç!” sanki Alyoşa’nın üzerinde herhangi bir hakka sahipmiş gibi öfkeyle bağırıyordu. “Evet bundan sonra siz de bir çocuksunuz, en küçük çocuk, başka ne olabilir ki! Ama ne yapıp edin, bu kötü çocuk hakkında mutlaka bir şeyler öğrenip bana hepsini anlatın, çünkü bunda esrarlı bir şey var. Şimdi ikinci konuya gelelim, ama önce bir soru: Aleksey Fedoroviç, çektiğiniz acıya rağmen son derece boş şeylerle ilgili olarak soğukkanlılıkla konuşabilecek misiniz?”

“Konuşabilirim, hem artık öyle fazla acı da hissetmiyorum.”

“Parmağınız suyun içinde de ondan. Suyu artık değiştirmek gerekir, çünkü hemen ısınır. Yuliya, bodrumdan bir parça buz ve bir tas su daha getir çabuk. O da gittiğine göre benim meseleme gelelim: Sevgili Aleksey Fedoroviç, dün size gönderdiğim mektubu hemen bana geri verin lütfen, hemen, çünkü annem her an gelebilir ve ben görmesini istemiyorum...”

“Mektup yanımda değil.”

“Yalan, yanınızda. Bu yanıtı vereceğinizi biliyordum zaten. Mektup şu cebinizde. Bütün gece bu aptalca şakadan pişmanlık duydum. Hemen mektubu geri verin!”

“Manastırda kaldı.”

“Böyle aptalca bir şakayla yazdığım mektuptan sonra beni küçük bir kız, mini minnacık bir kız da sayamazsınız ama! Bu aptalca şaka için sizden özür diliyorum, ama mektubu bana mutlaka getirin, tabii eğer gerçekten şu anda yanınızda değilse. Hemen bugün mutlaka getirin, mutlaka, mutlaka!”

“Bugün hiç imkânı yok, çünkü manastıra gideceğim ve iki, üç, belki de dört gün size gelemeyeceğim, çünkü Starets Zosima...”

“Dört gün, ne saçma! Dinleyin, benimle çok mu eğlendiniz?”

“Zerre kadar eğlenmedim.”

“Neden?”

“Çünkü hepsine de kesinlikle inandım.”

“Bana hakaret ediyorsunuz!”

“Hiç de değil. Okur okumaz bütün yazdıklarınızın olacağını düşündüm, çünkü Starets Zosima ölür ölmez manastırdan hemen çıkmak zorunda kalacağım. Sonra okula devam edeceğim ve sınava gireceğim, yasal süresi gelir gelmez de evleneceğiz. Sizi seveceğim. Henüz düşünecek zamanım olmadı, ama sizden daha iyi bir eş bulacağımı sanmıyorum, starets de bana evlenmemi emrediyor...”

“Ama ben sakatım, beni tekerlekli sandalyede taşıyorlar!” Liza yanakları kızararak gülmeye başladı.

“Sizi ben kendi ellerimle sandalyenizde taşıyacağım, ama eminim, o zamana kadar iyileşeceksiniz.”

“Siz delisiniz,” dedi sinirli bir şekilde Liza, “öyle bir oyundan böyle bir saçmalık çıkardınız!.. Ah, işte annem, tam da zamanında geliyor. Anneciğim, her zamanki gibi geç kaldınız! İşte Yuliya da buzu getiriyor.”

“Ah Lise, bağırma, tek sen bağırma. Bu bağırıştan ben.... Bezi sen başka bir yere sokmuşsun, ben ne yapayım... Aradım, aradım... Bunu kasten yaptığından kuşkulanıyorum.”

“Ama onun ısırılmış bir parmakla geleceğini bilemezdim ya! Bilseydim belki de gerçekten kasıtlı yapardım. Melek anneciğim, çok esprili şeyler söylemeye başlıyorsunuz.”

“Varsın esprili olsun. Ama Aleksey Fedoroviç’in parmağı ve bütün bunlar için ne biçim hisler öyle Lise! Oh, sevgili Aleksey Fedoroviç, beni öldüren bir sürü şey var, tek Hertsenştube değil, hepsi birlikte, katlanamadığım şeylerin hepsi bir arada.”

“Yeter anne, Hertsenştube yetti artık.” Neşeyle güldü Liza. “Bezi çabuk verin anneciğim, suyu da. Bu sadece kurşun sirkesi Aleksey Fedoroviç, adını şimdi anımsadım, ama çok iyi bir komprestir. Anneciğim, düşünebiliyor musunuz, sokakta küçük çocuklarla kavga etmiş, yumurcağın biri onu ısırmış. Küçük değil mi, kendisi de küçük bir adam değil mi, böyle bir şeyden sonra evlenmesi mümkün mü anne? Tasavvur edin evlenmek istiyor, anneciğim. Onu evli olarak düşünebiliyor musunuz, komik değil mi, korkunç değil mi bu?”

Lise, Alyoşa’ya kurnazca bakarak sinirli, ince gülüşüyle durmadan gülüyordu.

“Evlenmek de neyin nesi Lise, hem bunu niye yapsın, sen de çok münasebetsiz oldun... Şu çocuk kuduz falan olmasın?”

“Ah, anneciğim! Kuduz çocuklar mı varmış?”

“Neden olmasın Lise, sanki saçma bir şey söylemişim gibi. Sizin şu çocuğu kuduz bir köpek ısırmıştır ve o da kuduz bir çocuk olmuştur ve yanından geçen birini ısırır. Parmağınızı ne kadar güzel sardı, Aleksey Fedoroviç, ben asla böyle beceremezdim. Şimdi acı duyuyor musunuz?”

“Artık çok az acıyor.”

“Peki, sudan korkmuyor musunuz?” diye sordu Lise.

“Tamam, yeter artık Lise. Belki ben kuduz çocuktan söz ederek pek acele ettim, ama sen de hemen ne sonuç çıkardın. Yekaterina İvanovna sizin geldiğinizi yeni öğrendi, Aleksey Fedoroviç, öyle üzerime atıldı ki, sizi dört gözle bekliyor.”

“Ah anneciğim! Tek başına git oraya, o şimdi gelemez, çok canı yanıyor.”

“Hiç canım yanmıyor, gidebilirim...” dedi Alyoşa.

“Nasıl? Gidiyor musunuz? Demek öyle? Demek öyle?”

“Ne var? Orada işimi bitirince tekrar geleceğim ve istediğiniz kadar konuşabileceğiz. Ama en kısa zamanda Yekaterina İvanovna’yı görmek istiyorum, çünkü ne olursa olsun bugün en kısa sürede manastıra geri dönmek istiyorum.”

“Anneciğim, onu alın ve çabuk götürün. Aleksey Fedoroviç, Yekaterina İvanovna’dan sonra bana gelmeye çalışmayın, doğruca manastırınıza gidin, yolunuz açık olsun! Ben de uyumak istiyorum, bütün gece uyumadım.”

“Ah Lise, şaka ediyorsun, ama keşke gerçekten uyuyabilsen!” diye haykırdı Bayan Hohlakova.

“Bilmiyorum ki, ben... Ben, eğer isterseniz üç dakika, hatta beş dakika daha kalırım,” dedi Alyoşa.

“Hatta beş dakika demek! Onu hemen götürün anneciğim, o bir canavar!”

“Lise sen aklını kaçırmışsın. Gidelim Aleksey Fedoroviç, bugün çok kaprisli, onu kızdırmaktan korkuyorum. Of, sinirli bir kadınla uğraşmak derttir Aleksey Fedoroviç! Ama belki de gerçekten yanınızda uykusu gelmiştir. Ne kadar da çabuk uykusunu getirdiniz, ne mutlu!”

“Ah anneciğim, ne tatlı konuşmaya başladınız. Bunun için sizi öperim anneciğim.”

“Ben de seni Lise. Dinleyin Aleksey Fedoroviç.” Bayan Hohlakova, Alyoşa’yla birlikte çıkarken esrarlı ve ciddi bir edayla çabuk çabuk fısıldamaya başladı. “Size hiçbir şey telkin etmek, bu perdeyi kaldırmak istemiyorum, içeri girin ve orada olan biten her şeyi kendi gözlerinizle görün. Bu bir dehşet, bu fantastik bir komedya: Yekaterina İvanovna, ağabeyiniz İvan Fedoroviç’i seviyor ve kendisini bütün gücüyle ağabeyiniz Dmitriy Fedoroviç’i sevdiğine inandırıyor. Bu korkunç bir şey! Sizinle içeriye geleceğim ve eğer kovalamazlarsa sonuna kadar bekleyeceğim.”

31 (Fr.) Feci bir şey. (Ç.N.)

V

SALONDAKİ ÇIRPINMALAR

Ancak salondaki sohbet sona ermek üzereydi; Yekaterina İvanovna sakin bir görünüşe sahip olmasına rağmen büyük bir heyecan içindeydi. Alyoşa’nın ve Bayan Hohlakova’nın içeri girdikleri anda İvan Fedoroviç gitmek üzere ayağa kalkıyordu. Yüzü biraz solgundu ve Alyoşa ona endişeyle baktı. Alyoşa’nın kuşkularından biri, bir zamandır onu rahatsız eden bilmece artık onun için çözülmüş durumdaydı. Kardeşi İvan’ın Yekaterina İvanovna’yı sevdiği ve asıl önemlisi onu gerçekten de Mitya’nın “elinden almak” niyetinde olduğu aşağı yukarı bir aydan beri birkaç defadır farklı kişilerce söyleniyordu. Bu durum, Alyoşa’yı çok rahatsız etmiş olmasa da son zamanlara kadar ona olanaksız görünüyordu. Ağabeylerinin ikisini de seviyordu ve ikisinin arasındaki böyle bir rekabet onu korkutuyordu. Bununla birlikte, Dmitriy Fedoroviç, dün ona kardeşi İvan’ın rekabetinden memnun olduğunu ve bunun kendisine, yani Dmitriy’e pek çok bakımdan yardım edeceğini açıkça söylemişti. Neye yardım edecekti? Dmitriy’in Gruşenka’yla evlenmesine mi? Ancak Alyoşa, bunu umutsuz ve en son düşünülecek bir mesele sayıyordu. Bütün bunlardan başka, Alyoşa, dün akşama kadar Yekaterina İvanovna’nın, ağabeyi Dmitriy’i ihtiras ve inatla sevdiğine hiçbir kuşku duymadan inanıyordu, ama sadece dün akşama kadar. Ayrıca her nedense ona, Yekaterina İvanovna, İvan gibi birini sevemezmiş, ama her ne kadar bu aşk çok tuhaf olsa da ağabeyi Dmitriy’i, hem de olduğu gibi sevebilirmiş gibi geliyordu. Dün de Gruşenka’yla arasında geçen olayda birdenbire başka bir şey görür gibi olmuştu. Bayan Hohlakova’nın biraz önce söylediği “çırpınma” sözcüğü, onu neredeyse irkiltmişti, çünkü bu gece, sabaha karşı yarı uyur, yarı uyanıkken birdenbire herhalde gördüğü düşe karşılık olarak “Çırpınış, çırpınış!” demişti. Yekaterina İvanovna’nın evindeki dünkü sahne bütün gece rüyasına girmişti. Şimdi Bayan Hohlakova’nın Yekaterina İvanovna’nın kardeşi İvan’ı sevdiği ve sadece ve sadece bir tür oyun, bir “çırpınma” yüzünden bilerek kendi kendisini aldattığı ve adeta bir minnettarlık yüzünden Dmitriy’e olan yapmacık aşkıyla kendi kendisine eziyet ettiği yolundaki düşüncesi Alyoşa’yı etkilemişti: “Belki de bütün gerçek aslında yalnızca bu sözlerdedir!” Ama böylesi bir durumda kardeşi İvan’ın vaziyeti ne olurdu? Alyoşa, bir çeşit içgüdüyle Yekaterina İvanovna gibi bir karakter için hükmetmenin gerekli olduğunu, ama onun İvan gibi birine değil, ancak Dmitriy gibi birine hükmedebileceğini hissetti. Çünkü Yekaterina İvanovna’nın önünde “kendi saadeti için” sadece Dmitriy, uzunca bir sürede de olsa, boyun eğebilirdi (Alyoşa da bunu istiyordu), ama ya İvan? Hayır, İvan onun önünde boyun eğemezdi, üstelik boyun eğmek İvan’a mutluluk getirmezdi. Alyoşa nedense elinde olmadan İvan hakkında böyle bir yargıya varmıştı. Ve işte bütün bu kararsızlıklar ve bu düşünceler, şu anda salona adım attığı anda kafasında uçuşup duruyor ve bir belirip bir yok oluyordu. Aniden ve engel olunamaz bir şekilde bir düşünce daha beliriverdi: “Ya Yekaterina İvanovna, ne onu, ne öbürünü, hiçbirini sevmiyorsa?” Alyoşa’nın bu düşüncelerinden adeta utanç duyduğunu ve son bir ayda kafasına üşüşen bu düşünceler yüzünden kendisini ayıpladığını belirteyim. “Aman ben aşktan ve kadınlardan ne anlarım ki, bu karara varabileyim,” diye düşünüyordu benzeri her düşüncesinden veya tahmininden sonra ve kendine sitem ediyordu. Ama bu arada düşünmeden de yapamıyordu. Örneğin, şu anda bu rekabetin iki ağabeyinin kaderinde son derece önemli bir konu olduğunu ve pek çok şeyin buna bağlı olduğunu içgüdüsüyle anlıyordu. “Bir alçak, diğer alçağı yiyecek.” Ağabeyi İvan dün babasından ve Dmitriy Ağabey’den öfkeyle söz ederken böyle demişti. Demek ki, ağabeyi Dmitriy onun gözünde bir alçaktı, hem belki de çoktandır bir alçaktı. İvan Ağabey, Yekaterina İvanovna’yı tanıdığından beri mi öyleydi yoksa? Bu sözler elbette İvan’ın ağzından dün istemeden çıkmıştı, ama istemeden olması daha da önemliydi. Eğer öyleyse, neydi bu dünyanın hali? Ailelerinin içindeki nefret ve düşmanlık nedenleri tam tersine yeni değil miydi? Asıl önemlisi, Alyoşa’nın kime acıması gerekiyordu? İkisine de mi acımalıydı? Her ikisini de seviyordu, ama böylesine korkunç çelişkiler arasında ikisine de acınabilir mi? Bu kargaşa içinde insan tamamen kaybolabilir. Ama Alyoşa’nın yüreği, bilinmezliklere katlanamıyordu, çünkü onun sevgisinin niteliği her zaman yapıcıydı. Tepkisiz sevemezdi, sevince de hemen yardıma girişirdi. Bunun için de bir hedef koymak, içlerinden her biri için neyin iyi ve gerekli olduğunu bilmek ve hedefin doğruluğunu sağlama bağladıktan sonra ise doğal olarak her birine yardım etmek gerekliydi. Ama her konuda kesin bir hedef yerine sadece belirsizlik ve karışıklık vardı. “Çırpınma” denmişti biraz önce. Ama bu çırpınmanın içinde bile olsa ne anlayabilirdi ki? Bütün bu karışıklık içinde daha ilk sözcüğü bile anlayamıyordu!

Yekaterina İvanovna, Alyoşa’yı görünce gitmek üzere artık yerinden kalkmış olan İvan Fedoroviç’e hızlı hızlı ve sevinçle şöyle dedi:

“Bir dakika! Bir dakika daha durun. Bütün varlığımla güvendiğim bu insanın düşüncesini duymak istiyorum. Yekaterina Osipovna, siz de gitmeyin,” diye ekledi Bayan Hohlakova’ya dönerek. Alyoşa’yı yanına oturttu, Hohlakova ise karşıya, İvan Fedoroviç’le yan yana oturdu.

“Bütün dostlarım, dünyada sahip olduğum bütün sevgili dostlarım buradalar,” diye hararetle söze başladı. Sesinde acı çeken içten gözyaşları titreşiyordu ve Alyoşa’nın yüreği bir anda ondan yana döndü. “Siz, Aleksey Fedoroviç, dün bu... dehşetin tanığı oldunuz ve ne durumda olduğumu gördünüz. Siz bunu görmediniz İvan Fedoroviç, o gördü. Dün benim hakkımda ne düşündü bilmiyorum, bir tek şey biliyorum, aynı şey bugün, şimdi de tekrarlansa dünkü duygularımı, dünkü sözlerimi söyler, dünkü hareketlerimi yapardım. Hareketlerimi anımsıyor musunuz, Aleksey Fedoroviç, bunlardan birinde beni siz tutmuştunuz...” (Bunu söylerken kızardı ve gözlerinde şimşekler çaktı.) “Size açıklıyorum, Aleksey Fedoroviç, hiçbir şeyi kabul edemem. Dinleyin Aleksey Fedoroviç, artık onu sevip sevmediğimi bile bilmiyorum. O, benim için acıdığım biri oldu. Aşk için olumsuz bir durumdur bu. Eğer onu sevseydim, sevmeye devam etseydim, o zaman belki de şu anda ona acımaz, tam tersine ondan nefret ederdim...”

Sesi titremeye başlamıştı. Kirpiklerinin üzerinde yaşlar parlıyordu. Alyoşa’nın içi titredi: “Bu kız doğru söylüyor ve içten konuşuyor,” diye düşündü, “ve... ve artık Dmitriy’i sevmiyor!”

“Öyle! Öyle!” diye haykırdı Bayan Hohlakova.

“Bekleyin, sevgili Yekaterina Osipovna, asıl önemli şeyi, bu gece verdiğim kesin kararı söylemedim. Bu kararımın belki de –benim için– korkunç bir karar olduğunu hissediyorum, ama onu hiçbir şey uğruna, evet hiçbir şey uğruna değiştirmeyeceğimi ve hayatım boyunca böylece kalacağını da seziyorum. Her zaman akıl danışacağım gönlü yüce, insan sarrafı dostum, dünyada sahip olduğum biricik sevgili ve iyi yürekli dostum İvan Fedoroviç, beni her konuda takdir ediyor ve kararımı beğeniyor... kararımı biliyor.”

“Evet, kararını takdir ediyorum,” sakin, ama kesin bir ses tonuyla konuştu İvan Fedoroviç.

“Ama ben, Alyoşa’nın da, ah, Aleksey Fedoroviç, size sadece Alyoşa dediğim için bağışlayın, Aleksey Fedoroviç’in de şimdi bana iki dostumun yanında haklı olup olmadığımı söylemesini istiyorum. İçimde bir önsezi var, Alyoşa, siz sevgili kardeşim, çünkü siz benim sevgili kardeşimsiniz, Alyoşa’nın soğuk elini kendi ateş gibi yanan eline alarak tekrar heyecanla konuşmaya başladı. “Sizin kararınızın, sizin onayınızın bütün acılarıma rağmen bana huzur vereceğini, çünkü sizin sözlerinizden sonra sakinleşeceğimi hissediyorum, bunu seziyorum!”

“Bana ne sorduğunuzu bilmiyorum,” dedi Alyoşa yüzü kızararak, “sadece sizi sevdiğimi ve şu anda size kendimden daha çok mutluluk dilediğimi biliyorum!.. Ancak bu işler konusunda hiçbir şey bilmiyorum...” diye eklemekte nedense acele etti.

“Bu işlerde, Aleksey Fedoroviç, şimdi bu işlerde en önemli şey, şeref ve borçtur ve ben borçtan daha yüce bir şey de tanımam. Yüreğim bana bu karşı konulmaz duyguyu fısıldıyor ve bu duygu beni önüne geçilmez şekilde çekiyor. Bununla birlikte her şey iki sözcükten ibaret, karar verdim: O, şu... alçak kadınla...” resmi konuşmaya başladı, hiçbir zaman, hiçbir zaman bağışlayamayacağım şu alçak kadınla evlense bile onu yine de bırakmayacağım! Şu andan itibaren onu artık asla, asla bırakmayacağım!” dedi renksiz, zoraki bir coşku patlamasıyla. “Yani, onun peşinde dolaşmamak, her dakika gözüne çarpmamak, ona eziyet çektirmemek için istediğiniz başka bir şehre gideceğim, ama hayatım boyunca, evet hayatım boyunca bıkmadan usanmadan onu izleyeceğim. Öbürüyle mutsuz olduğu zaman da, ki bu kaçınılmaz şekilde hemen olacaktır, işte o zaman bana gelsin ve bir dost, bir kız kardeş bulsun... Sadece bir kız kardeş kuşkusuz. Bu böylece sürecek, ama sonunda bu kızkardeşin, seven ve bütün hayatını adamış gerçek bir kızkardeş olduğuna inanacak. Bunu yapacağım, bunu başaracağım, sonunda beni tanıyacak ve bana her şeyi anlatacak, utanmadan!” Sanki çıldırmış gibi haykırdı. “Onun tapınacağı Tanrısı olacağım, en azından bana ihaneti ve dün onun yüzünden katlandıklarım için borçludur. Tüm hayatı boyunca güvenilmez ve ihanet etmiş biri olmasına rağmen benim yaşamım süresince kendisine ve ona vermiş olduğum söze sadık kaldığımı görsün. Sadık kalacağım... Sadece onun saadeti için bir çare, ya da nasıl derler, bir vasıta, onun mutluluğu için bir makine haline geleceğim ve bu durum, hayatım boyunca böyle sürecek, onun bunu ilerde tüm yaşamınca görmesi için hayatım boyunca sürecek! İşte benim kararım bu! İvan Fedoroviç beni kesin olarak onaylıyor.”

Soluğu kesiliyordu. Belki de düşüncesini hakkıyla, daha ustalıklı ve daha doğal ifade etmek istiyordu, ama çok aceleci davranmış ve son derece açık belirtmişti. Gençliğine özgü pek çok sabırsızlığı olmuş, sadece dünkü öfkesi ve kibirlenme gereksinimiyle konuşmuştu, bunu kendisi de hissetmişti. Birden suratı asıldı, gözlerinin ifadesi kötüleşti. Alyoşa bütün bunları hemen fark etti ve yüreğinde bir acıma duygusu uyandı. Tam bu sırada ağabeyi İvan da söze karıştı.

“Ben sadece düşüncemi söyledim,” dedi. “Bütün bunlar başka biri söylediğinde kırıcı, zoraki söylenmiş sözler olabilirdi, sizde ise öyle değil. Bir başkası haklı olmayabilirdi, siz ise haklısınız. Buna nasıl bir gerekçe gösterilebilir bilmiyorum, ama son derece samimi ve bu yüzden de haklı olduğunuzu görüyorum...”

“Ama bu sadece şu anda... Bu, nasıl bir dakikadır? Sadece dünkü hakaret, işte bu dakikanın anlamı!” birden kendini tutamadı Bayan Hohlakova. Anlaşılan karışmak istemiyordu, ama kendine hâkim olamayarak çok doğru bir düşünceyi ifade etmişti.

“Öyle öyle,” diye sözünü kesti İvan ani bir coşkunlukla ve sözünün kesilmesine öfkelenerek, “öyle, ama bir başkası için bu dakika yalnızca dünün etkisi ve sadece bir dakika olurdu, ama Yekaterina İvanovna’nın karakteriyle bu dakika onun tüm hayatı boyunca sürecektir. Başkaları için sadece bir vaat olan şey, onun için ebedi, ağır, belki iç karartıcı, ama durup dinlenmeden yapılacak bir görevdir. Ve o, görevini yerine getirmiş olma duygusuyla beslenecektir! Sizin yaşamınız Yekaterina İvanovna, artık duygularınızın, cesaretinizin ve acınızın cefalarla dolu seyriyle geçecek, ama daha sonra bu acı hafifleyecek ve yaşamınız ebediyen yerine getirilmiş kesin ve gururlu bir niyetin, gerçekten gururlu, her türlü durumda umutsuz, ancak sizin tarafınızdan gerçekleştirilebilmiş bir niyetin tatlı seyrine dönüşecek ve bunu bilmek size sonunda en büyük tatmini verecek ve sizi başka her şeyle barıştıracaktır...”

Bunu kesinlikle öfkeli, galiba kasıtlı olarak, hatta belki de niyetini, yani kasıtlı ve alaycı konuşmak niyetinde olduğunu gizlemek istemeden söylemişti.

“Aman Tanrım, hiç de öyle değil!” diye yeniden haykırdı Bayan Hohlakova.

“Aleksey Fedoroviç, siz de bir şeyler söyleyin! Bana söyleyeceklerinizi öğrenmeye can atıyorum!” dedi Yekaterina İvanovna ve birden gözyaşlarına boğuldu. Alyoşa divandan kalktı.

“Bir şey yok, bir şey yok!” diye ağlayarak devam ediyordu Yekaterina İvanovna. “Bu geceki sinir bozukluğundan, ama siz ve kardeşiniz gibi iki dostun yanında kendimi daha güçlü hissediyorum... çünkü biliyorum ki... siz ikiniz de beni asla terk etmezsiniz...”

“Ne yazık ki, yarın belki de Moskova’ya gitmek ve sizi uzun süre yalnız bırakmak zorunda kalacağım... Ve bu durum, ne yazık ki değiştirilemez...” dedi birden İvan Fedoroviç.

“Yarın Moskova’ya ha!” Aniden Yekaterina İvanovna’ nın yüzü buruştu. “Ama... aman Tanrım, bu ne mutluluk!” diye bağırdı bir anda tamamen değişmiş bir ses tonuyla ve gözyaşlarını, izi bile kalmayacak şekilde bir anda kovarak. Yekaterina İvanovna’da Alyoşa’yı birden çok şaşırtan hayret edilecek bir değişiklik olmuştu: Biraz önce duygularının çırpınışları içinde ağlamakta olan zavallı ve hakarete uğramış kızın yerinde birdenbire kendine tamamıyla hâkim olan ve hatta bir şeylerden son derece memnun, sanki aniden bir şeye sevinmiş bir kadın duruyordu.

“Oh, sizden ayrılmam mutluluk değil, elbette,” diyerek birden sosyetik kadınlara özgü bir gülümsemeyle adeta hatasını düzeltti, “sizin gibi bir dost bunu düşünemez; tam tersine sizi kaybedeceğim için son derece talihsizim.” (Birden hızla İvan Fedoroviç’e doğru gitti ve iki elini birden tutarak ateşli bir duyguyla sıktı.) “Şanslı olduğum nokta, sizin, bizzat Moskova’da teyzeme ve Agaşa’ya benim durumumu, şu andaki korkumu Agaşa’yla tamamen açık olarak ve sevgili teyzemi de pek üzmeden anlatabilecek, bunu bizzat yapabilecek durumda olmanızdır. Onlara bu korkunç mektubu nasıl yazacağımı bilemediğimden dün ve bu sabah ne kadar mutsuz olduğumu tasavvur edemezsiniz... çünkü böyle bir durumu mektupta hiçbir şekilde anlatamazsınız... Siz onların yanına gidip her şeyi yüz yüze açıklayacağınız için artık yazmak bana daha kolay geliyor. Oh, ne kadar sevinçliyim! Ama sadece buna sevindim, inanın bana. Benim için kesinlikle yeri doldurulmaz birisiniz... Hemen koşup mektubu yazacağım,” diye sözlerini tamamladı. Hatta odadan çıkmak için adım atmak üzereydi.

“Ya Alyoşa? Ya Aleksey Fedoroviç’in mutlaka duymak istediğiniz düşüncesi ne olacak?” diye haykırdı Bayan Hohlakova. Sözlerinde kinaye ve öfke seziliyordu.

“Bunu unutmadım,” diyerek birden durdu Yekaterina İvanovna, “ama şu anda bana karşı neden düşman gibisiniz Yekaterina Osipovna?” Acıyla ve kızgın bir sitemle konuştu. “Söylediğimi doğruluyorum. Bana onun düşüncesi gerekli! O ne söylerse o olacak. Aksine sizin sözlerinizi işte bu derece sabırsızlıkla bekliyorum, Aleksey Fedoroviç... Ama neyiniz var?”

“Aklım almıyor, ben bunu tasavvur edemiyorum!” diye acıyla haykırdı birden Alyoşa.

“Neyi, neyi?”

“O, Moskova’ya gidiyor, siz ise mutlu olduğunuzu haykırdınız, bunu kasten yaptınız! Hemen arkasından da buna sevinmediğinizi, tersine bir dostu kaybetmekten üzüldüğünüzü açıklamaya giriştiniz. Ama bunları kasten yaptınız, tiyatroda komedi oynar gibi oynadınız!..”

“Tiyatroda mı? Nasıl?.. Bu da ne demek?” diye bağırdı Yekaterina İvanovna derin bir şaşkınlık içinde. Kıpkırmızı kesilmiş ve kaşlarını çatmıştı.

“Evet, onu ne kadar bir dostunuz olarak kaybettiğinize inandırmaya çalışırsanız çalışın yine de gözlerinin içine bakarak onun gitmesinin bir mutluluk olduğunda ısrar ediyorsunuz...” dedi iyice nefes nefese kalan Alyoşa. Masanın arkasında duruyor ve oturmuyordu.

“Neden söz ettiğinizi anlamıyorum...”

“Ben de anlamıyorum... Sanki birden kafamda bir ışık yandı... Bunu iyi ifade edemediğimi biliyorum, ama olsun her şeyi söyleyeceğim,” diye devam etti Alyoşa aynı titreyen ve zaman zaman kesilen sesiyle. “Ağabeyim Dmitriy’i belki de hiç sevmediğinize... hem de ta baştan beri sevmediğinize dair bir ışık yandı kafamda... Evet, belki Dmitriy de en başından beri... sizi hiç sevmiyor... sadece saygı duyuyor... Doğrusu, bütün bunları söylemeye nasıl cesaret edebildiğimi bilmiyorum, ama birinin çıkıp gerçeği söylemesi gerekiyor... çünkü burada hiç kimse gerçeği söylemek istemiyor...”

“Hangi gerçeği?” diye bağırdı Yekaterina İvanovna ve sesinde isterik bir şeyler çınladı.

“Şöyle bir gerçek,” dedi Alyoşa damdan düşer gibi, “şimdi Dmitriy’i çağırın –ben onu bulurum– buraya gelsin ve elinizi tutsun, sonra da İvan Ağabey’in elini tutsun ve ellerinizi birleştirsin. Çünkü siz sırf sevdiğiniz için İvan’a eziyet ediyorsunuz... Dmitriy’i kendinizi zorlayarak sevdiğiniz için... gerçekten değil de kendinizi öyle inandırdığınız için sevmeniz yüzünden acı çektiriyorsunuz...”

Alyoşa konuşmasını bitirdi ve sustu.

“Siz... siz... siz küçük bir alçaksınız, işte siz böyle birisiniz!” dedi Yekaterina İvanovna. Yüzü sararmış, ağzı öfkeden çarpılmıştı. İvan Fedoroviç birden gülmeye başladı ve yerinden kalktı. Şapkası elindeydi.

“Yanılıyorsun, iyi yürekli Alyoşam,” dedi. Yüzünde Alyoşa’nın daha önce hiç görmediği gençliğe has bir içtenlik ve karşı konulmaz bir samimi duygu ifadesi vardı. “Yekaterina İvanovna beni hiçbir zaman sevmedi! Ona aşkımdan bir tek kelime bile söz etmediğim halde onu sevdiğimi her zaman biliyordu, ama beni sevmiyordu. Bir kerecik olsun, bir güncük olsun onun dostu da olmadım: Gururlu bir kadın benim dostluğuma gerek duymazdı. Hep intikam almak için beni yanında tuttu. Dmitriy’le karşılaştığı andan beri geçen bütün bu zamanda sürekli olarak ve her an katlandığı tüm hakaretlerin öcünü benden aldı... Çünkü onların ilk karşılaşmaları bile onun yüreğinde bir hakaret olarak yer etmişti. İşte onun yüreği böyle! Ben her zaman sadece Yekaterina İvanovna’nın Dmitriy’e olan aşkını dinlemekle yetindim. Şimdi gidiyorum, ama bilin ki, Yekaterina İvanovna, siz gerçekte yalnızca onu seviyorsunuz. Üstelik hakaretleri arttıkça daha da artıyor bu sevgi. İşte sizin çırpınmanız da bu. Onu olduğu gibi, sizi aşağılayan biri olarak seviyorsunuz. Düzelmiş olsa onu hemen terk ederdiniz ve bütün sevginizi yitirirdiniz. Ama gösterdiğiniz sadakat kahramanlığını daima seyretmek ve onun sadakatsizliğine sitem etmek için Dmitriy size gereklidir. Bütün bunlar da sizin gururunuzdan kaynaklanıyor. Pek çok aşağılama ve hakaret, ama hepsi de gururdan... Ben çok gencim ve sizi çok fazla sevdim. Bunu size söylememem gerektiğini, sizden öylece çıkıp gidecek kadar onurum olduğunu ve bunu sizi aşağılamadan yapabileceğimi biliyorum. Ama uzaklara gideceğim ve bir daha hiç gelmeyeceğim. Belki de ebediyen... Bir uçurumun kenarında oturmak istemiyorum... Artık konuşamıyorum. Bununla birlikte, her şeyi söyledim... Elveda Yekaterina İvanovna, bana kızamazsınız, çünkü sizden yüz defa daha fazla cezalandırıldım: Bir tek şeyle, sizi bir daha hiç göremeyecek olmakla cezalandırıldım. Elveda. Elinize ihtiyacım yok. Şu dakikada sizi bağışlayabilmem için beni son derece bilinçli olarak üzdünüz. Sonra bağışlayacağım, şimdi elinizi istemiyorum.

Den Dank, Dame, begehr ich nicht.32”

diye ekledi İvan. Dudaklarında içten bir gülümseme vardı ve bu arada hiç beklenmedik bir anda Schiller’i ezbere okuyabileceğini göstermişti. Önceden olsa Alyoşa buna inanmazdı. Ev sahibesi Bayan Hohlakova’yla bile vedalaşmadan odadan çıktı. Alyoşa ellerini çırptı, kendini kaybetmiş gibi İvan’ın arkasından bağırdı:

“İvan, geri dön İvan! Hayır hayır, artık asla geri dönmez!” Üzüntüyle bakarak tekrar bağırdı. “Benim yüzümden, ben başlattım! İvan kötü konuştu. Haksız ve kötü...” Alyoşa yarıdeli biri gibi haykırıyordu.

Yekaterina İvanovna birden öteki odaya gitti.

“Siz hiçbir şey yapmadınız, bir melek gibi çok güzel hareket ettiniz,” diye fısıldadı Bayan Hohlakova üzüntülü Alyoşa’ya. Çabuk çabuk ve heyecanlı konuşuyordu. “İvan Fedoroviç’in gitmemesi için elimden geleni yapacağım...”

Alyoşa’nın büyük üzüntüsüne karşı yüzünde sevinç ışıkları parlıyordu; ancak Yekaterina İvanovna birden geri geldi. Elinde yüzer rublelik iki banknot vardı.

“Sizden önemli bir ricam var, Aleksey Fedoroviç.” Doğruca Alyoşa’ya hitap ederek söze başladı. Görünüşe bakılırsa, sesi sanki biraz önce hiçbir şey olmamış gibi sakin ve düzgündü. “Bir hafta, evet galiba bir hafta önce, Dmitriy Fedoroviç öfkeli ve haksız bir davranışta bulundu. Çok çirkin bir hareketti. Burada kötü bir yer var, bir han. Bu handa, babanızın bazı işlerinde kullandığı emekli bir yüzbaşıyla karşılaşmış. Bir sebepten bu yüzbaşıya sinirlenen Dmitriy Fedoroviç, onu sakalından yakalamış ve herkesin içinde bu aşağılayıcı durumda sokağa çıkartmış, uzun süre sokakta böyle dolaştırmış. Söylediklerine göre, bu yüzbaşının buradaki okulda okuyan küçük oğlu, bu durumu görünce oradaki herkesin yanına koşmuş, bağıra bağıra ağlamış ve babası için ricalar etmiş, hepsinin üzerine atılmış ve babasını korumalarını istemiş, ama herkes gülmüş. Bağışlayın, Aleksey Fedoroviç, onun bu yüz kızartıcı davranışını hatırlayınca sinirleniyorum... Öfkelendiği ve hırslandığı zamanlarda sadece Dmitriy Fedoroviç’in yapabileceği davranışlardan biri! Bunu anlatamıyorum, anlatacak durumda değilim... Sözcükleri karıştırıyorum. Bu adamı soruşturdum ve çok yoksul biri olduğunu öğrendim. Soyadı Snegiryov. Görevdeyken bir sebepten suçlanmış ve işten atılmış, nasıl anlatacağımı bilemiyorum, şimdi ailesiyle, bahtsız ailesiyle, hasta çocukları ve galiba deli olan karısıyla birlikte korkunç bir yoksulluğa düşmüş. Çoktandır şehirde. Bazı işler yapıyormuş, bir yerde yazıcıymış, ama birdenbire para ödemeyi kesmişler. Size baktım... yani düşündüm ki, bilmiyorum, lafı karıştırıyorum, görüyorsunuz, sizden rica ediyorum, Aleksey Fedoroviç, benim iyi yürekli Aleksey Fedoroviçim, bir bahane bulup ona, yani bu yüzbaşıya gidin, aman Tanrım! Nasıl da şaşırıyorum, bu işi en ince ve en dikkatli biçimde sadece siz becerebilirsiniz.” Alyoşa birden kızardı. “Şu iki yüz rublelik yardımı ona sadece siz verebilirsiniz. Herhalde alır... yani onu almaya ikna etmek lazım... Yoksa almaz mı, ne dersiniz? Bakın, bu şikâyetçi olmadığı için (çünkü galiba şikâyet etmek istemiş) bir uzlaşma bedeli değil, bu sadece benden, Dmitriy Fedoroviç’in nişanlısından bir yardım, merhamet işareti, yoksa ondan değil... Tek kelimeyle, bunu siz becerebilirsiniz... Kendim giderdim, ama siz benden çok daha iyi yaparsınız. Ozernaya Caddesi’nde, Kalmıkova adlı bir kadının evinde oturuyor... Tanrı rızası için Aleksey Fedoroviç, bunu benim için yapın, artık... artık biraz... yoruldum. Görüşmek üzere...”

Birden öyle bir hızla döndü ve tekrar perdenin arkasında kayboldu ki, Alyoşa bir kelime bile söyleyecek zaman bulamadı, oysa bir şeyler söylemek istiyordu. Af dilemek, kendini suçlamak, bir şeyler söylemek istiyordu, çünkü içi dolmuştu ve bunu yapmadan kesinlikle odadan çıkmak istemiyordu. Ama Bayan Hohlakova, onu kolundan tutup dışarı çıkarttı. Antrede onu tekrar deminki gibi durdurdu.

“Gururlu, kendisiyle savaşıyor, ama iyi yürekli, zarif ve yüce gönüllü,” dedi fısıltıyla Bayan Hohlakova. “Özellikle bazen onu ne kadar çok severim. Her şeye, her şeye bir kere daha öyle sevindim ki! Sevgili Aleksey Fedoroviç, siz aslında bilmiyordunuz: Biz hepimiz, yani ben, onun iki teyzesi, hatta Lise bile, tam bir aydır sadece bir tek şey istiyoruz ve bunun için dua ediyoruz: Yekaterina İvanovna’nın onu hiç tanımak istemeyen ve zerre kadar sevmeyen sevgili Dmitriy Fedoroviçinizden ayrılmasını ve kendisini dünyadaki her şeyden fazla seven tahsilli, mükemmel bir genç olan İvan Fedoroviç’le evlenmesini. Aslında bir tertip bile hazırladık, hatta ben sırf bu yüzden buradan gidemiyorum...”

“Ama o ağlıyordu, yine hakarete uğradı!” diye bağırdı Alyoşa.

“Kadınların gözyaşlarına inanmayın, Aleksey Fedoroviç, ben bu durumda hep kadınların karşısında, erkeklerin yanında olurum.”

“Anne, onun ahlakını bozuyor ve mahvediyorsunuz.” Kapının arasından Lise’in incecik sesi duyuldu.

“Hayır, bütün bunlara ben sebep oldum, korkunç şekilde suçluyum!” diye yineledi Alyoşa. Davranışından duyduğu üzücü utanç dalgası içinde teselli bulamamıştı ve hatta elleriyle yüzünü kapatıyordu.

“Tam tersine, siz melek gibi davrandınız, bunu binlerce defa tekrarlamaya hazırım.”

“Anne, neden melek gibi davrandı.” Tekrar Lise’in sesi duyuldu.

Alyoşa, Liza’nın sesini duymamış gibi devam etti:

“Olup bitenlere bakarak birdenbire nedense onun İvan’ı sevdiğini düşündüm ve bu saçmalıkları söyledim... Peki şimdi ne olacak?”

“Kime, kime?” diye bağırdı Lise. “Anneciğim, doğrusu siz beni öldürmek istiyorsunuz. Size bir soru soruyorum, bana cevap vermiyorsunuz.”

Bu sırada hizmetçi koşarak geldi.

“Yekaterina İvanovna fenalaştı... Ağlıyor, sinir krizi geçiriyor, dövünüyor.”

“Ne oluyor,” diye bağırdı Lise, sesi artık iyice endişeli olmuştu. “Anne, sinir krizini o değil, ben geçirmek üzereyim!”

“Lise, Tanrı aşkına bağırma, beni mahvetme. Sen henüz büyüklerin bildiği her şeyi bilecek yaşta değilsin, geliyorum, sana anlatabileceğim her şeyi anlatacağım. Aman Tanrım! Geliyorum, geliyorum... Sinir krizi iyiye işaret, Aleksey Fedoroviç, sinir krizi geçirmesi çok iyi. Bu gerekliydi. Bu durumlarda hep kadınlara karşıyım, bütün bu sinir krizlerine ve kadınların gözyaşlarına karşıyım. Yuliya koş, hemen geldiğimi söyle. İvan Fedoroviç’in öyle çıkıp gitmesine gelince, onda da Yekaterina İvanovna suçlu. Ama İvan Fedoroviç gitmeyecek. Lise, Tanrı aşkına bağırma! Ah evet, sen bağırmıyorsun, bağıran benim, bağışla anneciğini, ama öyle heyecanlıyım ki! Fark ettiniz mi Aleksey Fedoroviç, demin İvan Fedoroviç nasıl bir delikanlı gibi çıkıp gitti, her şeyi söyledi ve çıkıp gitti! Ben onu bir bilim adamı, bir akademisyen sanırdım, oysa birdenbire ne kadar ateşli, samimi, deneyimsiz ve genç olarak göründü. Bütün bunlar çok güzel, çok güzel, sizin gibi... Bir de Almanca şiircik söyledi, tıpkı sizin gibi! Ama ben gidiyorum, koşarak gidiyorum. Aleksey Fedoroviç, şu görev için acele edin ve çabucak geri dönün. Lise sana bir şey lazım mı? Tanrı aşkına Aleksey Fedoroviç’i bir dakika bile tutma, hemen sana geri dönecek...”

Bayan Hohlakova nihayet koşarak gitti. Alyoşa gitmeden önce Lise’e kapıyı açmak istiyordu.

“Gerekmez!” diye bağırdı Lise. “Artık gerekmez! Böyle kapı arasından konuşun. Ne yaptınız da melek oldunuz? Sadece bunu öğrenmek istiyorum.”

“Korkunç bir aptallık yaptım Lise! Hoşça kalın!”

“Böyle gidemezsiniz!” diye bağırdı Lise.

“Lise, çok ciddi bir derdim var! Hemen döneceğim, ama büyük, çok büyük bir derdim var!”

Ve odadan çıktı.

32 (Alm.) “Ben ödül istemiyorum, bayan.”

VI

KULÜBEDEKİ ÇIRPINMA

Gerçekten de şimdiye kadar pek ender hissettiği cinsten ciddi bir derdi vardı. Aşk duyguları gibi bir işin içine atlamış ve “aptallık etmişti!” “Peki, ama ben bundan ne anlarım, bu işlerin içinden nasıl çıkabilirim?” Yüzüncü defa kızararak kendi kendine tekrarlıyordu: “Of, utanç bir şey değil, utanmak sadece benim hak ettiğim bir ceza, asıl felaket, kesinlikle yeni mutsuzluklara neden olacak olmam... Oysa starets beni uzlaştırmak ve birleştirmek için göndermişti. Böyle mi birleştirilir?” Tam burada birden “elleri nasıl birleştirdiğini” tekrar anımsadı ve bir kez daha müthiş utandı. “Bütün bunları içtenlikle yaptım, ama bundan böyle daha akıllı olmam gerek,” diye bir sonuca vardı ve hatta vardığı bu sonuca gülümsedi.

Yekaterina İvanovna’nın verdiği görev Ozernaya Caddesi’ndeydi. Ağabeyi Dmitriy de tam bu yolun üzerinde, Ozernaya Caddesi’ne yakın bir ara sokakta oturuyordu. Kardeşini evde bulamayacağını hissetse de yüzbaşıya gitmeden önce ne yapıp edip ona uğramaya karar verdi. Dmitriy’in belki de kasıtlı olarak artık ondan saklanacağından kuşkulanıyordu, ama ne olursa olsun onu arayıp bulması gerekiyordu. Bu arada zaman da geçiyordu: Staretsin ölüm döşeğinde olduğu düşüncesi, ta manastırdan çıktığı saatten beri onu bir dakika, bir saniye rahat bırakmıyordu.

Yekaterina İvanovna’nın verdiği görevde onu da son derece ilgilendiren bir durum ortaya çıkmıştı: Yekaterina İvanovna, bu yüzbaşının avaz avaz ağlayarak babasının yanına koşan öğrenci oğlundan söz ettiği zaman Alyoşa’nın aklına birden bu çocuğun, büyük olasılıkla kendisini kimin üzdüğünü sorduğu zaman parmağını ısıran deminki öğrenci olduğu düşüncesi geldi. Böylece dolaylı düşüncelerle uğraşarak oyalandı ve şimdi kendi yarattığı “felaket” konusunda düşünmek ve pişmanlık duyarak kendine eziyet çektirmektense iş yapmaya karar verdi. Zaten ne olacaksa olacaktı. Bu düşünce üzerine kesinlikle cesaretlendi. Tam Dmitriy Ağabey’e giden ara sokağa döndükten sonra açlığını hissederek cebinden babasından aldığı çöreği çıkardı ve yürürken yedi. Bu onun gücünü artırmıştı.

Dmitriy evde değildi. Ev sahipleri –yaşlı marangoz, oğlu ve ihtiyar karısı– Alyoşa’ya kuşkuyla baktılar. “Üç gecedir gelmiyor, belki de bir yere gitmiştir,” diye cevap verdi ihtiyar, Alyoşa’nın ısrarlı sorularına karşılık olarak. Alyoşa, onun aldığı talimata göre cevap verdiğini anlamıştı. “Gruşenka’da ya da yine Foma’da saklanıyor olamaz mı?” (Alyoşa mahsus böyle samimi konuşmuştu.) Sorusu üzerine ev sahiplerinin hepsi de ona korkuyla baktılar. “Onu seviyorlar, demek ki elinden tutacaklar,” diye düşündü Alyoşa, “bu iyi.”

Ozernaya Caddesi’nde Kalmıkova’nın evini sonunda buldu. Çarpılmış köhne bir evceğizdi. Sokağa bakan topu topu üç penceresi vardı. Ortasında tek başına bir ineğin durduğu avlu çamur içindeydi. Avludan sundurmaya geçiliyordu; sundurmanın sol tarafında yaşlı ev sahibi kadınla geçkin kızı oturuyorlardı. Galiba ikisi de sağırdı. Alyoşa’nın yüzbaşıyla ilgili olarak birkaç kez tekrarladığı soru üzerine içlerinden biri, nihayet kiracılarının sorulduğunu anlayıp temiz kulübenin kapısını gösterirken parmağını neredeyse onun gözüne sokuyordu. Yüzbaşının evi, gerçekten de çok basit bir kulübeydi. Alyoşa, kapıyı açmak için demir kapı koluna yapışmıştı ki, kapının arkasındaki olağanüstü sessizlik birdenbire onu etkiledi. Ancak Yekaterina İvanovna’nın sözlerinden eski yüzbaşının ailesine düşkün bir insan olduğunu biliyordu: “Ya hepsi de uyuyorlar ya da belki geldiğimi duydular ve kapıyı açmamı bekliyorlar; en iyisi önce kapıyı çalayım.” Ve kapıyı tıklattı. Yanıt geldi, ama hemen değil, belki de on saniye sonra.

“Kim o?” diye bağırdı birisi aşırı derecede öfkeli ve yüksek bir sesle.

Alyoşa o zaman kapıyı açtı ve eşikten geçti. Kendini oldukça geniş, ama hem insanlarla hem de her türlü ev eşyasıyla tıklım tıklım dolu bir kulübede buldu. Solda büyük bir Rus sobası vardı. Sobadan soldaki pencereye kadar üzerine çeşitli pılı pırtı asılmış bir ip odayı baştan başa geçiyordu. Solda ve sağda her iki duvarda üzerlerine el örgüsü battaniyeler örtülmüş yataklar konmuştu. Bunlardan birinin, soldakinin üzerinde biri diğerinden küçük dört tane basma yastık ufak bir yığın oluşturmuştu. Sağ taraftaki öteki yatağın üzerinde sadece çok küçük bir yastık görünüyordu. Daha ilerdeki köşede bir perdeyle ya da enlemesine köşeden köşeye bağlanmış bir ipin üzerinden atılmış bir yatak çarşafıyla ayrılmış küçük bir yer vardı. Bu perdenin arkasından da bir kerevetin ve ona bitiştirilmiş bir sandalyenin üzerine yapılmış bir yatak yandan fark ediliyordu. Ağaçtan, dört köşe, basit, köylü işi masa, köşeden ortadaki pencereye doğru çekilmişti. Her birinde dört küçük, yeşil, küflenmiş cam bulunan üç pencerenin üçü de donuk ve sıkı sıkı kapalıydı. Bu yüzden odanın içi oldukça havasızdı ve pek aydınlık değildi. Masanın üzerinde içinde omlet artıkları bulunan bir tava, birazı yenmiş bir ekmek dilimi duruyordu ve ayrıca bir şişenin dibinde dünya nimeti artıkları bulunuyordu. Soldaki karyolanın yanındaki sandalyede basma elbise giymiş hanımefendi görünüşlü bir kadın oturuyordu. Yüzü çok zayıf ve sarıydı; iyice çökmüş avurtları ilk bakışta onun hasta olduğunu gösteriyordu. Ama Alyoşa’yı en çok etkileyen zavallı hanımefendinin soru soran ve aynı zamanda korkunç kibirli olan bakışıydı. Kadın konuşmaya başlamadan önce ve Alyoşa’nın ev sahibiyle konuştuğu süre içinde hep aynı kibirli ve soran bakışlarla kahverengi gözlerini konuşanlardan bir birine, bir ötekine çeviriyordu. Bu hanımefendinin yanında, soldaki pencerenin önünde epey çirkince suratlı, sarı saçları yağlı, son derece temiz, ama yoksul giyimli bir genç kız ayakta duruyordu. İçeri giren Alyoşa’ya tiksinerek bakıyordu. Sağda, yine yatağın yanında bir dişi yaratık daha oturuyordu. Bu çok acınacak bir yaratık, yirmi yaşlarında genç bir kızdı, ama kambur ve daha sonra Alyoşa’ya söylendiğine göre ayakları felç olmuş kötürüm bir kızdı. Koltuk değnekleri yanda, köşede, karyolayla duvarın arasında duruyordu. Zavallı kızcağızın çok güzel gözleri Alyoşa’ya huzur veren bir yumuşaklıkla baktı. Masada omletini bitirmek üzere olan kırk beş yaşlarında, orta boylu, kuru, zayıf yapılı, sarışın, yıpranmış bir hamam kesesine çok benzeyen (bu karşılaştırma ve özellikle “hamam kesesi” sözcüğü, nedense daha ilk bakışta Alyoşa’nın zihninde şimşek gibi çakmıştı, bunu sonradan hatırladı) sarı, seyrek sakallı bir adam oturuyordu. Odada başka bir erkek olmadığına göre, kapının arkasından “Kim o?” diye bağıran besbelli ki bu adamdı. Ama Alyoşa içeriye girdiğinde masanın arkasında üzerinde oturduğu sıradan adeta fırlamış ve delik deşik peçeteyle acele acele ağzını silerek Alyoşa’ya yaklaşmıştı.

Bu arada sol köşede ayakta duran kız yüksek sesle, “Manastıra yardım isteyen rahip, kime geleceğini çok iyi bilmiş!” dedi.

Ancak Alyoşa’nın yanına koşarak gelen adam, bir anda topuklarının üzerinde kıza doğdu döndü ve heyecanlı, kesik kesik bir sesle şu cevabı verdi:

“Hayır, Varvara Nikolayevna, bu o değil, bilemediniz efendim! Soru sormama izin veriniz.” Birden tekrar Alyoşa’ya döndü: “Bu çukuru ziyaretinize sebep nedir, efendim?”

Alyoşa, ona dikkatle baktı, bu adamı ilk kez görüyordu. Kaba, aceleci ve çabuk sinirlenen bir hali vardı. Besbelli biraz önce içki içmişti, ama sarhoş değildi. Suratı son derece küstah ve aynı zamanda da, bu tuhaftı, gözle görülür bir korkaklık ifadesi taşıyordu.Uzun zaman emir altında bulunmuş ve sabretmiş, ama bir anda sıçrayabilecek ve kendini ortaya koymak isteyebilecek bir adama benziyordu. Ya da daha çok, sizi korkunç şekilde dövmek isteyen, ama sizin ona vurmanızdan müthiş korkan bir adama benziyordu. Sözlerinde ve oldukça tiz sesinin tonlamasında kâh kötü, kâh çekingen, tonunu tutturamayan ve kesilen bir tür delice alay hissediliyordu. “Çukur” hakkındaki soruyu, adeta tepeden tırnağa titreyerek, gözlerini fal taşı gibi açarak ve Alyoşa’nın üstüne atlar gibi sormuştu ki, Alyoşa elinde olmadan bir adım geri çekildi. Bu bey, koyu renk bir cins pamuklu kaba kumaştan dikilmiş, yer yer delikleri örülmüş, leke içinde son derece kötü bir palto giymişti. Üzerindeki pantolon, çoktandır hiç kimsenin giymediği cinsten açık renk, kareli çok ince bir kumaştan yapılmış, paçaları buruşuk ve yukarı doğru kalkık bir pantolondu. Sanki küçük bir çocukken giydiği pantolonmuş da hep onunla büyümüş gibi görünüyordu.

“Ben Aleksey Karamazov,” dedi Alyoşa yanıt olarak.

“Çok iyi anlıyorum, efendim.” Bunu söylemeden de Alyoşa’nın kim olduğunu bildiğini ima ederek hemen sözünü kesti. “Ben de Yüzbaşı Snegiryov, efendim; ama yine de neden geldiğinizi öğrenmek isterim...”

“Sadece şöyle bir uğramıştım. Aslında size içimden gelerek bir şey söylemek istiyorum... Eğer izin verirseniz...”

“Öyleyse bir sandalye buyrun, efendim, yerinizi alın. Eski komedilerde böyle derlermiş: ‘Yerinizi alın’...” Ve yüzbaşı hızlı bir hareketle boş bir sandalye, basit, köylü işi, ahşap ve üzerinde hiçbir kaplama olmayan bir sandalye kaptı ve hemen hemen odanın ortasına koydu; sonra kendisi için başka bir sandalye daha aldı ve Alyoşa’nın karşısına, burnunun dibine oturdu. Dizleri nerdeyse Alyoşa’nınkine değiyordu.

“Nikolay İlyiç Snegiryov, eski Rus piyade yüzbaşısı, efendim, suçları yüzünden aşağılanmış olsa da bir yüzbaşı. Daha ziyade şöyle demek gerekir: Snegiryov değil, Yüzbaşı Slovoyersov, çünkü, ancak hayatımın ikinci yarısından sonra ‘s’ eki kullanarak konuşmaya başladım.33 İnsan aşağılandıkça bu ‘s’ ekini kullanma alışkanlığı kazanıyor.”

“Öyle,” diye gülümsedi Alyoşa, “yoksa bilerek mi oluyor?”

“Tanrı bilir istemeden. Hiç söylemiyordum, hayatım boyunca ‘s’li konuşmadım, birden düştüm ve ‘s’ ekiyle ayağa kalktım. Bu, çok büyük bir güç harcanarak yapılıyor. Görüyorum ki, günümüz sorunlarıyla ilgileniyorsunuz. Ancak konuksever olamayacak bir halde bulunduğuma göre sizde nasıl bu derece merak uyandırabildim?”

“Geliş nedenim... şu mesele...”

“Şu mesele mi?” Sabırsızca sözünü kesti yüzbaşı.

“Ağabeyim Dmitriy Fedoroviç’le şu karşılaşmanız hakkında,” dedi Alyoşa sıkılarak.

“Hangi karşılaşma bu, efendim? Şu karşılaşma olmasın, efendim? Yani hamam kesesi meselesi mi?” Birden öyle yaklaştı ki, dizleri bu defa Alyoşa’ya iyice çarptı. Dudakları bir iplik gibi büzüldü.

“Hangi hamam kesesi?” diye mırıldandı Alyoşa.

“Beni sana şikâyet etmeye geldi, babacığım!” Köşedeki perdenin arkasından Alyoşa’ya artık tanıdık gelen deminki çocuğun sesi duyuldu. “Biraz önce onun parmağını ısırdım!” Perde yana çekildi ve Alyoşa, ikonaların altında, köşede, peykeyle sandalye üzerine yapılmış yatakta biraz önceki düşmanını gördü. Çocuk paltosuna ve daha da eski olan pamuklu bir örtüye sarınmış yatıyordu. Besbelli iyi değildi, ateşli gözlerine bakılırsa sıtma nöbeti geçiriyordu. Şimdi Alyoşa’ya önceden olduğu gibi değil, korkusuzca, “Evde artık bir şey yapamazsın” der gibi bakıyordu.

“Hangi parmağınızı ısırdı?” diyerek sandalyeden fırladı yüzbaşı. “Sizin parmağınızı mı ısırdı, efendim?”

“Evet, benim parmağımı ısırdı. Demin sokakta çocuklarla birbirlerine taş atıyorlardı; altı tane çocuk ona taş atıyordu, o tek başınaydı. Yanına yaklaştım, ama bana da taş attı, sonra biri kafama geldi. Ona ne yaptığımı sordum. Birden üzerime atıldı ve parmağımı canımı yakacak şekilde ısırdı. Neden yaptığını bilmiyorum.”

“Şimdi onu döverim, efendim! Hemen döverim, efendim.” Yüzbaşı sandalyeden kalkmıştı.

“Ama ben şikâyetçi değilim, sadece anlattım... Onu dövmenizi hiç istemem. Hem galiba şu anda hasta...”

“Döveceğimi mi sanmıştınız, efendim? İlyuşeçka’yı alıp sizi memnun etmek için hemen önünüzde döveceğimi mi sandınız? Bu sizin için hemen gerekli mi, efendim?” dedi yüzbaşı. Sanki üzerine atılmak istiyormuş gibi bir hareketle birden Alyoşa’ya doğru dönmüştü. “Parmağınıza üzüldüm, efendim, ancak İlyuşeçka’yı pataklamadan önce sizin için hak yerini bulsun diye dört parmağımı hemen gözünüzün önünde şu bıçakla kesmemi ister misiniz? Öç alma isteğinizi gidermek için dört parmak sanırım yeterlidir, efendim, beşinci de gerekir mi?..” Birden durdu ve sanki soluğu kesildi. Yüzündeki bütün çizgiler oynuyor ve atıyordu, bakışları meydan okuyordu. Çıldırmış gibiydi.

“Artık her şeyi anladım galiba.” Alyoşa oturmaya devam ederek sessizce ve sıkıntılı cevap verdi. “Demek ki, oğlunuz iyi bir çocuk, babasını seviyor ve size hakaret eden adamın kardeşi olduğum için bana saldırdı... Bunu şimdi anlıyorum,” dedi duraksayarak. “Ama ağabeyim Dmitriy Fedoroviç davranışından pişmanlık duyuyor, bunu biliyorum ve eğer size gelme ya da en iyisi aynı yerde sizinle tekrar karşılaşma olanağı bulacak olursa herkesin içinde sizden af dileyecek... eğer isterseniz.”

“Yani sakalımdan sürüklemiş ve özür dilemiş olacak... Güya her şeyi bitirmiş ve beni memnun etmiş olacak, öyle mi, efendim?”

“Oh, hayır, aksine, sizin için uygun olan, size uygun gelecek her şeyi yapacak!”

“Demek, eğer istersem aynı meyhanede –adı ‘Başkent’tir– ya da meydanda önümde diz çökecek, öyle mi, efendim?”

“Evet, diz çökecek.”

“İçimi parçaladınız, efendim. Gözlerimi yaşarttınız ve içimi parçaladınız, efendim. Son derece duygusal biriyim ben. Ailemi, iki kızımı ve oğlumu, yani gübre yığınımı takdim etmeme müsaade buyurun, efendim. Ben ölünce biri çıkıp da onları sevecek mi, efendim? Ben yaşadığım sürece ya beni, benim gibi berbat birini onlardan başka kim sever? Tanrı bu yüce işi benim yapımdaki insanlar için yapmış, efendim. Çünkü benim gibi bir insanı da birinin olsun sevebilmesi lazımdır, efendim...”

“Ah, bu tamamen doğru!” diye bağırdı Alyoşa.

“Evet, tamamen. Bırakın artık şu maskaralıkları. Karşısında soytarılık edeceğiniz bir budala gelir ve siz de bizi rezil edersiniz!” pencerenin önündeki genç kız, babasına nefret ve tiksintiyle bakarak beklenmedik bir anda bağırdı.

“Biraz sabredin, Varvara Nikolayevna, izin verin de rotamdan ayrılmayayım,” dedi babası. Ses tonu buyurgandı, ama kızına son derece onaylayıcı bakışlarla bakıyordu. “Bizim artık karakterimiz böyle, efendim,” diyerek tekrar Alyoşa’ya döndü.

“Ve tüm doğada hiçbir şeyi Kutsamak istemedi o adam.

Yani bunu dişi cins olarak söylemek gerekir: Kutsamak istemedi o kadın, efendim. Ama sizi karıma takdim etmeme izin veriniz: İşte efendim, Arina Petrovna, kırk üç yaşlarında kötürüm bir hanımefendi, ayakları birazcık yürüyebiliyor, efendim. Basit insanlardan, efendim. Arina Petrovna kendinize çekidüzen verin: İşte Aleksey Fedoroviç Karamazov. Ayağa kalkın Aleksey Fedoroviç.” Alyoşa’yı elinden tuttu ve kendisinden hiç beklenmeyen bir güçle onu birden ayağa kaldırdı. “Bir hanımefendiye tanıştırılıyorsunuz, ayağa kalkmanız gerekir, efendim. Bu o Karamazov değil, anacığım, hani... hmm vesaire... onun uzlaşmacı erdemlerle parlayan kardeşi. İzninizle Arina Petrovna, izninizle anacığım, önce elinizi öpmeme izin verin.”

Saygılı ve sevecen bir şekilde karısının elini öptü. Pencerenin önündeki kız, bu sahne üzerine öfkeyle arkasını döndü. Kadının kibirli bir şekilde sorgulayan yüzü birdenbire olağanüstü tatlı bir ifade aldı.

“Merhaba, oturun Bay Çernomazov,” dedi.

“Karamazov, anacığım, Karamazov (biz basit insanlarız, efendim),” diye fısıldadı tekrar.

“Aman Karamazov ya da her neyse, ben hep Çernomazov diyorum... Oturun, sizi neden ayağa kaldırdı? Ayaksız kadın diyor, ayaklarım var, ama kova gibi şiştiler, bense kurudum kaldım. Eskiden şişmandım, şimdi ise iğne yutmuş gibi oldum.”

“Biz basit insanlardanız, efendim, basit insanlardanız,” dedi bir kez daha yüzbaşı.

“Baba, ah, baba!” dedi birdenbire o ana kadar sandalyesinde sessiz sessiz oturan kambur kız ve mendiliyle gözlerini kapattı.

“Soytarı!” diye ağzından kaçırdı pencerenin önündeki kız.

“Bizde ne haberler var görüyorsunuz.” Anne kızlarını göstererek ellerini açmıştı. “Sanki bulutlar gidiyor; bulutlar geçecek ve tekrar müziğimiz başlayacak. Eskiden, asker olduğumuz zamanlar böyle pek çok konuk gelirdi bize. Anacığım ben bunu kıyaslamak için söylemiyorum. Kim, kimi severse sevsin. O zaman diyakozun karısı geliyor ve ‘Aleksandr Aleksandroviç çok yüce ruhlu bir insan, ama Nastasya Petrovna cehennem zebanisi’ diyor. ‘Tamam,’ diye cevap veriyorum, ‘gönül kimi severse güzel odur, sen de küçücüksün ama pis kokuyorsun.’ ‘Seni de hizaya getirmeli’ diyor. ‘Ah sen,’ diyorum ona, ‘kara maşa, sen kimi hizaya getirmeye geldin?’ ‘Ben,’ diyor, ‘temiz hava saçıyorum, sense pis.’ ‘Sor bakalım,’ diye cevap veriyorum ona, ‘bütün subaylara sor, içimdeki hava pis mi, temiz mi?’ İşte bu böyle ta o zamandan beri içime oturuyor. Burada böyle şimdiki gibi oturuyorum ve Paskalya’da buraya gelen generalin içeri girdiğini görüyorum: ‘Ekselansları, diyorum, soylu bir bayanın içeri temiz hava alması mümkün müdür?’ ‘Evet,’ diye cevap veriyor, ‘evinizdeki hava temiz olmadığına göre pencerenizi ya da kapınızı açmanız gerekir.’ İşte hepsi böyleler! Onlara ne benim havamdan? Ölülerden daha da kötü kokular gelir. ‘Ben,’ diyorum, ‘havanızı bozmayacağım, potin ısmarlayacağım ve gideceğim.’ Anam babam öz ananızı kınamayın! Nikolay İlyiç, anacığım, sana yaranamadım mı, zaten benim okuldan gelince beni seven tek İlyuşeçkam var. Dün elma getirmişti. Affedin anam babam, havam size neden iğrenç geliyor artık?”

Zavallı kadın birden hüngür hüngür ağlamaya başladı, gözyaşları oluk gibi akıyordu. Yüzbaşı hemen yanına gitti.

“Anacığım, anacığım, şekerim, yeter, yeter! Yalnız değilsin. Herkes seni seviyor, herkes sana tapıyor!” Tekrar iki elini birden öpmeye ve şefkatle kadının yüzünü okşamaya başladı; peçeteyi kapıp birden yüzündeki gözyaşlarını silmeye girişti. Alyoşa’ya onun da gözlerinde yaşlar parlıyormuş gibi geldi. “Gördünüz mü, efendim? İşittiniz mi, efendim?” Eliyle zavallı yarım akıllı kadını göstererek birden öfkeyle Alyoşa’ya döndü.

“Görüyorum ve duyuyorum,” diye mırıldandı Alyoşa.

“Babacığım, babacığım! Yoksa sen onunla... Bırak onu babacığım!” diye bağırdı çocuk. Yatağında doğrulmuştu ve ateşli bakışlarıyla babasına bakıyordu.

Artık iyice kızmış olan Varvara Nikolayevna da hep aynı köşeden bağırıyor, hatta ayağını yere vuruyordu:

“Yeter artık, soytarılık etmeye ve hiçbir zaman yararı olmayan aptalca numaralarınızı göstermeye son verin!..”

“Kendinizi kaybetmekte bu defa son derece haklısınız, Varvara Nikolayevna, sizi hemen memnun edeceğim. Şapkanızı giyin Aleksey Fedoroviç, ben de şu kasketimi alayım, gidelim, efendim. Size ciddi bir kelimecik söylemem lazım, ama bu duvarların dışında. Şu oturan kız, benim kızım, efendim, Nina Nikolayevna, onu size takdim etmeyi unuttum. Tanrı’nın ölümlüler arasına karışmış kanlı canlı bir meleğidir o... tabii bunu anlayabilirseniz...”

“Hâlâ kramp girmiş gibi kıvranıyor,” diye devam etti Varvara Nikolayevna öfke içinde.

“İşte bu biraz önce benim yüzümden ayağını yere vuran ve demin soytarılığımı ortaya çıkaran da insan kılığında bir melektir ve bana haklı bir ad takmıştır, efendim. Gidelim, Aleksey Fedoroviç, işimizi bitirmemiz gerekli, efendim...”

Alyoşa’yı elinden tutup odadan dışarı, doğruca sokağa çıkarttı.

33 “S” eki, konuşmaya kibarlık ya da dalkavukluk nüansı vermek için kullanılır. (Ç.N.)

VII

VE TEMİZ HAVADA

“Hava temiz, efendim, benim konakta ise gerçekten de her bakımdan pis. Yavaş yavaş yürüyelim, efendim. İlginizi çekmeyi çok isterdim, efendim.”

“Benim de sizinle önemli bir işim var...” dedi Alyoşa, “yalnız nasıl başlayacağımı bilmiyorum.”

“Benimle işiniz olduğunu nasıl bilmem, efendim? İşiniz olmasa bana asla uğramazdınız. Yoksa sadece çocuğu şikâyete mi gelmiştiniz, efendim? Ama bu doğru değil. Söz çocuktan açılmışken: İçerde size her şeyi açıklayamadım, efendim, şimdi burada size o sahneyi anlatacağım. Görüyorsunuz ya, bir haftada hamam kesesi sıklaştı, efendim sakalımdan bahsediyorum; sakalıma hamam kesesi diye ad takan asıl okul çocuklarıdır, efendim. O zaman ağabeyiniz Dmitriy Fedoroviç, beni sakalımdan tutmuş sürüklüyordu. Meyhaneden çekerek getirdi, tam o sırada da çocuklar okuldan çıkıyorlardı, İlyuşa da onlarla birlikteydi. O durumda görür görmez bana doğru atıldı, efendim: ‘Baba,’ diye ağlıyor, ‘baba!’ Bana yapışıyor, sarılıyor, beni kurtarmak istiyor, bana hakaret eden adama bağırıyor, ‘Bırakın, bırakın, o benim babam, babacığım, onu bağışlayın,’ böyle bağırıyor, ‘bağışlayın’ diyor; minicik elleriyle onun elini tutup, bu eli, onun elini öpüyor, efendim... Bu anı hatırlıyorum, küçücük suratının halini unutmadım, efendim, unutmayacağım da!..”

“Yemin ederim,” diye bağırdı Alyoşa, “kardeşim en samimi şekilde kesin pişmanlığını belirtecek, hatta o meydanda diz çökse bile... Onu mecbur edeceğim, yoksa ağabeyim değildir benim!”

“Yaa, bunlar henüz tasarı halinde bulunuyor demek. Doğruca ondan değil, sadece sizin ateşli yüreğinizin soyluluğundan kaynaklanıyor, efendim. Söylemişlerdi, efendim. Hayır, artık bu durumda ağabeyinizin o çok yüksek şövalyelik ve subaylık asaletini de anlatmama izin veriniz, çünkü o zaman o, bunu belirtmişti, efendim. Beni sakalımdan sürükleme işini bitirdi ve serbest bıraktı: ‘Sen,’ diyor, ‘subaysın, ben de subayım, eğer bir düello şahidi, dürüst bir adam bulabilirsen gönder, sen alçağın birisin, ama gereğini yaparım!’ İşte böyle dedi, efendim. Gerçekten de bir şövalye ruhu! İlyuşa’yla biz uzaklaştık, ama ailesiyle ilgili bu tablo İlyuşa’nın hafızasına ebediyen nakşolup kalacaktır. Hayır, artık soylularla birlikte olmak bizim nemize, efendim. Kendiniz karar verin, biraz önce konağımdaydınız. Ne gördünüz? Üç kadın oturuyor, ayaksız olan biri yarım akıllı, diğer ayaksız olan kambur, üçüncünün ayakları var, üstelik çok da akıllı, kursa gidiyor, Neva kıyılarında Rus kadınının haklarını aramak için tekrar Petersburg’a gitmeye çalışıyor. İlyuşa’dan söz etmiyorum, efendim, topu topu dokuz yaşında ve yapayalnız. Ben ölürsem bu çukurdakiler ne olacak, size sadece bunu sorarım, efendim. Eğer dediğini yapar, onu düelloya davet edersem, o da beni hemen öldürürse o zaman ne olur? O zaman bunların hepsine ne olur, efendim? Öldürmezse daha da kötü, ya sadece sakat bırakırsa: Çalışamam, ama yine de boğaz durmaz, o zaman benim boğazımı kim doyuracak, onları kim besleyecek, efendim? Yoksa İlyuşa’yı her gün okul yerine sadaka istemeye mi göndereceğiz? İşte bu yüzden onu düelloya çağırmak benim açımdan aptalca bir şey olur, efendim.”

“Sizden af dileyecek, meydanın ortasında ayaklarınıza kapanacak,” diye haykırdı tekrar Alyoşa alev alev bakışıyla.

“Onu mahkemeye vermek istiyordum,” diye devam etti yüzbaşı, “ama bizim yasaları açıp bakın, uğradığım kişisel hakaret için bana hakaret eden adamdan alacağım tazminat çok mudur, efendim? O anda birden Agrafena Aleksandrovna beni çağırıyor ve bağırıyor: ‘Düşünmeye bile kalkışma! Eğer onu mahkemeye verirsen, öyle bir şey yaparım ki, onun, seni kendi dolandırıcılığın yüzünden dövdüğünü dünya âlem öğrenir, o zaman asıl seni mahkemeye verirler.’ Ama bu düzenbazlığın kimin fikri olduğunu ve benim gibi önemsiz bir adamın kimin emriyle böyle hareket ettiğini de bir tek Tanrı biliyor, efendim, bizzat onun ve Fedor Pavloviç’in emriyle. ‘Hem,’ diye ekliyor, ‘seni ebediyen kovarım ve ilerde benden hiçbir şey alamazsın. Benim tüccara da söyleyeceğim (ona, yani ihtiyara böyle diyor: Benim tüccar), o da seni kovsun.’ Düşünüyorum, tüccar da beni kovacak olursa o zaman ben ne yaparım, nasıl para kazanırım? Zaten kala kala ikisi kaldılar benim için. Çünkü babacığınız Fedor Pavloviç, sadece olmadık bir neden yüzünden bana olan güvenini kaybetmekle kalmadı, üstelik de benim senetlerimi ele geçirmiş, beni mahkemeye vermek istiyor. Bütün bunlardan sonra ben de sustum, efendim. Çukurdakileri de gördünüz. Şimdi sormama izin verin: Demin İlyuşa parmağınızı çok mu acıttı? Evde onun yanında bu ayrıntıya girmek istemedim.”

“Evet, çok acıdı, o da çok öfkeliydi. Bir Karamazov olarak benden sizin intikamınızı aldı, bunu şimdi anladım. Ama görseydiniz, okul arkadaşlarıyla nasıl da birbirlerine taş atıyorlardı. Bu çok tehlikeli bir şey, onu öldürebilirler. Onlar çocuk, aptallık edebilirler, taş gidip kafasını yarabilir.”

“Zaten bugün kafasına değil, ama göğsüne, kalbinin biraz üstüne taş isabet etmiş, çürümüş, efendim, geldi, ağlıyor, inliyor ve sonunda hastalandı.”

“Biliyor musunuz, orada da ilk o saldırmıştı, sizin yüzünüzden öfkelendi. Çocuklar, Krasotkin adında bir çocuğa biraz önce çakı sapladığını söylüyorlar...”

“Bunu da duydum, tehlikeli, efendim: Krasotkin buralı bir memurdur, belki de başımıza iş açılır, efendim...”

“Yatışana kadar onu bir süre hiç okula göndermemenizi tavsiye edecektim,” diye devam etti Alyoşa heyecanla, “hem bu öfkesi de geçer...”

“Öfkesi mi, efendim,” diye sözü kaptı yüzbaşı, “hem de ne öfke. Küçücük bir varlıkta ne büyük öfke. Siz bütün bunları bilmiyorsunuz, efendim. Bu öyküyü özel olarak anlatmama izin veriniz. Bu olaydan sonra okuldaki bütün çocuklar onu hamam kesesi sözüyle kızdırmaya başladılar. Okul çocukları çok acımasız bir topluluktur: Tek tek melektirler, ama bir araya gelince, hele de okulda son derece acımasız olurlar. Onu kızdırmaya başladılar, İlyuşa’nın içindeki asil ruh ayağa fırladı. Sıradan bir çocuk, duyguları zayıf bir oğul boyun eğer, babasından utanırdı, bu ise babası uğruna tek başına herkese karşı çıktı. Babası uğruna ve gerçek uğruna, efendim. Çünkü, o zaman beni sürüklerken ağabeyinizin elini öpüyor ve ona şöyle bağırıyordu: ‘Babacığımı affedin, babacığımı affedin,’ bunu bir tek Tanrı biliyor, bir de ben, efendim. İşte bizim çocuklarımız böyledir, yani sizinkiler değil, bizim çocuklarımız, efendim, dünyadaki gerçeği daha dokuz yaşlarında öğrenirler. Ya zenginler, onlar yaşamı böyle derinlemesine incelemezler, ama benim İlyuşkam meydanda o anda, onun elini öptüğü o anda bütün gerçeği anladı, efendim. Bu gerçek onun içine girdi ve onu ilelebet ezmiş oldu.” Yine çıldırmış gibi ve sinirli konuşuyordu yüzbaşı. Bu arada da sağ yumruğuyla sol avucunun içine vurdu, sanki “gerçeğin” İlyuşa’yı nasıl ezdiğini açıkça göstermek istiyordu. “Aynı gün evde sıtma nöbeti geçirdi, efendim, bütün gece sayıkladı. Bütün gün benimle pek az konuştu, hatta hiç konuşmadı. Sadece şunu fark ettim: Bana köşesinden bakıyor, bakıyor, daha çok başını pencereye dayıyor ve ders çalışıyormuş gibi yapıyor, ama ben kafasındakinin ders olmadığını görüyorum. Ertesi gün içki içtim, efendim, pek çok şeyi hatırlamıyorum, günahkâr bir adamım, hep dertten, efendim. Annemiz de ağlamaya başladı. Anacığımı çok severim, efendim, kederimden son metelikleri de içkiye verdim. Siz, efendim, beni hor görmeyin: Rusya’daki sarhoşlar en iyi insanlarımızdır. En iyi insanlarımız da en sarhoş olanlardır. Yattım ve o gün İlyuşa’yı çok hatırlamadım, ama o gün ta sabahtan başlayarak okulda çocuklar onu alaya almışlar: ‘Hamam kesesi,’ diye ona bağırıyorlar, ‘senin babanı hamam kesesinden tutup meyhaneden sürüklediler, sen de yanına koştun ve af diledin.’ Üçüncü gün yine okuldan gelmişti. Bakıyorum, sanki yüzü yok, solmuş. Neyin var, diyorum. Susuyor. Evde de bir şey konuşmak mümkün değil, anamız ve kızlar hemen karışıyorlar, kızlar da her şeyi, hem de daha ilk günden öğrenmişlerdi. Varvara Nikolayevna da artık söylenmeye başlamıştı: ‘Soytarılar, maskaralar, sizin akıllıca bir işiniz olamaz mı?’ ‘Aynen öyle,’ diyorum, ‘Varvara Nikolayevna, acaba bizim akıllıca bir işimiz olacak mı?’ Neyse bu kadarla kurtuldum. Evet efendim, akşama doğru oğlanı gezmeye çıkardım. Size söylemem gerek, biz onunla her akşam gezmeye çıkardık, şimdi sizinle yürüdüğümüz bu yolda, bizim kafesten çıkıp çitin önünde, şehir otlağının başladığı yerde, yolda tek başına duran büyük taşa kadar: Boş ve güzel bir yer, efendim. İlyuşa’yla biz yürüyoruz, elceğizi her zamanki gibi benim elimde; eli minnacıktır, parmakları incecik, buz gibi, göğsünü üşütmüş zaten. ‘Baba,’ diyor, ‘baba!’ ‘Ne,’ diyorum ona, gözlerinin parladığını görüyorum. ‘Baba, sana o zaman nasıl davrandı, baba!’ ‘Ne yapalım, İlyuşa,’ diyorum. ‘Onunla barışma baba, barışma. Okuldaki çocuklar, bunun için onun sana on ruble verdiğini söylüyorlar.’ ‘Hayır İlyuşa,’ diyorum, ‘ondan hiçbir şey için para almayacağım.’ Tepeden tırnağa titreyerek elimi iki elinin içine aldı, tekrar öpüyor. ‘Baba,’ diyor, ‘baba, onu düelloya çağır, okulda senin korkak olduğunu ve onu düelloya çağırmadığını, ondan on ruble alacağını söyleyerek beni kızdırıyorlar.’ ‘İlyuşa, onu düelloya çağıramam,’ diye cevap veriyorum ve biraz önce bununla ilgili olarak size açıkladığım her şeyi kısaca ona da anlatıyorum. Dinliyor. ‘Baba,’ diyor, ‘baba yine de barışma: Ben büyüyeceğim, onu düelloya ben çağıracağım ve öldüreceğim!’ Küçük gözleri parlıyor ve alev alev yanıyor. Her şeye rağmen ben onun babasıyım ve ona gerçeği söylemem lazımdı. ‘Düelloda bile olsa öldürmek günahtır,’ diyorum ona. ‘Baba,’ diyor, ‘baba, büyüyünce onu yere devireceğim, kılıcımla onun kılıcını kıracağım, üzerine atılacağım, yere yıkacağım, kılıcımı sallayacağım ve ona diyeceğim ki: Seni hemen öldürebilirdim, ama affediyorum!’ Görüyor musunuz, görüyor musunuz beyim, bu iki günde küçük kafasından nasıl da bir olay geçirmiş, gündüz ve gece hep kılıçla intikam almayı düşünmüş, gece de bunları sayıklamış olmalı, efendim. Okuldan çok kötü dayak yemiş olarak gelmeye başlamıştı. Üçüncü gün her şeyi öğrenmiştim, haklısınız, efendim; artık onu bu okula göndermeyeceğim. Bütün sınıfa tek başına karşı çıktığını, herkese tek başına meydan okuduğunu, öfkelendiğini, yüreğinin yandığını öğrendim, o zaman onun için korktum. Yine gidip geziyoruz. ‘Baba,’ diye soruyor, ‘baba, zenginler dünyada herkesten güçlü müdür?’ ‘Evet İlyuşa,’ diyorum, ‘dünyada zenginlerden daha güçlüsü yoktur.’ ‘Baba,’ diyor, ‘zengin olacağım, subay olacağım ve herkesi tepeleyeceğim, çar bana ödül verecek, geri geleceğim, o zaman hiç kimse cesaret edip yanımıza yaklaşamayacak.’ Sonra bir an sustu, konuşuyor, ama dudakları hep önceki gibi titriyor: ‘Baba,’ diyor, ‘bizim bu şehir hiç iyi değil, baba!’ ‘Evet,’ diyorum, ‘İlyuşeçka, çok da iyi bir şehir değil bizimkisi.’ ‘Baba, başka, iyi bir şehre taşınalım,’ diyor, ‘bizi tanımadıkları bir şehre.’ ‘Taşınalım,’ diyorum, ‘taşınalım İlyuşa, ama önce para biriktireyim.’ Onu kötü düşüncelerden uzaklaştırma fırsatı beni sevindirmişti ve onunla başka bir şehre taşınma, kendimize bir at ve araba alma hayalleri kurmaya başladık. Anneciğimizi ve kızları oturtacağız, üstlerini örteceğiz, biz kendimiz arabanın yanında yürüyeceğiz, arada sırada seni de oturtacağım, ben yanında gideceğim, çünkü atımızı da korumamız, hep ona taşıtmamamız gerekiyor, böylece yola düşeceğiz. Bu düşünceye hayran kaldı, asıl önemlisi kendi atı olacak ve ona binip gidecekti. Bir Rus çocuğun atıyla birlikte doğduğunu biliyordu. Uzun süre gevezelik ettik, Tanrı’ya şükür onu oyaladım ve yatıştırdım diye düşünüyorum. Bu, üçüncü günün akşamıydı, dün akşam ise başka bir şey oldu. Sabahtan yine okula gitti, somurtarak döndü, hem de çok asık suratlıydı. Akşamleyin elinden tuttum, gezmeye götürdüm, susuyor, hiç konuşmuyor. O sırada hafif bir rüzgâr çıktı, güneş kayboldu, sonbahar havası esti, ortalık kararıyordu. Yürüyoruz, ikimize de sıkıcı geldi. ‘Ee, oğlum,’ diyorum, ‘seninle birlikte yola nasıl hazırlanacağız ama.’ Dünkü konuşmayı tekrar açmayı düşünüyorum. Konuşmuyor. Yalnız avucumun içinde parmaklarının titrediğini hissediyorum. Ee, bu kötü, diyorum içimden, yine başlıyor. Şimdiki gibi bu taşa kadar geldik, taşın üzerine oturduk, gökyüzünde ise uçurtmalar uçuyor, uğulduyor ve hışırdıyor, belki otuz tane uçurtma görülüyor. Şimdi uçurtma mevsimidir, efendim. ‘Bak İlyuşa,’ diyorum, ‘bizim de geçen yılki uçurtmayı uçurma zamanımız. Onu tamir edeyim, nereye saklamıştın?’ Benim oğlan ağzını açmıyor, öbür tarafa bakıyor, yanımda duruyor. Bu sırada rüzgâr birden uğuldamaya başladı, tozları havalandırdı... Aniden üzerime atıldı, iki elceğiziyle boynuma sarıldı, iyice sokuldu. Bilir misiniz, suskun çocuklar gururludur, gözyaşlarını uzun süre içlerinde tutarlar, ama kederleri büyükse birden öyle bir koyuverirler ki, gözyaşları artık dökülmekle kalmaz, oluk oluk akmaya başlar, efendim. Bu ılık gözyaşı selleriyle benim de bütün yüzümü ıslattı. Çıldırmış gibi, sarsıla sarsıla, hıçkıra hıçkıra ağlıyor, vücudunu benimkine bastırıyordu. Ben taşın üzerinde oturuyorum. ‘Babacığım,’ diye çığlık atıyor, ‘babacığım, sevgili babacığım, o adam seni ne kadar küçük düşürdü!’ O anda ben de hüngür hüngür ağlamaya başladım, efendim. Oturuyoruz ve birbirimize sarılmış sarsılarak ağlıyoruz. ‘Babacığım,’ diyor, ‘babacığım!’ ‘İlyuşa,’ diyorum ona, ‘İlyuşeçka!’ O sırada bizi hiç kimse görmedi, bir Tanrı gördü, belki de sicilime geçirmiştir, efendim. Ağabeyinize teşekkür edin Aleksey Fedoroviç. Hayır efendim, sizi tatmin etmek için oğlumu dövmem.”

Sözünü yine deminki nefret dolu, delice tuhaflıkla sona erdirdi. Ancak Alyoşa, onun artık kendisine güvendiğini ve kendisinin yerinde bir başkası olsaydı, bu adamın o başkasıyla böyle “çene çalmayacağını” ve ona biraz önce kendisine anlattığı şeyleri anlatmayacağını hissetmişti. Bu durum, gözyaşları yüzünden sarsılmış olan Alyoşa’ya cesaret verdi.

“Ah, oğlunuzla barışmayı ne kadar isterim!” diye haykırdı. “Eğer bunu ayarlarsanız...”

“Olur efendim,” diye mırıldandı yüzbaşı.

“Ama şimdi bundan değil, bambaşka bir şeyden söz edeceğim, dinleyin,” diye devam etti Alyoşa, “dinleyin! Verilen bir görev üzerine size geldim: Benim bu ağabeyim, yani Dmitriy, çok soylu bir genç kız olan nişanlısını da küçük düşürdü. Herhalde bu kız hakkında bir şeyler duymuşsunuzdur. Onun nasıl aşağılandığını size anlatma hakkına sahibim, hatta bunu yapmak zorundayım, çünkü bu genç hanım sizin hakarete uğradığınızı ve talihsiz durumunuzla ilgili her şeyi öğrenince şimdi bana şey... demin... ondan size bu yardımı getirme görevini verdi... ama yalnızca ondan, onu da terk etmiş olan Dmitriy’den değil, benden, onun kardeşinden de değil, hiç kimseden değil, bu genç hanımdan, sadece ve sadece ondan! Yardımını kabul etmeniz için size yalvarıyor... Siz ikiniz de aynı adamın hakaretlerine uğradınız... Kendisi de ondan sizinle aynı hakareti (hakaretin şiddeti bakımından) görünce aklına geldi! Bu, bir kız kardeşin erkek kardeşine yardıma koşması demek... Şu iki yüz rubleyi kız kardeşinizden alırmış gibi kabul etmeniz için sizi ikna etmekle görevlendirdi beni. Bunu hiç kimse bilmeyecek, hiçbir asılsız dedikodu olmayacak... işte iki yüz ruble ve yemin ederim, bu parayı kabul etmek zorundasınız, aksi takdirde dünyadaki herkes birbirine düşman olacak demektir! Ama dünyada kardeşler de vardır... Soylu bir ruhunuz var... Bunu anlamalısınız, evet anlamalısınız!..”

Alyoşa ona yepyeni iki tane yüz rublelik banknotu uzattı. Tam o sırada ikisi de büyük taşın yanında, çitin önünde duruyorlardı ve çevrede kimse yoktu. Banknotlar yüzbaşının üzerinde korkunç bir etki yapmış gibi görünüyordu: İrkildi, ama ilk başta sadece şaşkınlıktandı bu. Hiç böyle bir şey görmemişti ve böyle bir sonucu hiç beklemiyordu. Birisinin gönderdiği bir yardımı, hele de bu kadar büyük olanını düşünde bile görmemişti. Banknotları aldı ve bir dakika kadar cevap vermedi, yüzünde yepyeni bir ifade belirmişti.

“Bunlar bana mı, bana mı, efendim, ne kadar çok para, iki yüz ruble! Anacığım! Tam dört yıldır bu kadar parayı bir arada görmedim, Tanrım! Hem de diyor ki, kız kardeşi... doğru mu bu, doğru mu?”

“Size yemin ederim, söylediğim her şey doğru!” diye bağırdı Alyoşa. Yüzbaşı kızardı.

“Dinleyin efendim, dinleyin gözümün nuru, eğer bunu alırsam, namussuzun biri olmayacak mıyım? Sizin gözünüzde Aleksey Fedoroviç, namussuz olmayacak mıyım? Hayır, Aleksey Fedoroviç, dinleyin efendim,” Bir an iki eliyle birden Alyoşa’ya dokunarak konuştu: “Beni ‘kız kardeşin’ gönderiyor diyerek almaya ikna edeceksiniz, ama içinizden de eğer kabul edersem bana karşı bir küçümseme duymayacaksınız, öyle değil mi efendim?”

“Oh, hayır, hayır! Ruhumun selameti üzerine yemin ederim ki, hayır! Ve hiç kimse hiçbir zaman bir şey öğrenmeyecek, sadece biz: Ben, siz, o genç hanım, bir de başka bir hanımefendi, genç hanımın önemli bir dostu...”

“Ne hanımefendisi! Dinleyin Aleksey Fedoroviç, dinleyin efendim, şimdi dinleme vakti geldi, çünkü bu iki yüz rublenin artık benim için ne anlama gelebileceğini siz bile anlamıyorsunuz,” diye devam etti zavallıcık. Yavaş yavaş düzensiz ve hemen hemen vahşi bir taşkınlık içine giriyordu. Şaşırmış gibiydi, acele ederek, adeta onu hiç konuşturmayacaklarından korkarak son derece çabuk konuşuyordu. “Üstelik bu kadar saygıdeğer ve kutsal bir ‘kız kardeşten’ şerefli olarak alınmış bu parayla biliyor musunuz, anneciğimizi ve Ninoçka’yı, yani kambur meleğimi, kızımı artık tedavi ettirebilirim. Doktor Hertsenştube eve gelmiş, yüreğinin iyiliğinden ikisini de bir saat muayene etmişti: ‘Hiçbir şey,’ diyor, ‘anlamıyorum,’ ancak buradaki eczanede bulunan madensuyu (ondan yazdı) kesinlikle yarar sağlayacak, ilaçlardan yapılan ayak banyoları da yazmıştı. Madensuyu otuz kapik, ama şişelerle içmek gerekiyor, belki de kırk şişe. Ben de reçeteyi aldım ve ikonanın altındaki rafa koydum, orada duruyor. Ninoçka’ya da her gün sabah ve akşam sıcak banyo ve bir tür eriyik yazdı. Böyle bir tedaviyi nerede yapabiliriz, efendim, bizim konakta mı, hizmetçisiz, yardımsız, tabak çanaksız ve susuz? Ninoçka’nın da her tarafı romatizma, bundan henüz size söz etmedim. Geceleri bütün sağ tarafı sızlıyor, acı çekiyor, inanır mısınız, Tanrı meleği, bizi rahatsız etmemek için dayanıyor, bizi uyandırmamak için inlemiyor bile. Tanrı ne verdiyse, ne bulduysak onu yeriz, o hep son kalan parçayı, ancak köpeğe atsan onun alacağı parçayı alır: ‘Bu lokmayı hak etmiyorum, elinizdekileri alıyorum, size yük oluyorum.’ Onun melek bakışı işte bunu anlatmak ister. Ona hizmet ederiz, bu onun ağırına gider: ‘Ben buna layık değilim, layık değilim, ben işe yaramaz bir sakatım.’ Melek yumuşaklığıyla Tanrı’nın önünde hepimize dua ederken buna layık olmaz mı hiç. O olmasa, onun sessiz konuşması olmasa evimiz cehennem olurdu efendim. Varya’yı bile o yumuşattı. Varvara Nikolayevna’yı da kınamayın, efendim, o da küskün bir melektir. Yazın yanımıza gelmişti, yanında on altı rublesi vardı, ders vererek kazanmış ve eylülde, yani şu sıralarda Petersburg’a dönmek için bir kenara koymuştu. Biz onun paralarını aldık ve yedik, geri dönmesine engel olduk, işte böyle efendim. Dönmesi olanaksız, çünkü kürek mahkûmu gibi bize çalışıyor, onu beygir gibi her işe koştuk, hepimize bakıyor, onarıyor, yıkıyor, yerleri siliyor, anacığımızı yatırıyor. Anacığımız da huysuzdur, efendim, anacığımız sulugözlüdür, anacığımız delidir, efendim!.. Tabii şimdi bu iki yüz rubleyle bir hizmetçi tutabilirim, efendim, anlıyor musunuz, Aleksey Fedoroviç, sevgili varlıklarımın tedavisine girişebilirim efendim, kızımı Petersburg’a kursa gönderebilirim, sığır eti alabilirim, yeni yeni yemekler yiyebiliriz, efendim. Tanrım, bu bir hayal!”

Alyoşa, bu derece mutluluk verdiği ve zavallı adam mutlu olmayı kabul ettiği için müthiş sevindi.

“Durun, Aleksey Fedoroviç, durun,” diye yüzbaşı tekrar, birdenbire gözünün önüne geliveren yeni bir hayale daha kapıldı ve yeniden çılgınca bir süratle makineli tüfek gibi konuşmaya başladı. “Biliyor musunuz, İlyuşa’yla biz, hayalimizi artık sahiden gerçekleştirebileceğiz: Atı da, arabayı da alırız, ama at karayağız bir at olacak, İlyuşa mutlaka karayağız olmasını istiyor, evvelki gün hayal ettiğimiz gibi yola çıkarız. K. vilayetinde tanıdığım bir avukat var efendim, çocukluk arkadaşım, güvenilir biri aracılığıyla bana, eğer oraya gidecek olursam kendi bürosunda kâtiplik işi verebileceğini bildirdi, kim bilir, belki de verir... Anneciğimizi ve Ninoçka’yı oturtup İlyuşeçka’yı da sürücü yerine geçirdik mi tamam, ben yayan gideceğim, yayan, hepsi taşınsın da efendim... Tanrım, burada kaybettiğim şu paracığı da alabilsem, bu da olabilir efendim!”

“Yeterli olur, yeterli olur!” diye bağırdı Alyoşa, “Yekaterina İvanovna size daha gönderir, ne kadar gerekiyorsa, hem biliyor musunuz, benim yanımda da para var, kardeşiniz, dostunuz olarak istediğiniz kadar alın, sonra geri verirsiniz... (Zenginleşiyorsunuz, zenginleşiyorsunuz!) Başka vilayete taşınma fikrinden daha iyisini de asla düşünemezdiniz! Kurtuluşunuz, en önemlisi, çocuğunuzun selameti bundadır, en kısa zamanda, kış gelmeden, soğuklar bastırmadan oradan bize mektup yazardınız ve kardeş olarak kalırdık... Hayır, bu hayal değil!”

Alyoşa o kadar memnundu ki, ona sarılmak istiyordu. Ancak ona bir göz attıktan sonra kalakaldı: Beriki boynunu, dudaklarını uzatmış, çılgın ve solgun bir suratla dikiliyor, sanki bir şey söylemek ister gibi dudaklarıyla bir şeyler fısıldıyordu; ses çıkmıyordu, ama fısıldamaya devam ediyordu, tuhaf bir durumdu.

“Neniz var?” Alyoşa nedense birden irkilmişti.

“Aleksey Fedoroviç... ben... siz...” diye mırıldandı yüzbaşı ve dağın tepesinden atlamaya karar vermiş bir insan haliyle Alyoşa’ya tuhaf ve yabani bir şekilde dik dik bakarak aynı zamanda da dudaklarıyla gülümser gibi yaparak kopuk kopuk konuşmaya devam etti, “ben, efendim... siz, efendim... Şimdi size bir hokkabazlık yapmamı ister misiniz?” dedi birden hızlı, sert bir fısıltıyla. Konuşması artık kesik kesik değildi.

“Ne hokkabazlığı?”

“Hokkabazlık işte, hokus pokus,” yine fısıldadı yüzbaşı; ağzı sol tarafa doğru çarpılmış, sol gözü kaymıştı, gözünü ayırmadan Alyoşa’ya bakıyordu. Bakışları sanki ona mıhlanmıştı.

“Ne oldu size, nedir bu hokkabazlık?” Alyoşa iyiden iyiye korkuya kapılarak bağırdı.

“İşte böyle, bakın!” diye birden keskin bir çığlık kopardı yüzbaşı. Konuşma boyunca sürekli olarak sağ elinin baş ve işaret parmakları arasında bir arada tuttuğu iki yüzlük banknotun ikisini de Alyoşa’ya gösterdikten sonra, birden kudurmuş gibi bunları aldı, buruşturdu ve sağ yumruğunun içinde iyice sıktı.

“Gördünüz, gördünüz, efendim!” Alyoşa’ya doğru bir çığlık attı. Rengi solmuştu ve çılgın gibiydi. Birden yumruğunu yukarı kaldırıp buruşuk paraların ikisini de bütün gücüyle kuma fırlattı, “Gördünüz mü, efendim?” Parmağıyla paraları göstererek bir çığlık daha attı, “İşte böyle, efendim!..”

Ansızın sağ ayağını kaldırdı ve vahşi bir öfkeyle paraları ökçesiyle ezmeye başladı, ayağını her vuruşunda çığlık atıyor ve soluğu kesiliyordu.

“İşte paralarınız, efendim! İşte paralarınız, efendim! Paralarınız! Paralarınız!” Birden geriye sıçradı ve Alyoşa’nın önünde doğruldu. Görünüşü, anlatılması çok güç durumunu ifade ediyordu.

“Sizi gönderenlere, hamam kesesinin şerefini satmadığını da rapor edin, efendim!” diye haykırdı elini havaya kaldırarak. Sonra hızla döndü ve koşmaya başladı; ama beş adım bile gitmemişti ki, tekrar geri dönüp birden eliyle Alyoşa’ya bir işaret yaptı. Beş adım daha gitmeden son kez döndü, bu kez yüzünde o çarpık gülümseme yoktu, tam tersine yüzü gözyaşları içinde titriyordu. Ağlamaklı, kesik kesik, boğulur gibi bir sesle çabuk çabuk bağırıyordu:

“Eğer paranızı hepimizi utandıracak şekilde alırsam oğluma ne söylerim?” Bunu söyledikten sonra bu kez geri dönmeden koşmaya başladı. Alyoşa, arkasından anlatılması güç bir kederle bakıyordu. Alyoşa, onun, paraları buruşturup yere atacağını en son ana kadar kendisinin de bilmediğini anlıyordu. Koşarken bir kere bile arkasına bakmadı, bakmayacağını Alyoşa da biliyordu. Onu izlemek ve çağırmak istemiyordu, nedenini biliyordu. Gözden kaybolduğu zaman Alyoşa paraları yerden aldı. Banknotlar sadece çok buruşmuş, ezilmiş ve kuma bulanmıştı, ama eksiği yoktu ve hatta Alyoşa buruşuğunu açıp düzelttiğinde yeni paralar gibi ses çıkarmıştı. Paraları düzelttikten sonra katladı, cebine koydu ve verdiği görev hakkında rapor vermek üzere Yekaterina İvanovna’ya gitti.

BEŞİNCİ KİTAP

PRO VE CONTRA34

I

SÖZ KESME

Alyoşa’yı ilk karşılayan yine Bayan Hohlakova oldu. Telaşlıydı, önemli bir şey olmuştu: Yekaterina İvanovna’nın geçirdiği sinir krizi baygınlıkla noktalanmış, sonra da “korkunç, müthiş bir halsizlik başlamış, kızcağız uzanmış, gözleri kaymış ve sayıklamaya başlamıştı. Şimdi ateşi vardı, Hertsenştube’ye ve teyzelerine adam göndermişlerdi. Teyzeler gelmişti, ama Hertsenştube hâlâ ortada yoktu. Herkes Yekaterina İvanovna’nın yattığı odada oturuyor ve bekliyordu. Bir şeyler olacaktı, ama bilinci yerinde değildi. Ya hummaya yakalandıysa!”

Bayan Hohlakova’nın bunu söylerken bayağı korkmuş bir hali vardı. “Bu ciddi, ciddi!” Sanki daha önce Yekaterina İvanovna’nın başına gelen hiçbir şey ciddi değilmiş gibi her sözüne bunu ekliyordu. Alyoşa onu endişeyle dinledi; Bayan Hohlakova’ya başından geçenleri anlatmaya başladı, ama kadın daha ilk kelimelerde sözünü kesti: Zamanı yoktu, Lise’in yanında oturmasını ve Lise’in odasında kendisini beklemesini rica etti.

“Pek sevgili Aleksey Fedoroviç,” diye nerdeyse Alyoşa’nın kulağına fısıldadı, “Lise beni biraz önce çok şaşırttı, ama duygulandırdı da. Bu yüzden yüreğim onu affediyor. Düşünün, siz çıkar çıkmaz dün ve bugün güya sizinle alay ettiği için birdenbire pişmanlık duydu. Zaten alay etmemişti ki, yalnızca şaka yapmıştı. Ama o kadar ciddi pişmanlık duydu ki, nerdeyse ağlayacaktı, çok şaşırdım. Daha önce benimle alay ettiği zamanlarda asla ciddi bir pişmanlık duymamıştı. Hepsi şakaydı. Siz de biliyorsunuz, her dakika benimle alay eder. Ama şimdi ciddi, şimdi her şey ciddi. Sizin düşüncenize olağanüstü değer veriyor Aleksey Fedoroviç. Eğer mümkünse ona gücenmeyin ve alınmayın. Ben onu hep hoş görüyorum, çünkü öyle akıllı bir kız ki, inanır mısınız? Demin sizin kendisinin çocukluk arkadaşı olduğunuzu söyledi, ‘En ciddi çocukluk arkadaşım’ dedi. Düşünün en ciddi, ya ben ne oluyorum? Bu konuda onun olağanüstü ciddi duyguları ve hatta anıları var, en önemlisi bu cümlelerin ve sözcüklerin, bu beklenmedik sözcüklerin hiç beklenmedik bir anda birdenbire çıkıvermesi. Örneğin, daha geçenlerde bir çam ağacını anımsadı: İlk çocukluk yıllarında bahçemizde bir çam vardı, belki şimdi de duruyordur, geçmiş zamanda konuşmayalım. Çamlar insanlar gibi değildir, onlar uzun süre değişmezler Aleksey Fedoroviç. ‘Anneciğim,’ diyor, ‘bu çamı düşümden anımsıyorum.’35 Bunu daha farklı bir şekilde ifade etmişti, galiba burada bir karışıklık oldu, çam ağacı aptalca bir sözcük, ama o, bununla ilgili olarak bana ilginç bir şey söylemişti, tam olarak ifade edemiyorum. Her şeyi unuttum. Görüşmek üzere, çok sarsıldım ve galiba aklımı kaçıracağım. Ah Aleksey Fedoroviç, hayatımda iki kez aklımı kaçırdım ve tedavi gördüm. Lise’in yanına gidin. Her zaman çok güzel yaptığınız gibi onu yüreklendirin. Lise,” diye bağırdı kapısına yaklaşarak, “bak sana o kadar aşağıladığın Aleksey Fedoroviç’i getirdim. Sana zerre kadar kızmıyor, inan ki, tam aksine bunu nasıl düşünebildiğine şaşıyor!”

“Merci maman, giriniz Aleksey Fedoroviç.”

Alyoşa içeri girdi. Lise utangaç bir şekilde baktı ve birden kıpkırmızı oldu. Anlaşılan utanmıştı ve utandığında her zaman yaptığı gibi, son derece ilgisiz bir konuda hızlı hızlı konuşmaya başladı. O anda sanki sadece bu başka konuyla ilgileniyormuş gibiydi.

“Aleksey Fedoroviç, annem şu iki yüz rubleyle ve size verilen görevle... hani şu zavallı subaya gitme göreviyle... ilgili bütün öyküyü aktardı, bu subayın nasıl hakarete uğradığı hakkındaki korkunç öyküyü de anlattı. Bilirsiniz, annem çok baştan savma anlatır... her şeyi atlar... ama ben dinledim ve ağladım. Ne yaptınız, şu paraları verdiniz mi, talihsiz adam şimdi nasıl?..”

“Veremedim, işin kötüsü, bu da ayrı bir öykü,” diye cevap verdi Alyoşa. Onu en çok endişelendiren parayı veremeyişiydi sanki. Bu arada Lise, Alyoşa’nın başka bir yere baktığını ve başka bir konudan söz etmeye çalıştığını fark etmişti. Alyoşa, masanın başına oturdu ve anlatmaya başladı. Daha ilk kelimelerden itibaren mahcubiyeti tamamen bir kenara bırakmış ve Lise’in ilgisini çekmişti. Güçlü bir duygunun ve biraz önceki olağanüstü izlenimlerin etkisi altında konuşuyordu ve güzel bir şekilde ve ayrıntılı olarak anlatmayı başarıyordu. Eskiden de, daha Moskova’dayken, yani Lise’in çocukluğunda ona gidip kâh biraz önce başına gelen bir olaydan, kâh okuduğu bir şeyden bahsetmeyi, kâh çocukluk anılarını anımsatmayı severdi. Hatta bazen ikisi birlikte hayal kurarlar ve beraberce koca koca öyküler yazarlardı, ama bunların çoğu neşeli ve gülünç öykülerdi. Şu anda sanki ikisi de birdenbire o eski Moskova günlerine, iki yıl öncesine dönmüşlerdi. Lise, Alyoşa’nın anlattığı öyküyle aşırı duygulanmıştı. Alyoşa, “İlyuşeçka” tipini ateşli bir duyguyla çizmişti. Bu talihsiz adamın paraları nasıl ayağıyla ezdiğine ilişkin sahneyi bütün ayrıntılarıyla anlatıp bitirdiğinde Lise ellerini çırptı ve engel olamadığı bir heyecanla bağırdı:

“Demek parayı vermediniz, demek kaçıp gitmesine izin verdiniz! Aman Tanrım, keşke peşinden koşup yakalasaydınız onu...”

“Hayır, Lise, peşinden koşmadığım daha iyi oldu,” dedi Alyoşa. Sandalyeden kalktı ve odada kaygılı kaygılı gezinmeye başladı.

“Nasıl, neden daha iyi oldu? Şimdi ekmeksiz kaldılar, ölecekler!”

“Ölmeyecekler, çünkü bu iki yüz rubleyi eninde sonunda alacaklar. Her şeye rağmen yarın bu parayı alacak. Evet, yarın mutlaka alacak,” dedi Alyoşa, düşünceli düşünceli gezinerek. “Biliyor musunuz Lise...” Ansızın kızın önünde durarak devam etti: “Burada bir hata yaptım, ama bu hata iyi sonuç verdi.”

“Hangi hata, neden iyi sonuç verdi?”

“Çünkü bu adam korkak ve zayıf karakterli biri. Çile çekmiş ve çok iyi yürekli bir insan. İşte şimdi her şeyi düşünebiliyorum: Öyle birdenbire gücenmesinin ve paraların üstünde tepinmesinin nedeni neydi? Çünkü inanın bana, en son ana kadar paraları ayaklarının altına alıp çiğneyeceğini kendisi de bilmiyordu. Bana öyle geliyor ki, pek çok şeye gücendi... evet, onun durumunda başka bir şey yapılamazdı... Birincisi, benim yanımda paralara son derece sevindiği ve bunu benden saklamadığı için üzüldü. Eğer sevinmemiş ve bunu belli etmemiş olsaydı, başkalarının yaptığını yapar, parayı alırken nazlanır, o zaman buna katlanabilir ve parayı kabul edebilirdi, ama son derece haklı olarak sevinmişti, bu da onu utandırdı. Ah Lise, doğru sözlü ve iyi yürekli bir adam o, zaten bu tür olaylarda bütün felaket de bundan geliyor ya! Konuştuğu sürece sesi hep öyle zayıf, öyle hafifti ki, öyle çabuk çabuk konuşuyordu ki, hep kikirdiyor gibiydi ya da ağlıyordu... doğru, o kadar coşmuştu ki, ağlıyordu... ve kızlarından söz ediyordu... başka bir kentte ona verecekleri bir işten... Ancak birazcık içini dökünce bana bütün ruhunu gösterdiği için birden utanmaya başladı. Artık benden de nefret etmiştir. Korkunç utangaç olan yoksullardan. Asıl gücendiği konu ise, çok kısa bir sürede beni dostu saymış ve yine çok kısa bir sürede bana pes etmiş olması; üzerime yürüyüp beni korkutmaya çalışıyordu, ama birden paraları görüverince beni kucaklamaya başladı. Çünkü bana sarıldı, elleriyle dokundu. İşte özellikle bu durumda bütün bu aşağılanmayı hissetmiş olmalıydı, tam bu sırada ben çok önemli bir hata yaptım: Birdenbire ona eğer elindeki para başka bir kente taşınmaya yetmiyorsa, daha fazlasını vereceklerini ve hatta ne kadar gerekiyorsa kendi paramdan verebileceğimi söyledim. İşte onu aniden etkileyen de bu oldu: Ben neden ona yardım etmek için ortaya atılmıştım? Biliyor musunuz Lise, herkes ona sanki onun velinimetiymiş gibi bakmaya başladığında bu, gücenmiş bir insan için o kadar korkunç bir şeydir ki... bunu duymuştum, bana bunu starets söylemişti. Bunu nasıl ifade edebilirim, bilmiyorum, ama kendim de sık sık bunu gördüm. Zaten ben de aynen böyle hissederim. Asıl önemlisi, en son ana kadar paraları ayağının altında ezeceğini bilmemesine rağmen yine de bunun kaçınılmaz olduğunu önceden sezmiş olmasıydı. Çünkü heyecanı bunu sezecek kadar güçlüydü... İşte bütün olup bitenler bu kadar berbat olduğu halde yine de iyi bir sonuç verecek. Hatta en iyi sonuca götüreceğini ve daha iyisinin de olamayacağını düşünüyorum...”

“Neden, neden daha iyisi olamaz?” diye haykırdı Lise, Alyoşa’ya büyük bir hayretle bakarak.

“Çünkü Lise, eğer bu paraları çiğnemeyip de almış olsaydı birkaç saat sonra eve giderken aşağılandığı için ağlamaya başlardı ve belki yarın gün ağarmadan bana gelir, paraları suratıma fırlatır ve deminki gibi üzerinde tepinirdi. Ama şimdi ‘kendisini mahvettiğini’ bilse de korkunç şekilde gururlu ve vakarlı gitti. Demek ki, bu durumda bu paraları en geç yarın kabul ettirmekten daha kolay bir iş yoktur, çünkü artık onurunu kanıtlamış, paraları buruşturup ayaklarının altında ezmiştir... Paraları çiğnediği sırada ertesi gün bu paraları ona tekrar götüreceğimi de bilemezdi. Oysa ki, bu paralar ona korkunç şekilde gerekli. Şimdi gururlu, ama daha bugünden bile nasıl bir yardımdan yoksun kaldığını düşünecek. Geceleyin daha da fazla düşünecek, rüyasında görecek, yarın sabaha karşı da belki bana koşup af dilemeye hazır olacak. Bense şöyle diyeceğim: ‘Siz gururlu bir insan olduğunuzu gösterdiniz, hadi şimdi parayı alın ve bizi affedin.’ İşte böylece parayı alacak!”

Alyoşa, “İşte böylece parayı alacak!” sözlerini bir tür coşkunlukla söylemişti. Lise alkışladı.

“Ah, bu doğru, ah, bunu birden anlamıştım! Ah, Alyoşa, bütün bunları nasıl biliyorsunuz? Ne kadar genç bir adam ve bir insanın ruhundakileri biliyor... Hiçbir zaman bunu düşünemezdim...”

Alyoşa aynı coşkunlukla devam etti:

“En önemlisi, şimdi onu bizden para almasına rağmen hepimizle eşit olduğuna inandırma gereği, hem sadece eşit de değil, bizden bir ayak üstün olduğuna inandırma gereğidir...”

“‘Bir ayak üstün’ lafı harika, Aleksey Fedoroviç, hadi konuşun, konuşun!”

“Yani ben öyle demedim... bir ayak üstünlük konusunda... ama bu önemli değil, çünkü...”

“Ah, önemli değil, önemli değil, elbette önemli değil! Bağışlayın Alyoşa, azizim.. Bilirsiniz, şimdiye dek sizi hemen hemen hiç saymazdım... yani sayardım da eşit düzeyde. Bundan sonra ise en büyük saygıyı göstereceğim... Azizim, ‘nükte yapıyorum’ diye kızmayın.” Hemen büyük bir heyecanla devam etti. “Ben gülünç, küçük bir kızım, oysa siz, siz... Dinleyin Aleksey Fedoroviç, bizim, yani sizin... hayır, en iyisi bizim bütün bu hükümlerimizde... ona, yani bu talihsiz adama karşı bir küçümseme yok mu... artık onun içini dışını biliyoruz ve sanki ona yukardan bakıyoruz, değil mi? Parayı kabul edeceğine kesin olarak karar vermekle onu küçümsüyoruz, öyle değil mi?”

“Hayır Lise, küçümseme değil.” Bu soruya sanki önceden hazırmış gibi kesin bir yanıt verdi Alyoşa. “Buraya gelirken bu konuda ben de düşündüm. Düşünün, bizler onunla aynı olduğumuz, herkes onunla aynı olduğu zaman nasıl bir küçümseme olabilir ki? Çünkü, biz de aynıyız, daha iyi değiliz. Ama daha iyi de olmuş olsak yine de onun yerinde olabilirdik. Sizi bilmem ama, Lise, ben kendimi çoğunlukla sığ ruhlu sayarım. Onun ruhu ise sığ değil, tam tersine çok ince... Hayır Lise, burada ona karşı hiç kimse küçümseme duymuyor! Biliyor musunuz Lise, staretsim bir kez bana, insanlara her zaman çocuklar gibi, bazılarına ise hastanelerdeki hastalar gibi bakmak gerektiğini söylemişti...”

“Ah Aleksey Fedoroviç, ah iki gözüm, biz de insanlara hastalara bakar gibi bakalım!”

“Bakalım Lise, ben hazırım, ama tamamen değil; bazen çok sabırsız olurum, bazen de gözüm bir şey görmez. Siz öyle değilsiniz.”

“Ah, inanmıyorum! Aleksey Fedoroviç, ne kadar mutluyum!”

“Bunu söylemeniz ne güzel Lise.”

“Aleksey Fedoroviç, şaşırtıcı derecede iyisiniz, ama bazen sanki bilgiçlik taslıyorsunuz... Oysa hiç de öyle görünmüyorsun... Gidip kapıya bakın, yavaşça açın ve annem bizi dinliyor mu bir bakın,” dedi birden Lise, sinirli ve aceleci bir fısıltıyla.

Alyoşa gitti, kapıyı araladı ve hiç kimsenin dinlemediğini söyledi. “Buraya gelin Aleksey Fedoroviç,” diye devam etti Lise, giderek daha çok kızararak, “elinizi verin, işte böyle. Dinleyin size büyük bir itirafta bulunmalıyım: Dünkü mektubu size şaka olsun diye yazmadım, ciddiydi...”

Eliyle gözlerini kapadı. Bu itirafı yapmaktan çok utandığı belliydi. Birden Alyoşa’nın elini tuttu ve üç kez çarçabuk öptü.

“Ah Lise, bu ne hoş,” diye sevinçle bağırdı Alyoşa. “Mektubunuzun ciddi olduğundan kesinlikle emindim zaten.”

“Eminmiş, şuna bakın!” Birden Alyoşa’nın elini indirdi, ancak elinden bırakmadı, korkunç şekilde kızarmıştı ve yüzünde küçük, mutlu bir gülümseme belirdi, “Ben onun elini öptüm, oysa o ‘ne hoş’ diyor.” Ama sitem etmekte haklı değildi: Alyoşa da büyük bir ruhsal karışıklık içindeydi.

“Her zaman hoşunuza gitmek isterdim Lise, ama bunu nasıl yapacağımı bilmiyorum,” diye mırıldandı Alyoşa. O da bir parça kızarmıştı.

“Alyoşa, azizim, siz soğuk ve kibirlisiniz. Biliyor muydunuz, efendim? Beni kendisine eş olarak seçti, ama neyle avunduğuna bakın! Mektubu ciddi olarak yazdığımdan eminmiş, ama ne! Bu kibirlilik değil de nedir, buyrun işte!”

“Emin olmak kötü bir şey mi?” diye birden gülmeye başladı Alyoşa.

“Ah, Alyoşa, aksine korkunç iyi.” Lise ona sevecenlik ve mutlulukla bakıyordu. Alyoşa ayakta duruyordu, eli hâlâ Lise’in elindeydi. Ansızın eğildi ve Lise’i dudaklarından öptü.

“Bu da nesi? Ne oluyor size?” diye bir çığlık attı Lise. Alyoşa ne yapacağını tamamen şaşırmıştı.

“Bağışlayın, eğer öyle değilse... Ben, belki de çok aptalca davrandım... Soğuk olduğumu söylediniz, ben de öptüm... Ama görüyorum ki, aptalca oldu...”

Lise gülmeye başladı ve elleriyle yüzünü örttü.

“Hem de bu giysiyle!” dedi kahkahalar arasında, ama aniden gülmeyi kesti ve son derece ciddi ve hemen hemen sert bir ifade takındı.

“Alyoşa, öpüşmek için biraz daha bekleyelim, çünkü daha ikimiz de bunu beceremiyoruz, daha çok uzun süre beklememiz gerekiyor,” dedi birden. “En iyisi söyleyin, benim gibi ahmak, hasta bir kızı neden alıyorsunuz, oysa siz ne kadar zeki, düşünceli, dikkatli birisiniz. Ah, Alyoşa, müthiş mutluyum, çünkü ben size hiç layık değilim!”

“Layıksınız Lise. Şu günlerde manastırdan kesin olarak ayrılacağım. Dış dünyaya çıkarak evlenmem gerekiyor, bunu biliyorum. O da bana bunu emretti. Sizden iyisini mi alacağım... beni de sizden başka kim alır? Bunu etraflıca düşündüm. Birincisi, beni çocukluğumuzdan beri tanıyorsunuz, ikincisi, sizin bende hiç bulunmayan pek çok yeteneğiniz var. Sizin ruhunuz benden daha neşeli; en önemlisi, siz bana göre daha günahsızsınız, oysa ben artık pek çok, pek çok şeye dokunmuş durumdayım... Ah, bilmiyor musunuz, üstelik de bir Karamazov’um! Bana gülmenizde ve şaka yapmanızda ne var ki; tam tersine gülün, buna sevinirim... Ancak küçük bir kız gibi gülüyorsunuz, ama kendinizi bir çilekeş sanıyorsunuz...”

“Bir çilekeş mi? Nasıl yani?”

“Evet Lise, işte deminki sorunuz: Ruhunu tahlil ettiğimiz bu talihsiz adama karşı bizde bir küçümseme yok mu sorusu, çileci bir soru... Görüyorsunuz, bunu hiçbir şekilde ifade edemiyorum, ama böyle soruları kendisi de acı çekebilecek insanlar sorar. Sandalyede otururken pek çok şey düşünmüş olmalısınız...”

“Alyoşa, bana elinizi verin, geri çekiyorsunuz,” diye fısıldadı Lise, mutluluktan zayıflamış bir sesle. “Dinleyin Alyoşa, manastırdan ayrıldığınızda nasıl bir elbise giyeceksiniz? Gülmeyin, kızmayın, bu benim için çok, çok önemli.”

“Ne giyeceğimi henüz düşünmedim Lise, ama siz ne isterseniz onu giyerim.”

“Koyu mavi kadife bir ceketiniz, beyaz pike yeleğiniz ve tüylü, gri, yumuşak bir şapkanız olsun isterim... Söyleyin, biraz önce dünkü mektubu inkâr ettiğimde sizi sevmediğime inandınız, değil mi?”

“Hayır, inanmadım.”

“Of, ne tahammül edilmez, ne yola gelmez adamsınız!”

“Sizin beni... galiba sevdiğinizi biliyordum, ama sizin beni sevmediğinize inanmış gibi yaptım, sizin için... daha uygun olsun diye...”

“Bu daha da kötü! Hem kötü, hem iyi. Alyoşa, sizi korkunç seviyorum. Demin siz geldiğinizde bir niyet tuttum: Ona dünkü mektubu sorayım dedim, eğer rahatça çıkarır verirse (ondan her zaman beklenebileceği gibi) demek ki, beni hiç sevmiyor, hiçbir şey hissetmiyor, sadece budala ve değersiz bir çocuk, ben de mahvoldum o zaman. Ama siz mektubu hücrede bırakmıştınız, bu da bana cesaret verdi: Doğru değil mi, mektubu geri isteyeceğimi bildiğiniz ve onu vermek istemediğiniz için hücrede bıraktınız, öyle değil mi? Değil mi?”

“Oh Lise, hiç de öyle değil, mektup şimdi yanımda, az önce de yanımdaydı zaten, işte şu cebimde, işte mektup.”

Alyoşa gülerek mektubu çıkarttı ve uzaktan kıza gösterdi.

“Yalnız size vermem onu, elimde bakın.”

“Nasıl? Demek demin yalan söylediniz, siz bir rahipsiniz ve yalan söylediniz, öyle mi?”

“Belki yalan söyledim,” diye güldü Alyoşa, “mektubu size vermemek için yalan söyledim. Benim için çok değerli,” diye ekledi birden heyecanla ve yine kızardı. “Sonsuza kadar onu hiçbir zaman, hiç kimseye vermem!”

Lise heyecan içinde ona bakıyordu.

“Alyoşa,” diye mırıldandı tekrar, “kapıya bakın, annem dinliyor mu?”

“Tamam Lise, bakarım, yalnız bakmasak daha iyi olmaz mı? Annenizin böyle bir alçaklık yapacağından niye kuşkulanıyorsunuz?”

“Alçaklık mı? Ne alçaklığı? Dinliyorsa kızı için dinliyor, bu onun hakkı, alçaklık değil,” diye parladı Lise. “Emin olun Aleksey Fedoroviç, anne olduğum ve benim gibi bir kızım olduğu zaman mutlaka onu gizlice dinleyeceğim.”

“Yok canım, bu iyi bir şey değil Lise.”

“Ah Tanrım, alçaklık bunun neresinde? Eğer olağan bir sosyete konuşması oluyor ve ben bunu gizlice dinliyorsam bu alçaklıktır, ama öz kızın genç bir adamla bir odaya kapanmışsa... Dinleyin Alyoşa, bilin ki, ben de evlenir evlenmez sizi gözetleyeceğim ve şunu da bilin ki, sizin bütün mektuplarınızı açıp hepsini okuyacağım... Haberiniz olsun...”

“Evet, elbette, eğer öyleyse...” diye mırıldandı Alyoşa, “yalnızca bu iyi bir şey değil...”

“Ah, ne aşağılama! Alyoşa, azizim, daha ilk defadan tartışmayalım, en iyisi size bütün gerçeği söyleyeyim: Kapı dinlemek kuşkusuz çok çirkin bir şey ve kesinlikle ben haklı değilim, siz haklısınız, ama yine de ben dinleyeceğim.”

“Öyle yapın bakalım. Beni böyle bir suçtan gözetleyemeyeceksiniz,” diye güldü Alyoşa.

“Alyoşa, sözümü dinleyecek misiniz? Bunu da karar vermeden önce öğrenmem gerek.”

“Büyük bir hevesle Lise, mutlaka, yalnız en önemli işlerde değil. En önemli işlerde, eğer benimle aynı fikirde değilseniz, ben yine de görevim bana ne emrediyorsa onu yapacağım.”

“Öyle olmalı zaten. Şunu bilin ki, ben de sadece en önemli işlerde size boyun eğmeye hazır olmakla kalmayacağım, aynı zamanda her konuda sözünüzü dinleyeceğim ve bunun için şimdiden size söz veriyorum, her konuda ve hayatım boyunca,” diye heyecanla haykırdı Lise, “ve bunu seve seve yapacağım! Ayrıca hiçbir zaman, bir kere bile olsun sizi gizlice dinlemeyeceğime, hiçbir mektubunuzu okumayacağıma da yemin ederim, çünkü ben değil, siz haklısınız. Dinlemeyi korkunç şekilde istesem de, ki isteyeceğimi biliyorum, bunu yapmayacağım, çünkü siz de böyle bir şeyi çirkin sayıyorsunuz. Artık siz benim yol göstericimsiniz... Dinleyin Aleksey Fedoroviç, son günlerde, dün de, bugün de neden böyle üzüntülüsünüz; birtakım koşuşturmalarınızın ve dertlerinizin olduğunu biliyorum, ama ayrıca özel bir derdinizin olduğunu da görüyorum, yoksa gizli bir şey mi?”

“Evet Lise, gizli bir üzüntüm var,” dedi kederle Alyoşa. “Beni sevdiğinizi görüyorum, çünkü bunu anladınız.”

“Nasıl bir üzüntü bu? Neyle ilgili? Söylemeniz mümkün mü?” Çekingen bir yalvarmayla sordu Lise.

“Sonra söylerim Lise... sonra,” diyerek suratını astı Alyoşa. “Şimdi söylesem belki de anlaşılmayacak. Hem belki de söylemeyi beceremeyeceğim.”

“Ayrıca ağabeylerinizin ve babanızın da sizi üzdüklerini biliyorum.”

“Evet, ağabeylerim de,” dedi Alyoşa, düşüncelere dalmış gibi.

“Ağabeyiniz İvan Fedoroviç’i sevmiyorum Alyoşa,” diye belirtti birden Lise.

Alyoşa bu düşünceyi biraz şaşkınlıkla karşıladı, ama üzerinde durmadı.

“Ağabeylerim kendilerini mahvedecekler,” diye devam etti, “babam da öyle. Kendileriyle birlikte başkalarını da mahvedecekler. Peder Paisiy’in bu yakınlarda söylediği gibi, bu, ‘topraktan gelen Karamazov gücüdür, topraktan gelen, kudurmuş ve ham bir güç...’ Kutsal Ruh’un bile bu gücü yukarı çıkarıp çıkaramayacağını bilmiyorum. Tek bir şey biliyorum, ben de bir Karamazov’um... Ben rahip miyim? Rahip miyim ben, Lise? Demin rahip olduğumu mu söylemiştiniz?”

“Evet söyledim.”

“Ama ben, belki de Tanrı’ya inanmıyorum.”

“İnanmıyor musunuz, ne oldu size?” dedi Lise alçak sesle ve dikkatle. Ancak Alyoşa buna cevap vermedi. Onun bu hiç beklenmedik sözlerinde son derece gizli ve son derece öznel, belki kendisi için de açık olmayan, ama kesinlikle onu üzen bir şey vardı.

“Bütün bunlardan başka, bir dostum artık gidiyor, dünyadaki en birinci insan dünyayı terk ediyor. Bu insana nasıl bağlı olduğumu, onunla ruhsal bakımdan nasıl kaynaştığımı bir bilseydiniz Lise, bir bilseydiniz! Artık tek başıma kalacağım... Size geleceğim Lise... İlerde birlikte olacağız...”

“Evet, birlikte, birlikte olacağız! Bundan sonra bütün hayatımız boyunca birlikte olacağız. Dinleyin, beni öpün, izin veriyorum.”

Alyoşa onu öptü.

“Hadi şimdi gidin, İsa sizinle olsun!” Ve Alyoşa’yı kutsadı. “Henüz hayattayken hemen ona gidin. Sizi çok tuttuğumun farkındayım. Bugün onun için ve sizin için dua edeceğim. Alyoşa, mutlu olacağız! Mutlu olacağız, değil mi?”

“Galiba olacağız Lise.”

Lise’in yanından çıkan Alyoşa, Bayan Hohlakova’ya uğramaya gerek görmedi ve onunla vedalaşmadan evden ayrılmaya karar verdi. Ama kapıyı açıp merdivene çıkar çıkmaz, nerden çıktığını anlamadığı Bayan Hohlakova’yla karşılaştı. Daha ilk söylediği kelimeden Alyoşa, Bayan Hohlakova’nın kendisini burada mahsus beklediğini anladı.

“Aleksey Fedoroviç, bu korkunç bir şey. Bunlar çocukça boş şeyler ve hepsi de birer saçmalık. Hayale kapılmayacağınızı umarım... Aptallık, aptallık, aptallık!” diye Alyoşa’ya çattı.

“Yalnız bunu ona söylemeyin,” dedi Alyoşa, “yoksa heyecanlanır, bu da şu anda ona zarar verir.”

“Aklı başında genç bir adamın sağduyulu sözlerini dinleyeceğim. Bunu, sadece onun hastalıklı durumuna karşı duyduğunuz merhamet yüzünden itiraz ederek onu sinirlendirmek istemediğiniz için onunla anlaştığınız şeklinde anlayabilir miyim?”

“Oh, hayır, kesinlikle hayır, onunla tamamen ciddi konuştum,” diye net bir biçimde belirtti Alyoşa.

“Bu konuda ciddiyet olmaz, düşünülemez, birincisi bundan böyle sizi bir daha kabul etmeyeceğim, ikincisi, gideceğim ve onu da götüreceğim, bunu böyle bilin.”

“Ama neden,” dedi Alyoşa, “bu öyle yakında olacak bir şey değil ki zaten, belki de daha bir buçuk yıl beklemek gerekecek.”

“Ah, Aleksey Fedoroviç, bu bir gerçek kuşkusuz, bir buçuk yılda onunla binlerce kez tartışır ve ayrılırsınız. Ama ben öyle mutsuzum, öyle mutsuzum ki! Bütün bunlar boş şeyler olsa bile beni beynimden vurulmuşa döndürdü. Şu anda oyunun son sahnesinde Famusov gibiyim, siz Çatskiy, Lise de Sofya. Düşünün sizinle karşılaşmak için mahsus buraya, merdivene koşmuştum, bütün uğursuz şeyler de hep merdivende olur zaten. Her şeyi duydum, nerdeyse düşüyordum. İşte bu geceki korkuların ve deminki bütün sinir krizlerinin açıklaması! Kızına aşk, anasına ise ölüm. Öleceğim. Gelelim ikinci ve asıl önemli meseleye: Şu size yazdığı mektubu hemen bana gösterin, hemen!”

“Hayır, gerek yok. Yekaterina İvanovna’nın sağlığı nasıl, bilmem gerekiyor.”

“Sayıklamaya devam ediyor, ama kendine geldi; teyzeleri burada, yalnızca bağırıp çağırıyorlar ve bana çalım satıyorlar. Hertsenştube de geldi ve öyle korktu ki, ne yapacağımı ve onu nasıl kurtaracağımı bilemedim, hatta doktora göndermek bile istedim. Benim arabamla götürdüler. Bir de son olarak şu mektupla birlikte birden siz çıkıverdiniz. Doğru, bütün bunlar ancak bir buçuk yıl sonra olacak. Tüm yüce ve kutsal şeyler hatırına, ölüm döşeğindeki staretsinizin hatırına şu mektubu bana, bir anaya gösterin, Aleksey Fedoroviç! İsterseniz parmaklarınızla tutun, elinizden okuyayım.”

“Hayır, göstermem, Yekaterina Osipovna, o izin verse bile göstermem. Yarın geleceğim ve eğer isterseniz sizinle pek çok konuda görüşeceğim, ama şimdilik hoşça kalın!”

Alyoşa merdivenlerden koşarak sokağa çıktı.

34 (Lat.) Yanında ve karşısında anlamında. (Ç.N.)

35 Rusça’da “çam ağacı” ve “düşten” sözcüklerinin söylenişleri aynıdır, bu yüzden kelime oyunu yapıyor. (Ç.N.)

II

SMERDYAKOV GİTARIYLA

Zaten zamanı da yoktu. Daha Lise’le vedalaştığında kafasında bir düşünce parlayıvermişti: Görünüşe bakılırsa kendisinden saklanmakta olan ağabeyi Dmitriy’i bir punduna getirip çok kurnazca bir yöntemle yakalama düşüncesiydi bu. Artık erken değildi, öğleden sonra saat üçtü. Alyoşa, tüm varlığıyla manastıra, ölmekte olan “yüce insana” gitmek istiyordu, ama Dmitriy Ağabeyi’ni görme gereği her şeyin önüne geçiyordu. Kaçınılmaz korkunç felaketin yaklaşmakta olduğu inancı Alyoşa’nın aklında her saat büyüyordu. Felaketin ne olduğunu ve o anda ağabeyine ne söylemek istediğini belki kendisi de belirlememişti. “Varsın velinimetim bensiz ölsün, ama en azından belki de birilerini kurtarabilirdim, ama kurtarmadım, aldırış etmedim ve yuvama dönmeye acele ettim, diyerek hayatım boyunca kendi kendimi yemeyeceğim. Böyle yaparak onun yüce sözüne de uygun hareket etmiş olacağım...”

Planı ağabeyi Dmitriy’i ansızın yakalamaktı. Şöyle yapacaktı: Dünkü gibi o çitten atlayacak, bahçeye girecek ve kameriyede oturacaktı. “Eğer orada değilse,” diye düşündü Alyoşa, “Foma’ya da, ev sahiplerine de bir şey söylemeden akşama kadar da olsa kameriyede saklanıp beklemeli. Şayet önceki gibi Gruşenka’nın gelişini gözetliyorsa kameriyeye gelmesi mümkün...” Bununla birlikte Alyoşa, planın ayrıntıları hakkında pek fazla kafa yormadı, ama bugün manastıra gitmemek gerekse bile bu planı yerine getirmeye karar verdi...

Her şey hiçbir engel çıkmadan gerçekleşti: Hemen hemen dünkü yerden çitten atladı ve kimseye görünmeden kameriyeye süzüldü. Onu fark etmelerini istemiyordu: Ev sahibi kadın da, Foma da (eğer buradaysa) ağabeyinin tarafını tutabilir ve onun emirlerini dinleyebilirlerdi. Bu durumda da ya Alyoşa’yı bahçeye sokmazlar, ya da ağabeyine aranıp sorulduğunu önceden haber verebilirlerdi. Kameriyede kimse yoktu. Alyoşa bir gün önce oturduğu yere oturdu ve beklemeye başladı. Kameriyeyi inceledi, nedense bu kez düne göre çok daha köhne ve çirkin göründü. Oysa dünkü gibi hava açıktı. Yeşil masanın üzerinde besbelli dün dökülmüş olan konyak kadehinden kalma halka şeklinde bir iz vardı. Aklına sıkıntılı bir bekleyiş sırasında her zaman olduğu gibi, boş ve işe yaramaz düşünceler geldi: Örneğin, biraz önce buraya girerken neden bir başka yere değil de tam tamına dün oturduğu yere gelip oturmuştu? Sonunda endişe verici belirsizlik yüzünden çok sıkıldı. Ama daha on beş dakika oturmamıştı ki, birden çok yakın bir yerden gitar akordu duyuldu. En fazla yirmi adım kadar ötesinde, çalıların orada birileri oturuyordu ya da şimdi oturmuşlardı. Alyoşa birden dün kameriyeden, ağabeyinin yanından giderken sol tarafta duvarın yanında, çalıların arasında eski, yeşil ve alçak bir bahçe kanepesi gördüğünü ya da sanki önünde böyle bir şeyin görünüp kaybolduğunu hatırladı. Demek ki, deminki konuklar bu kanepeye oturmuşlardı. Kimdi acaba bunlar? Birden bir erkek sesi gitar eşliğinde tatlı pes bir perdeden bir parça söylemeye başladı:

“Yenilmez bir güçle Bağlıyım ben sevgiliye. Tanrım bağışla Onu ve beni! Onu ve beni! Onu ve beni!”

Ses kesildi. Tenor ses ve şarkı söyleme tarzı uşaklara özgüydü. Öteki kadın sesi, okşar gibi ve sanki çekinerek, ama büyük bir nazla şöyle dedi:

“Neden uzun zamandır bize gelmiyorsunuz Pavel Fedoroviç, bizi hâlâ küçümsüyor musunuz?”

“Hayır, efendim,” diye yanıt verdi erkek sesi, nazik ama öncelikle ısrarlı ve kesin bir gururla. Anlaşılan erkek daha üstündü, kadın ise cilve yapıyordu. “Erkek galiba Smerdyakov,” diye düşündü Alyoşa, “en azından sesinden öyle anlaşılıyor, kadın ise herhalde buradaki küçük evin sahibinin Moskova’dan gelmiş, kuyruklu elbise giyen ve çorba için Marfa İgnatyevna’ya gelen kızı...”

“Eğer ahenkliyse her şiiri korkunç severim,” diye devam etti kadın sesi. “Neden devam etmiyorsunuz?”

Ses yeniden şarkı söylemeye başladı:

“Çarın tacı Sağ olurdu sevgilim. Tanrı bağışlasın Onu ve beni! Onu ve beni! Onu ve beni!”

“Geçen defa daha iyi olmuştu,” dedi kadın sesi. “Taç hakkında ‘Sağ olurdu sevdiceğim’ şeklinde söylemiştiniz şarkıyı. Öylesi daha tatlı olmuştu, bugün unuttunuz galiba.”

“Şiir saçmalıktır, efendim,” diye kesti Smerdyakov.

“Ah, hayır, ben şiirleri çok severim.”

“Şiir gerçek bir saçmalıktır, efendim. Düşünün: Dünyada kim uyaklı konuşur? Eğer üstlerimiz emretseydi de uyaklı konuşmaya başlasaydık çok şey mi söylemiş olurduk, efendim? Şiir iş değildir, Marya Kondratyevna.”

“Her konuda ne kadar akıllısınız, bütün bunları nasıl öğrendiniz?” Kadın sesi gitgide daha cilveleniyordu.

“Çocukluğumdan beri şansım yaver gitseydi, daha da fazlasını yapabilirdim, daha da çok şey öğrenebilirdim, efendim. Smerdyaşçaya’dan babasız olarak doğduğum için bana hergele diyen adamı tabancalı düelloda öldürürdüm, çünkü onlar Grigoriy Vasilyeviç’in buradan ta oralara yetiştirmesi yüzünden bunu başıma kakıyorlardı. Grigoriy Vasilyeviç, doğumuma isyan ettiğim için bana söylenir, ‘Sen onu lohusayken öldürdün’ der. Keşke o yaşasaydı, ama ben hiç dünyaya gelmemek için daha onun karnındayken beni öldürmelerini tercih ederdim. Pazarda insanlar, hatta anneniz bile, bana bütün nezaketsizlikleriyle onun kafasında pis bir saç topağıyla dolaştığını, boyunun ise topu topu iki arşından birazcık fazla olduğunu söylerlerdi. Bütün insanların söylediği gibi biraz demek varken neden birazcık demeli sanki? Acıyarak konuşmak istiyorlardı. Zaten bu, köylülere özgü bir şeydir, gözyaşı dökmek köylüce bir duygudur denebilir. Bir Rus köylüsü, okumuş bir insana karşı bir duyguya sahip olabilir mi? Cahilliği yüzünden hiçbir duyguya sahip olamaz. Ta çocukluğumdan beri şu birazcık lafını duyar duymaz kafamı duvarlara vurasım gelir. Bütün Rusya’dan nefret ediyorum, Marya Kondratyevna.”

“Bir askeri okul öğrencisi ya da genç bir süvari olsaydınız böyle konuşmazdınız, kılıcınızı çekerdiniz ve bütün Rusya’yı savunurdunuz.”

“Sadece süvari olmayı istemesem neyse, Marya Kondratyevna, dahası, tam tersine tüm askerlerin yok edilmesini istiyorum, efendim.”

“Ya düşman gelirse, bizi kim koruyacak?”

“Hiç de gerekli değil, efendim. On iki yılında36 Fransa imparatoru, şimdikinin babası olan I. Napoleon’un ordusu Rusya üzerine büyük bir saldırıya geçmişti, bu Fransızlar o zaman hepimizi boyunduruk altına almış olsalardı ne iyi olurdu: Akıllı bir ulus, son derece aptal bir ulusu boyunduruğu altına almış ve kendine bağlamış olurdu, efendim.”

“Sanki onlar da orada, kendi ülkelerinde bizden daha mı iyiler? Ben bizden bir züppeyi üç İngiliz gencine değişmem,” dedi Marya Kondratyevna sevecenlikle. Bu sözleri söylediği anda gözlerini de süzmüş olmalıydı.

“Herkesin zevki ayrıdır, efendim.”

“Siz de tıpkı bir yabancı gibisiniz, sanki soylu bir yabancısınız, bunu size utanarak söylüyorum.”

“Eğer bilmek isterseniz, ahlaksızlık bakımından yabancılar da, bizimkiler de birbirine benzer. Hepsi de hinoğluhindir, ama bir farkları vardır: Bir yabancı uşak çizmeleriyle dolaşır, bizim hergele ise sefalet içinde leş gibi kokar ve bunda da kötü hiçbir şey görmez. Bütün oğullarıyla birlikte delinin teki olduğu halde Fedor Pavloviç’in dün pek doğru söylediği gibi, Rus halkına dayak atmak gerekir, efendim.”

“İvan Fedoroviç’e saygı duyduğunuzu kendiniz söylemiştiniz.”

“Ama benden kokmuş uşak diye söz ediyorlardı. İsyan edebileceğimi düşünüyorlar; bu konuda yanılıyorlar, efendim. Cebimde o kadar para olsaydı, çoktan buralardan gitmiştim. Dmitriy Fedoroviç, davranışlarıyla da, zekâsıyla da, sefil yaşamıyla da herhangi bir uşaktan daha kötüdür, efendim ve hiçbir şey yapmayı beceremez, ancak herkesten saygı görür. Diyelim ki, ben sadece çorba yapmasını bilirim, ama çok şükür Moskova’da, Petrovka’da kafe-restoran açabilirim. Çünkü özel yemekler yapıyorum, oysa yabancılar dışında Moskova’dakilerin hiçbiri özel yemekler yapamaz. Dmitriy Fedoroviç beş parasız adamın tekidir, ama en birinci kontun oğlunu düelloya çağırsa, adam onunla düelloya razı olur, oysa onun benden iyi nesi vardır, efendim? O benden çok daha ahmaktır. O kadar parayı har vurup harman savurdu, efendim.”

“Düellolar çok güzeldir sanırım,” dedi birden Marya Kondratyevna.

“Ne bakımdan, efendim?”

“Özellikle de genç subaylar ellerinde tabancalarıyla bir kız için birbirlerine ateş ederlerse hem dehşet hem de yiğitlik söz konusudur. Tablo gibi. Ah, keşke kızların da seyretmesine izin vermiş olsalar, korkunç şekilde görmek isterdim.”

“Silahı doğrultan için iyidir de, burnuna silah dayanan için dünyanın en aptalca duygusudur, efendim. Koşarak kaçarsınız Marya Kondratyevna.”

“Siz hiç kaçmış mıydınız?”

Ama Smerdyakov cevap verme tenezzülünde bulunmadı. Bir anlık suskunluktan sonra tekrar akort sesi ve şarkının son kıtası duyuldu:

“Ne kadar çabalarsan çabala Çekip gideceğim, Hayatın tadını çıkarmaya Ve başkentte yaşamaya! Üzülmeyeceğim. Hiç üzülmeyeceğim, Hatta hiç niyetlenmeyeceğim tasalanmaya!”

Tam o anda beklenmedik bir şey oldu: Alyoşa birden hapşırdı; kanepede oturanlar bir anda sustular. Alyoşa kalktı ve yanlarına gitti. Gerçekten de Smerdyakov’du. Giyinmiş kuşanmış, pomatlanmıştı, hatta saçlarını kıvırmış ve ayakkabılarını cilalamıştı. Gitar kanepenin üzerinde duruyordu. Kadın da ev sahibi kadının kızı Marya Kondratyevna’ydı; üzerindeki elbise açık mavi renkteydi ve iki arşın kuyruğu vardı; genç ve çirkin sayılmayacak bir kızdı, ama yusyuvarlak bir suratı ve korkunç çilleri vardı.

“Dmitriy Ağabey yakında döner mi?” dedi Alyoşa elinden geldiğince sakin olarak.

Smerdyakov yavaşça kanepeden doğruldu; Marya Kondratyevna da doğruldu.

“Dmitriy Fedoroviç’ten neden haberim olsun ki; bekçiliklerini yapsam neyse,” diye cevapladı Smerdyakov. Sessizce, teker teker telaffuz ederek ve saygısızca konuşuyordu.

“Sadece bilip bilmediğinizi sormuştum.”

“Ne zaman gelecekleri konusunda hiçbir şey bilmiyorum, ayrıca bilmek de istemiyorum, efendim.”

“Oysa ağabeyim, bana evde olup biten her şeyi ona sizin haber verdiğinizi ve Agrafena Aleksandrovna geldiğinde de bildirmeye söz verdiğinizi özellikle söylemişti.”

Smerdyakov, yavaş yavaş ve hiç istifini bozmadan bakışlarını ona doğru kaldırdı.

“Buradaki kapı bir saattir sürgülü olduğuna göre siz nasıl içeri girebildiniz?” diye sordu dikkatle Alyoşa’ya bakarak.

“Sokaktan gelip çitin üzerinden atlayarak doğruca kameriyeye geçtim. Umarım, bunun için beni bağışlarsınız,” dedi Marya Kondratyevna’ya dönerek, “ağabeyimi bir an önce yakalamam gerekiyordu.”

“Ah, size kızabilir miyiz hiç,” diye uzatarak konuştu Marya Kondratyevna. Alyoşa’nın özür dilemesinden pek memnun kalmıştı. “Zaten Dmitriy Fedoroviç de genellikle bu yoldan kameriyeye gidiyorlar, nedenini bilmiyoruz, ama artık hep kameriyede oturuyor.”

“Şu anda fellik fellik onu arıyorum, onu görmeyi ya da şimdi nerede olduğunu sizden öğrenmeyi çok isterdim. İnanın, onun için çok önemli bir konuyla ilgili.”

“Bize söylemezler,” diye mırıldandı Marya Kondratyevna.

“Buraya ahbaplık etmeye geldiğim halde,” diye tekrar söze başladı Smerdyakov, “burada bile beni beyefendi hakkında sürekli sorularla hiç de insanca olmayan bir şekilde sıkıştırdılar; beyefendinin evinde ne olup bitiyor, kim geliyor, kim gidiyor, ona başka şeyleri de haber verebilir miymişim acaba? Hatta iki kez ölümle bile tehdit ettiler.”

“Nasıl yani ölümle?” diye şaşırdı Alyoşa.

“Onun dün kendi gözlerinizle gördüğünüz karakterine uygun düşmüyor mu bu, efendim? Eğer Agrafena Aleksandrovna’yı içeri alırsam ve o kadın gece burada kalacak olursa seni yaşatmam diyorlar. Kendilerinden çok korkuyorum, efendim. Zaten bu kadar çok korkmasaydım kendilerini kent yöneticilerine bildirirdim. Ne yapabileceklerini Tanrı bilir, efendim.”

“Geçenlerde ‘Seni havanda ezerim’ demişlerdi,” diye ekledi Marya Kondratyevna.

“Havan dediyse, sadece lafın gelişi öyle demiştir...” dedi Alyoşa. “Şimdi eğer onunla karşılaşırsam bu konuda da ona bir-iki laf edebilirim.”

“Sadece şu kadarını söyleyebilirim,” dedi Smerdyakov, sanki düşünüp taşınıp da konuşmaya karar vermiş gibi. “Buraya her zamanki komşu ziyaretine geliyorum, hem gelmemem için nasıl bir sebep olabilir ki, efendim? Öte yandan, İvan Fedoroviç, bugün daha şafak sökmeden beni Ozernaya Sokağı’ndaki dairelerine gönderdiler efendim, hem mektup falan vermeden, Dmitriy Fedoroviç’e birlikte öğle yemeği yemek için meydandaki meyhaneye mutlaka gelmesini söylememi istediler. Gittim, efendim, ama Dmitriy Fedoroviç’i dairelerinde bulamadım, oysa saat sekizdi. Ev sahipleri ‘Buradaydı, yeni çıktı’ dediler. Aralarında sanki bir anlaşma vardı, efendim. İvan Fedoroviç öğle yemeğine eve gelmediklerine, Fedor Pavloviç ise bir saat önce tek başlarına yemek yediklerine ve şu anda da uykuya yattıklarına göre belki de şimdi, şu anda bu meyhanede ağabeyiniz İvan Fedoroviç’le oturuyorlardır. Ancak çok rica ediyorum, kendilerine benden ve size anlattıklarımdan hiç bahsetmeyin, çünkü beni bir hiç yüzünden öldürürler, efendim.”

“İvan Ağabey, Dmitriy’i bugün meyhaneye mi çağırdı?” diye hızla soruyu yeniden sordu Alyoşa.

“Aynen öyle, efendim.”

“Meydandaki ‘Başkent’ Meyhanesi’ne mi?”

“Evet efendim.”

“Pek güzel!” diye haykırdı Alyoşa büyük bir heyecan içinde. “Size teşekkür ederim Smerdyakov, önemli bir haber, hemen oraya gidiyorum.”

“Beni ele vermeyin efendim,” dedi arkasından Smerdyakov.

“Oh, hayır, meyhaneye tesadüfen gitmiş gibi yaparım, içiniz rahat olsun.”

“Nereye gidiyorsunuz, size bahçe kapısını açayım,” diye bağırdı Marya Kondratyevna.

“Hayır, burası daha yakın, yine çitten atlarım.”

Haber Alyoşa’yı müthiş sarsmıştı. Meyhaneye yollandı. Meyhaneye üzerindeki giysiyle girmek yakışık almazdı, ama merdivende durup sorabilir ve onları çağırtabilirdi. Ama meyhaneye yaklaşır yaklaşmaz birden bir pencere açıldı ve İvan Ağabeyi alt kattaki pencereden ona seslendi:

“Alyoşa, hemen buraya, yanıma gelebilir misin? Müthiş bir iyilik yapmış olursun...”

“Çok isterim, yalnız bu giysiyle olur mu bilmiyorum.”

“Ama ben ayrı bir odadayım, merdiveni çık, karşılamaya geliyorum...”

Bir dakika sonra Alyoşa, ağabeyinin yanında oturuyordu. İvan tek başınaydı ve yemek yiyordu.

36 1812 yılını kastediyor. (Ç.N.)

III

KARDEŞLER TANIŞIYOR

Ancak İvan ayrı bir odada değildi. Pencerenin yanında, paravanlarla ayrılmış bir yerdeydi, ama yine de etraftakiler paravanın arkasında oturanları göremezlerdi. Girişteki ilk odaydı ve yan duvarın önünde bir büfe vardı. Odada her dakika garsonlar koşuşturup duruyordu. Müşteri olarak sadece emekli asker olan bir ihtiyar vardı ve bir köşede çay içiyordu. Buna karşılık meyhanenin öteki odalarında alışılagelmiş meyhane gürültüleri vardı, garsonları çağıran sesler, içki şişelerinin açılışı, bilardo toplarının takırtıları duyuluyor ve bir org uğulduyordu. Alyoşa, İvan’ ın bu meyhaneye hemen hemen hiç gelmediğini ve genellikle meyhane meraklısı olmadığını biliyordu; şu halde, diye düşündü Alyoşa, buraya sırf Dmitriy Ağabey’le buluşmaya geldi. Ancak Dmitriy Ağabey ortada yoktu.

Görünüşüne bakılırsa Alyoşa’yı içeri sokmaktan pek memnun olan İvan, “Sana balık çorbası ya da başka bir şey ısmarlayayım, sırf çayla yaşayamazsın,” diye bağırdı. Kendisi yemeğini bitirmiş, çay içiyordu.

“Balık çorbası söyle, sonra da çay, acıktım,” dedi neşeyle Alyoşa.

“Ya vişne reçeli? Burada bulunuyor. Hatırlıyor musun, sen küçükken Polenovların vişne reçelini nasıl da severdin?”

“Bunu anımsıyor musun? Reçel de söyle, şimdi de seviyorum.”

İvan garsonu çağırdı ve balık çorbası, çay ve reçel ısmarladı.

“Her şeyi anımsıyorum Alyoşa, seni on bir yaşına kadar hatırlıyorum, o zaman ben on beşimdeydim. On beş ve on bir, erkek kardeşlerin asla arkadaş olamadıkları yaşlardır. Seni sevip sevmediğimi bile bilmiyorum. Moskova’ya gittiğim zaman, ilk yıllarda seni hiç aklıma bile getirmemiştim. Sonra sen de Moskova’ya gelince galiba sadece bir kez bir yerde karşılaşmıştık. İşte dört aydır buradayım ve şimdiye kadar seninle bir kelime olsun konuşmadık. Yarın gidiyorum ve şimdi burada otururken veda etmek için onu nasıl görebilirim diye düşünüyordum, oysa sen yanımdan geçiyormuşsun.”

“Beni görmeyi çok mu istiyordun?”

“Kesinlikle seninle tanışmayı ve seni kendimle tanıştırmayı çok istiyordum. Böylelikle de vedalaşmayı. Bana göre en iyi tanışma ayrılmadan önceki tanışmadır. Bu üç ay boyunca bana nasıl baktığını, bakışlarındaki sürekli bekleyişi görüyordum. Benim buna hiç tahammülüm yoktur, bu yüzden de sana yaklaşmadım. Ama sonunda sana saygı duymayı öğrendim: Ayaklarını sağlam basan bir adamcık dedim. Şu anda gülsem de ciddi söylüyorum. Ayaklarını sağlam basıyorsun, öyle değil mi? Ayaklarını nereye basarlarsa bassınlar ben böyle sağlam basan insanları severim, senin gibi küçük bir yumurcak bile olsalar. Senin bu bekleyen bakışların sonunda bana hiç de itici gelmemeye başladı; aksine, en sonunda senin bekleyen bakışlarını sevdim... Sen de, her nedense galiba beni seviyorsun, öyle değil mi Alyoşa?”

“Seviyorum İvan. Dmitriy Ağabey, senin için ‘İvan mezar gibidir’ der. Ben, İvan bir bilmecedir diyorum. Sen şu anda da benim için bir bilmecesin, ama artık sende bir şeyler çözdüm, ancak sadece bu sabahtan beri!”

“Nedir o çözdüğün?” diye güldü İvan.

“Kızmayacaksın ama,” diyerek Alyoşa da güldü.

“Evet?”

“Sen, aynen bütün diğer yirmi üç yaşındaki genç adamlar gibi bir genç adamsın, onlar gibi genç, gepegenç, körpe ve sevimli bir çocuk, çiçeği burnunda bir delikanlısın! Çok mu kızdırdım seni?”

“Tam tersine, bu rastlantı etkiledi beni!” Neşeyle ve coşkuyla bağırdı İvan. “İnanır mısın, az önce Yekaterina İvanovna’nın yanındaki karşılaşmamızdan sonra ben de kendi hakkımda sadece bunu, bu yirmi üç yaşındaki çiçeği burnunda delikanlıyı düşünüyordum. Sen de bunu sanki tahmin ettin ve lafa tam da buradan başladın. Burada oturuyordum ve kendi kendime ne diyordum, biliyor musun: Hayata inanmasam, değerli bir kadına olan güvenimi yitirsem, eşyaların düzenine duyduğum güveni kaybetsem, hatta karmakarışık, alçakça ve belki de iblisçe bir kaosa inansam, insanlığın uğradığı tüm hayal kırıklığı korkuları beni etkilese bile ben yine de bu kadehe artık bir kere yapışmış olduğuma göre ve onu tamamen haklayamadığım sürece de kendimi ondan ayıramayacağıma göre hayatı yaşamak isteyeceğim! Bununla birlikte, otuz yaşıma doğru dibine kadar içememiş olsam bile bu kadehi mutlaka bırakacağım ve nereye olduğunu bilmeden... gideceğim. Ama otuz yaşıma kadar gençliğimin her şeyi, her türlü hayal kırıklığını, yaşama karşı her türlü nefreti yeneceğini kesinlikle biliyorum. Kendime pek çok kez içimdeki bu zapt olunmaz ve münasebetsiz yaşama hırsını yenebilecek bir umutsuzluk var mıdır bu dünyada diye sormuş ve galiba böyle bir şeyin olmadığına, yani en azından otuzlu yaşlarıma kadar olmayacağına karar vermişimdir. Bana öyle geliyor ki, bu yaşlara gelince yaşamak istemeyeceğim. Bu yaşama hırsını bazı veremli, sümüklü ahlakçılar, özellikle de şairler genellikle alçaklık olarak adlandırırlar. Bu özellik kısmen bir Karamazov özelliğidir. Bu bir gerçek. Senin içinde de sürekli olarak oturmasına rağmen bu yaşama hırsı neden alçakçadır? Gezegenimizde daha pek çok merkezcil güç var Alyoşa. İnsan yaşamak ister, ben de mantığa aykırı bile olsa yaşıyorum. Varsın eşyanın düzenine inanmayayım, ama ilkbaharda çıkan küçük yapışkan yaprakçıklar, mavi gökyüzü benim için değerlidir. İnanır mısın, bazen neden olduğunu bilmeden sevdiğin bir yabancı, artık çok uzun zaman önce belki de inanmaktan vazgeçtiğin, ama yine de anıların yüzünden yüreğinle saygı duyduğun bir insanlık kahramanlığı benim için değerlidir. İşte balık çorbanı da getirdiler, afiyet olsun. Buranın balık çorbası meşhurdur, iyi yapıyorlar. Avrupa’ya gitmek istiyorum Alyoşa, buralardan gideceğim; sadece bir kabristana gideceğimi biliyorum, ama en, en değerli kabristana, işte bu kadar! Bu kabristanda değerli ölüler yatıyor, onların üzerindeki her taş, öylesine ateşli geçen bir yaşamı, kendi yiğitliğine, kendi gerçeğine, kendi mücadelesine ve kendi bilimine olan öylesine ihtiraslı bir inancı anlatıyor ki. Şimdiden biliyorum, yere kapanacağım, bu taşları öpeceğim ve bu ölülere ağlayacağım. Bu arada bütün bunların artık çoktandır bir kabristan olduğuna ve başka da bir şey olmayacağına bütün yüreğimle inanmış olacağım. Umutsuzluktan değil, sırf gözyaşı dökmekten mutlu olacağım için ağlayacağım. Kendi duygululuğumla mest olacağım. Yapışkan ilkbahar yaprakçıklarını, mavi gökyüzünü seviyorum, işte bu kadar! Burada ne akıl, ne de mantık söz konusu, burada içinle, karnınla seviyorsun, kendinin ilk gençlik günlerini seviyorsun... Saçmalıklarımdan bir şey anlıyor musun Alyoşka?” Birden İvan gülmeye başladı.

“Çok iyi anlıyorum, İvan. İçinle ve karnınla sevmek istiyorsun. Bunu çok güzel söyledin. Böyle yaşamak istediğin için de korkunç memnun oldum,” diye haykırdı Alyoşa. “Dünyada herkes, her şeyden önce hayatı sevmelidir sanıyorum.”

“Yaşamın anlamından daha çok yaşamı sevmek mi yani?”

“Kesinlikle öyle, senin söylediğin gibi, mantıktan önce sevmek, mutlaka mantıktan önce sevmek lazım, ancak o zaman anlamını anlayacağım. Çoktandır bana da işte böyle bir şey görünüp duruyordu. Senin meselen yarı yarıya hallolmuş İvan, sen yaşamayı seviyorsun. Artık ikinci yarın için çaba göstermen gerekiyor ve sen kurtulacaksın.”

“Sen kurtarıyorsun, ama ben de daha mahvolmadım belki! İkinci yarın da ne demek oluyor?”

“Belki de senin hiçbir zaman ölmemiş olan ölülerini diriltmek demek oluyor. Hadi çay içelim. Konuşmamızdan memnunum İvan.”

“Bir coşku içinde olduğunu görüyorum. İşte böyle müritlerden duyduğum böylesi professions de foi’ları37 müthiş severim. Sen sağlam bir adamsın Aleksey. Manastırdan çıkmak istediğin doğru mu?”

“Doğru. Staretsim beni dünyaya gönderiyor.”

“Demek ki, daha dünyada da görüşeceğiz, benim kadehimden ayrılmaya başlayacağım otuz yaşlarıma kadar daha karşılaşacağız. Babamızsa yetmiş yaşına dek kendi kadehinden ayrılmak istemiyor, seksenine kadar yaşamayı hayal ediyor, kendisi söyledi, bir soytarı bile olsa bu konuda son derece ciddi. Sanki bir taşın üzerinde durur gibi hep şehvetperestliğin üzerinde durdu... aslında otuzundan sonra belki de bundan başka bir şeyin üzerinde de durulmaz... Ama yetmişinde bu namussuzluktur, otuzuna kadar hadi neyse: Kendi kendine şişinerek ‘asalet armasını’ korumak mümkündür. Bugün Dmitriy’i gördün mü?”

“Hayır görmedim, ama Smerdyakov’u gördüm.” Ve Alyoşa, ağabeyine Smerdyakov’la karşılaşmasını hızlı ve ayrıntılı bir şekilde anlattı. İvan birden büyük bir endişeyle dinlemeye başladı, hatta bazı şeyleri birkaç kere tekrarlattı.

“Yalnız benden, Dmitriy Ağabeyim hakkında konuştuğunu ona söylemememi rica etti,” diye ekledi Alyoşa.

İvan kaşlarını çattı ve düşünmeye başladı.

“Smerdyakov yüzünden mi suratın asıldı?” diye sordu Alyoşa.

“Evet, onun yüzünden. Şeytan alsın onu, Dmitriy’i gerçekten görmek istiyordum, ama artık gerek kalmadı...” diye isteksizce konuştu İvan.

“Gerçekten o kadar çabuk mu gideceksin ağabey?”

“Evet. Ya Dmitriy ve babam ne olacak? Aralarındaki mesele nasıl bitecek?” diye endişeyle mırıldandı Alyoşa.

“Sen de lafı hep buna getiriyorsun! Ben ne yapayım? Dmitriy Ağabeyimin bekçisi miyim ben?” diye öfkeli bir şekilde sözünü kesti İvan, ama birden acı acı gülümsedi. “Kabil’in öldüreceği kardeşi için Tanrı’ya yanıtı neydi ha? Belki de şu anda bunu düşünüyorsun, öyle değil mi? Aman şeytan alsın, aslında burada onların bekçisi olarak kalamaz mıyım? İşlerim bitti ve gidiyorum. Dmitriy’i kıskandığımı, bütün bu üç ay boyunca güzel nişanlısı Yekaterina İvanovna’yı elinden almaya çalıştığımı düşünmezsin artık. Eee, şeytan biliyor ya, işlerim vardı. İşler bitti ve gidiyorum. İşler demin bitti, sen de tanık oldun.”

“Demin Yekaterina İvanovna’da mı?”

“Evet onda, bir çırpıda çözülüverdi. Başka ne var? Benim Dmitriy’le ne işim var? Dmitriy’den bana ne. Benim Yekaterina İvanovna’yla sedece kendi işlerim vardı. Sen de biliyorsun, tam tersine Dmitriy, sanki benimle uzlaşma içindeymiş gibi davrandı. Ben ondan şuncacık bir şey istemedim, ama o kendisi Yekaterina İvanovna’yı bana törenle verdi ve kutsadı. Bütün bunlara insanın gülesi geliyor. Hayır Alyoşa, hayır, bilsen kendimi şimdi ne kadar hafif hissediyorum! Burada oturuyor ve yemek yiyordum ve inanır mısın, bu ilk özgürlük saatimi kutlamak için şampanya ısmarlamak istiyordum. Öff, hemen hemen altı ay ve bir anda her şeyden bir çırpıda kurtuluverdim. Daha dün eğer istersem bunu bitirmenin bu kadar kolay olacağını tahmin edebilir miydim?”

“Aşkından söz ediyorsun İvan!”

“İstiyorsan aşk diyelim, evet, ben bir hanımefendiye, bir enstitülüye âşık olmuştum. Onun yüzünden acı çektim, o da bana eziyet etti. Hep aklım ondaydı... ve bir anda her şey aydınlandı. Demin heyecanlı konuşuyordum, ama dışarı çıktım ve inanır mısın kahkahalar attım. Hayır, aynen olanı söylüyorum.”

“Şimdi de bunu neşeyle söylüyorsun,” dedi Alyoşa, İvan’ın gerçekten de bir anda neşe dolmuş yüzüne bakarak.

“Onu hiç sevmediğimi nerden bilirdim! Keh, keh! İşte sevmediğim ortaya çıktı. Oysa ne kadar da hoşuma gidiyordu! Daha demin nutuk attığım sırada bile hoşuma gidiyordu. Biliyor musun, şimdi de müthiş hoşuma gidiyor, ama ondan ayrılmak da o derece kolay geliyor. Farfaralık ettiğimi mi sanıyorsun?”

“Hayır. Belki de bu, aşk değildi.”

“Alyoşka,” diyerek güldü İvan, “aşkla ilgili düşüncelere girme! Sana yakışmaz. Demin, hele demin amma da atıldın ortaya, öf! Bunun için seni öpmeyi unutuyordum nerdeyse... Bana nasıl da eziyet etti! Gerçekten de uçurumun kenarında duruyordum. Of, onu ne kadar sevdiğimi biliyordu! Dmitriy’i değil, beni seviyordu,” diye ısrarla belirtti İvan. “Dmitriy sadece bir bahaneydi. Biraz önce ona söylediğim her şey gerçekti. Ama asıl mesele, onun Dmitriy’i hiç sevmediğini, sadece eziyet ettiği insanı, yani beni sevdiğini anlaması için belki de on beş ya da yirmi yıl geçirmesi gerektiğidir. Hem belki bugünkü derse rağmen hiçbir zaman da bunu anlamayacaktır. Böylesi daha iyi oldu: Kalktım ve ebediyen çekip gittim. Lafı açılmışken, şimdi ne yapıyor? Ben çıktıktan sonra neler oldu orda?”

Alyoşa, sinir krizini ve şu anda bilincinin yerinde olmadığını, sayıkladığını anlattı.

“Hohlakova yalan söylemiyor ya?”

“Galiba, hayır.”

“Sormak gerek. Sinir krizinden hiçbir zaman, hiç kimse ölmemiştir. Varsın sinir krizi geçirsin, Tanrı kadınlara sinir krizini onları sevdiğinden vermiştir. Oraya hiç gitmeyeceğim. Ne diye gideyim tekrar.”

“Sen demin ona, hiçbir zaman seni sevmediğini söylemiştin.”

“Bunu mahsus yaptım. Alyoşka şampanya ısmarlayacağım, özgürlüğüme içelim. Hayır, ne kadar mutlu olduğumu bir bilsen!”

“Hayır, ağabey, içmesek daha iyi olacak,” dedi birden Alyoşa, “üstelik de içimde bir sıkıntı var.”

“Evet, senin çoktandır bir sıkıntın var, bunu epeydir görüyorum.”

“Demek, yarın sabah mutlaka gideceksin, öyle mi?”

“Sabah mı? Ben sabah dememiştim... Ama belki de sabah giderim. İnanır mısın, sırf ihtiyarla yemek yememek için öğle yemeğimi bugün burada yedim, bana öyle tiksinç gelmeye başladı ki. Sırf ondan kurtulmak için çok uzun zaman önce buradan kaçardım. Sense gidiyorum diye endişeleniyorsun. Ayrılmadan önce Tanrı bilir daha ne kadar zamanımız olacak. Koskoca bir ebediyet, ölümsüzlük!”

“Eğer yarın gidiyorsan hangi ebediyetten söz ediyorsun?”

“Hem bu mesele seninle beni niye ilgilendiriyor?” diye güldü İvan. “Biz kendi işlerimizi yine de görüşebiliriz, buraya ne için gelmiştik? Niye öyle hayretle bakıyorsun? Cevap ver: Buraya neden gelmiştik? Yekaterina İvanovna’ya olan aşkımdan, ihtiyardan ve Dmitriy’den bahsetmek için mi? Yabancı ülkelerden konuşmaya mı? Rusya’nın kötü durumundan, İmparator Napoleon’dan söz etmeye mi? Sahiden bunun için mi?”

“Hayır, bunun için değil.”

“Demek ki, ne için olduğunu sen de biliyorsun. Başkalarının sorunu aynıdır, bizim, yani çiçeği burnundakilerin ise farklıdır. Bizim her şeyden önce ezeli sorunları çözmemiz gerekir, işte bizim uğraşımız budur. Tüm Rusya gençleri, şimdi sadece ezeli sorunlardan söz ediyor. Şu anda herkes, ihtiyarlar gibi birdenbire pratik meselelerle uğraşmaya başladı. Üç aydır niye bana bir bekleyiş içinde bakıyordun? Bana ‘Neye inanıyorsun, yoksa hiç mi inanmıyorsun?’ sorusunu sormak için. Üç aylık bakışlarınız bu sonucu çıkarmak içindi, Aleksey Fedoroviç, öyle değil mi?”

“Belki de öyle,” diye gülümsedi Alyoşa. “Benimle alay etmiyorsun ya ağabey?”

“Ben mi alay ediyorum? Üç aydır böyle bir bekleyiş içinde bana bakmış olan kardeşçiğimi üzmek istemem. Alyoşa, doğruca yüzüme bak: Ben de tam tamına senin gibi küçük bir çocuğum, sadece bir papaz çömezi değilim. Rus delikanlıları hâlâ ne yapıyorlar? Yani bazıları? İşte, örneğin, bu leş kokulu meyhane, gelirler, bir köşeye otururlar. Daha önce hayatlarında bir kere bile birbirlerini görmemişlerdir, meyhaneden çıktıklarında da kırk yıl yine birbirlerini görmeyeceklerdir, peki o zaman meyhanede yakaladıkları o dakikada hangi konuda tartışacaklardır? Dünya sorunlarından başka bir şeyi değil tabii: Tanrı var mı, ölümsüzlük var mı? Tanrı’ya inanmayanlarsa sosyalizmden ve anarşizmden söz edecekler, insanlığın yeni devletlere bölünmesinden konuşacaklardır. Böylece sadece bir özellik ortaya çıkacaktır, hep aynı sorunlar, sadece farklı tarafından ele alınacaktır. En ilginç Rus delikanlılarının çoğu da sadece bunu yapıyor, zamanımızda ülkemizde hep ezeli meselelerden söz ediliyor. Öyle değil mi?”

“Evet, gerçek Rusları ilgilendiren meseleler, Tanrı var mıdır ve ölümsüzlük var mıdır, ya da senin söylediğin gibi, farklı tarafından ele alınan meseleler, kuşkusuz ilk ve öncelikli meseleler, zaten de böylesi gereklidir,” dedi Alyoşa, hep aynı sessiz ve inceleyici gülümsemeyle ağabeyine bakarak.

“Bak Alyoşa, Rus insanı olmak bazen hiç de akıllıca bir şey değildir, ama yine de şimdiki Rus delikanlılarının uğraştıklarından daha aptalcadır, tasavvur bile edemezsin. Ama ben bir Rus delikanlısını, Alyoşka’yı korkunç şekilde seviyorum.”

“Nasıl da güzel söyledin,” diye birden güldü Alyoşa.

“Hadi söyle, nerden başlayalım, emret, Tanrı’dan mı? Tanrı var mıdır sorusu olur mu?”

“Nerden istersen ordan başla, ‘farklı tarafından’ bile olabilir. Zaten dün babamın evinde Tanrı’nın olmadığını ilan etmiştin,” diyerek merakla ağabeyine baktı Alyoşa.

“Dün ihtiyarın evinde, sofrada bunu mahsus söyleyip seni kızdırdım ve gözlerinin nasıl alev alev yandığını gördüm. Ama şimdi seninle laf olsun diye konuşmuyorum ve bunu çok ciddi söylüyorum. Seninle dost olmak istiyorum Alyoşa, çünkü benim hiç dostum yok, denemek istiyorum. Ama düşün, belki de Tanrı’yı kabul ediyorum,” diyerek güldü İvan, “bu senin için beklenmedik bir şey olmaz mıydı, ha?”

“Evet, kesinlikle öyle olurdu, tabii eğer şaka etmiyorsan.”

“Şaka etmiyorsam. Dün staretsin yanında da benim şaka yaptığımı söylemişlerdi. Biliyor musun canım, on sekizinci yüzyılda, eğer Tanrı yoksa onu uydurmak gerekir, s’il n’existait pas Dieu il foudrait l’inventer, diyen yaşlı bir günahkâr vardı. Gerçekten de insanoğlu Tanrı’yı uydurmuştur. Hem tuhaf ve şaşırtıcı olan Tanrı’nın gerçekte var olması değil, böyle bir düşüncenin, yani Tanrı’nın gerekli olduğu düşüncesinin insan gibi vahşi ve kötü yürekli bir yaratığın aklına gelebilmiş olmasıdır. Bu düşünce öylesine kutsal, dokunaklı, hikmetli ve insana onur veren bir düşüncedir ki. Bana gelince, insan mı Tanrı’yı yarattı, yoksa Tanrı mı insanı yarattı sorusunu düşünmemeye çok uzun zaman önce karar vermiştim. Elbette bu konuda Rus delikanlılarının tamamen Avrupalı hipotezlerden çıkardıkları bütün çağdaş aksiyomları bir bir saymaya kalkışmayacağım; çünkü orada bir hipotez varsa Rus gencinin de hemen bir aksiyomu olur, hem sadece gençlerin değil, onların profesörlerinin de. Bizde Rus profesörleri artık çoğunlukla Rus gençlerinden farksız. Bu yüzden de bütün hipotezleri bir yana bırakıyorum. Seninle bizim şu anda meselemiz nedir? Meselemiz, benim içyüzümü, nasıl bir adam olduğumu, neye inandığımı ve neyi umut ettiğimi mümkün olduğunca çabuk olarak sana açıklamamdı, öyle değil mi? Bu nedenle de Tanrı’yı açıkça ve basit şekilde kabul ettiğimi açıklıyorum. Ancak şunu da belirtmem gerekir: Eğer Tanrı varsa ve eğer dünyayı gerçekten o yaratmışsa, çok iyi bildiğimiz gibi, dünyayı Eukleides geometrisine göre, insan zekâsını da ancak üç boyut kavramıyla yaratmıştır. Bu arada tüm dünyanın veya daha da genişletirsek tüm evrenin yalnızca Eukleides geometrisine uygun yaratılmış olduğundan kuşku duyan, hatta Eukleides’e göre dünya üzerinde hiçbir şekilde kesişemeyen iki paralel doğrunun belki de sonsuzluk içinde bir yerde kesişebileceğini hayal etmeye kalkışan geometriciler ve filozoflar, hem de en ünlülerinden geometrici ve filozoflar vardı ve halen de vardır. Ben, eğer bunu bile anlayamıyorsam, Tanrı’yı nasıl anlarım diye bir karara vardım. Bu tip soruları cevaplayabilecek hiçbir yeteneğim olmadığını, zekâmın Eukleides’e ve dünyaya uygun bir zekâ olduğunu, bu yüzden de bu dünyanın ötesindeki konuları çözemeyeceğimi alçakgönüllülükle itiraf ediyorum. Bu konuda sana da asla düşünmemeni tavsiye ederim, dostum Alyoşa. En çok da Tanrı konusunda: Tanrı var mı, yok mu? Bütün bu sorular sadece üç boyutu kavrayabilecek şekilde yaratılmış zekâya hiç uymayan sorulardır. Böylece Tanrı’yı sadece seve seve kabul etmekle kalmıyorum, üstelik onun hiç bilmediğim hikmetini de, amacını da kabul ediyorum, düzene, yaşamın anlamına inanıyorum, sözde hepimizin birleşeceği sonsuz uyuma inanıyorum, dünyanın ulaşmaya çalıştığı ve bizzat ‘Tanrı’ya giden,’ bizzat Tanrı’nın kendisi olan ulu sözlere, daha başka şeylere ve sonsuzluğa inanıyorum. Bu konuda pek çok şey söylenmiştir. Galiba iyi bir yoldayım, ne dersin? Şimdi şöyle düşün: Sonuçta Tanrı’nın bu dünyasını, Tanrı’nın var olduğunu bilmeme rağmen kabul etmiyorum ve hiç caiz görmüyorum. Bunu Tanrı’yı kabul etmediğim anlamında anlama, ben onun yarattığı dünyayı, Tanrı’nın dünyasını kabul etmiyorum ve kabule yanaşmıyorum. Şunu söylemeliyim: Acıların yaşanacağına ve geçeceğine, insanlar arasındaki çelişkilerde ortaya çıkan kırıcı gülünçlüğün bir serap gibi ve bir atom kadar minik, Eukleides gücündeki insan zekâsının rezilce bir uydurması olarak kaybolup gideceğine ve nihayet dünya oyununun finalinde o sonsuz uyum anında bütün yüreklere, bütün öfkeleri yatıştırmaya, insanların yaptıkları tüm kötülükleri, akıttıkları kanları ödemeye yetecek kadar, insanların başına gelenleri bağışlamakla kalmayıp dahası haklı çıkarmaya yetecek kadar değerli bir şeyin olacağına çocuklar gibi inanıyorum. Bütün bunlar varsın olsun, ama ben yine de bunu kabul etmiyorum ve kabul etmek de istemiyorum! Hatta paralel doğrular bile kesişse, ben bunu kendi gözlerimle görmeliyim. Göreyim ve kesiştiler, ama ben yine de kabul etmeyeceğim diyeyim. İşte benim içyüzüm, Alyoşa, işte benim tezim. Bunları sana anlatırken ciddiydim. Seninle bu konuşmamıza kasten mümkün olduğu kadar aptalca bir şeyle başladım, ama sözü sonunda itirafıma kadar getirdim, çünkü senin için sadece bu itiraf gerekliydi. Tanrı konusundaki düşüncelerime ihtiyacın yoktu, yalnızca sevgili ağabeyinin nasıl yaşadığını öğrenmen gerekiyordu. Ben de anlattım.”

İvan, uzun tiradını birdenbire bir tür özel ve beklenmedik bir duygululukla bitirmişti.

“Peki niye ‘mümkün olduğu kadar aptalca’ diye başladın?” diye sordu Alyoşa, düşünceli düşünceli ağabeyine bakarak.

“Evet, birincisi, Rusluğa uygun olsun diye: Rusların bu konudaki konuşmaları hep mümkün olduğu kadar aptalca olur. İkincisi, ne kadar aptalca olursa meseleye o kadar daha yakın olur. Ne kadar aptalca olursa o kadar açık olur. Aptallık kısadır ve kurnaz değildir, akıl ise kıvrıla kıvrıla gider ve gizlenir. Akıl namussuzdur, aptallık ise doğru ve dürüsttür. İşi benim umutsuzluğuma getirdim ve umutsuzluğumu daha aptalca ortaya koyunca benim için de kârlı oldu.”

“Bana niçin ‘dünyayı kabul etmediğini’ açıklayacak mısın?” dedi Alyoşa.

“Elbette açıklayacağım, sır değil ki bu, sözü zaten oraya getirmiştim. Kardeşimsin sen benim, ahlakını bozmak ve seni yoldan çıkartmak istemiyorum, belki de kendimi seninle iyileştirmek istedim.” Minik, tatlı bir çocuk gibi birden gülümsedi İvan. Alyoşa, onun böyle gülümsediğini daha önce hiç görmemişti.

37 (Fr.) Günah çıkartma. (Ç.N.)

IV

İSYAN

“Sana bir itirafta bulunmalıyım,” diye söze başladı İvan. “Yakınlarımı nasıl seveceğimi hiçbir zaman bilemedim. Bence özellikle yakınlarını sevmek, yabancıları sevmekten daha zordur. Bir yerde ‘Merhametli Yoanna’38 hakkında bir şeyler okumuştum. Bu aziz, aç ve donmak üzere olan bir yolcunun kendisine gelip onu ısıtmasını istediğinde bu yolcuyla birlikte yatağa girip yatmış, ona sarılmış ve korkunç bir hastalık yüzünden cerahatli olan ve çok da pis kokan ağzına nefes vermeye başlamış. Eminim, bunu kendisine verilmiş olan sevme görevini yerine getirmiş olmak için yalandan bir çaba göstererek yapmıştır. Bir insanı sevmek için diğer insanın kendisini gizlemesi gerekir, yüzünü gösterdiğinde sevgi kaybolur.”

“Starets Zosima, bundan defalarca söz etmişti,” dedi Alyoşa, “aynı zamanda insan yüzünün sevmekte henüz deneyimsiz olan pek çok insanın sevmesine genellikle engel olduğunu da söylemişti. Ama insanlığın sevgisi çoktur ve bunlar hemen hemen İsa’nın sevgisine benzer, bunu kendim de biliyorum İvan...”

“Şimdilik ben bunu bilmiyorum ve anlayamıyorum, benimle beraber sayısız insan da bilmiyor ve anlayamıyor. Mesele, bunun insanların çirkin niteliklerinden mi, yoksa yapısından mı kaynaklandığından gelmektedir. Bence İsa’nın insan sevgisi, dünyada bir tür olmayacak mucizedir. Doğru, o Tanrı’ydı. Ama bizler Tanrı değiliz. Örneğin ben, büyük acılar çekebilirim, ama bir başkası benim ne derece acı çektiğimi asla öğrenemez, çünkü o, ben değil, bir başkasıdır. Üstelik de pek az sayıda insan bir başkasını cefakâr olarak kabul etmeye razı olur (sanki bu bir rütbeymiş gibi). Neden razı olmaz, dersin? Çünkü, örneğin, benden pis kokular geliyordur, çünkü benim aptal bir suratım vardır, çünkü bir defa onun ayağına basmışımdır. Üstelik farklı acılar var: Örneğin, aşağılayıcı bir acıya, beni alçaltan açlığa düşmeme velinimetim hâlâ göz yumuyor, ama birazcık daha yüksek bir acıya, örneğin, düşüncem yüzünden çektiğim acıya, hayır, buna ender durumlarda izin veriyor, çünkü bana bakıyor ve kendi hayaline göre, örneğin böyle bir düşünce için acı çekmekte olan bir insanda olması gereken suratın bende hiç olmadığını görüyor. İşte böylece hiç de kötü yürekli olmadığı halde beni hemen nimetlerinden yoksun bırakıyor. Dilenciler, özellikle de soylu dilenciler asla dışarı çıkmamalı ve gazete aracılığıyla sadaka istemeliler. Bir yakınını uzaktan sevme olanağı bazen daha fazladır, ama yakından hemen hemen hiçbir zaman sevemezsin. Eğer bütün bunlar, sahnede, dilencilerin ipekten dikilmiş yırtık pırtık giysiler ve kopuk danteller içinde ortaya çıkıp zarafetle dans ederek sadaka istedikleri bir balede olsaydı o zaman onlara daha çok hayran olunabilirdi. Hayran olmak, ama yine de sevmek değil. Bu konuda bu kadar laf yeter. Benim için gerekli olan sadece seni kendi görüş noktama getirip koymaktı. Genel olarak insanlığın acılarından konuşmak istiyordum, ama en iyisi sadece çocukların çektikleri acılar üzerinde duralım. Bu, benim kanıtlarımı on kat azaltacak, ama sadece çocuklardan bahsetmek daha iyi olacak. Benim için elverişli olmayacak elbette. Ama birincisi, çocukları yakından da sevmek mümkündür, hatta pis olanları, suratı çirkin olanları bile sevebilirsin (ancak bana öyle geliyor ki, çocuklar asla çirkin suratlı olamazlar). İkincisi, büyüklerden artık bahsetmeyeceğim, çünkü iğrenç olmalarından ve sevilmeyi hak etmemelerinden başka bir de cezaları var: Elmayı yediler ve iyiyi kötüyü tanıdılar, “Tanrı gibi” oldular. Hâlâ da elmayı yemeye devam ediyorlar. Ama çocuklar hiçbir şey yemediler ve şimdilik hiçbir suçları yok. Çocukları sever misin Alyoşa? Sevdiğini biliyorum, neden yalnızca onlardan söz etmek istediğimi anlayacaksın. Eğer dünyada onlar da korkunç acılar çekiyorlarsa bu, kuşkusuz babalarının yüzündendir, elmayı yemiş olan babalarının yüzünden onlar da cezalandırılıyor. Ama bu, öteki dünyaya ait bir düşüncedir ve burada, bu dünyadaki bir insan için anlaşılmaz bir şeydir. Bir başkası yüzünden masum birine, hem de böylesi bir masuma acı çektirilemez! Bana hayret edebilirsin Alyoşa, ben de çocukları müthiş seviyorum. Hem unutma, sert insanlar, ihtiraslı, şehvetli insanlar, Karamazovlar bazen çocukları çok severler. Çocuklar, daha çocukken, örneğin yedi yaşına kadar insanlardan korkunç uzaktırlar: Sanki bambaşka bir varlıktır ve farklı bir yapıya sahiptir. Hapiste yatan bir haydut tanımıştım: Geceleri soymak için girdiği evlerde büyükleri katlederken birkaç çocuk da öldürmüştü. Ancak hapishanedeyken çocukları tuhaf bir şekilde seviyordu. Tek yaptığı iş, zindanın penceresinden avluda oynayan çocuklara bakmaktı. Küçük bir oğlan çocuğunu penceresinin altına gelmeye alıştırmış ve onunla sıkı bir dostluk kurmuştu... Bütün bunları niye anlatıyorum, biliyor musun Alyoşa? Nasıl da başım ağrıyor, sıkıldım.”

“Konuşurken garip bir görünüşün var,” diye endişeyle belirtti Alyoşa, “sanki çılgın gibisin.”

İvan Fedoroviç, kardeşini dinlemiyormuş gibi konuşmaya devam etti:

“Yeri gelmişken, geçenlerde Moskova’da bir Bulgar, Bulgaristan’da, onların oralarda Türklerle Çerkezlerin, Slavlar’ın genel ayaklanmasından korkarak her tarafta cinayetler işlediklerini, yakıp yıktıklarını, insanları kılıçtan geçirdiklerini, kadınların ve çocukların ırzına geçtiklerini, tutukluları kulaklarından duvara çivilediklerini ve sabaha kadar öylece bıraktıklarını, sabahleyin de astıklarını falan anlatıyordu. Daha akla hayale gelmedik neler neler. Aslında zaman zaman insanın acımasızlığı ‘vahşi’ sözcüğüyle ifade edilir, ama bu, vahşi hayvanlara yapılan korkunç bir haksızlık ve hakarettir: Vahşi hayvan hiçbir zaman ustalık ve zevk almak bakımından bir insan kadar acımasız olamaz. Bir kaplan sadece parçalar, kemirir ve sadece bunu yapabilir. Yapabilse bile bütün gece insanları kulaklarından çivilemek aklına gelmez. Bununla birlikte bu Türkler, çocuklara büyük bir zevk alarak işkence etmişler, onları analarının karnından hançerle çıkarıp almaktan emzikteki bebekleri havaya fırlatıp analarının gözü önünde süngüleriyle yakalamaya kadar pek çok şey yapmışlar. Asıl zevki anaların gözlerine bakarak almışlar. İşte benim çok ilgimi çeken bir tablo, hayalinde canlandır: Tir tir titreyen bir ananın kucağında bir bebek. Çevresini sarmış Türkler, neşeli bir oyun başlatıyorlar. Bebeği okşuyorlar, onu güldürmek için gülüyorlar ve bebeği güldürmeyi başarıyorlar. Bu anda Türk, bebeğin yüzüne dört verşok39 mesafeden tabancasını doğrultuyor. Çocuk sevinçle gülüyor, tabancayı yakalamak için minicik ellerini uzatıyor ve birden bu artist tetiği çekiyor ve bebeğin beynini dağıtıyor... Sanatsal, doğru değil mi? Türklerin tatlıyı çok sevdiklerini söylerler.”

“Ağabey, bütün bunları ne diye anlatıyorsun?” diye sordu Alyoşa.

“Eğer şeytan olmasaydı, demek ki, insan onu da yaratırdı, hem de tıpatıp kendisi gibi.”

“Aynen Tanrı’yı yarattığı gibi.”

“Hamlet’te Polonius’un dediği gibi lafı çevirmeyi şaşırtıcı şekilde iyi beceriyorsun,” diyerek gülmeye başladı İvan. “Laf ebeliğinde beni yakaladın, olsun varsın, ben memnunum. Eğer insan tıpatıp kendisi gibi yarattıysa senin Tanrın da iyi demektir. Demin bütün bunları niye anlattığımı sormuştun. Görüyorsun ya, ben bazı olayları seven ve toplayan biriyim ve inanır mısın, gazetelerden de elime ne geçerse öyküler ve bazı anekdotlar topluyorum ve kaydediyorum, şimdiden iyi bir koleksiyonum var. Elbette Türkler de koleksiyonuma girdi, ama bunların hepsi de yabancı kaynaklı. Elimde yerli malzemeler de var, hatta bunlar Türklerden daha da iyi. Bilirsin, bizde dayak daha fazladır, sopa ve kırbaç daha çok kullanılır ve bunlar ulusal hale gelmiştir: Bizde bir insanı kulağından çivilemek düşünülemez, ne de olsa Avrupalıyız, ama sopa ve kamçı, bunlar bize ait şeylerdir ve elimizden alınamaz. Artık yabancı ülkelerde sözde hiç dayak atılmıyormuş. İnsanların ahlakı mı düzeldi, yoksa yasalar insanın insanı dövmeye cesaret edemeyeceği şekilde mi düzenlendi nedir? Ama bunun için onlar kendilerini başka ve aynı zamanda da bizdeki gibi tamamen ulusal bir şeyle ödüllendirmişler. Öyle ulusal bir şey ki, bizde de dinsel hareket zamanından beri en yüksek toplum kesimimizde aşılanmasına rağmen olmayacak bir şey. Elimde Fransızca’dan çeviri güzel bir broşürcük var. Cenevre’de, pek yakın bir zamanda, topu topu beş yıl kadar önce yirmi üç yaşındaki haydut ve katil Richard’ı idama mahkûm etmişler. Richard, kendisi için kurulan darağacının önünde pişmanlığını ifade etmiş ve Hıristiyanlık inancına geri dönmüş. Bu Richard, birilerinin yasadışı çocuğuymuş. Daha altı yaşında bir çocukken anası ve babası tarafından İsviçre’nin dağlı çobanlarına armağan edilmiş ve bu çobanlar işlerinde kullanmak için onu büyütmüşler. Richard, çobanların yanında vahşi hayvan yavrusu gibi büyümüş, hiçbir şey öğretmemişler, aksine yedi yaşındayken yağmurda ve soğukta, hemen hemen hiçbir şey giydirmeden ve yedirmeden sürü otlatmaya göndermişler. Kuşkusuz bunları yaparken içlerinden hiçbiri duraksamamış ve pişman olmamış, tam tersine hepsi de kendisini son derece haklı görmüş, çünkü Richard, bir eşya gibi onlara hediye edilmiş ve hatta onu beslemeyi bile gerekli görmemişler. Richard, o yıllarda, tıpkı İncil’deki anasından ve babasından yüz çeviren evlat gibi, satılmak üzere beslenen domuzlara verdikleri mancayı olsun yemeyi korkunç şekilde istediğini, ama bunu bile vermediklerini ve domuzların yemeğini çaldığında ise dayak yediğini ve gençliğini bu şekilde geçirdiğini, büyüyüp güçlendiğinde hırsızlığa başladığını kendisi anlatıyor. Vahşi adam, Cenevre’de gündelik iş yaparak para kazanmaya başlamış, kazandığını içkiye yatırmış, bir canavar gibi yaşamış ve sonunda bir ihtiyarı öldürüp soymuş. Onu yakalamışlar, yargılamışlar ve ölüme mahkûm etmişler. Oralarda zaten hassasiyet göstermezler. Hapishanede hemen etrafını Protestan papazları ve çeşitli Hıristiyan cemaatlerinin üyeleriyle, hayırsever hanımlar vs. sarmış. Hapiste ona okuma yazma öğretmişler, İncil’i okumaya başlamışlar, nedamet getirtmişler, ikna etmişler, sıkıştırmışlar, dırdır etmişler, baskı yapmışlar ve sonunda işlediği suçun bilincine varmış. Mahkemeye başvurmuş ve kendisinin bir canavar olduğunu, sonunda Tanrı’nın onu aydınlatması ve lütfunu göndermesi suretiyle şereflendirildiğini yazmış. Cenevre’de herkes heyecanlanmış. Cenevre’de herkes hayırsever, herkes sofuymuş. Yüksek ve iyi tahsilli herkes hapishaneye, ona koşmuş; Richard’ı öpüyor ve ona sarılıyorlarmış: ‘Sen bizim kardeşimizsin, Tanrı’nın lütfuna erdin!’ Richard ise sadece dokunaklı bir şekilde ağlıyormuş: ‘Evet, Tanrı’nın lütfuna erdim! Evvelden, çocukluğumda ve gençliğimde domuz yemine sevinirdim, şimdi ise Tanrı’nın lütfuna erdim, Tanrı’nın kulu olarak ölüyorum!’ ‘Evet, evet, Richard, Tanrı’nın kulu olarak öl, kan döktün ve Tanrı’nın kulu olarak ölmek zorundasın. Domuzların yemine göz diktiğin ve onların yemini çaldığın (çok kötü bir şey yapıyordun, çünkü çalmak doğru değildir) için seni dövdükleri sıralar Tanrı’yı hiç tanımadığın için masum da olsan kan döktün ve ölmelisin.’ Son gün gelip çatıyor. Dermanı kalmayan Richard ağlıyor ve sadece ‘Bu benim en güzel günüm, Tanrı’ya gidiyorum!’ diye her dakika tekrarlayıp duruyor. ‘Evet,’ diye bağırıyor Protestan papazları, yargıçlar ve hayırsever hanımefendiler, ‘bu senin en mutlu günün, çünkü sen Tanrı’ya gidiyorsun!’ Bunların hepsi Richard’ı taşıdıkları o yüz karası arabanın peşinden arabalarda ve yaya olarak darağacına doğru ilerliyorlar. Sonunda darağacına varıyorlar: ‘Öl, kardeşimiz,’ diye Richard’a bağırıyorlarmış, ‘Tanrı’nın kulu olarak öl, çünkü sen Tanrı’nın lütfuna erdin!’ İşte böylece din kardeşlerinin öpücüklerine boğulan Richard’ı darağacına sürüklemişler, kafasını giyotine koymuşlar ve ona Tanrı’nın lütfu geldi diye kardeşçe, şakkadak kafasını koparmışlar. Hayır, bu özgün bir şeydir. Bu broşür, yüksek sosyeteden Lutherci Rus hayırseverler tarafından Rusça’ya çevrilmiş ve gazetelerle diğer yayınlar vasıtasıyla Rus halkının eğitilmesi için parasız olarak gönderilmişti. Richard’ın başına gelen bu olay ulusallığı bakımından da iyidir. Bizde bir din kardeşinin kafasını kesmek saçma bir şeydir. Bunun tek nedeni de onun din kardeşimiz olması ve Tanrı’nın lütfuna ermiş olmasıdır. Ama tekrarlıyorum, bizde hiç de kötü sayılmayacak kendimize özgü bir durum vardır. Bizde döverek işkence etmekten eskiden beri açıkça büyük bir zevk alınır. Nekrasov’un, bir köylünün atını gözlerine, ‘uysal gözlerine’ vuraral nasıl kamçıladığını anlatan bir şiiri vardır. Bunu kim bilmez, Rusluk işte budur. Nekrasov, zayıf bir atın üzerine yüklenen ağır bir yükle, üstelik bir de arabaya koşulduğunu ve arabayı çekemediğini anlatıyor. Köylü atı dövüyor, gözü dönmüşçesine dövüyor ve sonunda ne yaptığının farkında olmadan atın canını yakarak ve çılgınca bir dövme sarhoşluğu içinde dövüyor: ‘Gücün yetmese de çek, geber, ama çek!’ Zavallıcık yırtınıyor ve işte köylü, savunmasız hayvanı ağlayan ‘uysal gözlerine’ vurarak dövmeye başlıyor. Kendinden geçen at ileri fırlıyor, arabayı çekiyor ve tir tir titreyerek, nefes bile almadan, adeta yan yan, doğal olmayan biçimsiz bir sıçramayla yürüyor. Nekrasov’un anlatımıyla müthiş bir şey. Bu yalnızca bir at, ama Tanrı’nın dövelim diye yarattığı bir at. Bunu bize Tatarlar öğrettiler ve kamçıyı da yadigâr bıraktılar. Ama insanlar da dövülebilir. Kültürlü, okumuş yazmış bir bey ve karısı yedi yaşındaki kızlarını sopayla dövüyorlar. Bunu ayrıntısıyla not almıştım. Sopanın budaklı olması babacığı memnun ediyor, ‘Daha iyi oturur’ diyor ve sopayı öz kızına indirmeye başlıyor. İndirdikleri her darbeyle şehvet duyacak kadar, vurdukları her darbeyle giderek daha çok, daha çok şehvet duyacak kadar kızışıp heyecanlanan insanlar olduğunu biliyorum. Bir dakika dövüyorlar, sonra beş dakika, on dakika, daha fazla, daha sık, daha iyi oturtarak dövüyorlar. Çocuk bağırıyor, sonunda bağıracak hali kalmıyor, soluk soluğa ‘Baba, baba, babacığım, babacığım!’ diyor. İş, kahrolası pis bir olay olarak mahkemeye gidiyor. Avukat tutuluyor. Rus halkı eskiden beri avukatlara bir ad takmıştır, ‘avukat, kiralık vicdan’ der. Avukat, müşterisini savunmak için bağırıp çağırıyor. ‘Mesele, basit ve olağan bir aile meselesidir, bir baba kızını dövmüştür ve bu basit mesele, günümüzün rezaleti olarak mahkemeye kadar gelmiştir!’ Güvenilir tanıklar çekiliyorlar ve beraat kararı veriliyor. İzleyiciler, işkenceci aklandı diye sevinçten bar bar bağırıyorlarmış. Ah, keşke orada olsaydım, bağıra çağıra işkenceci onuruna bir burs oluşturma önerisi yapardım!.. Hoş tablolar. Ama çocuklarla ilgili olarak elimde çok daha iyi şeyler var. Rus çocuklarıyla ilgili pek çok şey topladım Alyoşa. ‘Son derece saygıdeğer, bürokrat kesimden, öğrenim ve eğitim görmüş insanlar’ olan bir ana ve baba beş yaşındaki küçük kızlarından nefret ediyorlarmış. Görüyorsun, insanların pek çoğunda ayrı bir özellik bulunduğunu, bunun çocuklara, ama sadece çocuklara işkence etmeyi sevmek olduğunu bir kere daha olumlu olarak kanıtlıyorum. Aynı işkenceciler okumuş ve insansever Avrupalılar gibi, insan soyunun diğer bütün şahıslarına iltifat ediyor ve yumuşak davranıyorlar, ama çocuklara eziyet etmeyi çok seviyorlar, hatta çocuklarını da bu anlamda seviyorlar. Bu yaratıkların savunmasız oluşu da işkenceciler için çekici oluyor. Gidecek yeri ve kimsesi olmayan çocuğun meleklere özgü güveni de işkencecinin iğrenç kanını kızıştırıyor. Kuşkusuz her insanın içinde bir vahşi hayvan gizlenir, öfkeli bir vahşi hayvan, işkence ettiği kurbanının çığlıklarından büyük şehvet duyan bir canavar, zincirinden boşanmış, zapt edilmez bir vahşi hayvan, ahlaksızlıkları içinde hastalıklara, damla hastalığına, karaciğer hastalığına vs. yakalanmış bir hayvan. Bu okumuş ana ve baba beş yaşındaki zavallı kızlarına akla gelebilecek her işkenceyi yapmışlar. Kendileri de ne için yaptıklarını bilmeden küçük kızı dövüyor, kırbaçlıyor, tekmeliyorlarmış, çocuğun bütün vücudunu çürük içinde bırakıyorlarmış; sonunda en hassas noktaya varmışlar: Soğukta, ayazda bütün bir gece kızı helaya kilitlemişler ve gece af dilemedi diye (geceleri melek gibi derin bir uyku uyuyan beş yaşındaki bir çocuk bu yaşlarda sanki af dilemeyi öğrenebilirmiş gibi), evet bunun için zavallıcığın suratına kakasını sürmüşler ve onu kakasını yemeye zorlamışlar. Bunu yapan da anasıymış, anası zorlamış! Ve bu ana, geceleyin o uğursuz yerde kilitli olan zavallı çocuğun iniltileri duyulduğunda mışıl mışıl uyuyabiliyormuş! Bunu anlayabilir misin, henüz kendisine yapılanı anlamaktan âciz küçücük bir varlık bu sırada, bu kötü, karanlık ve soğuk yerde şuncacık yumruğuyla göğsüne vurarak kendini dövüyor ve kanlı, kötülük bilmez, yumuşacık gözyaşlarıyla kendisini kurtarması için ‘Tanrıcığına’ yalvarıyormuş. Bu saçmalığı anlayabilir misin, dostum ve kardeşim, Tanrı’nın uysal papaz çömezi kardeşim, bu saçmalıklara ne için gerek duyulduğunu ve bunların neden yapıldığını anlayabilir misin? Bu saçmalıklar olmasa, insanoğlu dünyada yaşayamazdı, çünkü iyiliği ve kötülüğü anlayamazdı diyorlar. Bu kadar pahalıya mal olan bu kahrolası iyiliği ve kötülüğü anlayıp da ne olacak? Küçük bir çocuk ‘Tanrıcığına’ gözyaşı dökerken bütün dünya iyiyi kötüyü anlasa ne olur. Elmayı yemiş olan büyüklerin çektikleri acılardan söz etmiyorum, şeytan alsın onları, topunu şeytan götürsün, ama bunlar, ya bunlar! Seni üzüyorum Alyoşka, kendini kaybetmiş gibisin. İstersen bırakırım.”

“Önemli değil, ben de acı çekmek istiyorum,” diye mırıldandı Alyoşa.

“Bir tane, sadece bir tane daha, o da meraklı bir şey olduğu için. Bu çok karakteristik bir tablo ve asıl önemlisi, bizim eski zamanlara ait kitaplardan birinde, Arşiv’de ya da Eski Zamanlar’da mı ne, bakmak lazım, daha çok yeni okumuştum, ama nerede okuduğumu bile unutmuşum. Bu olay kölelik hukukunun geçerli olduğu en karanlık dönemde, henüz yüzyılın başında olmuş. Yaşasın halkın kurtarıcısı! O zamanlar, yani yüzyılın başlarında bir general varmış, önemli ilişkileri olan bir general ve çok zengin bir toprak ağası, ama emekliye ayrıldıktan sonra da emri altındakilerin yaşam ve ölüm hakkı üzerinde hüküm sahibi olduğuna inananlardanmış (aslında o zamanlar bunların sayısı artık çok azalmış gibiydi). O sıralar böyleleri varmış. İşte bu general iki bin canlık malikânesinde yaşıyor, sağa sola çalım satıyor, küçük komşularını kendi dalkavuğu ve soytarısı olarak hor görüyormuş. Yüzlerce av köpeğinin yaşadığı köpek kulübeleri ve üniformalı, hepsi de atlı neredeyse yüzlerce köpek bakıcısı varmış. Günün birinde hizmetçilerden birinin oğlu olan sekiz yaşındaki minicik bir çocuk oyun oynarken taş atıyor ve generalin sevgili av köpeğinin ayağını incitiyor. ‘Sevgili köpeğimin ayağı neden topallıyor?’ Çocuğun köpeğe taş attığını ve bacağını yaraladığını rapor ediyorlar. ‘Sen misin o!’ diye çocuğa bakıyor general, ‘Yakalayın onu!’ Anasının elinden alıp getiriyorlar çocuğu, bütün gece bir kafese kapatıyorlar. Sabah, şafak sökmeden general debdebe içinde ava çıkıyor. Atına binmiş, etrafında dalkavukları, köpekleri, köpek bakıcıları, avcılar hepsi at sırtında. Hizmetçi takımını da ibret için toplamışlar, en önde suçlu çocuğun anası duruyor. Çocuğu kafesten çıkarıyorlar. Karanlık, soğuk, sisli bir sonbahar günü, avlanmak için esaslı bir gün. General çocuğun soyulmasını emrediyor. Çocukcağızı çırılçıplak soyuyorlar. Zavallıcık titriyor, korkudan aklını kaçırmak üzere, gıkı çıkmıyor... ‘Kovalayın onu!’ komutunu veriyor general, ‘Koş, koş!’ diye bağırıyor köpek bakıcıları çocuğa, çocuk koşuyor... ‘Tutun onu!’ diye bar bar bağırıyor general ve koca bir tazı sürüsünü çocuğun üzerine saldırtıyor. Anasının gözleri önünde kıstırıp yakalıyor ve çocuğu paramparça ediyor köpekler!.. Generali galiba vesayet altına almışlar. Peki ona ne yapmalıydı? Kurşuna mı dizmeliydi? Ahlaki duyguları tatmin etmek için kurşuna mı dizmeliydi? Söyle Alyoşka!”

“Kurşuna dizmeli!” dedi Alyoşa sessizce. Solgun, çarpık bir gülümsemeyle bakışlarını ağabeyine doğru kaldırmıştı.

“Bravo!” diye bağırdı İvan heyecanla, “sen de böyle dedikten sonra, demek ki... Seni gidi keşiş seni! Demek, yüreciğinde bir küçük şeytan oturuyor Alyoşka Karamazov!”

“Saçmaladım, ama...”

“Ya ya, bir de aması var ha...” diye bağırdı İvan. “Şunu bil ki, papaz çömezi dünyada saçmalık son derece gereklidir. Dünya saçmalıklar üzerinde duruyor ve onlar olmazsa belki de dünyada hiçbir şey olmazdı. Biz bunu bilir, bunu söyleriz!”

“Ne biliyorsun ki!”

“Hiçbir şey anlamıyorum,” diye sayıklar gibi devam etti İvan, “artık hiçbir şey anlamak da istemiyorum. Sadece olaylarda kalmak istiyorum. Çok uzun zaman önce anlamamaya karar vermiştim. Eğer bir şey anlamak istersem, hemencecik olayı değiştiririm, ama olaylarda kalmaya karar verdim...”

“Beni neden deniyorsun?” diye acıyla haykırdı Alyoşa. “Sonunda bunu bana söyleyecek misin?”

“Elbette söyleyeceğim, söylemek için lafı buraya getirdim zaten. Sen benim için değerlisin, seni gözden çıkarmak istemiyorum ve Zosima’na da bırakmayacağım.”

İvan bir an sustu, yüzü aniden çok kederlenmişti.

“Dinle beni: Daha açık olması için yalnızca çocukları örnek olarak aldım. Kabuğundan merkezine kadar bütün dünyayı yeterince doyuran öbür insan gözyaşlarından bir kelime bile söz etmiyorum, konuyu mahsus daralttım. Ben bir tahtakurusuyum ve her şeyin niye böyle kurulmuş olduğu konusunda hiçbir şey anlayamadığımı bütün âcizliğimle itiraf ediyorum. Demek ki, insanların asıl kendileri suçlular: Onlara cennet verilmişti, özgürlük istediler ve mutsuz olacaklarını bile bile göklerden ateşi çaldılar, şu halde acınacak bir halleri yok. Bence, benim zavallı, sadece dünyayı bilen Eukleidesvari aklıma göre, sadece acının olduğunu, ama suçluların olmadığını, basit ve açık şekilde hep birinin diğerinden kaynaklandığını, her şeyin aktığını ve denkleştiğini biliyorum. Zaten bunlar Eukleides’in saçmalıkları. Bunu da biliyorum, bu saçmalığa göre yaşamaya da razı olamıyorum! Bir suçlu yokmuş ve ben bunu biliyorum da ne olmuş, benim için gerekli olan ceza, yoksa kendimi öldüreceğim. Hem de sonsuzlukta bir yerde ve zamanda değil, gözlerimle görmek için burada, bu dünyada bir ceza. İman ettim, kendi gözlerimle görmek istiyorum, yok eğer o saate kadar ölürsem beni diriltsinler, çünkü eğer her şey ben olmadan olup biterse çok ayıp olur. İşlediğim cinayetler ve çektiğim acılarla birilerine gelecekteki uyum için gübrelik etmek amacıyla acı çekmedim ben. Alageyik aslanla nasıl yan yana yatıyor, öldürülen adam nasıl ayağa kalkıp kendisini öldürenle sarmaş dolaş oluyor, kendi gözlerimle görmek istiyorum. Her şeyin neden böyle olduğunu herkesin öğrendiği anda orada bulunmak istiyorum. Dünyadaki bütün dinlerin de bu isteğe dayandığına inanıyorum. Ama ya çocuklar, o zaman çocukları ne yapacağım? Bu, çözümleyemediğim bir sorun. Yüzüncü kez yineliyorum, sorunlar pek çok, ama ben sadece çocukları aldım, çünkü çocuklar söz konusu olunca söylemek istediklerim kesinlikle açıklık kazanmış oldu. Dinle: Eğer ebedi uyumu acıyla satın almak için herkesin acı çekmesi zorunluysa o zaman burada çocukların ne işi var, söyler misin bana lütfen. Neden onların da acı çekmek zorunda olduklarını ve neden acılarıyla uyumu satın almaları gerektiğini hiç mi hiç anlamıyorum. Neden onlar da birer malzeme durumuna düştüler ve birileri için gelecekteki uyuma gübre teşkil ettiler? Günah işlerken insanlar arasındaki dayanışmayı anlıyorum, cezasını bulurkenki dayanışmayı da anlıyorum, ama günah işlerken çocuklarla dayanışmayı anlamıyorum ve eğer gerçek, aslında babalarının yaptıkları tüm kötülüklerde onların babalarıyla dayanışma halinde olmalarından ibaretse, kuşkusuz bu gerçek, artık bu dünyadan bir gerçek değildir ve tarafımdan anlaşılamamaktadır. Soytarının biri çıkıp belki de her şeye rağmen çocuğun büyüyeceğini ve günah işleyeceğini söyleyecektir, ama işte gördün büyüyemedi, daha sekiz yaşındayken onu köpeklere parçalattılar. Ah Alyoşa, ben kâfir değilim! Göklerdeki ve yeraltındaki herkesin tek bir övgü sedasında birleşip yaşayan ve yaşamış olan herkesin şu sözleri haykırdığı anda yerkürenin nasıl sarsılacağını da anlıyorum: ‘Sen haklısın Tanrım, çünkü senin yolların açıldı!’ Artık ananın, oğlunu köpeklerine parçalatan canavarla kucaklaştığı ve üçünün bir ağızdan gözyaşları içinde ‘Haklısın sen Tanrım’ diye haykırdıkları sırada kuşkusuz anlamanın en yüksek noktasına ulaşılacak ve her şey anlaşılacaktır. Ama işte tam burada bir virgül var ve ben onu kabul edemiyorum. Dünyada olduğum sürece de kendi önlemlerimi almakta acele edeceğim. Biliyor musun, Alyoşa, belki gerçekten de böyle olur, o ana kadar yaşarım ya da o anı görmek için dirilirim de çocuğunu parçalatan adamla kucaklaşan anaya bakarak herkesle birlikte ben de ‘Haklısın sen Tanrım!’ diye haykırırım, ama ben o zaman haykırmak istemiyorum. Henüz vakit varken kendimi korumak için acele ediyorum, bu yüzden de yüksek uyumu tamamen reddediyorum. Küçücük yumruğuyla göğsünü döven ve pis kokulu yerde kefareti ödenmemiş gözyaşlarıyla ‘Tanrıcığına’ yalvaran o çocuğun, evet sadece o çocuğun gözyaşlarına değmez bu yüksek uyum! Değmez, çünkü çocuğun gözyaşlarının bedeli ödenmeden kalmıştır. Bu gözyaşlarının bedeli ödenmelidir, aksi takdirde uyum sağlanamaz. Ama neyle, onların bedelini neyle ödeyeceksin? Bu mümkün mü, acaba intikamı neyle alınmış olur? Ama bunların öcünün alınmasından bana ne, bu çocuklar o kadar işkence çektikten sonra cehennemin ıslah edici olmasından bana ne? Eğer cehennem varsa bu ne biçim bir uyumdur: Ben bağışlamak ve sarılmak istiyorum, daha fazla acı çekmelerini istemiyorum. Ve eğer çocukların çektikleri acılar, gerçeğin satın alınması için gerekli olan acıların bedelini ödemeye harcanmışsa, şimdiden iddia ediyorum, gerçek bu bedele değmez. Son olarak ananın, oğlunu köpeklere parçalatan canavarla kucaklaşmasını istemiyorum! Onu affedemez! Eğer istiyorsa kendi adına affetsin, canavarı sınırsız analık ıstırabıyla bağışlasın; ama parçalanan oğlunun çektiği acıları bağışlama hakkına sahip değildir, çocuk kendisi affetmiş olsa bile, anası canavarı affedemez! Eğer böyleyse, eğer affedemiyorlarsa o zaman uyum nerededir? Bütün dünyada bağışlama hakkına sahip olabilen bir varlık var mıdır? Ben uyum istemiyorum, insanlığa duyduğum sevgi yüzünden istemiyorum. En iyisi öcü alınmamış acılarla kalmak istiyorum. En iyisi haklı olmasam bile, öcü alınmamış acımla ve dinmez öfkemle kalacağım. Evet, uyuma son derece büyük bir paha biçmişler, giriş için bu kadar büyük bedel ödemek bizim cebimize hiç uymuyor. İşte bu yüzden giriş biletimi geri vermek için acele ediyorum. Ve eğer ben namuslu bir adamsam bu bileti olabildiğince erken geri vermek zorundayım. Bunu da yapıyorum. Tanrı’yı kabul etmiyor değilim, Alyoşa, sadece bileti ona en saygılı şekilde geri veriyorum.”

“Bu bir isyan,” dedi Alyoşa sessizce ve başını eğdi.

“İsyan mı? Senden böyle bir söz duymak istemezdim,” dedi İvan içtenlikle. “İsyan ederek yaşanabilir mi, oysa ben yaşamak istiyorum. Bana açık açık söyle, sana söylüyorum, cevap ver: Düşün, sonunda insanları mutlu etmek, onlara barış ve huzur vermek amacıyla insanlık kaderinin binasını sen yapıyorsun, ama bunun için küçücük bir varlığı, minicik yumruğuyla göğsünü döven şu çocuğu işkenceyle öldürmek ve bu binayı onun intikamı alınmamış gözyaşları üzerine kurmak mutlaka gerekli olsaydı, bu koşullarda bu binanın mimarı olmayı kabul eder miydin, söyle, ama yalan söyleme!”

“Hayır, kabul etmezdim,” dedi sessizce Alyoşa.

“Kendileri için bina yaptığın insanların küçücük bir çocuğun gereksiz yere akıtılmış kanı üzerine kurulmuş bir mutluluğu kabul edebileceklerini, kabul ettikleri takdirde ise ebediyen mutlu kalabileceklerini düşünebilir misin?”

“Hayır, düşünemem. Ağabey,” dedi birden Alyoşa parlayan gözlerle, “demin şöyle demiştin: Bütün dünyada bağışlayabilen ve bağışlama hakkına sahip bir varlık var mıdır? Ama böyle bir varlık var ve o, her şeyi, herkesi her sebepten bağışlayabilir, çünkü herkes ve her şey uğruna masum kanını bizzat o feda etmiştir. Ondan bahsetmeyi unuttun, oysa bina da ona dayanıyor ve ‘Haklısın sen Tanrım, çünkü senin yolların açıldı’ diye bağrılan da o.”

“Ah, ‘tek masum’ ve onun kanı! Hayır, onu unutmadım ve aksine, nicedir onu ortaya sürmediğine de doğrusu şaştım, çünkü sizinkilerin hepsi de tartışmalarda her zaman en önce onu ileri sürerler. Biliyor musun Alyoşa, sakın gülme, ben bir zamanlar, bir yıl önce bir manzume yarattım. Benimle on dakika kadar daha kaybedebilirsen sana bu manzumeyi anlatabilirim.”

“Şiir mi yazdın?”

“Oh hayır, yazmadım,” diye güldü İvan, “hayatımda hiçbir zaman iki şiir bile yazmadım. Ama bu manzumeyi uydurdum ve aklımda tuttum. Şevkle uydurdum. Sen benim ilk okurum, yani dinleyicim olacaksın. Aslında bir yazar tek bir tane de olsa dinleyici bulmuşken neden onu kaybetsin ki,” diye güldü İvan. “Anlatayım mı?”

“Can kulağıyla dinliyorum,” dedi Alyoşa.

“Manzumenin adı ‘Büyük Engizisyon Yargıcı.’ Saçma bir şey, ama sana aktarmak istiyorum.”

38 Bir aziz.

39 4,4 cm’lik Rus uzunluk ölçüsü. (Ç.N.)

V

BÜYÜK ENGİZİSYON YARGICI

“Tüh, böyle bir şey önsöz olmadan, yani edebi anlamda bir önsöz olmadan olamaz!” diye güldü İvan. “Benden de ne yazar olur ya! Dinle, benim olayım on altıncı yüzyılda geçiyor. O zamanlar, ama okuldan da bunu bilmen gerekir, evet, o zamanlar şiirsel yapıtlarda göklerdeki güçleri yere indirme geleneği vardı. Sözünü ettiğim Dante değil. Fransa’da mahkeme kâtipleri, manastırlardaki rahipler temsil verirlerdi. Bu temsillerde Meryem Ana’yı, melekleri, azizleri, İsa’yı ve bizzat Tanrı’yı sahneye çıkarırlardı. O zamanlar bütün bunlar pek safça şeylerdi. Victor Hugo’nun Notre Dame de Paris’inde,40 Paris’te, XI. Louis zamanında, Fransa veliahtının doğumu onuruna belediye salonunda halka Le bon jugement de la trés sainte et gracieuse Vierge Marie41 adı altında öğretici ve parasız bir temsil verilir. Temsilde Bakire Meryem ortaya çıkmakta ve bon jugement’ını42 şahsen söylemektedir. Bizde, Moskova’ da, Petro’dan önceki dönemlerde zaman zaman özellikle Ahdi Atik’ten alınma hemen hemen buna benzer dramatik temsiller yapılmıştır; ancak o zamanlar dramatik temsiller dışında gerektikçe azizlerin, meleklerin ve tüm göksel güçlerin yer aldığı birçok uzun öykü ve ‘şiir’ de bütün dünyayı dolaşıyordu. Bizim manastırlarda da bu uzun şiirlerin çevirileriyle, kopya edilmesiyle uğraşılır ve hatta böyle şiirler yazılırdı, üstelik hem de ta Tatar istilası zamanlarında. Örneğin, bir manastır manzumeciği vardı (tabii Yunanca’dan): Meryem Ana’nın Azap ve İşkenceleri. Canlandırdığı tablolar ve gösterdiği cesaret bakımından Dante’ninkilerden aşağı kalmayan bir manzumecikti bu. Meryem Ana cehennemi ziyaret eder ve Başmelek Mikâil, onu ‘işkence çekenlerin’ arasında gezdirir. Meryem Ana günahkârları ve çektikleri işkenceleri görür. Bu arada cehennemde, kaynayan bir gölün içinde çok ilginç bir günahkâr grubu vardır: Bunlardan bu göle bir daha çıkamayacak şekilde batanlar ‘Tanrı’nın artık unuttukları’dır; ne kadar derin ve güçlü bir ifade. Ve böylece sarsılan ve ağlayan Meryem Ana, Tanrı’nın huzurunda yere kapanır ve cehennemdekilerin hepsi için, ayrımsız, gördüğü herkes için af diler. Onun Tanrı’yla konuşması da çok ilginçtir. Meryem Ana yalvarır, yakarır ve Tanrı, oğlunun çivilenmiş ellerini ve ayaklarını göstererek ona işkence edenleri nasıl affederim diye sorduğunda, bütün azizlere, bütün işkence çekenlere, meleklere ve başmeleklere kendisiyle birlikte yere kapanmalarını ve istisnasız herkesin bağışlanması için dua etmelerini emreder. Şiir, Meryem Ana’nın Tanrı’ya bu işkencelerin her yıl Kutsal Cuma’dan Kutsal Üçlü Yortusu’na kadar durdurulması için dua etmesiyle, cehennemdeki günahkârların da Tanrı’ya teşekkür etmeleri ve ‘Böyle hüküm vermekle sen haklısın Tanrım’ diye bağrışmalarıyla biter. Eğer bu dönemde ortaya çıkmış olsaydı benim şiirim de aynı tarzda olurdu. Benimkinde de sahnede ‘O’ görünüyor; aslında O, şiirde hiçbir şey söylemiyor, sadece görünüyor ve geçip gidiyor. O’nun hükümdarlığa tekrar geçme sözünü vermesinden bu yana on beş yüzyıl geçti. Peygamberi de ‘Yakında geleceğim’ diye yazmıştı. Peygamberin daha dünyadayken söylediği gibi ‘O günü ve o saati oğul bile bilmez, sadece ve sadece göklerdeki babam bilir.’ Ama insanlık O’nu önceki inancıyla ve önceki duygularıyla bekliyor. Hem daha da büyük bir inançla, çünkü göklerden insanoğluna verilen işaretler kesileli tam on beş yüzyıl olmuş:

Yüreğinin söylediğine inan, Göklerden gelecek başka işaret yok.

Sadece ve sadece yüreğinin söylediklerine iman etmek söz konusu yani. Gerçekten de o zamanlar pek çok mucize olmuş. Mucizevi şifalar veren azizler varmış; bu azizlerin yaşam öykülerine göre, gökler kraliçesinin bazı dindarlara ziyarete geldiği de yazılıdır. Ama bu arada şeytan da uyumamaktadır. İnsanlığın içinde bu mucizelerin doğruluğu hakkında kuşkular uyanmaya başlamıştır artık. Tam o sırada birdenbire kuzeyde, Almanya’da yeni ve korkunç bir sapkın mezhep ortaya çıktı. ‘Meşaleye benzer’ (yani kiliseye) çok büyük bir yıldız ‘su kaynaklarına düştü ve sular acılaştı.’ Bu sapkın mezhebin üyeleri kâfirlere yaraşır bir şekilde mucizeleri inkâr etmeye başladılar. Ama imanlarını yitirmeyenler daha da ateşli bir şekilde inanmaya devam ediyorlardı. İnsanlığın gözyaşları, eskiden olduğu gibi O’na ulaşıyor. O’nu bekliyorlar, O’nu seviyorlar, O’na umut bağlıyorlar, önceden olduğu gibi O’nun uğrunda acı çekmeye ve ölmeye can atıyorlar... İnsanlık asırlardır imanla ve ateşle ‘Bize görün ey Ulu Tanrı’ diye dua ediyor ve sesleniyordu. O da ölçüsüz merhametiyle kendisine yalvaranların yanına inmek istedi. Yeryüzüne indi ve dindarları, acı çekenleri ve inzivaya çekilmiş azizleri yeryüzünde ziyaret etti. Bunlar bu adamların yaşam öykülerinde yazılıdır. Bizde, söylediği sözlerin doğruluğuna derinden inanmış olan Tütçev şöyle demiştir:

Çarmıhın yükü altında ezilerek, Baştan sona ana toprak, Dolaştı seni köle kılığında, Gökler Hükümdarı Kutsayarak.

Mutlaka böyle olmuştur, sana söyleyeyim. Böylece O, işkenceler, acılar, günahlar içinde bulunan, ama kendisini çocukça bir sevgiyle sevmekte olan halkın yanına bir an için de olsa inmeye niyetlendi. Benim olayım, İspanya’da, Sevil’de, engizisyonun en korkunç döneminde, ülkede Tanrı adına her gün ateşler yakılırken ve

Muhteşem otodafé’lerde43 Hain kâfirler yakılırken

geçiyor. Ah elbette, O’nun bu gelişi, daha önce söz verdiği gibi, dünyanın sonu yaklaşırken göklerin tüm haşmeti içinde ortaya çıktığı ve ‘doğudan batıya çakan bir şimşek gibi’ aniden bir geliş değildi. Hayır, O, bir an için olsun evlatlarını, kâfirlerin ateşlerinin çatırdadığı yerlerdeki evlatlarını ziyaret etmek istemişti. Sınırsız merhametiyle, on beş yüzyıl önce insanların arasında üç yıl süresince dolaşırken girdiği insan kılığında onların arasından bir kez daha geçiyor. Bu güney kentinin ‘sıcak sokaklarına’ iniyor. Tam da bu sırada, yani topu topu bir gün önce Sevil’de ‘muhteşem otodafé’de, kralın, soyluların, şövalyelerin, kardinallerin ve harikulade soylu hanımefendilerin huzurunda ve kalabalık Sevil halkının önünde büyük engizisyon yargıcı kardinal tarafından ad majorem gloriam Dei44, yüzlerce kâfir yakılmıştır. O, sessizce, hiç fark edilmeden belirivermiştir ve herkes –tuhaftır– onu tanır. Burası, yani O’nu nasıl tanıdıklarını anlatan kısım şiirin en iyi yerlerinden biri olabilirdi. Halk, yenilmez bir güçle ona doğru geliyor, etrafını sarıyor, çevresinde toplanıyor, peşinden gidiyor. Kalabalığın arasından sonsuz bir merhametle dolu sessiz bir gülümsemeyle hiçbir şey demeden geçiyor. Yüreğinde sevgi güneşi yanıyor, Aydınlık’ın, Eğitim’in ve Kudret’in ışınları gözlerinden akıyor ve insanların üzerine dökülerek onların yüreklerini mukabil bir sevgiyle titretiyor. Onlara ellerini uzatıyor, onları takdis ediyor, O’na, hatta yalnızca giysilerine dokunulduğunda iyileştirici bir güç yayılıyor. İşte çocuk yaşlarından beri kör olan bir ihtiyar, kalabalığın arasından haykırıyor: ‘Tanrım, iyileştir beni de seni göreyim!’ ve sanki gözlerindeki perde kalkıyor, kör ihtiyar O’nu görüyor. Halk ağlıyor ve üzerinde yürüdüğü toprağı öpüyor. Çocuklar önüne çiçekler atıyorlar, şarkı söylüyorlar ve O’na bağırıyorlar: ‘Osanna!’45 ‘Bu O, ta kendisi,’ diye tekrarlıyor herkes, ‘bu O olmalı, O’ndan başkası olamaz.’ Üstü açık beyaz bir çocuk tabutunun hıçkırıklarla Sevil Katedrali’ne taşındığı dakikada tapınağın eşiğinde duruyor: Tabutta soylu bir beyin yedi yaşındaki biricik kızı bulunuyor. Ölü çocuk çiçekler içinde yatıyor. Ağlamakta olan anaya kalabalığın arasından ‘Çocuğunu diriltecek!’ diye bağırıyorlar. Cenazeyi karşılamaya çıkan kilise papazı hayretle bakıyor ve kaşlarını çatıyor. Ölen çocuğun anasının feryadı duyuluyor. Kadın O’nun ayaklarına kapanıyor ve ‘Eğer O’ysan çocuğumu dirilt!’ diye haykırarak O’na ellerini uzatıyor. Cenaze alayı duruyor, tabutu eşiğe, O’nun ayaklarının dibine bırakıyorlar. Merhametle bakıyor ve ağzından bir kez daha sessizce şu sözler dökülüyor: ‘Talifa kumi’ ve ‘küçük kız diriliyor.’ Kız, tabutun içinde doğruluyor, oturuyor ve gülümseyerek, hayretle açılmış gözleriyle çevresine bakıyor. Tabutta yatarken eline verilmiş olan beyaz güllerden bir buket tutuyor. Halk arasında heyecan, çığlıklar, hıçkırıklar ve işte tam bu anda büyük engizisyon yargıcı kardinal kilisenin yanındaki meydandan geçiyor. Doksan yaşlarında, uzun boylu, dimdik bir ihtiyar bu: Yüzü zayıf, gözleri içeri çökmüş, ama bu gözlerde hâlâ bir kıvılcım, bir pırıltı yanıyor. Oh hayır, dün Roma inancına düşman olanların yakıldığı sırada halkın gözlerini kamaştırdığı muhteşem kardinal giysileri içinde değil. Hayır, bu sırada üzerinde sadece eski, kaba bir rahip cüppesi var. Arkasında, belli bir uzaklıkta asık suratlı yardımcıları ve Araplarla ‘kutsal’ muhafızları onu izliyorlar. Kalabalığın önünde duruyor ve uzaktan takip ediyor. Her şeyi görmüş, tabutu O’nun ayaklarının dibine koyduklarını, kızın nasıl dirildiğini görmüş ve suratı asılmıştır. Kırlaşmış gür kaşlarını çatıyor ve bakışları uğursuz bir ateşle parlıyor. Parmağını uzatıyor ve muhafızlara onu yakalamalarını emrediyor. Kardinal o kadar güçlü, halk da bu gücü o kadar iyi biliyor ve öyle bir boyun eğiyor ki, kalabalık muhafızların önünde hemen iki yana açılarak yol veriyor ve muhafızlar O’nu yakalayıp götürüyorlar. İnsanlar tek bir vücut olarak engizisyon yargıcının önünde hemen başlarını yere eğiyorlar ve o da hiçbir şey söylemeden halkı kutsuyor ve yanlarından geçip gidiyor. Muhafızlar, tutsağı eski kutsal mahkeme binasındaki sık parmaklıklı, karanlık zindana götürüyor ve hapsediyorlar. Gün bitiyor ve karanlık, sıcak, ‘boğucu’ bir Sevil gecesi başlıyor. Hava ‘defne ve limon kokuyor.’ Koyu karanlığın içinden birdenbire büyük engizisyon yargıcı elinde kandille yavaş yavaş zindana giriyor. Tek başınadır. Kapı hemen arkasından kapanıyor. Girişte duruyor ve bir ya da iki dakika uzun uzun O’nun yüzüne bakıyor. Nihayet sessizce yaklaşıyor, kandili masaya koyuyor ve şöyle diyor:

‘Demek sensin, söyle sensin, öyle mi?’ Ancak cevabı almadan hemen ekliyor: ‘Cevap verme, sus. Zaten ne söyleyebilirsin ki? Ne söyleyeceğini çok iyi biliyorum. Zaten daha önce söylediklerine hiçbir şey ekleme hakkına sahip de değilsin. Çünkü sen bize engel olmaya geldin ve bunu kendin de biliyorsun. Ama biliyor musun yarın ne olacak? Senin kim olduğunu bilmiyorum ve bilmek de istemiyorum: Sen O musun, yoksa sadece O’nun bir benzeri misin? Ama yarın seni mahkûm edeceğim ve azılı bir kâfir olarak ateşte yakacağım. Bugün senin ayaklarını öpen bu halk, yarın benim bir işaretimle senin ateşine odun atacak. Bunu biliyor muydun? Evet, belki de bunu biliyorsun.’ Gözünü bir an bile tutsağından ayırmadan derin düşüncelere dalarak bu sözleri ekiyor.”

“Hiçbir şey anlamıyorum İvan, nedir bu?” Hep susarak dinlemiş olan Alyoşa gülümsedi. “Sonsuz bir hayal mi, yoksa ihtiyarın bir hatası mı, ya da olmayacak bir qui pro quo46 mu?”

“İstersen sonuncusu olsun,” diye güldü İvan, “çağdaş gerçekçilik eğer seni bu kadar şımarttıysa ve hiçbir şekilde hayal kuramıyorsan, qui pro quo istersin tabii, öyle olsun bakalım. Bu doğru,” diye güldü tekrar, “ihtiyar doksan yaşında ve çoktandır kafasındaki düşünceyle aklını bozmuş biri olabilir. Mahpusun kılığı da onu etkilemiş olabilir. Bütün bunlar, sonuçta basit bir sayıklama ve doksanlık bir ihtiyarın ölümünden önce daha dün ateşte yaktığı yüz tane kâfirin heyecanıyla gözüne görünmüş bir şey de olabilir. Ama ha qui pro quo olmuş, ha sonsuz bir hayal olmuş seninle benim için ne fark eder? Burada bütün mesele, ihtiyarı konuşturma gereğinden, bütün bu doksan yıl boyunca söyleyemediği şeyi yüksek sesle söyletmekten ibaret.”

“Ya tutuklu, o da susuyor mu? Ona bakıyor ve hiçbir laf etmiyor mu?”

“Evet, bütün bu gibi durumlarda da öyle olması gerekir,” diye tekrar gülmeye başladı İvan. “Daha önce söylediklerine hiçbir şey ekleme hakkına sahip olmadığını ihtiyar söylüyor O’na. Doğrusunu istersen, bence burada en azından Roma Katolikliği’nin temel özelliği söz konusudur: ‘Senin tarafından her şey babaya verildi ve şu halde her şey şimdi babanın elinde, sen artık istersen hiç gelme, hiç olmazsa zamanı gelinceye dek bir şeye karışma.’ Bu anlamda sadece konuşmakla kalmıyorlar, aynı zamanda yazıyorlar da, en azından Cizvitler böyle. Bunu onların ilahiyat bilginlerinin kitaplarında okudum. ‘Geldiğin dünyanın sırlarından birini olsun bize söyleme hakkına sahip misin?’ diye soruyor benim ihtiyar ve O’nun yerine kendisi yanıtlıyor: ‘Hayır, önceden söylediklerine hiçbir şey ekleyemeyeceğin için ve insanların elinden yeryüzünde olduğun sıralar o kadar savunduğun özgürlüğü alamayacağın için bu hakka sahip değilsin. Yeni söyleyeceğin her şey, bir mucize olarak ortaya çıkacağından insanların inanç özgürlüğüne zarar verir, insanların inanç özgürlüğü ise daha o zamanlar, yani bin beş yüz yıl önce senin için her şeyden daha değerliydi. O zamanlar sık sık ‘Sizi özgür yapmak istiyorum’ diyen sen değil miydin? Ama işte bu ‘özgür’ insanları şimdi gördün,’ diye ekliyor birden ihtiyar düşünceli bir gülümsemeyle. ‘Evet, bu iş bize pahalıya mal oldu,’ diye devam ediyor, dik dik O’na bakarak, ‘ama sonunda bu işi biz senin adına bitirdik. On beş asırdır bu özgürlük yüzünden acı çekiyorduk, ama artık bitti, hem de kesinlikle bitti. Kesinlikle bittiğine inanmıyor musun? Bana sakin sakin bakıyorsun ve hiddetlenme lütfunda bile bulunmuyorsun, öyle mi? Ama şunu bil ki, bu insanlar artık tamamen özgür olduklarına her zamankinden daha fazla inanıyorlar, oysa ki özgürlüklerini bize kendi elleriyle getirdiler ve onu uslu uslu ayaklarımızın dibine bıraktılar. Ama bunu biz yaptık, sen bunu mu istemiştin, böyle bir özgürlük müydü istediğin?’”

“Yine anlamıyorum,” diye sözünü kesti Alyoşa, “alay mı ediyor?”

“Hiç de değil. Özgürlük uğrunda mücadele ettikleri ve insanları mutlu etmek amacıyla böyle yaptıkları için kendisiyle övünç duyuyor. ‘Çünkü insanların mutluluğu hakkında düşünmek ancak şimdi (elbette engizisyondan bahsediyor) mümkün oldu. İnsan asi olarak yaratılmıştı; isyancılar mutlu olabilir mi? Seni uyarmışlardı,’ diyor O’na, ‘uyarılarda ve emirlerde hiçbir eksiğin yoktu, ama sen uyarıları dinlemedin, insanları mutlu edebilecek tek yolu reddettin. Neyse ki, giderken işi bize bıraktın. Sen söz vermiştin, söylediğin sözlerle insanları inandırmıştın, bize bağlama ve çözme hakkını verdin. Kuşkusuz artık bu hakkı elimizden almayı düşünemezsin. Neden bize engel olmaya geldin?’”

“Demek, uyarılarda ve emirlerde hiçbir eksiği yoktu, öyle mi?” diye sordu Alyoşa.

“İhtiyarın söylemesi gereken en önemli şey de bu zaten.

‘Korkunç ve akıllı bir ruh, kendi kendini yok etme ve var olmama ruhu,’ diye devam ediyor ihtiyar, ‘yüce bir ruh çölde seninle konuşmuş, güya seni ‘ayarttığı’ bize de kitaplarda aktarılmıştır. Öyle mi olmuştu? Onun sana üç tane ayartıcı soru halinde sorduğu şeylerden, senin bunları reddetmenden ve kitaplarda ‘ayartma’ olarak adlandırılanlardan daha gerçek bir şey söylemek mümkün müdür? Oysaki, eğer dünyada gerçekten fırtına gibi bir mucize olmuşsa, bu mucize, o gün, bu üç ayartıcı sorunun sorulduğu gün olmuştur. Mucize bu üç sorunun ortaya atılmasındadır. Eğer sadece deneme ve örnek için korkunç ruhun bu üç sorusunun kitaplarda hiçbir iz bırakmadan kaybolup gittiğini ve bu soruları canlandırmak, tekrar kitaplara sokmak için yeniden bulmak ve yaratmak, bunun için de dünyadaki bütün bilge kişileri, yani yöneticileri, birinci sınıf din adamlarını, filozofları, şairleri bir araya getirmek ve onlara, düşünün ve bu üç soruyu bulun, ama bunlar hem olayın büyüklüğüne uygun düşsün, hem de dünyanın ve insanlığın gelecekteki tarihini üç sözcükte, sadece üç cümlede ifade edebilsin deseydik, dünyanın bir araya toplanmış bütün bu akıllı adamları, bir zamanlar çölde sana güçlü ve akıllı ruh tarafından gerçekten sorulmuş olan o üç soruya gücü ve derinliği bakımından benzeyen bir şeyler bulabilecekler miydi sanıyorsun? Artık sadece bu sorulara, yalnızca bu soruların ortaya çıkış mucizesine bakarak işinin insanın bugünkü aklıyla değil, ezeli ve mutlak aklıyla olduğunu anlamak mümkündür. Çünkü insanlığın gelecek tarihi tek bir bütün olarak bu üç soruda toplanmış ve önceden bildirilmiştir ve tüm dünyadaki insan yapısının çözümsüz bütün tarihsel çelişkilerinin bir araya geldiği üç suret ortaya çıkmıştır. Bu durum, o zamanlar henüz böylesine belli değildi, çünkü gelecek belirsizdi, ama şimdi, aradan on beş yüzyıl geçtikten sonra biz, bu üç sorudaki her şeyin onlara hiçbir şey eklenemeyecek ya da onlardan hiçbir şey çıkartılamayacak kadar iyi anlaşıldığını, bildirildiğini ve doğrulandığını görüyoruz.

Kimin haklı olduğuna kendin karar ver: Sen mi, yoksa o zaman sana soru soran mı? Birinci soruyu anımsa: Harfi harfine olmasa bile anlamı şöyleydi: Sen dünyaya gitmek istiyorsun ve eli boş olarak, bir özgürlük vaadiyle gidiyorsun. İnsanlar, basit ve doğuştan terbiyesiz oldukları için özgürlüğü anlayamazlar bile, ondan korkarlar, dehşete kapılırlar, çünkü insan için ve insan toplumu için hiçbir zaman özgürlükten daha tahammül edilmez bir şey olmamıştır! Şu çıplak, kızgın çöldeki taşları görüyor musun? Onları ekmeğe dönüştür, işte o zaman insanlık, verdiğin ekmekleri elini uzatıp geri alacaksın diye karşında ebediyen tir tir titrese bile minnettar ve söz dinleyen bir sürü olarak peşinden koşacaktır. Ama sen insanı özgürlükten yoksun bırakmak istemedin ve yapılan öneriyi geri çevirdin, çünkü eğer boyun eğmek suretiyle satın alınmışsa o zaman hangi özgürlükten söz edilebilir diye düşünmüştün. İnsan sadece ekmekle yaşamaz diye cevap vermiştin, ama biliyor musun, işte bu ekmek için toprağın ruhu sana karşı ayaklanacak, seninle çarpışacak, seni yenecek ve herkes onun peşinden gidecek ve şöyle bağıracaktır: ‘Bu canavarın bir benzeri var mı, o bize göklerin ateşini vermiştir!’ Biliyor musun, yüzyıllar geçecek ve insanlık, bilgelik ve bilim ağzıyla suçun olmadığını, şu halde günahın da olmadığını, sadece ve sadece aç insanların olduğunu ilan edecektir. ‘Karınlarını doyur, ondan sonra onlardan erdem iste!’ Sana karşı isyan edenlerin ve senin tapınağını yıkanların bayrağına işte bunu yazacaklar. Tapınağının yerinde yeni bir yapı yükselecek, aynen önceki gibi tamamlanmamış bile olsa yeniden korkunç bir Babil Kulesi dikilecek. Ama yine de sen bu yeni kuleden kurtulabilir ve insanların acılarını bin yıl azaltabilirdin, çünkü senin kulen yüzünden bin yıl acı çektikten sonra nasıl olsa bize geleceklerdi! Onlar, o zaman bizi yerin altındaki gizli galerilerde arayacaklar (çünkü tekrar kovulmuş ve acı çekiyor olacağız), bizi bulacaklar ve bize bağırmaya başlayacaklar: ‘Karnımızı doyurun, çünkü bize göklerden ateşi getirmeyi vaat edenler onu vermediler.’ İşte o zaman artık onların kulesini de tamamlayacağız, çünkü kim onların karnını doyuruyorsa kulenin yapımını da o bitirecektir. Sadece senin adına karınlarını doyuracağız ve senin adına yalan söyleyeceğiz. Onlar biz olmadan asla va asla kendilerini doyuramazlar! Özgür kaldıkları sürece hiçbir bilim onlara ekmek vermeyecek, ama özgürlüklerini ayaklarımızın altına sermeleri ve ‘En iyisi bizi köleleştirin, ama karnımızı doyurun’ demeleriyle iş bitecek. Özgürlük ve herkes için bol ekmeğin bir arada düşünülemeyeceğini, çünkü asla ve asla bunları kendi aralarında paylaşamayacaklarını sonunda anlayacaklar! Güçsüz, ahlaksız, önemsiz ve isyancı oldukları için hiçbir zaman özgür olamayacaklarına inanacaklardır. Sen onlara göklerin ekmeğini vaat ettin, ama bir kere daha tekrarlıyorum, senin bu ekmeğin, zayıf, ezelden beri ahlaksız ve adi olan insan soyunun gözünde dünya ekmeğiyle kıyaslanabilir mi? Eğer gökyüzünün ekmeği için binler ve on binler senin peşinden gelecek olursa, göklerin ekmeği uğruna yeryüzü ekmeğini önemsiz sayabilecek durumda olmayan milyonlara, yüz milyonlara ne olacak? Ya da senin için sadece on binlerce yüce ve güçlü insan değerli de geri kalan milyonlar, denizdeki kum tanesi kadar çok olan zayıf, ama seni seven insanlar sadece ve sadece yüce ve güçlü olanlar için malzeme olmak zorunda mı kalacak? Hayır, bizim için zayıflar da değerlidir. Onlar ahlaksız ve isyancıdır, ama sonunda onlar da uslanacaklardır. Bize hayran olacaklar ve onların başında durarak özgürlüklerini taşımaya razı olduğumuz ve onlara hükmettiğimiz için bizi Tanrı yerine koyacaklardır; özgür olmak onlara sonunda bu derece korkunç gelecektir! Ama biz, sana boyun eğdiğimizi ve senin adına hükmettiğimizi söyleyeceğiz. Onları bir kere daha aldatacağız, çünkü seni yanımıza yaklaştırmayacağız. Yalan söylemek zorunda kalacağımızdan bu aldatmaca bizim için bir ıstırap olacak. İşte çölde sorulan birinci sorunun ve her şeyden üstün tuttuğun özgürlük adına reddettiğin şeyin anlamı buydu. Oysaki, bu soruda dünyanın en büyük sırrı yatıyordu. ‘Ekmeği’ kabul edip gerek tek tek insanların, gerekse tüm insanlığın bir arada ortak ve ezeli bir sıkıntısına, ‘Kimin önünde eğilmek gerekir?’ sorusuna yanıt vermiş olurdun. İnsanoğlu için özgürlüğünü kazandıktan sonra önünde eğileceği kişiyi bulmaktan daha sürekli ve daha büyük bir tasa yoktur. Ama insanoğlu, bütün insanların hep birden önünde eğilmeye razı olacakları derecede tartışmasız birini arıyor. Çünkü bu zavallı mahlukların kaygısı, sadece benim ya da bir başkasının önünde eğilmekten ziyade, herkesin inandığı ve önünde eğildiği ve mutlaka hep birlikte eğildiği birini bulmaktır. İşte bu ortaklaşa eğilme gereksinimi, tek tek her bir insanın ve bir bütün olarak insanlığın yüzyıllardır en önemli ıstırabıdır. Hep birlikte eğilmek yüzünden birbirlerini kılıçtan geçirdiler. tanrılar yarattılar ve birbirlerine ‘Kendi tanrılarınızı bırakın ve bizimkilere saygı gösterin, yoksa sizi de, tanrılarınızı da yok ederiz!’ dediler. Dünyanın sonuna kadar, hatta dünyadan Tanrıların da yok olup gideceği zamanlarda bile bu böyle olacak: Sonunda putların önünde diz çökecekler. İnsan doğasının bu en önemli sırrını sen biliyordun, bilmemene imkân yoktu, ama seni, herkesi senin önünde tartışmasız eğilmek zorunda bırakmak için sana önerilmiş olan tek, mutlak bayrağı, dünya ekmeği bayrağını geri çevirdin, hem de özgürlük ve göklerin ekmeği adına geri çevirdin. Daha sonra yaptıklarına da bir göz at. Her şey yine özgürlük adına! Sana derim ki, insanın, yani bu mutsuz yaratığın doğarken elinde bulunan özgürlüğü armağan edebileceği birini bulmaktan daha büyük bir derdi yoktur. Ama insanların özgürlüğünü ancak onların vicdanını rahatlatan biri ele geçirebilir. Ekmekle sana tartışmasız bir bayrak verilmişti: Ekmeği ver, insanlar önünde eğilsin, çünkü ekmekten daha kesin hiçbir şey yoktur. Ama eğer aynı zamanda başka biri de onun vicdanını senden habersiz ele geçirmişse işte o zaman senin ekmeğini bile fırlatıp atar ve vicdanını çelen bu adamın peşinden gider. Bu konuda haklıydın. Çünkü insan yaşamının sırrı sadece yaşamakta değil, ne için yaşadığındadır. İnsan ne için yaşadığı konusunda kesin bir düşüncesi olmadan yaşamaya razı olmaz ve çevresi ekmekle dolu da olsa dünyada kalmaktansa kendisini yok eder. Bu böyleydi, ama bak sonuçta ne oldu: İnsanların özgürlüğünü ele geçirmek yerine sen tuttun onların özgürlüğünü daha da artırdın! Yoksa bir insan için huzurun ve hatta ölümün bile iyiyi ve kötüyü ayırt etmede özgür seçimden daha değerli olduğunu unuttun mu? İnsan için vicdanının özgürlüğünden daha cezbedici bir şey yoktur, ama bundan daha acı verici bir şey de yoktur. İnsanların vicdanını ebediyen rahatlatmak için kesin esaslar yerine sen tuttun alışılmamış, varsayımsal ve belirsiz ne varsa onu aldın, insanların yapabilecekleri şeyleri aldın, bu yüzden de onları hiç sevmiyormuş gibi davrandın, hem de bunu yapan kimdi, onların uğruna hayatını vermeye gelmiş biri! İnsanın özgürlüğünü ele geçirmek yerine sen bu özgürlüğü çoğalttın ve özgürlüğün acılarıyla insanın manevi hükümdarlığını ebediyen ezdin. Senin tarafından baştan çıkartılmış ve büyülenmiş olarak peşinden özgürce gelmesi için insanın sevgisini istedin. Eski sert yasanın yerine, insan, sadece karşısında duran senin tasvirine bakarak neyin iyi, neyin kötü olduğuna artık kendisi özgür yüreğiyle karar vermeliydi, ancak eğer seçme özgürlüğü gibi korkunç bir yükün altında ezilirse en sonunda senin tasvirini de, senin gerçeğini de reddedeceğini ve hatta çürüteceğini hiç düşünmedin mi? Sonunda gerçeğin sende olmadığını, çünkü onlara bu kadar dert ve çözümsüz sorun bırakarak senin bu yaptığından daha büyük bir karışıklık ve azap içinde bırakılmalarının mümkün olmadığını haykıracaklardır. Böylece hükümdarlığının yıkılmasına sen kendin sebep oldun, bu konuda daha fazla hiç kimseyi suçlama. Oysa sana ne teklif edilmişti? Bu zayıf isyancıların mutlulukları için onların vicdanını ilelebet yenebilecek ve esir alabilecek yalnızca üç kuvvet vardır dünyada. Bunlar, mucize, sır ve otoritedir. Sen üçünü de reddettin ve buna kendin örnek oldun. Korkunç ve akıllı ruh seni tapınağın tepesine çıkarıp sana ‘Eğer Tanrı’nın oğlu olup olmadığını öğrenmek istiyorsan aşağı atla, çünkü bunun için kitapta melekler onu yakalayıp taşırlar, ne düşer, ne de yaralanır denmiştir. Tanrı’nın oğlu olup olmadığını o zaman öğrenirsin ve babana olan inancını da o zaman kanıtlamış olursun’ dediğinde sen dinleyip öneriyi reddetmiş, buna kendini kaptırmamış ve aşağı atlamamıştın. Kuşkusuz sen Tanrı gibi gururlu ve mükemmel davranmıştın, ama ya insanlar, bu isyan eden zayıf kabile, onlar da Tanrı mı? Ancak bu adımı attıktan, aşağıya atlama hareketini yaptıktan sonra Tanrı’yı aldatmış olacağını, ona olan bütün inancını yitirebileceğini, kurtarmaya geldiğin yeryüzüne çarpıp parçalanabileceğini, seni kandırmış olan akıllı ruhun sevineceğini hemen anlamıştın. Ama tekrarlıyorum, senin gibi kaç kişi var? Acaba sen, insanların da benzer bir ayartmanın etkisi altına girebileceğini bir an olsun mümkün görebilir miydin? İnsan doğası mucizeyi reddedecek ve yaşamın böyle korkunç anlarında, en korkunç ve acı veren en temel manevi sorunlarıyla karşı karşıya kaldığı böylesi anlarda sadece yüreğinin özgür kararıyla yetinecek şekilde mi yaratılmıştır? Kahramanlığının kitaplarda korunacağını, zamanın derinliklerine ve dünyanın en son sınırlarına kadar ulaşacağını biliyordun ve insanın da seni izleyerek mucizeye gerek duymadan Tanrı’yla yetineceğine güveniyordun. Ama insanın mucizeyi reddeder etmez Tanrı’yı da hemen reddedeceğini, çünkü insanın bir Tanrı’dan ziyade mucize aradığını bilmiyordun. Ve insan mucizesiz kalamayacağı için kendisine yeni mucizeler, artık kendisine ait olan mucizeler yaratacak ve üfürükçülerin mucizesi, kocakarıların büyüsü önünde eğilecektir, üstelik yüz kere isyancı, zındık ve tanrısız da olsa bunu yapacaktır. ‘Çarmıhtan in, Sen olduğuna inanalım’ diyerek seni kızdırıp bağırdıkları zaman çarmıhtan inmedin. İnmedin, çünkü insanı bir kere daha bir mucizeyle esir etmek istemedin ve mucizeye dayanan bir inanç değil, özgür bir inanç olsun istedin. Bir kölenin kendisini ebediyen korkutmuş olan güç karşısında duyduğu kölece hayranlıkları değil, özgür sevgiyi istiyordun. Ama burada da insanlar hakkında son derece yüksek hükümler verdin, çünkü onlar isyancı olarak yaratılmış olsalar da kesinlikle köleydiler. Etrafına bak ve hükmünü ver, on beş asır geçmiş aradan, gel onlara bir bak: Hangisini kendi düzeyine yükselttin? Yemin ederim, insan senin zannettiğinden daha zayıf ve daha alçak yaratılmıştır! Senin yaptığını o yapabilir mi? Ona bu kadar saygı göstererek ona acımaktan vazgeçmiş gibi davrandın, çünkü ondan çok fazla şey istiyordun; bunu yapan da kimdi? Onu kendinden daha çok seven biri! Ona daha az saygı göstererek ondan daha az şey isteyebilirdin. Bu da onun sırtındaki yükü hafifleteceğinden sevgiye daha yakın olurdu. İnsan zayıf ve alçaktır. Şimdi her yerde iktidarımıza karşı ayaklansa ve ayaklandığı için çalım satsa ne olur? Bu küçük bir çocuğun, bir okul çocuğunun çalımı kadardır. Sınıfta ayaklanan ve öğretmenlerini sınıftan kovan küçük çocuklardır bunlar. Ama çocukların taşkınlığının da sonu gelecek, bu taşkınlık onlara pahalıya mal olacak. Mabetleri yıkacak ve dünyayı kana bulayacaklar. Ama sonunda bu aptal çocuklar, isyancı olsalar da, kendi isyanlarına bile dayanamayan zayıf isyancılar olduklarını anlayacaklar. Aptal gözyaşlarıyla acı acı ağlarken nihayet, kendilerini isyancı olarak yaratanın hiç kuşkusuz kendileriyle alay etmek istediğinin bilincine varacaklar. Bunu umutsuzluk içinde söyleyecekler ve söyledikleri sözler küfür olacak, insan doğası küfürü kaldırmadığı için daha da mutsuz olacaklar ve eninde sonunda insan doğası küfürün öcünü alacak. Demek ki, huzursuzluk, ruhsal karışıklık ve mutsuzluk, senin onların özgürlüğü uğruna onca çektiklerinden sonra şimdi insanın kısmetine düşene bak! Senin yüce peygamberin gördüğü hayalde ve düşte ölümden sonra ilk dirilişin tüm iştirakçilerini gördüğünü ve onların her kuşaktan on ikişer bin kişi olduğunu söylüyor. Ama eğer sayıları o kadarsa, onlar da sanki insan değil Tanrı’dır. Senin çarmıhına katlandılar, onlarca yıl çekirge ve kök yiyerek kurak ve kızgın çöle dayandılar ve artık, elbette ki, bu özgürlük çocuklarını, onların senin adına özgürce verdikleri muhteşem kurbanları gururla gösterebilirsin. Ama unutma, onlar Tanrı bile olsalar topu topu birkaç bin kişidirler, ya geri kalanlar? Güçlülerin katlandıklarına katlanamayan geri kalan zayıf insanların suçu nedir? Bu kadar müthiş yetenekleri olmayan zayıf bir ruhun suçu nedir? Sahiden sadece seçilmişlere ve seçilmişler için mi geldin? Ama eğer öyleyse bunda bir esrar var ve biz bu esrarı anlayamıyoruz demektir. Eğer bir sır varsa o zaman da biz bu sırrı yaymakta ve onların yüreklerinin özgür kararının ve sevginin değil, vicdanlarına aldırış bile etmeden körü körüne boyun eğmek zorunda oldukları bu sırrın önemli olduğunu öğretmekte haklıydık. Biz de öyle yaptık. Senin kahramanca hareketinde düzeltmeler yaptık ve onu mucize, sır ve otoriteye dayandırdık. Yeniden onları bir sürü gibi güttüğümüz ve yüreklerinden onlara bu derece büyük acılar vermiş olan korkunç armağanı çekip aldığımız için insanlar da sevindiler. Bunu öğretirken ve bunları yaparken haklı değil miydik söyle! Onun güçsüzlüğüne bu derece alçak gönüllülükle anlayış göstermişken, onun yükünü sevgiyle hafifletmişken ve onun güçsüz yaradılışını ve hatta bizim iznimizle de olsa günahlarını bile hoş görmüşken insanlığı sevmediğimiz söylenebilir mi acaba? Ne diye şimdi bize engel olmaya geldin? Ve niye bana bir şey söylemeden tatlı, içten bakışlarla bakıyorsun? Bana öfkelen, senin sevgini istemiyorum, çünkü seni sevmiyorum. Ne diye senden saklayayım? Yoksa kiminle konuştuğumu bilmiyor muyum? Sana söyleyeceklerimi sen de biliyorsun, bunu gözlerinden okuyorum. Sırrımızı senden saklayan ben miyim? Belki de bu sırrı benim ağzımdan duymak istiyorsun, dinle o zaman: Biz seninle değil, onunlayız, işte bizim sırrımız! Çoktandır seninle değil, sekiz asırdır onunlayız. Senin öfkeyle geri çevirdiğin şeyi, yeryüzünün bütün krallıklarını sana gösterdikten sonra sana teklif ettiği son armağanı ondan aldığımızdan bu yana tam sekiz yüzyıl geçti: Ondan Roma’yı ve imparatorun kılıcını aldık ve şu ana kadar işimizi tam bir sonuca henüz ulaştıramasak da kendimizi yeryüzünün tek hükümdarı ilan ettik. Peki, kim suçlu? Bu mesele hâlâ başlangıç noktasında, ama bir kere başlamış bulunuyor. Sonuçlanmasına daha çok zaman var ve dünya daha çok acılar çekecek. Ama biz başarıya ulaşacağız ve imparator olarak kalacağız. Tüm dünyadaki insanların mutluluğunu da artık o zaman düşüneceğiz. Oysa ki, sen daha o zaman imparatorun kılıcını alabilirdin. Bu sonuncu armağanı neden geri çevirdin? Kudretli ruhun bu üçüncü öğüdünü kabul etmiş olsaydın insanoğlunun dünyada aradığı her şeyi, yani kimin önünde eğileceğini, vicdanını kime teslim edeceğini ve nihayet dünya çapında bir birlik gereksinmesi, insanın üçüncü ve sonuncu ıstırabı olduğu için tartışmalardan uzak, ortaklaşa kabul edilecek bir karınca yuvasında herkesle ne şekilde birleşeceğini halletmiş olurdun. İnsanlık her zaman her şeyini dünya çapında kurmak istemiştir. Yüce tarihlere sahip pek çok büyük halk vardı, ama bu halklar yüceldikçe mutsuz oldular, çünkü diğerlerinden daha güçlü olanlar insanları dünya ölçüsünde birleştirmek gerektiğini anlamışlardı. Büyük fatihler, Timur’lar, Cengiz Han’lar tüm âlemi ele geçirmek arzusuyla dünyada kasırga gibi estiler, ama onlar bilinçsiz de olsa insanlığın evrensel ve genel olarak birleşmesi gerektiği yolundaki aynı düşünceyi ifade ettiler. Dünyayı ve imparatorun erguvan renkli pelerinini kabul etseydin dünya hükümdarlığını kurmuş ve dünyaya huzur getirmiş olurdun. Çünkü insanların vicdanına sahip olan ve onların ekmeğini elinde tutanlardan başka kim onlara sahip olabilir? Biz de imparatorun kılıcını aldık, aldıktan sonra da pek tabii ki seni inkâr ettik ve O’nun peşinden gittik. Özgür aklın, bilimin ve yamyamlığın rezaletleriyle dolu daha pek çok asır geçecek, çünkü kendi Babil Kulelerini biz olmadan yükseltmeye başladıktan sonra yamyamlığa son verecekler. Ama o zaman da canavar sürüne sürüne bize gelecek, ayaklarımızı yalayacak ve gözlerinden akıttığı kanlı gözyaşlarıyla ayaklarımızı ıslatacak. Canavarın üzerine oturup kadeh kaldıracağız ve kadehin üzerinde ‘Sır!’ yazacak. İşte ancak o zaman insanlar için huzur ve mutluluk hükümdarlığı başlamış olacak. Sen seçilmişlerinle gurur duyuyorsun, ama senin elinde sadece seçilmişler var, oysa biz herkesi huzura kavuşturacağız. Dahası da var: Senin bu seçilmişlerin, seçilmiş olabilen güçlülerin pek çoğu seni beklerken sonunda yoruldular, ruhlarının gücünü ve yüreklerinin ateşini başka bir alana taşıdılar ve hâlâ da taşıyorlar. En sonunda da senin özgürlük bayrağını sana karşı kaldıracaklar. Oysa bu bayrağı sen kendin dikmiştin. Bizde ise herkes mutlu olacak, senin verdiğin özgürlük içinde her tarafta yaptığı gibi artık isyan etmeyecek ve birbirini öldürmeyecek. Onları, ancak bizim için özgürlüklerinden vazgeçtikleri ve önümüzde eğildikleri zaman özgür olacaklarına inandıracağız. Peki, doğru mu, yoksa yalan mı söylemiş olacağız? Senin verdiğin özgürlüğün onları nasıl kölelik ve karışıklık korkularına götürdüğünü anımsayacakları için haklı olduğumuza kendiliklerinden inanacaklardır. Özgürlük, özgür akıl ve bilim onları öyle labirentlere sokacak ve öyle mucizelerle ve çözümü olanaksız sırlarla karşı karşıya bırakacak ki, içlerinden bazıları, boyun eğmeyenler ve acımasızlar kendi kendilerini öldürecekler, diğerleri, boyun eğmeyen, ama gücü de az olanlar birbirlerini öldürecekler, geri kalan zayıf ve mutsuz üçüncüler ise sürünerek ayaklarımıza kadar gelip bize şöyle seslenecekler: ‘Evet, siz haklıydınız, onun sırrına tek siz sahipsiniz ve biz size geri dönüyoruz, bizi kendimizden kurtarın.’ Ekmeklerini bizden alırken, bizim, onların ekmeklerini, kendi elleriyle yaptıkları ekmeklerini hiçbir mucize olmaksızın onlara dağıtmak için ellerinden aldığımızı elbette ki açıkça görecekler, taşları ekmek haline dönüştürmediğimizi bilecekler, ama aslında ekmekten daha çok, bu ekmeği bizim elimizden aldıkları için sevinecekler! Çünkü bizden önce kendi kazandıkları bu ekmeklerin ellerinde yalnızca taşa dönüştüğünü, bize geri döndükleri zaman ise taşların ellerinde ekmek haline geldiğini son derece iyi anlayacaklar. Ebediyen boyun eğmenin ne demek olduğunu çok iyi değerlendirecekler! Ve insanlar bunu anlamadıkları sürece de mutsuz olacaklar. İnsanların bu durumu anlamamasına en çok kim hizmet etti söylesene. Sürüyü kim parçaladı ve bilinmeyen yollara dağıttı? Ama sürü tekrar toplanacak ve artık kesin olarak boyun eğecek. O zaman biz onlara sessiz, sakin bir mutluluk, yaradılışlarına uygun, zayıf varlıklara özgü mutluluğu vereceğiz. Nihayet onları kibirlenmemeleri gerektiğine inandıracağız, çünkü sen onları yüceltmiş ve böylelikle gururlanmayı öğretmiştin; onlara zayıf olduklarını, yalnızca zavallı birer çocuk olduklarını, ama çocuk mutluluğunun her şeyden daha büyük olduğunu göstereceğiz. Bize ürkerek bakmaya ve anasına sokulan kuş yavruları gibi bize sokulmaya başlayacaklar. Şaşıracaklar, bizden korkacaklar ve böyle kalabalık, azgın bir sürüyü derleyip toparlayabilecek kadar güçlü ve akıllı olduğumuz için hayranlık duyacaklar. Öfkemiz karşısında dermansız dermansız titreyecekler, akıllarını kaçıracaklar, çocuklar ve kadınlar gibi gözleri yaşaracak, ama bizim bir işaretimiz üzerine kolayca neşeye ve kahkahaya, parlak bir sevince, mutlu bir çocuk şarkısına geçiverecekler. Evet, onları çalışmaya zorlayacağız, ama işten boş kalan saatlerinde onlara içinde çocuk şarkıları, çocuk korosu, masum dansları olan bir çocuk oyununa benzeyen bir yaşam kuracağız. Günahlarını da hoş göreceğiz. Onlar zayıf ve güçsüzdür. Günah işlemelerine izin verdiğimiz için bizi çocuklar gibi sevecekler. Onlara bizim iznimizle işlenmiş olduktan sonra her günahın bedelinin ödeneceğini söyleyeceğiz; onları sevdiğimiz için günah işlemelerine izin vereceğiz, bu günahların cezasını da eh ne yapalım biz üzerimize alacağız. Üzerimize alacağız, ama Tanrı’nın önünde günahlarını üstlenen iyilikseverler olarak onlar da bize tapacaklar. Ve bizden gizledikleri hiçbir sırları olmayacak. Karılarıyla ve sevgilileriyle yaşamalarına, çocuk sahibi olmalarına izin vereceğiz veya yasaklayacağız –her şeye onların söz dinledikleri ölçüde karar verilecek– ve onlar neşeyle ve sevinçle önümüzde eğilecekler. Vicdanlarının en acı veren sırlarını, her şeyi, her şeyi bize açacaklar ve biz her şeyi çözümleyeceğiz, onları kişisel ve özgür karar vermek gibi büyük bir tasadan ve korkunç bir eziyetten kurtardığı için kararımıza sevinerek inanacaklar. Başlarındaki yüz binlerce yönetici dışında herkes, milyonlarca insan mutlu olacak. Çünkü sadece biz, sırrı koruyan bizler, yalnızca biz mutsuz olacağız. Milyonlarca mutlu çocuk ve bu kahrolası iyiyi ve kötüyü ayırma işini üzerine almış olan yüz binlerce cefakâr olacak. Onlar sessizce ölecekler, senin adına sessizce sönüp gidecekler ve öteki dünyada da sadece ölümle karşılaşacaklar. Ancak biz sırrı saklayacağız ve onların mutluluğu için göksel ve ebedi bir ödülle gönüllerini çeleceğiz. Çünkü eğer öteki dünyada bir şey varsa, bu elbette ki, onlar gibiler için değildir. Tekrar geleceğini ve tekrar zafer kazanacağını, kendi seçilmişlerinle, gururlu ve güçlülerinle geleceğini söylüyor ve bu konuda kehanette bulunuyorlar, ama biz de onların yalnızca kendilerini kurtardıklarını, bizim ise herkesi kurtardığımızı söyleyeceğiz. Bir vahşi hayvanın üzerinde oturan ve elinde sırrı tutan rezil bir kadın olacağını, zayıfların yine ayaklanacağını, kadının erguvan renkli pelerinini yırtacaklarını ve onun ‘iğrenç’ vücudunu çırılçıplak bırakacaklarını söylüyorlar. Ama o zaman ben ayağa kalkacağım ve sana günahı tanımayan milyarlarca mutlu çocuk göstereceğim. Ve biz, onların mutluluğu için günahlarını üzerimize alan bizler, senin karşına geçip şöyle diyeceğiz: ‘Eğer yapabilirsen bizi yargıla.’ Senden korkmadığımı bil. Şunu da bil ki, ben de çöldeydim, ben de çekirge ve köklerle beslendim, senin insanlar için uygun gördüğün özgürlüğü ben de onayladım, ‘sayıyı artırmak’ aşkıyla ben de senin güçlü seçilmişlerinin arasına girmeye hazırdım. Ama kendime geldim ve çılgınlığa hizmet etmek istemedim. Geri döndüm ve senin atılımında düzeltmeler yapanların sürüsüne katıldım. Gururlulardan kaçtım ve mazlumların mutluluğu için bu mazlumlara geri döndüm. Sana söylediğim şey olacak ve hükümdarlığımız kurulacak. Sana bir kez daha tekrarlıyorum, bize engel olmak amacıyla geldiğin için yeni yakacağım ateşe benim ilk işaretimle kızgın kömürler atmaya hazır uysal sürüyü yarın göreceksin. Çünkü eğer ateşimize herkesten çok hizmet etmiş olan biri varsa o sensin. Yarın seni yakacağım. Dixi.47”

İvan durdu. Konuşurken heyecanlanmıştı ve hevesle konuşuyordu; sözünü bitirdiğinde ise birden gülümsedi.

Onu hiç ağzını açmadan dinleyen, son derece heyecanlanarak pek çok kez ağabeyinin sözünü kesmeyi deneyen, ama görünüşe bakılırsa kendisini tutmuş olan Alyoşa, aniden konuşmaya başladı. Sanki yerinden kurtulmuş ve fırlamıştı.

“Ama... bu saçmalık!” diye bağırdı kızararak. Manzumen İsa’ya bir övgü, senin istediğin gibi bir yergi değil ki... Hem özgürlük konusunda ona kim inanır? Özgürlüğü öyle mi anlamak gerekir! Ortodokslukta anlayış farklı... Bu Roma anlayışı, hem Roma her şey demek değil ki. Bu doğru değil –bunlar Katolikliğin en kötüleri, engizisyoncular, Cizvitler!.. Hem senin şu engizisyon yargıcı gibi hayali bir kişi asla olamaz. Üzerine aldığı günahlar neler? İnsanların mutluluğu için bir tür laneti üzerlerine alan bu sır taşıyıcıları da kim böyle? Ne zaman görülmüşler? Biz Cizvitleri biliyoruz, haklarında kötü şeyler söyleniyor, ama bakalım senin anlattığın gibiler mi? Hiç de öyle değiller... Onlar sadece başında Roma’nın birinci papazı olarak imparatorun bulunduğu Roma ordusu, yani gelecekteki dünya imparatorluğunun ordusudur... İşte idealleri, ama ne sırları, ne de ulvi bir özlemleri vardır... En basitinden bir iktidar isteği, kirli dünya nimetlerini elde etme isteği... tıpkı gelecekteki kölelik hukuku gibi. Böylece toprak ağası olmak arzusundalar... İşte hepsi bu. Belki de Tanrı’ya bile inanmıyorlar. Senin cefakâr engizisyon yargıcı sadece bir hayal...”

“Evet, dur, dur,” diye güldü İvan, “amma da heyecanlandın. Hayal diyorsan öyle olsun! Elbette bir hayal. Ama izninle, aslında sen son yüzyıllardaki bütün Katolik hareketin gerçekte sadece kirli nimetler elde etmek için bir iktidar arzusu olduğunu mu düşünüyorsun? Yoksa sana bunları öğreten Peder Paisiy mi?”

“Hayır, hayır, tam tersine Peder Paisiy bir keresinde seninkine benzer bir şey söylemişti, ama tabii senin söylediğini değil, hiç değil,” diye birden hatırladı Alyoşa.

“Senin şu ‘hiç değil’ sözüne rağmen önemli bir haber bu. Sana sorarım: Neden senin şu Cizvitler ve engizisyoncular sırf maddi nimetler için birleşmiş olsunlar? Neden bunların arasında bir tane bile çok büyük acı çeken ve insanlığı seven bir çilekeşe rastlanamasın? Farzet ki, sadece maddi ve kirli nimetler isteyen bütün bu insanların içinden bir tanecik olsun benim ihtiyar engizisyon yargıcım gibi biri çıksın. Bu adam çölde köklerle karnını doyurmuş ve kendisini özgür ve mükemmel hale getirmek amacıyla vücuduna üstün gelmeye çabalarken cinnet geçirmiş olsun, ama bu arada da yaşamı boyunca insanlığı sevmiş birisi olsun. Birdenbire gözü açılıversin ve Tanrı’nın geri kalan milyonlarca varlığının sırf alay olsun diye yaratılmış olduğuna, bu varlıkların ellerindeki özgürlükle başa çıkamayacaklarına, bu zavallı isyancıların arasından hiçbir zaman kuleyi tamamlayabilecek babayiğitlerin çıkmayacağına ve yüce ideal sahibinin kafasındaki uyumlu düzen hayalini böylesi herifler için kurmadığına inanmak için iradesini mükemmelleştirmek gibi bir ahlaki mutluluğun hiç de o kadar önemli olmadığını görüversin. İşte bütün bunları anladıktan sonra o geri dönmüş ve... akıllı insanlara katılmıştır. Acaba böyle olamaz mıydı?”

“Kime, hangi akıllı insanlara katıldı?” Hemen hemen bir taşkınlık içinde haykırdı Alyoşa. “Onların hiçbirinde böyle bir akıl ve böyle bir sır yoktur ki... Onların bütün sırrı olsa olsa tanrısızlıktır. Senin engizisyon yargıcı Tanrı’ya inanmıyor, işte onun bütün sırrı bu!”

“Öyle de olsa ne olur yani! Sonunda sen de keşfettin. Gerçekten öyle, gerçekten de bütün sır bunda, ama onun gibi, bütün yaşamını kahramanlık uğruna çölde öldürmüş ve insanlığa duyduğu sevgiden şifa bulmamış biri için de olsa bu, ıstırap değil de nedir? Hayatının son günlerinde o, zayıf insanların tahammül edilebilir düzeni içinde ‘alay etmek’ için yaratılmış olan kusurlu deneme yaratıklarının ancak yüce korkunç ruhun öğütleriyle bir parça olsun düzene sokulabileceğine inanıyor. Ve böylece akıllı ruhun, korkunç ölüm ve yıkım ruhunun talimatına uyarak yürümek gerektiğini, bunun için de yalanı ve aldatmacayı kabul etmek ve insanları bile bile ölüme ve yıkıma götürmek gerektiğini, bundan başka nereye götürüldüklerini hiçbir şekilde fark etmemeleri ve bu zavallı körlerin hiç olmazsa yolda olsun kendilerini mutlu saymaları için bütün yol boyunca onları aldatmak gerektiğini görüyor. Ve sakın unutma, bu aldatmaca, ihtiyarın bütün hayatı boyunca ihtirasla inanmış olduğu bir ideal adına yapılıyor! Bu, bir felaket değil de nedir? Ve eğer ‘sadece kirli nimetler için iktidara geçmeye can atan’ bu ordunun başında böyle birisi bulunmuş olsa, işte o zaman sonucun trajedi olması için böylesi bir tek insan yeterli olmaz mı? Bunun yanı sıra, böyle birinin başta bulunması, Roma’nın bütün ordularıyla ve Cizvitlerle ilgili meselesindeki gerçek düşüncenin, bu meselenin en yüksek düşüncesinin ortaya çıkması için de yeterlidir. Sana açık açık söylüyorum, bu tek adamın, bu hareketin başında bulunanlar arasında asla ahlakça düşük biri olmadığına kesinlikle eminim. Kim bilir, bu tek adamlardan Roma’nın birinci sınıf din adamları arasında da vardı belki. Kim bilir belki de insanlığı bu derece inatla ve bu derece kendine özgü bir biçimde seven bu kahrolası ihtiyar, böyle kendisine benzer pek çok ihtiyardan oluşan koca bir kümenin içinde, hem de hiç raslantısal olmayan, tam aksine bir uzlaşma sonucunda, sırrın korunması için, mutsuz ve zayıf insanları mutlu edebilmek amacıyla sırrın bu mutsuz ve zayıf insanlardan saklanması için çok çok eskiden kurulmuş bir gizli birliğin içinde hâlâ varlığını sürdürmektedir. Bu, mutlaka böyledir, zaten de böyle olmalıdır. Hatta masonların da onların temelini oluşturan tıpkı buna benzer bir sırları olduğunu hayal eder gibiyim, çünkü Katolikler masonlardan öyle nefret ediyorlar ki, onları rakip olarak görüyorlar, düşünce birliğinin parçalanma nedeni sayıyorlar. Oysa ki, tek bir sürü olmalı ve başında bir tek çoban bulunmalıdır... Bununla birlikte düşüncemi savunurken senin eleştirine tahammül edemeyen bir yazar görüntüsü veriyorum. Bu konuda bu kadar laf yeter.”

“Belki sen de masonsun!” diye ansızın ağzından kaçırdı Alyoşa. “Tanrı’ya inanmıyorsun,” diye ekledi, ama bunu son derece büyük bir saygıyla söylemişti. Üstelik ağabeyi ona alay ederek bakıyormuş gibi geldi. “Şiirin nasıl bitiyor?” diye sordu birden yere bakarak. “Yoksa bitti mi?”

“Şöyle bitirmek istiyordum: Engizisyon yargıcı susar ve tutsağının kendisine yanıt vermesi için biraz bekler. Karşısındakinin konuşmaması ağırına gitmektedir. Mahpusun doğruca gözlerine bakarak ve besbelli hiç itiraz etmek istemeden kendisini içtenlikle ve sessizce sürekli olarak dinlediğini görmüştür. İhtiyar, acı ve korkunç da olsa onun kendisine bir şey söylemesini istemiştir. Ama o, hiç ağzını açmadan ihtiyara yaklaşır ve onu, doksanlık kanı çekilmiş dudaklarından sessizce öper. İşte bütün yanıtı budur. İhtiyar titrer. Dudaklarının kenarlarında bir kıpırtı olmuştur; kapıya doğru gider, kapıyı açar ve şöyle der: ‘Git ve bir daha gelme... hiç gelme... hiçbir zaman, hiçbir zaman!’ Ve onu ‘şehrin karanlık sokaklarına’ çıkartır. Mahpus gider...”

“Ya ihtiyar?”

“Öpücük onun yüreğini yakar, ama ihtiyar düşüncesini değiştirmez.”

“Sen de, sen de onunla birlikte misin?” diye acıyla haykırdı Alyoşa. İvan gülmeye başladı.

“Zaten bu bir saçmalık Alyoşa, bu, hiçbir zaman iki satır şiir yazmamış ahmak bir öğrencinin ahmakça bir şiiri sadece. Niye bu kadar ciddiye alıyorsun ki? O’nun atılımında düzeltmeler yapan insanların arasına katılmak için şimdi dosdoğru oraya, Cizvitlere gideceğimi düşünüyor olmayasın sakın? Aman Tanrım, bana ne bundan! Sana söylemiştim: Hele bir otuzumu bulayım, o zaman kadehimi yere çalarım!”

“Ya yapışkan yapraklar, değerli mezarlar, ya mavi gökyüzü, ya sevdiğin kadın! Nasıl yaşayacaksın, onları nasıl seveceksin?” kederle haykırdı Alyoşa. “Göğsünün ve kafanın içindeki böyle bir cehennemle bu mümkün mü? Hayır, sen ona katılmak için gideceksin... eğer bunu yapmazsan dayanamayıp kendi kendini öldüreceksin!”

“Her şeye dayanacak öyle bir güç var!” dedi İvan soğuk bir gülümsemeyle.

“Hangi güç?”

“Karamazov gücü... alçak Karamazov gücü.”

“Bu, sefahata gömülmek, ruhunu ahlak bozukluğu içinde boğmak demektir, öyle değil mi?”

“Belki de bu... yalnızca otuz yaşıma kadardır, belki de atlatırım, oysa orada...”

“Nasıl atlatacaksın? Nasıl kurtulacaksın? Kafandaki düşüncelerle bu olanaksız.”

“Yine Karamazov usulü.”

“‘Her şey mubah’ mı yani? Her şey mubah, öyle mi?”

İvan kaşlarını çattı ve birden tuhaf bir şekilde rengi soldu.

“Sen de Miusov’un o kadar gücendiği... Dmitriy Ağabey’in safça atılıp söylediği dünkü lafı mı kaptın?” diyerek çarpık bir tebessümle güldü. “Artık bu laf söylenmiş olduğuna göre, evet, belki de ‘her şey mubahtır.’ İnkâr etmiyorum. Mitya’nın düzeltmesi de hiç fena değil.”

Alyoşa susarak ona bakıyordu.

“Ben, giderken bu koca dünyada benim için hiç olmazsa sen varsın diye düşünüyordum, kardeşim,” dedi İvan birden beklenmedik bir duygulanmayla, “ama şimdi görüyorum ki, senin yüreğinde de bana yer yok, benim sevgili ahret adamım. ‘Her şey mubah’ formülünden vazgeçmeyeceğim, ama bunun için sen benden vazgeçeceksin, öyle değil mi?”

Alyoşa ayağa kalktı, ona yaklaştı ve hiçbir şey söylemeden sessizce onu dudaklarından öptü.

“Edebi hırsızlık!” diye bağırdı birden yeni bir coşkuya kapılan İvan. “Bunu benim şiirimden aşırdın! Ama teşekkür ederim. Kalk Alyoşa, gidelim, benim de senin de gitme zamanımız geldi.”

Dışarı çıktılar, ama meyhanenin kapısında durdular.

“İşte böyle Alyoşa,” dedi İvan sert bir ses tonuyla, “eğer gerçekten yapışkan yapraklar bana yetecek olursa onları sadece anımsayarak seveceğim. Senin buralarda bir yerde olman bana yetecek ve yaşamak isteğimden vazgeçmeyeceğim. Bu senin için yeterli mi? Eğer istersen bunu bir aşk ilanı olarak kabul et. Şimdi sen sağa, ben sola, bu kadar yeter, duydun mu, yeter. Yani yarın eğer gitmemişsem (öyle görünüyor ki mutlaka gideceğim) ve tekrar bir şekilde karşılaşmışsak bütün bu konularda artık bana bir kelime bile etme. Israrla rica ediyorum. Dmitriy Ağabey konusunda da, senden özellikle rica ediyorum, bundan sonra benimle bir tek kelime bile konuşma,” diye öfkeyle ekledi birden, “her şey bitti, her şey konuşuldu, öyle değil mi? Kendi adıma sana bu konuda bir söz vereceğim: Otuzlu yaşlarıma doğru ‘kadehi yere çalmak’ istediğimde nerede olursan ol, seninle bir kez daha konuşmaya geleceğim... hatta Amerika’dan bile, bunu böylece bil. İnat olsun diye geleceğim. O zaman senin neye benzediğine bakmak da çok ilginç olacak. Görüyorsun oldukça ciddi bir söz. Ama aslında biz, belki de yedi ya da on yıllığına ayrılacağız. Hadi şimdi Pater Seraphicus’una git, adam zaten ölüyor; sensiz ölecek, seni tuttum diye belki de bana kızıyorsundur. Görüşmek üzere, beni bir kere daha öp, işte böyle ve git...”

İvan aniden döndü ve arkasına bakmadan kendi yoluna yürüdü. Tamamen farklı bir şekilde de olsa dün Dmitriy Ağabey’in Alyoşa’dan uzaklaşmasına benziyordu. Bu tuhaf benzetme, Alyoşa’nın hüzünlü ve kederli zihninde o an bir şimşek gibi çaktı. Ağabeyinin ardından bakarak biraz bekledi. İvan Ağabey’in sallanarak yürüdüğünü ve arkadan bakıldığında sağ omzunun sol omzundan daha aşağıda göründüğünü fark etti nedense. Bunu daha önce hiç fark etmemişti. Ama kendisi de birdenbire döndü ve nerdeyse koşarak manastıra gitti. Ortalık artık iyice kararmıştı ve onu korkutan bir şey vardı; içinde cevabını veremediği yeni bir şey boy atıyordu. Dün olduğu gibi yine rüzgâr çıkmıştı ve keşişhanenin koruluğuna girdiğinde asırlık çamlar çevresinde iç karartıcı bir uğultu çıkarmaya başlamıştı. Koşar gibi gidiyordu. “Pater Seraphicus... Bu adı da nerden buldu?” diye düşündü bir an Alyoşa. “İvan, zavallı İvan, seni kim bilir bir daha ne zaman göreceğim... İşte keşişhane, Tanrım! Evet, evet, bu o, Pater Seraphicus, beni o kurtaracak... ondan, hem de ebediyen!”

İvan’dan ayrıldıktan sonra, Alyoşa, daha sabahleyin, yani topu topu birkaç saat önce kesinlikle arayıp bulmayı ve bu gece mansatıra dönmemek pahasına bile olsa bulmadan gitmemeyi düşündüğü Dmitriy Ağabey’i bir anda nasıl da tamamen unutuverdiğini daha sonraları birkaç kez büyük bir şaşkınlıkla hatırlamıştır.

40 (Fr.) “Parisli Meryem Ana Kilisesi”.

41 (Fr.) “Çok aziz ve iyiliksever Bakire Meryem’in hayırlı kararı.”

42 (Fr.) Hayırlı karar.

43 Kâfirlerin yakıldığı ateş. (Ç.N.)

44 (Lat.) Tanrı’nın büyük şanı için. (Ç.N.)

45 Bir Hıristiyan ilahisi. (Ç.N.)

46 (Lat.) “Bir şeyin yerine diğeri,” karışıklık, yanlışlık. (Ç.N.)

47 (Lat.) Sözümü bitirdim. (Ç.N.)

VI

HENÜZ ÇOK BELİRLİ DEĞİL

Alyoşa’dan ayrılan İvan Fedoroviç ise eve, yani Fedor Pavloviç’in evine gitti. Ama tuhaftır, üzerine ansızın dayanılmaz bir sıkıntı çökmüştü. Asıl önemlisi, her adım atışında, eve yaklaştıkça bu sıkıntı giderek artıyordu. Tuhaf olan bu sıkıntı değil, İvan Fedoroviç’in sıkıntısının ne olduğunu bir türlü belirleyememesiydi. Daha önceden de sık sık tasalandığı anlar olmuştu ve sıkıntının böyle bir anda gelmiş olması da hiç şaşırtıcı değildi, çünkü ertesi gün onu buraya çekmiş olan şeylerle bağlantısını koparıp bir kez daha sert bir dönüş yapmaya ve yine önceki gibi yapayalnız, pek çok şey umut ederek, ama ne umut ettiğini bilmeksizin, yaşamdan pek çok şey bekleyerek, ama ne beklentilerinde ve hatta ne de isteklerinde hiçbir şeyi kendisi belirleyemeden yeni ve tamamen belirsiz bir yola adım atmaya hazırlanacaktı. Yüreğinde yeni ve belirsiz şeylerin sıkıntısı gerçekten var olsa da şu anda ona acı veren bu değildi. “Baba evinden duyduğum nefret olmasın sakın?” diye düşündü kendi kendine. “Galiba iyice soğudum, bugün bu berbat eşikten son kez içeri girecek olsam bile yine de itici...” Ama hayır, bu da değildi. Yoksa Alyoşa’yla vedalaşması ve onunla yaptığı konuşma mı? “Onca yıl hiç kimseyle konuşmadım, konuşmaya tenezzül etmedim ve birdenbire bu derece saçmaladım.” Aslında bu, gençliğin verdiği deneyimsizliğin ve kibrin sonucu olan gençlere özgü bir can sıkıntısı, Alyoşa gibi, üzerine yüreğinde kuşkusuz büyük hesaplar yaptığı bir varlıkla bile konuşmayı becerememesinin sıkıntısı olabilirdi. Kesinlikle böyleydi, yani bu can sıkıntısı mutlaka olmak zorundaydı, ama bu da değildi, hiç değildi. “Sıkıntı canıma yetti, ama ne istediğimi bilemiyorum. En iyisi düşünmemek...”

İvan Fedoroviç “düşünmemeyi” denedi, ama bu da işe yaramadı. En önemlisi, hissettiği bu kaygı can sıkıcıydı ve rastlantısal ve tamamen görünüşte bir sıkıntı olduğu için de sinirlendiriciydi; bu hissediliyordu. Bir yerde bir yaratık veya bir nesne dikiliyor ve sırıtıyordu, sanki zaman zaman gözünün önüne bir şey fırlayıp çıkıyor ve uzun süre, iş yüzünden ya da hararetli bir konuşma sırasında onu fark etmiyorsun, oysaki, görünüşe göre sinirleniyorsun, hatta acı çekiyorsun ve bu işe yaramaz, genellikle de çok saçma ve gülünç nesneyi, yerine konması unutulmuş bir eşyayı, yere düşmüş bir mendili, dolaba yerleştirilmemiş bir kitabı vs. vs. ortadan kaldırmak gerektiğini nihayet akıl ediyorsun. İvan Fedoroviç, bu çok berbat ve sinirli ruh hali içinde babasının evine ulaştı ve bahçe kapısına yaklaşık on beş adım kala birden kapıyı görünce onu bu kadar üzen ve tedirgin eden şeyin ne olduğunu anladı.

Kapının yanındaki sırada uşak Smerdyakov oturmuş, akşam serinliğinde hava alıyordu. İvan Fedoroviç, daha ona ilk bakışında ruhunda uşak Smerdyakov’un oturmuş olduğunu ve ruhunun özellikle bu adama tahammül edemediğini anlamıştı. Her şey birden aydınlandı ve apaçık anlaşıldı. Demin, daha Alyoşa’nın Smerdyakov’la karşılaşmasını anlatmasından itibaren yüreğine birden iç karartıcı ve iğrenç bir şey saplanmış ve hemen bir öfke uyandırmıştı. Sonra, konuşma sırasında Smerdyakov bir süre unutulmuş, ancak ruhunda kalmış ve İvan Fedoroviç Alyoşa’dan ayrılıp tek başına eve gelir gelmez bu unutulmuş his birdenbire yine hızla dışarıya çıkmaya başlamıştı. “Beni bu derece rahatsız eden bu alçak herif olmasın!” diye düşündü tahammül edilmez bir öfkeyle.

İvan Fedoroviç son zamanlarda, özellikle de son günlerde bu adama karşı gerçekten çok büyük bir antipati duyuyordu. Bu mahluka karşı artan nefretini kendisi de fark etmeye başlamıştı. Belki de ilk zamanlarda, yani İvan Fedoroviç eve yeni geldiği sırada bambaşka bir şeyin cereyan etmiş olması yüzünden nefret süresi böylesine kesinleşmişti. O zaman İvan Fedoroviç, Smerdyakov’a birden bir ilgi göstermiş, hatta onu çok ilginç bulmuştu. Onu kendisiyle konuşmaya yine kendisi alıştırmıştı, ama her zaman biraz ahmak oluşuna, ya da daha iyi bir ifadeyle söylemek gerekirse onun kafasındaki tedirginliğe şaşıyor ve “bu içine kapanık adamı” bu derece sürekli ve sırnaşık bir şekilde rahatsız eden şeyin ne olabileceğini anlayamıyordu. Felsefe sorunlarından ve hatta güneş, ay ve yıldızların ancak dördüncü günde yaratılmış olmalarına rağmen birinci gün ortalığın neden aydınlık olduğundan ve bunu nasıl anlamak gerektiğinden söz ediyorlardı; ancak İvan Fedoroviç, meselenin asla güneş, ay ve yıldızlarda olmadığından, güneş, ay ve yıldızların ilginç olsalar bile Smerdyakov için ancak üçüncü dereceden nesneler olduğundan ve onun bambaşka bir şeye gerek duyduğundan çok kısa bir sürede emin olmuştu. Öyle ya da böyle, ama her türlü durumda uçsuz bucaksız bir onur, ancak kırık bir onur ortaya çıkmaya başlamıştı. Bu İvan Fedoroviç’in pek de hoşuna gitmedi. Bu andan itibaren de içinde bir nefret doğdu. Daha sonra evde karışıklıklar başladı. Gruşenka ortaya çıktı, Dmitriy Ağabey’le ilgili olaylar patlak verdi, bir yığın telaş oldu. Bu konuda da konuşuyorlardı, ama Smerdyakov, bu konudaki konuşmayı her zaman büyük bir heyecanla sürdürdüğü halde bu meselede de ne istediğini anlamak hiçbir şekilde mümkün olmuyordu. Hatta onun elinde olmadan dışa vurduğu ve her zaman hep belirsiz olan bazı isteklerinin mantıksızlığına ve karışıklığına şaşırabiliyordu. Smerdyakov hep dolaylı, önceden düşünüldüğü anlaşılan sorular ortaya atar ve sorardı, ama ne için olduğunu açıklamazdı ve sorularının en ateşli anında genellikle susar ya da bambaşka bir konuya geçerdi. Ama sonunda İvan Fedoroviç’i sinirlendiren ve içinde böyle bir nefret yaratan asıl önemli şey, Smerdyakov’un kendisine karşı gittikçe daha fazla göstermeye başladığı bir tür iğrenç ve özel laubalilikti. Bunu saygısızlık olarak yapmıyordu, tam aksine her zaman son derece saygılı konuşuyordu, ama Smerdyakov, Tanrı bilir nedendir, kendini İvan Fedoroviç’le sanki bir dayanışma içinde saymaya başlamış, sanki ikisinin arasında önceden sözleşilmiş gizli bir şey, bir zamanlar her ikisinin de söylediği, sadece ve sadece kendilerinin bildiği, ama çevrelerinde kaynaşıp duran öteki ölümlülerin anlamadığı bir şey varmış gibi bir durum ortaya çıkmıştı. Bununla birlikte İvan Fedoroviç artan bu nefretinin gerçek nedenini uzun süre anlayamadı ve nihayet ancak son zamanlarda meseleyi kavrayabildi. İğrenme ve öfke duygularıyla kapıdan Smerdyakov’a bakmadan ve bir şey söylemeden geçmek istiyordu, ama Smerdyakov sıradan kalktı ve İvan Fedoroviç, bu hareket üzerine berikinin kendisiyle özel bir konuşma yapmak istediğini hemen anladı. İvan Fedoroviç ona baktı ve durdu. Böyle birdenbire durmuş olması ve bir dakika önce yapmak istediği gibi geçip gitmemesi onu sarsacak kadar sinirlendirdi. Smerdyakov’un bir hadımınkine benzeyen soluk yüzüne, özenerek taranmış favorilerine ve kabarık, küçük perçemine öfke ve tiksintiyle bakıyordu. Hafifçe süzdüğü sol gözünü kırptı ve “Nereye gidiyorsun, geçemezsin, görüyorsun bizim, ikimiz gibi akıllı insanların konuşacak şeyleri var” der gibi gülümsedi. İvan Fedoroviç titremeye başladı:

“Defol alçak herif, seninle ne işim olur ki, ahmak!” sözleri tam dilinden dökülecekti ki, kendisini de olağanüstü hayrete düşürecek bir şekilde bambaşka sözler çıktı ağzından:

“Babam uyuyor mu, uyandı mı?” dedi kendisinin de hiç beklemediği bir şekilde sakin ve tatlı bir ifadeyle ve birden yine hiç beklenmedik bir biçimde sıraya oturdu. Bir an için bu durum ona hiç korkunç gelmemişti. Bunu sonradan anımsadı. Smerdyakov, eli arkasında karşısında duruyor ve güvenle, hemen hemen dik dik bakıyordu.

“Henüz uyuyorlar, efendim,” dedi acele etmeden. (“Güya, ben değil de ilk kendisi konuşmaya başladı.”) “Size şaşıyorum, efendim,” diye ekledi, biraz durduktan sonra. Kırıta kırıta gözlerini yere indirmiş, sağ ayağını ileriye uzatıp cilalı ayakkabısının burnunu oynatıyordu.

“Niye bana şaşıyorsun?” dedi İvan Fedoroviç, bütün gücüyle kendini tutarak kesik kesik ve sert bir ifadeyle. Sonra aniden çok büyük bir merak duyduğunu ve bu merakını yenmeden buradan hiçbir yere gitmeyeceğini fark etti.

“Çermaşnya’ya neden gitmiyorsunuz, efendim?” Smerdyakov birden gözlerini kaldırdı ve laubali bir şekilde gülümsedi. “Eğer akıllı bir adamsa benim neye gülümsediğimi anlamalı.” Süzgün sol gözü böyle der gibiydi.

“Neden mi Çermaşnya’ya gitmiyorum?” İvan Fedoroviç şaşırmıştı.

Smerdyakov yine bir süre sustu.

“Kendileri, Fedor Pavloviç de bu konuda size ne kadar yalvarmışlardı, efendim,” dedi sonunda, acele etmeden ve sanki kendi yanıtına kendisi de değer vermiyormuş, üçüncü dereceden bir neden olarak görüyormuş ve sırf bir şey söylemiş olmak için konuşmuş gibiydi.

“Ee, açık konuş iblis, ne öğrenmek istiyorsun?” diye öfkeyle bağırdı sonunda İvan Fedoroviç.

Sakinliğini kaybedip kabalaşmıştı.

Smerdyakov, sağ ayağını sol ayağına bitiştirdi, ileriye doğru uzandı, ama aynı rahatlık ve aynı gülümsemeyle bakmaya devam etti.

“Önemli bir şey değil, efendim... işte öylesine efendim, laf olsun diye...”

Tekrar bir sessizlik oldu. Bir dakika kadar sustular. İvan Fedoroviç, hemen ayağa kalkması ve kızması gerektiğini biliyordu, Smerdyakov ise karşısında duruyor ve sanki “İşte sana bakıyorum, kızıyor musun, kızmıyor musun?” der gibi bekliyordu. En azından İvan Fedoroviç’e böyle geliyordu. Sonunda ayağa kalkmak için doğruldu. Smerdyakov sanki bu anı kolluyordu.

“Durumum korkunç, İvan Fedoroviç, kimden yardım isteyeceğimi bile bilmiyorum, efendim,” dedi birden. Kesin ve tane tane konuşuyordu, son sözcüğünden sonra da iç geçirdi. İvan Fedoroviç hemen geri oturdu.

“İkisi de tam anlamıyla deli, efendim, ikisi de minicik çocuktan farksız, efendim,” diye devam etti Smerdyakov. “Babanızdan ve ağabeyiniz Dmitriy Fedoroviç’ten söz ediyorum. İşte şimdi Fedor Pavloviç kalkarlar ve her dakika ‘Niye gelmedi? Neden gelmedi?’ diye beni sıkıştırmaya başlarlar ve bu böyle gece yarısına kadar, hatta gece yarısından sonra da devam eder. Eğer Agrafena Aleksandrovna gelmeyecek olursa, çünkü belki de hiçbir zaman gelmek niyetinde değiller, efendim, yarın sabah yine ‘Neden gelmedi? Niye gelmedi, ne zaman gelecek?’ diye üzerime atılacak, sanki bundan ben suçluymuşum gibi davranacak. Öte taraftan da aynı hikâye, efendim, birazdan ortalık kararır kararmaz, hatta daha bile önce ağabeyiniz elinde silah komşunun bahçesinde görünür, ‘Bak, çorbacı kerata: Onu görüp de geldiğini bana haber vermezsen en önce seni öldürürüm’ der. Gece geçer, sabah olunca onlar da, aynen Fedor Pavloviç gibi, bana zalimce işkence etmeye başlarlar: ‘Neden gelmedi, yakında mı gelecek?’ Hanımefendileri gelmediği için onlara karşı da yine ben suçlu olacağım, efendim. Üstelik her ikisi de her geçen gün, her geçen saat giderek daha sinirli oluyorlar, efendim, öyle ki, bazen korkudan hayatıma kendim son vermeyi bile düşünüyorum, efendim. Beyefendi, onlara güvenmiyorum.”

“Peki, neden bulaştın bu işe? Neden Dmitriy Fedoroviç’e laf taşımaya başladın?” dedi öfkeyle İvan Fedoroviç.

“Nasıl bulaşmazdım, efendim? Her şeyi dosdoğru bilmek istiyorsanız söyleyeyim, aslında hiç bulaşmamıştım. Ta en başından beri itiraza cesaret edemeyerek hep susuyordum, ama yanlarında uşak Liçarda olarak bulunma görevine beni kendileri tayin ettiler. O zamandan beri de yalnızca bir tek söz biliyorlar: ‘İçeri sokarsan seni gebertirim kerata!’ Yarın, öyle sanıyorum ki efendim, uzun bir sara nöbeti geçireceğim.”

“Nasıl uzun bir sara nöbeti?”

“Öyle uzun bir nöbet ki efendim, son derece uzun. Birkaç saat efendim, ya da belki bir-iki gün devam eder. Bir keresinde üç gün sürmüştü. O zaman tavan arasından düşmüştüm. Ordan oraya çarpar, durur, sonra tekrar başlar; bu üç gün boyunca aklım başıma gelmemişti. O zaman Fedor Pavloviç, buradaki Doktor Hertsenştube’yi çağırtmıştı, o da tepeme buz koymuştu, daha başka bir de ilaç vermişti... Ölebilirdim efendim.”

“Ama saranın öyle ne zaman geleceğini önceden kestirmek imkânsızdır derler. Yarın geleceğini nasıl söyleyebiliyorsun?” Öfkeli bir merakla sordu İvan Fedoroviç.

“Önceden kestirmenin olanaksız olduğu doğru, efendim.”

“Üstelik o zaman tavan arasından düşmüşsün.”

“Tavan arasına her gün çıkıyorum, efendim, yarın da tavan arasından düşebilirim. Tavan arasından değil de bakarsınız bodruma düşerim, efendim, bodruma da her gün gerektikçe iniyorum, efendim.”

İvan Fedoroviç, ona uzun uzun baktı.

“Bir şeyler çeviriyorsun sen, görüyorum ve seni anlamıyorum,” dedi sessizce, ama tehdit eder gibiydi. “Yarın üç günlüğüne sara nöbeti geçiriyormuş gibi rol yapmak mı istiyorsun yoksa, ha?”

Yere bakan ve yeniden sağ ayağının ucunu oynatan Smerdyakov, sağ ayağını yere koydu, onun yerine sol ayağını ileri çıkardı, kafasını kaldırdı ve gülerek şöyle dedi:

“Eğer bu oyunu, yani rol yapmayı becerebilseydim, ki bunu yapmak tecrübeli biri için hiç de zor değildir, hayatımı kurtarmak için bu yolu kullanmakta tamamen haklı olurdum; çünkü ben hasta yatarken Agrafena Aleksandrovna pederlerine gelmiş olsa bile hasta yatan bir adama ‘Niye haber vermedin?’ diye soramazlar. Kendileri de bundan utanırlar.”

“Vay iblis!” diye bağırdı İvan Fedoroviç, öfkeden gerilmiş suratıyla. “Niye hep hayatından korkuyorsun ki! Bütün bu tehditler sadece Dmitriy Ağabey’in taşkınlıkla söylediği sözler, başka bir şey değil. Seni öldürmez; öldürür, ama seni değil!”

“Sinek gibi öldürür, efendim, hem en önce de beni, efendim. Başka bir şeyden, pederlerine karşı aptalca bir şey yaparlarsa beni de onun suç ortağı saymalarından daha da çok korkuyorum.”

“Seni niye suç ortağı saysınlar ki?”

“Suç ortağı sayarlar, çünkü ben ona çok gizli işaretleri haber verdim, efendim.”

“Hangi işaretleri? Kime haber verdin? Şeytan götürsün seni, daha açık konuş!”

“Tamamen itiraf etmeliyim ki,” diye ukalaca bir rahatlıkla lafı uzattı Smerdyakov, “Fedor Pavloviç’le aramızda bir sır var. Sizin de bildiğiniz gibi, eğer bunu biliyorsanız, birkaç gündür, yani gece, hatta akşamleyin kapısını hemen içerden kilitliyor. Siz son zamanlarda erkenden hep yukarıya odanıza çıkmaya başladınız. Dün de hiçbir yere gitmediniz, efendim. Belki de bu yüzden artık geceleri nasıl özenle kapıyı kilitlemeye başladıklarını bilmiyorsunuz. Grigoriy Vasilyeviç bile gelse böyle yapıyorlar, ancak sesinden emin olduktan sonra kapıyı açıyorlar, efendim. Ama Grigoriy Vasilyeviç gelmiyor, efendim, çünkü artık oda hizmetini yalnız ben yapıyorum, efendim. Bu Agrafena Aleksandrovna hikâyesi başladığı andan itibaren kendileri böyle buyurdular, emirlerine göre geceleri pavyona gidiyor ve orada geceliyorum, çünkü gece yarısına kadar uyumayıp nöbet bekliyorum, kalkıp avluyu dolaşıyorum, Agrafena Aleksandrovna’nın gelmesini bekliyorum, efendim. Birkaç gündür sanki çıldırmış gibi bu kadını bekliyorlar. Şöyle düşünüyorlar, efendim: Agrafena Aleksandrovna, diyorlar, ondan, Dmitriy Fedoroviç’ten yani (ona Mitka diyorlar, efendim) korkar, bu yüzden gece geç vakit arka sokaklardan bana gelecektir; sen, diyor, gece yarısına kadar, hatta daha sonra bile onu bekle. Ve eğer gelecek olursa kapıya koş ve benim kapımı ya da bahçeden pencereyi elinle iki kere yavaş, işte şöyle: Bir-iki, sonra da üç kere çabuk: Tak-tak-tak vur. İşte, diyorlar, onun geldiğini hemen anlarım ve sana kapıyı sessizce açarım. Acil bir şey olması halinde de bana başka bir işaret öğrettiler: Önce iki kere hızlı: Tak-tak, sonra biraz bekleyip kuvvetli bir vuruş daha. Ani bir şey olduğunu ve kendilerini çok görmek istediğimi işte böyle anlayacaklar ve bana kapıyı açacaklar, ben de girip raporumu vereceğim. Her şey, Agrafena Aleksandrovna’nın kendisinin gelemeyip haber göndereceği varsayımına göre düşünüldü; ayrıca Dmitriy Fedoroviç de gelebilirler, onun da yakında olduğunu haber vermek gerekiyor. Dmitriy Fedoroviç’ten çok korkuyorlar. Eğer Agrafena Aleksandrovna gelmiş ve onunla odaya kapanmış olsalar, Dmitriy Fedoroviç de bu sırada yakınlarda bir yerdeyse kapıyı üç kere çalarak bunu da haber vermek zorundayım. Demek ki, beş vuruşluk birinci işaret ‘Agrafena Aleksandrovna geldiler,’ üç vuruşluk ikinci işaret ‘Çok önemli, sizi görmem gerekiyor’ anlamına geliyor; bunları birkaç defa kendileri örnek göstererek bana öğrettiler ve açıkladılar. Bu işaretleri bütün dünyada yalnızca ben ve kendileri bildiğimiz için, beyefendi artık hiçbir kuşku duymadan ve kim o diye seslenmeden (yüksek sesle seslenmekten çok korkarlar) kapıyı açıyorlar. İşte bu işaretleri Dmitriy Fedoroviç de artık biliyor.”

“Nerden biliyor? Sen mi söyledin? Buna nasıl cesaret ettin?”

“Sadece korkudan, efendim. Karşılarında nasıl susabilirdim, efendim? Dmitriy Fedoroviç her gün ‘Sen beni kandırıyorsun, benden ne saklıyorsun? Bacaklarını kırarım senin!’ diye sıkıştırıyorlardı. Kulu kölesi olduğumu iyice görmesi ve böylece kendisini kandırmadığıma, ona her bilgiyi getireceğime inanması için bu çok gizli işaretleri ona da söyledim.”

“Onun bu işaretleri kullanacağını ve içeri girmek isteyeceğini sezersen girmesine izin verme.”

“Ama onun ne kadar gözü kara olduğunu bildiğim halde içeri sokmama cesaretini gösterebilmiş olsam da nöbet geçirip yatarken onu nasıl içeri sokmam, efendim.”

“Ee, şeytan alsın seni! Nöbet geçireceğinden niye bu kadar eminsin ki, kahrolasıca? Benimle alay mı ediyorsun yoksa?”

“Sizinle alay etmeye nasıl cesaret edebilirim, hem böyle bir korku içindeyken alay edilir mi? Sara nöbeti geçireceğimi seziyorum, içimde öyle bir his var, sırf korku yüzünden olacak, efendim.”

“Seni iblis! Sen yatacak olursan o zaman Grigoriy gözcülük edecek. Grigoriy’i önceden uyar da bari, o da içeri sokmasın.”

“Beyefendinin emri olmadan Grigoriy Vasilyeviç’e işaretlerden hiçbir şekilde bahsetmeye cesaret edemem, efendim. Grigoriy Vasilyeviç’in onları dinleyip içeri sokmamasına gelince, kendileri bugün akşam hastalandılar. Marfa İgnatyevna ise kendilerini yarın tedavi etmek niyetindeler. Biraz önce öyle sözleştiler. Bu tedavileri ise son derece ilginç, efendim: Marfa İgnatyevna bir şurup biliyorlar, efendim ve sürekli olarak bulunduruyorlar. Bir ottan yapılan kuvvetli bir şurup bu, sır olarak saklıyorlar, efendim. Senede üç defa inme inmiş gibi beli tutulduğu zamanlar Grigoriy Vasilyeviç’i senede üç kez bu gizli ilaçla tedavi ediyorlar efendim. O zaman bir havlu alıyorlar, efendim, bu sıvıya batırıyorlar ve Marfa İgnatyevna onun bütün sırtını yarım saat, havlu kuruyuncaya kadar ovuyor, sırtı kızarıyor ve kabarıyor, efendim, sonra da şişede kalan şurubu bazı dualar okuyarak içiriyorlar, efendim, tabii hepsini değil, çünkü pek ender olarak birazını da kendilerine bırakıyorlar, efendim ve içiyorlar. Şunu da söyleyeyim, her ikisi de içkiye alışkın olmadıklarından öylece devrilip kalıyorlar, efendim ve çok uzun zaman derin derin uyuyorlar; Grigoriy Vasilyeviç uyandığında her zaman sağlıklı oluyor, efendim, Marfa İgnatyevna ise uyanıyor ve hep başı ağrıyor, efendim. Eğer yarın Marfa İgnatyevna bu niyetini gerçekleştirecek olursa onların bir şeyler işitip Dmitriy Fedoroviç’i içeri sokmamaları pek kuşkulu, efendim. Uyuyup kalacaklar, efendim.”

“Ne saçma! Bunların hepsi de sanki kastenmiş gibi bir anda oluyor: Senin saran, ikisinin kendini bilmeden uyuması!” diye bağırdı İvan Fedoroviç. “Bunların hepsinin bir araya gelmesi için sakın sen kötü bir oyun oynamak istemiş olmayasın?” sözleri birden ağzından döküldü ve tehdit eder gibi kaşlarını çattı.

“Nasıl kötü bir oyun oynayabilirim, efendim... her şey sadece Dmitriy Fedoroviç’e ve yalnızca onun düşüncelerine bağlıyken neden oyun oynayayım ki, efendim... Bir olay çıkartmak isterlerse çıkarırlar, efendim, istemezlerse kendilerini kasten getirip de babalarının yanına iteleyecek değilim ya.”

“Eğer senin söylediğin gibi, Agrafena Aleksandrovna hiç gelmeyecekse babamın yanına, hem de gizlice niye gelsin ki,” diye devam etti İvan Fedoroviç öfkeden benzi atarak, “bunu kendin de söylüyorsun, zaten ben de burada bulunduğum sürece ihtiyarın yalnızca hayal kurduğundan ve bu aşağılık kadının ona gelmeyeceğinden hep emin oldum. Kadın gelmeyecek olduktan sonra Dmitriy neden ihtiyarın yanına zorla girsin ki? Konuş! Düşüncelerini öğrenmek istiyorum.”

“Neden geleceklerini siz de biliyorsunuz, benim düşüncelerime ne gerek var? Sırf duydukları öfkeden ya da benim hastalığıma benzer bir kuşkulanma evhamıyla gelecekler ve dünkü gibi, Agrafena Aleksandrovna kendilerinden gizli geldi mi, gelmedi mi diye acele acele odaları arayacaklar. Aynı zamanda Fedor Pavloviç’in elinde içinde üç bin ruble bulunan, üç mühürle mühürlenmiş, kurdeleyle bağlanmış ve üzerine kendilerinin eliyle ‘Meleğim Gruşenka’ya, eğer gelmek isterse’ sözleri yazılmış, üç gün sonra da ‘ve pilicime’ sözleri eklenmiş büyük bir zarf olduğunu da biliyorlar. Bu da kuşku verici bir durum, efendim.”

“Saçma,” diye bağırdı İvan Fedoroviç, çıldırmış gibiydi. “Dmitriy para çalmaya, hem de bunun için babasını öldürmeye gelmez. Dün çılgınca öfkeli bir ahmak gibi Gruşenka için onu öldürebilirdi, ama para çalmak için gelmez!”

“Şu anda kendilerine para çok gerekli, efendim, son derece gerekli, İvan Fedoroviç. Siz ne kadar gerektiğini bile bilmiyorsunuz,” Smerdyakov çok rahat ve fark edilir bir açıklıkla konuşuyordu. “Bu üç bini üstelik de kendi paraları sayıyorlar, efendim, bana da kendileri, ‘Söylediklerine göre, babamın bana daha üç bin ruble borcu kalıyor’ demişlerdi. Bütün bunlara bakarak açık gerçeğin ne olduğuna karar verin İvan Fedoroviç: Zaten söylemek gerekirse bu hemen hemen böyle, eğer Agrafena Aleksandrovna kendileri isterlerse beyefendiyi, yani Fedor Pavloviç’i kendileriyle mutlaka evlenmek zorunda bırakırlar, tabii eğer isterlerse, efendim, kim bilir belki de isterler, efendim. Onun gelmeyeceğini sadece öylesine söylüyorum, ama belki de o, bunu, yani açıkçası bey karısı olmayı daha fazla istiyor olabilir. Kendilerinin tüccarı Samsonov’un ona, bütün açık yürekliliğiyle bu işin hiç de aptalca olmayacağını söylediklerini ve bir de üstelik güldüklerini ben biliyorum. Kendileri pek de aptal değillerdir, efendim. Dmitriy Fedoroviç gibi bir çıplağa varmak işlerine gelmez, efendim. İşte şimdi bütün bunları hesaba katarak kendiniz karar verin İvan Fedoroviç, o zaman ne Dmitriy Fedoroviç’e, ne de hatta kardeşiniz Aleksey Fedoroviç’le size babanızın ölümünden sonra hemen hemen hiçbir şey, tek bir ruble bile kalmayacaktır, çünkü Agrafena Aleksandrovna, her şeyi kendi üzerine kaydettirmek, ne kadar para varsa üzerine geçirtmek için kendileriyle evlenecektir, efendim. Ama babanız şu anda, henüz böyle bir şey olmadan ölmüş olsa her birinize, hatta bu kadar nefret ettikleri Dmitriy Fedoroviç’e bile sağlam kırkar bin düşer, çünkü henüz vasiyetname hazırlanmadı, efendim... Dmitriy Fedoroviç bunların hepsini çok iyi biliyor...”

İvan Fedoroviç’in yüzünde sanki bir çarpılma ve titreme oldu. Birden kızardı. Aniden Smerdyakov’un sözünü kesti:

“Bütün bunlardan sonra öyleyse neden Çermaşnya’ya gitmemi öğütleyip duruyorsun? Ne söylemek istiyorsun? Ben gideceğim ve burada neler neler olacak.” İvan Fedoroviç güçlükle nefes alıyordu.

“Çok doğru, efendim,” dedi Smerdyakov, sessizce ve düşünüp taşındıktan sonra. Ancak aynı zamanda da İvan Fedoroviç’i dikkatle izliyordu.

“Nasıl çok doğru yani?” diye sordu İvan Fedoroviç. Kendini zor tutuyor ve gözleri tehditler saçarak parlıyordu.

“Size acıdığım için söyledim. Sizin yerinizde ben olsam hepsini burada bırakır giderdim... ne diye böyle bir işin içinde oturayım, efendim...” diye yanıtladı Smerdyakov, çok açık bir şekilde İvan Fedoroviç’in parlayan gözlerine bakarak. İkisi de bir an için sustular.

“Galiba sen büyük bir budalasın ve kesinlikle... korkunç bir alçaksın!” diyerek birden sıradan kalktı İvan Fedoroviç. Sonra hemen bahçe kapısından geçmek istedi, ama ansızın durdu ve Smerdyakov’a döndü. Tuhaf bir şey oldu: İvan Fedoroviç kramp geçiriyormuş gibi dudağını ısırdı, yumruklarını sıktı ve bir an daha geçse Smerdyakov’un üzerine atılabilirdi. Beriki en azından o anda bunu fark etti, irkildi ve bütün vücuduyla geri çekildi. Ama bu an Smerdyakov’un işine yaradı ve İvan Fedoroviç bir şey söylemeden, ama şaşkınlık içinde kapıya yöneldi.

“Eğer bilmek istersen yarın Moskova’ya gideceğim, yarın sabah erkenden, işte hepsi bu!” dedi birden öfkeyle, tane tane ve yüksek sesle konuşarak. O sırada bunu Smerdyakov’a söylemeye neden gerek duyduğuna kendisi de sonradan hayret etmişti.

“En iyisi bu, efendim,” diyerek lafı kaptı beriki, sanki bunu bekliyordu, “ancak böyle bir durumda buradan telgraf çekip sizi Moskova’dan çağırarak rahatsız edebilirler, efendim...”

İvan Fedoroviç tekrar durdu ve tekrar hızla Smerdyakov’a döndü. Ama sanki öbüründe de bir değişiklik olmuştu. Bütün laubaliliği ve kabalığı bir anda kaybolmuştu; suratı son derece büyük bir dikkat ve bekleyiş ifadesi taşıyordu, ama artık ürkek ve dalkavukça bir ifadeydi bu: “Bir şey daha söylemeyecek misin, başka bir ekleyeceğin yok mu?” Onun dikkatli ve İvan Fedoroviç’e batan bakışında bu sözler okunuyordu.

“Böyle bir şey olursa... Çermaşnya’dan da çağırmayacaklar mı nasılsa?” dedi birden İvan Fedoroviç. Ansızın neden sesini o kadar yükselttiğini kendisi de bilmiyordu.

“Aynen efendim... Çermaşnya’dan da... rahatsız ederler, efendim...” diye mırıldandı Smerdyakov fısıltıyla. Sanki kendini kaybetmiş gibiydi, ama İvan Fedoroviç’in gözlerinin içine dik dik bakmaya devam ediyordu.

“Sadece Moskova daha uzak, Çermaşnya ise daha yakın, Çermaşnya’da ısrar ederken harcanacak paraya mı acıyorsun, yoksa giderken büyük bir kavis çizeceğim için bana mı acıyorsun?”

“Çok doğru, efendim...” diye mırıldandı Smerdyakov artık kesilen sesiyle. Pis pis sırıtıyordu ve gerektiği anda geriye sıçramaya hazır durumdaydı. Ama İvan Fedoroviç, Smerdyakov’u şaşırtacak şekilde birden gülmeye başladı ve gülmeye devam ederek hızla kapıdan geçti. Biri onun yüzüne bakmış olsaydı, herhalde onun neşeli olduğu için gülmediğini anlardı. Zaten kendisi de o anda kendisine ne olduğunu hiçbir şekilde açıklayamazdı. Sanki kramp geçiriyormuş gibi yürüyordu.

VII

“AKILLI BİR ADAMLA KONUŞMAK İLGİ ÇEKİCİDİR”

Konuşması da öyleydi. Tam içeri girerken salonda Fedor Pavloviç’le karşılaşınca birden ellerini sallayarak “Size gelmiyorum, yukarıya, odama çıkıyorum” diye bağırdı ve hatta babasına bakmamaya gayret ederek yanından geçip gitti. Şu anda ihtiyar ona son derece tiksinç gelmiş olabilirdi, ama düşmanca bir duygunun böylesine teklifsizce ortaya konulmuş olması Fedor Pavloviç için bile beklenmedik bir şey oldu. İhtiyar ise aslında besbelli ki, ona acilen bir şey söylemek istiyordu ve bunun için de onu karşılamaya salona çıkmıştı; böylesi bir “nezaketi” gördükten sonra hiçbir şey söylemeden durdu ve çatı katına çıkan merdivende oğlunu alaycı bakışlarla gözden kaybolana kadar izledi.

“Nesi var bunun?” diye İvan Fedoroviç’in peşinden içeri girmiş olan Smerdyakov’a hemen sordu.

“Kim bilir neye sinirlendiler, efendim,” diye mırıldandı beriki kaçamak bir şekilde.

“Şeytan götürsün! Varsın sinirlensin! Semaveri getir ve hemen toz ol, çabuk. Yeni bir şey yok mu?”

Burada Smerdyakov’un biraz önce İvan Fedoroviç’e yakındığı cinsten sorgu-sual başlamıştı, yani bütün sorular beklenen ziyaretçi hanım üzerineydi, ama biz şimdi bunları geçelim. Yarım saat sonra evin kapısı kilitlendi ve kaçık ihtiyar, ürkek bir bekleyiş içinde tek başına odaları dolaşmaya başladı. Ara sıra karanlık pencerelere bakıyor ve bu pencerelerde geceden başka hiçbir şey görmeksizin kararlaştırılmış beş vuruşun her an duyulmasını bekliyordu.

Vakit artık çok geç olmuştu, İvan Fedoroviç ise henüz uyumamıştı ve düşünüyordu. Bu gece geç vakitte, saat iki gibi yatmıştı. Ancak biz, onun düşüncelerinin tüm akışını aktarmaya girişmeyeceğiz, aslında bu ruha girmek için zamanımız da yok. Hatta aktarmayı denemiş olsak bile bunu yapmak çok zor olurdu, çünkü kafasında düşünceler değil, çok belirsiz, asıl önemlisi de son derece tedirgin edici bir şey vardı. İpin ucunu kaçırdığını hissediyordu. Çeşitli garip ve hemen hemen hiç beklenmedik arzular da onu üzüyordu. Bunlardan biri, gece yarısından sonra aşağıya inmek, kapıyı açıp pavyona geçmek ve Smerdyakov’u dövmek için birdenbire içinde duyduğu ısrarlı ve dayanılmaz istekti. Ne için diye sorabilirsiniz, bu uşaktan bütün dünyayı arasanız bulunabilecek en büyük kışkırtıcı olarak nefret etmeye başlamasından başka bir tek doğru nedeni kendisi de kesin olarak açıklayamazdı. Öte yandan birdenbire adeta fiziksel gücünün düşmesine neden olan, bunu hissediyordu, bir tür açıklanması olanaksız ve küçük düşürücü çekingenlik de bu gece birkaç kez ruhunu kaplamıştı. Başı ağrıyor ve dönüyordu. İğrenç bir şey ruhunu sızlatıyordu, birinden öç almaya hazırlanıyor gibiydi. Kısa süre önce yaptıkları konuşmayı anımsayarak Alyoşa’dan bile nefret etti, dakikalar boyunca kendinden de çok iğrendi. Yekaterina İvanovna’yı düşünmeyi ise neredeyse unutmuştu ve buna sonraları çok şaştı. Ayrıca daha dün sabah Yekaterina İvanovna’nın yanında yarın Moskova’ya gideceğini söyleyerek rahat rahat övündüğünde içinden de kendi kendine “Saçmalama, gitmeyeceksin, şimdi atıp tutuyorsun ama öyle kolay kolay ayrılamazsın” diye geçirdiğini kesinlikle anımsadı. Uzun bir zaman sonra İvan Fedoroviç bu geceyi aklına getirdiğinde, birdenbire nasıl olup da yataktan kalktığını ve sessizce, adeta kendisini görmelerinden müthiş korkarak kapıyı açtığını, merdivene çıktığını ve aşağıyı, aşağıdaki odaları, alt katta Fedor Pavloviç’in nasıl yerinde duramayıp dolaştığını beş dakika kadar tuhaf bir merakla, nefesini tutarak ve yüreğinde bir çarpıntıyla dinlediğini, ama bütün bunları ne için yaptığını, ne için etrafı dinlediğini kendisinin de kesin olarak bilmediğini anımsıyordu. Bu “davranışını” daha sonraki tüm yaşamı boyunca “tiksinç” olarak adlandırdı ve ruhunun derinlerine, yüreğinin en kuytu köşelerine indiğinde bütün hayatının en alçakça davranışı saydı. O anda Fedor Pavloviç’e karşı en ufak bir nefret dahi hissetmiyordu, sadece ve sadece onun aşağıda nasıl dolaşıp durduğunu, şu anda ne yapıyor olabileceğini nedense çok merak ediyordu, onun aşağıda karanlık pencerelere bakıyor ve ansızın odanın ortasında durarak birinin gelip kapıyı çalmasını bekliyor olması gerektiğini tahmin ediyor ve düşünüyordu. İvan Fedoroviç, bu iş için iki kere merdivene çıkmıştı. Ortalık sessizleşip Fedor Pavloviç yattığında saat iki civarındaydı, kendisini müthiş yorgun hissettiğinden bir an evvel uyuma isteğiyle İvan Fedoroviç de yattı. Gerçekten de hemen derin bir uykuya daldı ve hiç düş görmeden uyudu. Ancak erkenden, yedi civarında uyandı, ortalık aydınlanmıştı. Gözlerini açtıktan sonra kendisini de hayrete düşürecek şekilde birdenbire içinde olağanüstü bir enerji akımı hissetti, çabucak kalktı ve hemen giyindi, sonra bavulunu getirdi ve hiç beklemeden acele acele yerleştirmeye başladı. Çamaşırları tam da dün sabah çamaşırcıdan alınmıştı. İvan Fedoroviç, her şeyin bir araya geldiğini, aniden gitmesine engel hiçbir şey kalmadığını düşününce gülümsedi. İvan Fedoroviç, ertesi gün gideceğini dün söylemiş olmasına rağmen (Yekaterina İvanovna’ya, Alyoşa’ya, sonra da Smerdyakov’a), dün uykuya yatarken o anda gitmeyi düşünmediğini, en azından sabahleyin uyanır uyanmaz ilk hareketinin bavul hazırlamak olacağını aklından bile geçirmediğini çok iyi hatırladı. Sonunda bavul ve çanta hazırdı: Marfa İgnatyevna, her günkü alışılmış sorusu olan “Çayı nerede içersiniz, odanızda mı, yoksa aşağıya mı inersiniz?” sorusunu sorarak içeri girdiğinde artık saat dokuz civarındaydı. İvan Fedoroviç aşağıya indi, kendisinde, konuşmasında ve hareketlerinde dağınık ve aceleci bir hal olsa da neşeli bir görünüme sahipti. Babasını güleryüzle selamladıktan ve hatta özel olarak sağlığını sorduktan sonra onun cevabını bitirmesini beklemeden yarım saat sonra artık temelli olarak Moskova’ya gideceğini ve araba için adam göndermelerini rica ettiğini söyledi. İhtiyar, bu haberi en ufak bir şaşırma belirtisi göstermeden dinledi, oğlunun gidişine üzülmeyi hiç de nazik olmayan bir şekilde unutmuştu; bunun yerine tam o anda kendisine ait çok önemli bir işi hatırlayıp birden aşırı derecede telaşlandı.

“Ah sen! Bak şimdi yaptığına! Dün söylemedin de... ne yapalım olsun, şimdi de hallederiz. Bana, öz babana büyük bir iyilik yap, Çermaşnya’ya git. Zaten hepsi hepsi yapacağın Volovya İstasyonu’ndan sola dönmek, topu topu on iki verst’çik çeker ve işte Çermaşnya karşında.”

“Bağışlayın, yapamam: Demiryoluna seksen verst uzaklıkta, Moskova’ya giden tren, istasyondan akşamın yedisinde hareket ediyor, ucu ucuna yetişirim.”

“Öbür gün değil, yarın yetişirsin, bugün Çermaşnya’ya sap. Babanın gönlünü hoş etmeye değmez mi? Burada işim olmasaydı çoktan uçup gitmiştim, çünkü orada acil ve çok önemli bir şey var, burada da şu anda öyle pek zamanım yok... Bak, orada, Begiçev ve Dyaçkin’de boş arazide fundalığım var. Baba-oğul Maslovlar, tüccardır bunlar, ağaç kesimine topu topu sekiz bin veriyorlar, oysa daha geçen yıl bir alıcı parçalanıyordu almak için, on iki veriyordu, ama buralı değil kendisi, işin kötü yanı da bu zaten. Çünkü şu anda buradakiler arasında sürüm yok: Baba-oğul Maslovlar yüz binlik adamlar, yumruklarının gücüne güveniyorlar: Ne verirlerse onu alırsın, buradakilerden hiçbiri de onlarla çekişmeye cesaret edemez. Geçen perşembe İlyinsk papazı, tüccar Gorstkin’in geldiğini bildiren bir mektup yazdı buraya. Gorstkin’i tanırım, önemli olan onun buralı değil, Pogrebov’lu olması. Buralı olmadığı için de Maslovlardan korkmuyor demektir. Fundalığa on bir bin veririm diyormuş, işitiyor musun? Papaz, burada sadece bir hafta kalacak diye yazıyor. Sen gitmiş olsaydın onunla konuşur anlaşırdın...”

“Öyleyse papaza yazın, o konuşup anlaşsın.”

“Bu işi beceremez o. Bu papaz adam incelemeyi bilmez. Altın gibi değerli bir adam, ona şimdi senetsiz sepetsiz yirmi bini emanet edebilirim, ama incelemeyi hiç bilmiyor, bırak adamı, bir karga bile kandırır onu. Ama okumuş adam, düşünsene. Bu Gorstkin, görünüşte mavi ceketli bir köylü, ancak karakter bakımından namussuz herifin teki, başımızın derdi de bu, adam yalancı. Bazen öyle bir yalan atıyor ki, niye böyle yaptığına şaşar kalırsın. Üç yıl önce karısının öldüğü ve artık başkasıyla evli olduğu yalanını söyledi, ama böyle bir şey yokmuş, düşünsene: Karısı ölmemiş, yaşıyor, üç günde bir de adamı dövüyor. İşte böyle, şimdi bu adam, satın almak ve on bir bin vermek istediğini söylerken yalan mı, doğru mu söylüyor bunu öğrenmek gerek.”

“Aslında bu konuda ben de hiçbir şey yapamam, benim gözüm de dikkatli değildir.”

“Dur, bekle, sen işe yararsın, çünkü sana onun, yani Gorstkin’in bütün belirleyici işaretlerini anlatacağım, onunla çoktandır iş yaparım. Bak şimdi: Onun sakalına bakmak lazım; sarı, çirkin, incecik bir sakalı vardır. Eğer sakalı titriyor, kendisi ise konuşuyor ve öfkeleniyorsa tamam doğruyu söylüyor, iş yapmak istiyor demektir; yok eğer sol eliyle sakalını sıvazlıyor ve arada bir gülüyorsa kazıklamak istiyor ve hile yapıyor demektir. Gözlerine hiç bakma, gözlerinden hiçbir şey yakalayamazsın, bulanık su gibidir hilekârın gözleri, sakalına bak. Eline ona hitaben bir not veririm gösterirsin. Gorstkin, yalnız o, Gorstkin değil, aslında soyadı Lyagavıy’dır, ama sen ona Lyagavıy deme, gücenir. Eğer onunla anlaşır ve işin tamam olduğuna hükmedersen hemen buraya yaz. Sadece ‘Yalan söylemiyormuş’ diye yaz. On bir binde ısrar et, bin ruble inebilirsin, daha fazla inme. Düşünsene sekiz bin ve on bir bin; arada üç bin ruble fark var. Bu üç bini zor zoruna buldum, para da çok lazım üstelik. Ciddi olduğunu bildirirsen o zaman hemen bir koşu buradan gider, ne yapar eder zaman bulurum. Şu anda niye koşa koşa oraya gideyim ki, ya papaz bütün bunları uydurmuşsa? Peki, gidecek misin?”

“Zamanım yok, beni mazur görün.”

“Eh, babana bir iyilik yapıver, bu iyiliğini unutmam! Hepiniz de kalpsizsiniz, işte bu kadar! Bir ya da iki gün senin için nedir ki? Nereye gideceksin şimdi, Venedik’e mi? Senin şu Venedik’in iki günde yıkılmaz ya. Alyoşka’yı gönderirdim, ama Alyoşka bu işlerden ne anlar? Zaten seni göndermemin tek nedeni, senin akıllı bir insan olman. Bunu bilmiyor muyum sanıyorsun. Orman satmasan da dikkatli gözlerin var. Burada yapılacak tek iş, adam ciddi mi, değil mi, onu anlamak. Sana söylüyorum, sakalına bak, sakalcığı titriyorsa ciddi demektir.”

“Yani kendi elinizle beni şu lanet olası Çermaşnya’ya gönderiyorsunuz, öyle mi?” diye haykırdı İvan Fedoroviç, öfkeli öfkeli gülümseyerek.

Fedor Pavloviç, bu öfkeyi görmedi veya görmek istemedi, ama gülümsemeyi yakaladı:

“Demek gidiyorsun? Gidiyor musun? Hemen sana iki satır not çiziktireyim.

“Gidip gitmeyeceğimi bilmiyorum, yolda karar vereceğim.

“Ne yoluymuş, şimdi karar ver. Cancağızım, hadi karar ver! Anlaşırsan, bana iki satır yazıp papaza ver, o bana pusulanı hemen gönderir. Daha sonra ise seni tutmam, Venedik’e git. Papaz seni Volovya İstasyonu’na geri götürür.

İhtiyar adeta coşmuştu, bir not karaladı, araba çağrıldı, çerez ve konyak ikram edildi. İhtiyar ne zaman sevinse taşkınlık yapmaya başlardı, ama bu kez kendini tutar gibiydi. Örneğin, Dmitriy Fedoroviç hakkında bir tek kelimecik bile etmedi. Ayrılmak zerre kadar dokunmamıştı. Hatta neden söz edeceğini bulamamış gibiydi; İvan Fedoroviç de bunu hemen fark etti: “Onu amma da bıktırmışım,” diye düşündü kendi kendine. İhtiyar, ancak kapıdan oğlunu uğurlarken birazcık koşuşturur gibi yaptı, öpüşmeye geldi. Ama İvan Fedoroviç, besbelli ki öpüşmekten kurtulmak için daha çabuk davranıp sıkmak üzere elini uzattı. İhtiyar hemen anladı ve bir anda irkildi.

“Hadi, Tanrı yolunu açık etsin, Tanrı yolunu açık etsin!” diye kapı eşiğinden tekrarladı. “Kim bilir bir daha ne zaman geleceksin? Gene gel, her zaman gel, sevinirim. Hadi, İsa seninle olsun!”

İvan Fedoroviç arabaya bindi.

“Hoşça kal İvan, bana çok küfretme!” diye bağırdı babası son kez.

Uşakların hepsi, Smerdyakov, Marfa ve Grigoriy uğurlamaya çıkmışlardı. İvan Fedoroviç her birine onar ruble bahşiş verdi. Arabaya oturduğu sırada Smerdyakov, halıyı düzeltmeye davrandı.

“Görüyorsun... Çermaşnya’ya gidiyorum...” Aynen dün akşam olduğu gibi bu sözler bir anda İvan Fedoroviç’in ağzından kaçmış, kendiliğinden, üstelik sinirli bir gülüşle uçuşmuştu. Sonra bunu uzun süre hatırladı.

“Demek ki, insanlar, akıllı bir adamla konuşmak ilginçtir derken doğru söylüyorlar,” diye kesin bir yanıt verdi Smerdyakov, İvan Fedoroviç’e içtenlikle bakarak.

Araba hareket etti ve dörtnala yol almaya başladı. Yolcunun kafası kuşkularla doluydu, ama etraftaki tarlalara, tepelere, ağaçlara, parlak göyüzünde uçarak üzerlerinden geçen kaz sürülerine hevesle bakıyordu. Birden kendini çok iyi hissetti. Arabacıyla konuşmayı denedi ve köylünün verdiği yanıtlar onu müthiş ilgilendirdi, ama bir dakika sonra bütün sözlerin kulaklarının yanından uçup gittiğini ve aslında köylünün verdiği yanıtları anlamadığını fark etti. Sustu, böyle daha iyi olmuştu: Hava temiz ve serince, gökyüzü açıktı. Zihninde Alyoşa’nın ve Yekaterina İvanovna’nın görüntüleri görünüp kayboluyordu; ama o, sessizce güldü, sevgili hayallerini sessizce üfledi, hayaller uçup gittiler. “Onların zamanı da gelecek” diye düşündü. Bir hamlede menzile vardılar, atları değiştirdiler ve Volovya’ya doğru yola koyuldular. “Neden akıllı bir adamla konuşmak ilginçmiş, ne demek istedi acaba?” Birden bu düşünce ruhunu sardı. “Peki, ben niye ona Çermaşnya’ ya gittiğimi haber verdim?” Volovya’ya dörtnala ulaştılar. İvan Fedoroviç arabadan indi ve arabacılar etrafını sardı. On iki verst’lik köy yolunu aşıp Çermaşnya’ya gitmek için pazarlık ettiler. İvan Fedoroviç atları koşmalarını emretti. Menzil binasına girdi, çevresine bir göz attı, müdürün karısına bakındı ve birden tekrar kapının önüne çıktı.

“Çermaşnya’ya gitmekten vazgeçtim. Saat yediye kadar demiryoluna yetişir miyim arkadaşlar?”

“Hallederiz. Atları koşalım mı, ne dersiniz?”

“Hemen atları koşun. İçinizde yarın şehre gidecek olan var mı?”

“Niye olmasın, Mitriy gidecek.”

“Bir iş versem yapar mısın, Mitriy? Babam Fedor Pavloviç Karamazov’a git ve ona Çermaşnya’ya gitmediğimi söyle. Yapabilir misin?”

“Niye gitmeyeyim, giderim; Fedor Pavloviç’i çok eskiden tanırım.”

“Al bu da sana bahşiş, belki o vermez...” Neşeyle güldü İvan Fedoroviç.

“Sahiden de vermezler,” diyerek Mitriy de güldü. “Teşekkür ederim beyefendi, mutlaka yaparım...”

Akşam saat yedide İvan Fedoroviç vagona girdi ve Moskova’ya doğru hareket etti. “Bütün öncekileri gözüm görmesin, eski dünya ebediyen sona erdi, hem de ondan bir ses, bir haber kalmamak üzere; yeni bir dünyaya, yeni yerlere doğru, hem de arkama bile bakmadan!” Ama sevincin yerine ruhunu birden öyle bir karamsarlık kapladı, yüreğinde öyle bir sızı duymaya başladı ki, böylesini daha önce hayatı boyunca hiçbir zaman hissetmemişti. Bütün gece düşündü; tren hızla gidiyordu ve ancak şafakta tren Moskova’ya girerken birden sanki uykudan uyanmış gibi oldu.

“Ben alçağın tekiyim!” diye fısıldadı kendi kendine.

Fedor Pavloviç ise oğlunu uğurlamaktan pek memnun kalmıştı. Koca iki saat boyunca kendini mutlu hissetti ve konyak içti; ancak evde birdenbire herkesin canını sıkan, Fedor Pavloviç’i büyük bir paniğe uğratan tatsız bir olay oldu: Smerdyakov, bir şey için bodruma gitti ve en üst basamaktan aşağı yuvarlandı. Neyse ki, Marfa İgnatyevna o sırada avludaydı da tam zamanında sesi duydu. Smerdyakov’un düşüşünü görmemişti, ama çığlığını duymuştu. Bu, Marfa İgnatyevna’nın artık uzun zamandır bildiği, nöbet geçiren bir saralının kendine özgü, tuhaf çığlığıydı. Nöbet, merdivenden aşağı inerken mi başlamıştı, eğer öyleyse kuşkusuz baygın vaziyette aşağıya yuvarlanmış olmalıydı ya da tam tersine Smerdyakov gibi eski bir saralıda düşmeden ve sarsıntıdan dolayı nöbet başlamıştı. Bunu anlamak olanaksızdı, ama onu bodrumun dibinde kasılmalar ve bükülmeler içinde, kendini yerden yere vururken ağzı köpürmüş olarak buldular. Önce bir tarafını, kolunu ya da bacağını kırdığını sandılar, ama Marfa İgnatyevna’nın deyimiyle “Tanrı korumuş”tu: Böyle bir şeyi yoktu, sadece onu kaldırıp bodrumdan yukarı çıkarmak zor olmuştu. Ama komşulardan yardım istediler ve bu işi bir şekilde becerdiler. Bütün bu merasimde Fedor Pavloviç de bizzat bulunmuş, kendisi de yardım etmişti. Görünüşe bakılırsa korkmuş ve adeta kendini kaybetmişti. Ancak hasta kendine gelemiyordu: Nöbetler bir süre dursa da sonra tekrar başlıyordu ve hepsi de geçen yıl tavan arasından kazara düştüğü zamankinin aynı bir nöbet geçirdiği sonucuna vardılar. O zaman başına buz koyduklarını hatırladılar. Bodrumda buz vardı ve Marfa İgnatyevna bu işi halletti, Fedor Pavloviç ise akşama doğru Doktor Hertsenştube’ye haber yolladı, o da hemen geldi. Hastayı titizlikle muayene ettikten sonra (bütün vilayetteki en titiz ve dikkatli doktordu, yaşlı ve pek saygıdeğer bir ihtiyarcıktı) bunun olağanüstü bir nöbet olduğunu ve “tehlike arz edebileceğini,” kendisinin henüz şimdilik her şeyi anlayamadığını, ama eğer şimdiki ilaçlar işe yaramazsa yarın sabah başkalarını kullanmaya karar vereceğini söyledi. Hastayı pavyona, Grigoriy ve Marfa İgnatyevna’nın odasının yanındaki odaya yatırdılar. Fedor Pavloviç, daha sonra gün boyunca dert üstüne dert yaşadı: Yemeği Marfa İgnatyevna yapmıştı ve çorba, Smerdyakov’un yaptığına kıyasla “bulaşık suyu gibi” olmuştu, tavuk ise o kadar kurumuştu ki, çiğnemeye hiç imkân yoktu. Marfa İgnatyevna, beyin haklı da olsa acı sitemlerine tavuğun zaten çok kart olduğunu, kendisinin ise aşçılık öğrenimi görmediğini söyleyerek karşılık verdi. Akşama doğru bir can sıkıntısı daha çıktı: Fedor Pavloviç’e, üç gündür hasta olan Grigoriy’in tamamen yatıp kaldığını, belinin tutulduğunu haber verdiler. Fedor Pavloviç, çayını mümkün olduğu kadar erken bitirdi ve tek başına eve kapandı. Korkunç ve endişeli bir bekleyiş içindeydi. Bu akşam Gruşenka’nın artık kesin olarak gelmesini bekliyordu; en azından Smerdyakov’dan daha sabahın köründe “Kesinlikle gelmeyi vaat ettiler, efendim” teminatını almıştı. Yerinde duramayan ihtiyarın yüreği telaş içinde çarpıyordu, boş odalarda dolaşıp duruyor ve etrafı dinliyordu. Kulağını dört açmak gerekiyordu: Dmitriy Fedoroviç, Gruşenka’yı bir yerlerde gözetleyebilirdi, Gruşenka cama vurduğunda ise (Smerdyakov artık üç gündür Gruşenka’ya nereyi çalacağını anlattığı konusunda teminat veriyordu) kapıyı olabildiğince çabuk açmak ve korkmasın ve kaçmasın diye, Tanrı korusun, onu girişte bir saniye bile boşu boşuna bekletmemek gerekiyordu. Fedor Pavloviç telaşlıydı, ama yüreği daha önce hiçbir zaman bundan daha tatlı bir umut içinde yüzmemişti: Bu kez kesinlikle geleceğini söylemek galiba mümkündü!..

ALTINCI KİTAP

RUS RAHİBİ

I

STARETS ZOSİMA VE KONUKLARI

Alyoşa yüreğindeki acı ve endişeyle staretsin hücresine girdiğinde hayretler içinde kaldı: Belki de artık bilincini yitirmiş olarak bulmaktan korktuğu ölüm döşeğindeki bir hastanın yerine birden karşısında staretsi zayıflığı yüzünden bitkin görünse de hoş ve neşeli yüzüyle konuklarının arasında bir koltukta oturup onlarla sakin ve mutlu bir şekilde sohbet ederken görmüştü. Bununla birlikte starets, en fazla Alyoşa gelmeden on beş dakika önce yataktan kalkmıştı; konuklar hücresine daha önce gelip toplanmışlar ve Peder Paisiy’in “Öğretmenimiz, daha sabahtan söz verdiği gibi yüreğine yakın insanlarla bir kez daha sohbet etmek için elbette kalkacaktır” diyerek verdiği kesin güvenceye dayanarak uyanmasını bekliyorlardı. Peder Paisiy, ölüm döşeğindeki staretsin her sözüne olduğu gibi bu vaadine de o kadar kesin inanıyordu ki, staretsi tamamen bilinçsiz, hatta soluksuz görmüş bile olsa onun sözünü tutmasını ve bir kez daha kalkıp kendisiyle vedalaşmasını bekliyor, hep ölüm döşeğindeki staretsin uyanacağını ve sözünü yerine getireceğini bekleyerek belki de ölüme bile inanmıyordu. Sabahleyin Starets Zosima uykuya yatarken olumlu şeyler söylemişti: “Yüreğimin sevdiği sizlerle bir kere daha doya doya sohbet etmeden, sevimli yüzlerinize bakmadan, ruhumu sizlere bir kez daha açmadan ölmeyeceğim.” Staretsin herhalde sonuncu olacak bu sohbetine katılanlar, uzun yıllardır ona en candan bağlı dostlarıydı. Dört kişiydiler: Peder İosif ve Peder Paisiy adlı rahipler, keşişhanenin başrahibi olan Peder Mihail. Peder Mihail, henüz pek yaşlı ve öyle çok okumuş olmayan, alt tabakadan gelme, ama sağlam ruhlu, sarsılmaz inançlı, görünüşte sert, ama yüreğinde utanılacak bir şeymişçesine sakladığı derin duygularla samimi bir adamdı. Dördüncü konuk, çok çok yaşlı, çok basit bir rahipçik olan çok yoksul köylü sınıfından Anfim Kardeş’ti. Anfim Kardeş’in hemen hemen hiç okuma yazması yoktu. Çok ender olarak biriyle konuşan, sessiz ve sakin, zavallının zavallısı, aklının ermediği yüce ve korkunç bir şeyden ebediyen ürkmüş gibi görünen bir adamdı. Starets Zosima, bu ürkek adamı pek severdi ve bir zamanlar Rusya’nın bütün kutsal yerlerini ikisi birlikte yıllarca dolaşmış olmalarına rağmen ve hayatı boyunca onun kadar az konuştuğu biri daha olmadığı halde ona olağanüstü saygı gösterirdi. Çok çok eskiden, kırk yıl kadar önce Starets Zosima, Kostroma’daki yoksul ve pek tanınmamış bir manastırda ilk kez rahiplik hayatına atılmış ve bundan kısa bir süre sonra da bu küçük, yoksul Kostroma Manastırı’na bağış toplamak için Peder Anfim’e gezilerinde yol arkadaşlığı etmeye başlamıştı. Herkes, gerek ev sahibi, gerekse konuklar, staretsin yatağının bulunduğu, önceden de belirtildiği gibi pek sıkışık olan ikinci odada bulunuyorlardı. Dördü, ayakta duran mürit Porfiriy dışında, staretsin koltuğunun etrafında, birinci odadan getirilmiş sandalyelere sıkışarak oturmuşlardı. Artık hava kararmaya başlamıştı, oda kandillerle ve ikonaların önündeki mumlarla aydınlanıyordu. Starets, içeri girdiğinde şaşırıp kalan ve kapıda dikilen Alyoşa’yı görünce sevinçle gülümsedi ve ona elini uzattı:

“Merhaba, sevgili uslu çocuğum, işte geldin. Geleceğini biliyordum zaten.”

Alyoşa ona doğru yaklaştı, önünde yere kadar eğildi ve ağlamaya başladı. Yüreğinden bir şey kopmuştu, içi titriyordu, hüngür hüngür ağlamak istiyordu.

“Ne oluyor sana, arkamdan ağlamak için daha bekle,” diye gülümsedi starets, sağ elini Alyoşa’nın başına koyarak, “görüyorsun, oturuyorum ve konuşuyorum, dün şu Vışegorye’den kucağında kızı Lizaveta’yla gelen sevimli kadının dilediği gibi belki yirmi yıl daha yaşayacağım. Tanrım, anasını ve kızı Lizaveta’yı sen koru!” İstavroz çıkardı. “Porfiriy, onun bağışını söylediğim yere götürdün mü?”

Bu neşeli dindar kadıncağızın “Benden daha fakirine verin” diyerek bağışladığı dünkü altmış kapiği hatırlamıştı. Böylesi bağışlar, her nedense bir insanın kendi isteğiyle üstlendiği ve mutlaka kendi emeğiyle kazandığı paralardan verilen kefaret olarak yapılır. Starets, Porfiriy’i daha akşamdan geçenlerde bir yangın geçiren ve yangından sonra yoksul düşen çocuklu bir dul kadına göndermişti. Porfiriy, işin halledildiğini ve kendisine emredildiği gibi “bilinmeyen bir hayırsever kadın” adına verildiğini çabuk çabuk anlattı.

“Ayağa kalk, sevgili yavrum,” diye devam etti starets Alyoşa’ya hitaben, “sana bir bakayım. Sizinkilere gittin ve ağabeyini gördün mü?”

Onun, ağabeylerinden sadece birini, bu derece kesin ve doğru olarak sorması Alyoşa’ya tuhaf geldi, birini soruyordu, demek ki, dün de, bugün de belki de bu ağabey için onu yanından göndermişti.

“Ağabeylerimden birini gördüm,” diye yanıtladı Alyoşa.

“Dün önünde yere kapandığım büyük ağabeyinden söz ediyorum.”

“Onu sadece dün gördüm, bugün ise hiçbir yerde bulamadım,” dedi Alyoşa.

“Bulmakta acele et, yarın tekrar git ve acele et, her şeyi bırak ve çabuk ol. Belki de korkunç bir şeye engel olacak zamanı henüz bulabilirsin. Dün onun gelecekteki büyük acısı önünde eğildim.”

Birdenbire sustu ve adeta düşünceye daldı. Staretsin dün yere kapanmasına tanık olan Peder İosif, Peder Paisiy’le bakıştı. Alyoşa kendini tutamadı:

“Peder ve hocam,” dedi Alyoşa aşırı bir heyecanla, “sözlerinizden hiçbir şey anlaşılmıyor... Onu bekleyen bu acı nedir?”

“Merak etme. Dün bana tuhaf bir şey göründü... dün onun bakışı sanki tüm kaderini ifade ediyordu. Öyle bir bakışı vardı ki... bir anda yüreğimin ta içinde bu adamın kendisi için hazırladığı şeyden dehşete kapıldım. Bu yüz ifadesini hayatımda bir ya da iki kez birkaç kişide gördüm... sanki bu insanların bütün alın yazısını ifade ediyordu ve ne çare ki, bu alın yazısı gerçek oldu. Seni ona yolladım Aleksey, çünkü kardeşi olarak senin yüzünün ona yardım edeceğini düşünüyordum. Ama her şey, hepimizin kaderi de Tanrı’ya bağlıdır. ‘... buğday tanesi toprağa düşüp ölmedikçe yalnız kalır. Ama ölürse çok ürün verir.’48 Bunu unutma. Aleksey, yaşamım boyunca pek çok defa seni suratın yüzünden hayalimde takdis etmişimdir, bunu bil,” dedi starets sessiz bir gülümsemeyle. “Senin hakkındaki düşüncem şöyle: Bu duvarların arasından çıkacaksın, ama dünyada da rahip olarak kalacaksın. Pek çok düşmanların olacak, ama düşmanların da seni sevecekler. Hayat sana pek çok felaket getirecek, ama sen onlarla da mutlu olacaksın, hayata şükredeceksin, her şeyden önemlisi, başkalarını da şükretmeye zorlayacaksın. İşte sen böyle birisin. Pederlerim ve öğretmenlerim.” Duygulu bir şekilde gülümseyerek konuklarına döndü, “bu genç adamın yüzünün bana ne kadar sevimli geldiğini bugüne dek ona bile söylemedim. İşte şimdi söylüyorum: Onun yüzü, benim için adeta bir uyarı ve bir kehanetti. Ben daha küçük bir çocukken henüz on yedi yaşında gözlerimin önünde ölen bir ağabeyim vardı. Daha sonraları yaşadıkça bu kardeşimin benim kaderimde yukardan gelen bir işaret ve bir uyarı olduğuna giderek daha çok inandım, çünkü benim hayatımda o olmasaydı, o hiç yaşamamış olsaydı, öyle sanıyorum ki, rahiplik unvanını belki de hiçbir zaman alamaz ve bu paha biçilmez yola belki de hiç adım atamazdım. İlk olay ta çocukluğumda olmuştu ve işte yolumun sonunda adeta onun bir tekrarı gözlerimin önünde. Pederler ve öğretmenler, bu çok şaşırtıcı bir şey, ona öyle fazla değil, sadece birazcık benzeyen Aleksey, ruh bakımından öylesine benzer göründü ki, pek çok defalar Aleksey’i, sanki o delikanlıymış, yolumun sonunda bir tür hatırlatma ve canlandırma için esrarengiz bir şekilde yanıma gelen ağabeyimmiş gibi kabul etmiş ve hatta bu tuhaf hayalime kendim de hayret etmişimdir. Bunu işitiyor musun, Porfiriy,” diyerek hizmetini yapan müride döndü. “Yüzünde pek çok kez Aleksey’i senden daha çok sevdiğime dair bir üzüntü gördüm. Neden öyle olduğunu artık biliyorsun, ama seni de seviyorum, bunu bil. Sen üzülüyorsun diye pek çok defalar ben de kederlendim. Sevgili konuklarım, size bu delikanlıyı, yani ağabeyimi anlatmak istiyorum, çünkü benim hayatımda ondan daha değerli, ileriyi daha iyi gören ve daha dokunaklı hiçbir varlık olmadı. Yüreğim duygulandı ve şu anda sanki yeniden yaşıyormuş gibi tüm yaşamımı gözümün önünden geçireceğim.”

Staretsin kendisini hayatının son gününde ziyarete gelmiş olan konuklarıyla yaptığı bu son sohbetin kısmen yazılı olarak korunduğunu burada belirtmeliyim. Bir süre sonra Aleksey Fedoroviç Karamazov, staretsin ölümü üzerine aklında kalanları kaleme almıştı. Ancak bu tam olarak o zamanki sohbet miydi, yoksa notlarında bu sohbete öğretmeniyle önceki sohbetlerinden bir şeyler eklemiş miydi, bunu bilemem. Üstelik bu notlarda staretsin konuşması kesintisiz, sanki dostlarına hitaben yaşamını bir öykü şeklinde anlatıyormuş gibi süreklilik gösteriyor. Aslında daha sonraki öykülere bakıldığında olay kuşkusuz biraz farklı cereyan etmiştir, çünkü o gece ortak bir sohbet olmuştur, konuklar ev sahibinin sözünü pek az kesmiş olsalar bile yine de konuşmaya karışarak kendi adlarına bir şeyler söylemişler, hatta belki de kendi adlarına bir şeyler anlatmışlardı. Ayrıca anlatımdaki böylesi bir sürekliliğe olanak yoktu, çünkü starets zaman zaman tıkanmış, sesini kaybetmiş ve hatta uyumasa bile dinlenmek üzere yatağına uzanmış, konuklarsa yerlerinden ayrılmamışlardı. Bir veya iki defa sohbet İncil’in okunmasıyla kesilmişti. İncil’i Peder Paisiy okumuştu. İçlerinden hiçbirinin onun bu gece öleceğini düşünmemiş olması, ayrıca yaşamının bu son gecesinde onun derin bir gündüz uykusundan sonra birdenbire adeta dostlarıyla yaptığı bu uzun sohbette onu ayakta tutan yeni bir güç kazanmış gibi olması da ilginçtir. Bu, sanki onun içindeki inanılmaz canlanmayı destekleyen son bir duygululuktu, ama sadece kısa bir süre için, çünkü yaşamı birden sona erdi... Ama bundan daha sonra söz edeceğiz. Şimdi sohbetin bütün ayrıntılarına girmeksizin sadece staretsin Aleksey Fedoroviç Karamazov’un el yazısından alınma öyküsüyle yetinmeyi yeğleyerek aktarmak istiyorum. Kısa olacak, üstelik tekrar söylüyorum, hiç kuşkusuz Alyoşa, pek çok şeyi önceki konuşmalardan almış ve onlarla birlikte anlatmış olduğu halde o kadar bıktırıcı da olmayacak.

48 Yuhanna İncili, bap 12:24. (Y.N.)

II

TANRI’NIN HUZURUNA ÇIKMIŞ OLAN RAHİP VE KEŞİŞ STARETS ZOSİMA’NIN AĞZINDAN ALEKSEY FEDOROVİÇ KARAMAZOV TARAFINDAN DERLENMİŞ YAŞAM ÖYKÜSÜ

Biyografik bilgiler

a) Starets Zosima’nın genç ağabeyi hakkında

Sevgili pederler ve öğretmenler, ben kuzeydeki uzak bir vilayette V. şehrinde bir asilzadenin oğlu olarak doğdum, ama babam ne tanınmış ne de unvan sahibi biriydi. Ben topu topu iki yaşındayken babam öldü. Onu hiç hatırlamıyorum. Anacığıma küçük ahşap bir ev ve çok fazla olmasa da çocuklarıyla birlikte yoksulluk çekmeden yaşamasına yetecek kadar sermaye bırakmıştı. Hepsi hepsi iki kardeştik: Ben, yani Zinoviy ve ağabeyim Markel. O benden sekiz yaş kadar büyüktü. Sinirli ve titiz bir karaktere sahipti, ama iyi yürekli, alaycı olmayan ve özellikle de evde, benimle, annemle ve hizmetçilerle birlikteyken çok tuhaf şekilde suskun bir çocuktu. Jimnazda güzel okuyordu, arkadaşlarıyla tartışmasa bile bir araya da gelmezdi. En azından anacığım onu böyle hatırlıyordu. Vefatından altı ay önce, on yedi yaşını doldurduğu sıralarda galiba serbest fikirliliği yüzünden Moskova’dan siyasi sürgün olarak vilayetimize gönderilmiş olan ve tek başına yaşayan bir adama sık sık gitmeye başlamıştı. Bu adam epeyce okumuş yazmış, üniversitede tanınmış bir filozofmuş. Nedense Markel’den hoşlanmış ve onu kabul etmeye başlamış. Genç adam bütün bir kış boyunca her akşamı onun yanında geçirdi, ta ki sürgün kendi isteğiyle (çünkü koruyucuları vardı) Petersburg’da bir devlet memuriyetine geri dönene kadar. Büyük Perhiz başlamıştı, Markel’se perhiz tutmak istemiyor, bu konuda ileri geri konuşuyor, alay ediyor ve “Bunların hepsi zararlı, zaten Tanrı da yoktur” diyordu. Böylece annemi de, hizmetçileri de, hatta beni bile dehşete düşürdü, çünkü yalnızca dokuz yaşımda olmama karşın bu sözleri duyduğumda ben bile çok korkmuştum. Hizmetçilerimizin hepsi de kölelik döneminden gelmeydi. Dört kişiydiler, tanıdığımız bir toprak sahibinden satın alınmışlardı. Bu dört hizmetçiden birini, topal ve yaşlı aşçı kadın Afimya’yı anacığımın altmış ruble kâğıt para karşılığında sattığını ve onun yerine özgür birini kiraladığını hâlâ hatırlarım. Perhizin altıncı haftasında ağabeyim birden fenalaştı. Zaten hep sağlıksızdı, ciğerleri de, vücut yapısı da zayıftı, vereme temayüllüydü; boyu kısa değildi, ama zayıf ve cılızdı. Yüzü son derece hoştu. Üşütmüştü galiba, ama doktor geldi ve anneciğimin kulağına hızlı gelişen bir verem olduğunu ve ilkbaharı göremeyeceğini fısıldadı. Annem ağabeyimden perhiz yapması ve o sıralar henüz ayakta olduğundan kutsal ekmekle şarap alması için dikkatle ve ihtiyatla, onu korkutmamak için, ağlayıp yalvarmaya başladı. Bunu duyunca kızdı ve Kilise’ye küfretti, ama bir yandan da düşünceye daldı: Tehlikeli şekilde hasta olduğunu ve bu yüzden annemin henüz gücü varken perhiz yapmaya ve kutsal ekmekle şarap almaya gönderdiğini hemen anlamıştı. Ayrıca sağlığının uzun zamandır iyi olmadığını kendisi de biliyordu ve bundan bir yıl önce bir keresinde masa başında otururken bana ve anneme soğukkanlılıkla şöyle demişti: “Bu dünyada sizin aranızda kalıcı değilim, belki bir yıl bile yaşamam.” Sanki kehanette bulunmuştu. Üç gün geçti ve Kutsal Hafta başladı. Ve ağabeyim salı sabahından itibaren perhiz yaparak kiliseye gitti. “Anneciğim bunu sırf sizin için, sizi memnun etmek ve rahatlatmak için yapıyorum,” dedi anneme. Annem sevinçten, hem de aynı zamanda kederden ağlamaya başladı: “Onda böyle birdenbire bir değişiklik olduğuna göre, demek ki sonu yakın.” Ama kiliseye uzun süre gidemedi, yatıp kaldı, artık ona evde günah çıkarttırıyor ve kutsal şarapla ekmek veriyorlardı. Aydınlık, açık, güzel kokulu günler başladı. O yıl Paskalya geç gelmişti. Hatırlıyorum, bütün gece öksürür, az uyur, ama sabahleyin daima giyinir kuşanır ve koltuğa oturmaya gayret ederdi. Onu hep böyle hatırlayacağım: Sessiz sessiz oturur, tatlı tatlı gülümser, hastadır, ama yüzü neşeli ve sevinçlidir. Ruhen tamamen değişmişti; aniden öyle şaşırtıcı bir değişim başlamıştı ki! Yaşlı dadı odaya, yanına girer: “İzin ver, yavrucuğum, ikonanın önüne sana bir kandil yakayım” derdi. Oysaki, eskiden buna izin vermez, hatta üfleyerek söndürürdü. “Yak, canım, yak, daha önce size izin vermediğim için ben bir canavarmışım. Sen kandili yakarak Tanrı’ya dua ediyorsun, ben de sana sevinerek dua ediyorum. Demek ki, aynı Tanrı’ya dua ediyoruz.” Bu sözler bize tuhaf geliyordu. Annemse odasına kaçıyor ve hep ağlıyordu, sadece onun yanına girerken gözlerini siliyor ve neşeli bir ifade takınıyordu. “Anneciğim, ağlama, canım,” diyordu, “daha çok yaşayacağım, sizinle birlikte daha çok neşeleneceğim, hayat ise neşe ve sevinç verici bir şey!” “Ah yavrum, geceleri ateşler içinde yanarken ve göğsün neredeyse yırtılacakmış gibi öksürürken hangi neşeden söz ediyorsun.” “Anneciğim,” diye cevap veriyordu, “ağlama, hayat cennettir, bizler de cennetteyiz, ama bunu bilmek istemiyoruz, eğer öğrenmek isteseydik, hemen yarın bütün dünya cennet olurdu.” Öyle garip ve öyle kararlı konuşurdu ki, herkes onun sözlerine şaşırır, duygulanır ve ağlardı. Tanıdıklarımız gelirdi: “Sevgili, değerli dostlarım,” derdi, “bana gösterdiğiniz bu sevgiyi nasıl hak ettim, ne için beni böyle seviyorsunuz, önceden nasıl oldu da bunu bilemedim, değer vermedim.” Yanına giren hizmetçilere ikide bir: “Canlarım benim, neden bana hizmet ediyorsunuz, bana hizmet etmenize değecek biri miyim ben? Eğer Tanrı bağışlar da sağ kalırsam ben de sizlere hizmet ederim, çünkü herkes birbirine hizmet etmelidir.” Anacığım bu sözleri duyunca kafasını sallardı: “Canım, hastalık yüzünden böyle konuşuyorsun,” derdi. “Anneciğim, iki gözüm, bey de, uşak da olmadan olmaz, ama aynen onların bana yaptığı gibi ben de uşaklarımın uşağı olacağım. Sana bir şey daha söyleyeceğim anacığım, içimizden her biri, herkese karşı her konuda suçludur, bense herkesten daha suçluyum.” Annem bunu duyunca gülmüştü, hem ağlıyor, hem gülüyordu: “Ne için,” diyordu, “herkesin önünde herkesten daha suçluymuşsun? Katiller, haydutlar dururken kendini herkesten fazla suçlayacak ne günah işledin ki?” “Anneciğim, kan damlacığım benim (o sıralar böyle beklenmedik iltifatlar etmeye başlamıştı), benim sevgili, neşeli kan damlacığım, şunu bil ki, gerçekten de herkes, herkese karşı herkes için ve her şey için suçludur. Bunu sana nasıl açıklamalı bilmiyorum, ama bunu ıstırap duyacak derecede hissediyorum. O zamanlar nasıl yaşamışız, öfkelenmişiz ve hiçbir şey bilememişiz?” Gün geçtikçe daha duygulu, daha sevinçli ve sevgiyle dopdolu yataktan kalkar olmuştu. İhtiyar Alman Doktor Eyzenşmidt gelirdi: “Haydi doktor, dünyada bir güncük daha yaşayacak mıyım?” diye onunla şakalaşırdı. “Bir gün değil, günlerce, aylarca, yıllarca yaşayacaksınız,” diye cevap verirdi doktor. “Ne yılı, ne ayı!” diye hayret ederdi, “günleri saymak gerek, mutluluğu tümüyle anlamak için insana bir gün bile yeter. Canlarım, neden tartışıyoruz, birimiz diğerimize karşı kendimizi övüyoruz, birbirimize karşı kırgınlıklarımızı hatırlıyoruz: Hemen bahçeye çıkalım ve gezmeye, hoplayıp zıplamaya, birbirimizi sevmeye, birbirimizi methetmeye ve öpmeye, hayatımıza şükretmeye başlayalım.” Doktor, annem kapıya kadar gelip kendisini uğurladığı sırada, “Oğlunuzun bu dünyada günleri sayılı, hastalığı yüzünden zihni bulanıyor” dedi. Markel’in odasının pencereleri bahçeye bakıyordu. Gölgeli, yaşlı ağaçlarla dolu bir bahçemiz vardı. Ağaçlarda ilkbahar tomurcukları oluşmaya başlamıştı. Erkenci kuşlar uçuşuyor, cıvıldıyor, ona pencereden şarkı söylüyorlardı. Ve birdenbire kuşlara hayran hayran bakarak onlardan da af dilemeye başladı: “Tanrı’nın kuşları, neşeli minik kuşlar, sizler de beni bağışlayın, çünkü sizlere karşı da günah işledim.” O zaman bunu hiçbirimiz anlayamamıştık. Oysa o sevinçten ağlıyordu. “Evet,” diyordu, “etrafım Tanrı’nın nimetleriyle sarılıydı: Kuşlar, ağaçlar, otlar, gökyüzü. Bense bir çirkefin içinde yaşadım, her şeyi kirlettim, güzellikleri ve nimetleri ise hiç fark etmedim.” “Artık ne kadar çok günahı üstüne alıyorsun” diye ağlardı anacığım. “Anneciğim, iki gözüm, kederden değil, sevinçten ağlıyorum; onların önünde suçlu olmayı kendim istiyorum, onları nasıl seveceğimi bilmediğim için sadece sana izah edemiyorum. Hepsine karşı varsın suçlu olayım, hepsi de beni bağışlayacaklar nasılsa, işte cennet de bu. Şu anda da cennette değil miyim?”

Hatırlanamayacak ve yazılamayacak kadar çok şey daha oldu. Hatırlıyorum bir keresinde odasında hiç kimse yokken yanına gitmiştim. Akşam saatleriydi, hava açıktı, güneş batıyordu ve çaprazlama bir ışık demetiyle bütün odayı aydınlatıyordu. Beni görünce işaret ederek yanına çağırdı. Ona doğru yaklaştım. İki eliyle omuzlarımdan tuttu, tatlı tatlı, sevgiyle yüzüme bakıyordu; hiçbir şey demedi, sadece bir dakika öylece baktı: “Hadi,” diyordu sanki, “şimdi git oyna, benim için yaşa!” O zaman dışarı çıktım ve oynamaya gittim. Onun bana kendisi için yaşamamı emredişini daha sonraları pek çok kez gözyaşlarıyla hatırladım. O sıralar bize pek anlaşılır gelmese de böyle pek çok şaşırtıcı ve güzel sözler söylerdi. Paskalya’dan sonraki üçüncü hafta vefat etti. Şuuru yerindeydi, artık konuşamasa da en son saatine kadar değişmemişti: Sevinçle bakıyordu, gözlerinde neşe vardı, bakışlarıyla bizi arıyor, bize gülümsüyor, bizi çağırıyordu. Vefatı şehirde de çok konuşuldu. Bütün bunlar o zaman beni sarsmasına sarsmıştı, ancak onu gömerlerken çok ağlamış olmama rağmen sarsıntım yine de pek fazla değildi. Küçük bir çocuktum, ama her şey yüreğimde silinmeyecek şekilde kaldı, bir duygu gizlendi sanki içime. Zamanı gelince bütün bunlar canlanmalı ve kendisini göstermeliydi. Öyle de oldu.

b) Peder Zosima’nın yaşamında Kutsal Kitap’ın yeri hakkında

O zaman anacığımla yalnız kaldık. İyi yürekli dostlar hemen anneme tavsiyelerde bulundular. Bakın, geriye bir tanecik oğlunuz kaldı, yoksul da değilsiniz, sermayeniz var, başkalarını örnek alıp oğlunuzu neden Petersburg’a göndermeyesiniz, burada kalırsanız onu belki de parlak bir gelecekten yoksun bırakacaksınız, dediler. Daha sonra çarın hassa birliğine girmek üzere beni Petersburg’daki askeri liseye götürmesi için anneme akıl verdiler. Anneciğim uzun süre tereddüt etti: Sonuncu oğlundan nasıl ayrılacaktı, ancak çok gözyaşı dökse de benim geleceğime yardım etmek düşüncesiyle kararını verdi. Beni Petersburg’a götürdü, okula yerleştirdi, o günden sonra da onu hiç görmedim; çünkü üç yıl sonra o da vefat etmişti. Üç yıl boyunca ikimiz için üzülüp endişelendi. Babamın evinden yalnızca paha biçilmez anılar aldım, çünkü bir insanın ilk çocukluk yıllarından itibaren baba evinde sahip olduğu anılarından daha değerli hiçbir şeyi yoktur. Birazcık olsun sevgi ve birliğin bulunduğu bir ailede dahi hemen hemen her zaman bu böyledir. Eğer insanın ruhu değerli şeyler arama yeteneğine sahipse en kötü aileden bile değerli anılar kalabilir. Evle ilgili anılarıma, baba evindeyken çocuk olmama rağmen öğrenmeye pek meraklı olduğum kutsal öykülerle ilgili anıları da katıyorum. O zamanlar elimde bir kitap vardı. Eski Ve Yani Ahit’ten Yüz Dört Kutsal Hikâye adlı, güzel resimli bir kutsal öyküler kitabı. Okumayı da bu kitaptan öğrendim. Hâlâ şurada, rafta durur, değerli bir anı olarak saklarım. Ama henüz okumayı öğrenmeden önceydi, hatırlıyorum, daha sekiz yaşımdayken içimde ilk kez bir manevi sezgi doğmuştu. Annem yalnızca beni (ağabeyim neredeydi hatırlamıyorum) Kutsal Hafta’nın pazartesi günü sabah ayinine Tanrı’nın mabedine götürmüştü. Aydınlık bir gündü ve ben şimdi hatırıma getirdiğimde, buhurdandan günlüğün nasıl tüttüğünü, yukarıya doğru nasıl sessizce yükseldiğini, yukarda kubbenin içindeki dar pencereden de Tanrı’nın ışıklarının kiliseye, bizlerin üzerine nasıl döküldüğünü ve tütsünün dalgalar halinde ışığa doğru yükselirken ışık demetlerinin arasında adeta eridiğini aynı o andaki gibi görüyorum. Duygulanarak bakıyordum ve doğduğumdan beri ilk defa olarak bu sırada ruhumda Tanrı sözünün ilk tohumunu aklım ererek hissettim. Bir delikanlı, elinde kocaman bir kitapla kilisenin ortasına çıktı. Kitap o kadar büyüktü ki, o zaman bana sanki onu güçlükle taşıyormuş gibi geldi. Kitabı rahlenin üzerine koydu, açtı ve okumaya başladı. Birden tam o anda ilk defa bir şeyi anladım. Hayatımda ilk defa Tanrı’nın mabedinde Tanrı sözünün okunduğunu anlamıştım. Un ülkesinde dürüst ve dindar bir adam yaşarmış. Bu adamın bilmem ne kadar malı, ne kadar devesi, koyunu, eşeği varmış, çocukları keyif içindelermiş ve adam onları çok sever, onlar için Tanrı’ya yalvarırmış: Hani belki eğlenirlerken günah işlemişlerdir diye. Sonunda şeytan, Tanrı oğullarıyla birlikte Tanrı’ya gelir ve Tanrı’ya bütün dünyayı ve yerin altını dolaştığını söyler. “Peki, kulum Eyub’u gördün mü?” diye sorar Tanrı ona. Ve Tanrı, yüce kutsal kulunu göstererek şeytana övündü. Tanrı’nın sözleri üzerine şeytan güldü: “Onu bana teslim et ve kulunun nasıl şikâyete başlayacağını ve adına nasıl lanet okuyacağını gör.” Ve Tanrı, o kadar sevdiği mümin kulunu şeytana teslim etti, şeytan onun çocuklarını ve hayvanlarını darmadağın etti, mallarını silip süpürdü, her şey Tanrı’nın yıldırımı gibi bir anda olmuştu. Eyub elbiselerini yırttı, kendini yere attı ve haykırmaya başladı: “Anamın karnından çıplak çıktım, toprağa çıplak döneceğim. Tanrı vermişti, Tanrı aldı. Tanrı’nın adı bundan sonra ebediyen mübarek olsun!” Pederler ve öğretmenlerim, şu anki gözyaşlarımı bağışlayın, çünkü bütün çocukluğum adeta önümde yeniden canlanıyor ve şu anda sanki o zamanki, sekiz yaşındaki çocuk göğsümle soluyorum ve o zamanki gibi hayret, heyecan ve sevinç duyuyorum. Develer de, Tanrı’yla konuşan şeytan da, kulunu ölüme gönderen Tanrı da ve Tanrı’nın “Beni ölüme göndermene rağmen adın mübarek olsun” diye haykıran kulu da o zamanki gibi hayalimde duruyor. Daha sonra ise kilisedeki sessiz ve büyüleyici “Duam Kabul Olsun” ilahisi ve tekrar papazın buhurdanından çıkan tütsü ve diz çökerek okunan dua! O zamandan bu yana (daha dün akşam bile kitabı elime aldım) bu kutsal hikâyeyi gözyaşı dökmeden okuyamam. Bu hikâyede ne yüce, ne esrarlı, ne tasavvur edilmez bir şey vardır! Daha sonra alaycı ve yericilerin sözlerini, kibirli sözlerini duydum: Tanrı mübarek insanları arasından sevdiği birini şeytana eğlence olsun diye nasıl verebilmiş, bu mübarek kişinin çocuklarını nasıl elinden alabilmiş, onu hastalık ve yaralarla nasıl mahvedebilmiş ve bunlar üstelik öyle yaralarmış ki, yaralarının irinini bir çömlek parçasıyla temizleyebiliyormuş, hem de ne için, sadece şeytana karşı “Bak gör, benim kutsal kulum benim için nelere katlanabilir!” diye övünmek için. Ama bunda da yüce bir şey, bir sır var: Gelip geçici dünyanın yüzü ve ebedi gerçek burada bir araya gelmiştir. Dünya gerçeğinin karşısında ebedi gerçek harekete geçmektedir. Burada Yaradan, tıpkı yaratılışın ilk günlerinde, her bir günü tamamladığında “Yarattığım her şey iyidir” diyerek övündüğü gibi, Eyub’a bakıyor ve yarattığı şeyle yine gurur duyuyor. Eyub ise Tanrı’yı överken sadece ona hizmet etmekle kalmıyor, kuşaktan kuşağa ve asırlardan asırlara onun tüm yarattıklarına hizmet ediyor, çünkü zaten bu iş için tayin edilmiştir. Tanrım, bu nasıl kitaptır böyle ve içinde ne dersler vardır! Ne kutsal bir kitaptır, insana verilmiş nasıl bir mucize ve nasıl bir güçtür! Sanki dünyanın ve insanın, insan karakterlerinin bir abidesidir ve her şey adlandırılmış, ebediyen gösterilmiştir. Çözümlenmiş ve açıklanmış ne kadar sır vardır: Tanrı Eyub’u yeniden kalkındırır, ona zenginliğini geri verir, aradan yine yıllar geçer, başka yeni çocukları olur, onları da sever, Tanrım! “Öncekiler yokken, ötekileri yitirmişken bu yenileri nasıl sevebildi? Ötekileri hatırlarken yenileri ne kadar severse sevsin, önceki gibi tam olarak mutlu olması mümkün müdür? Ama mümkündür, mümkündür: Eski bir keder, insan yaşamının yüce sırrıyla yerini yavaş yavaş sessiz, dokunaklı bir sevince bırakır; kaynayan genç kanın yerine uysal, aydınlık bir yaşlılık geçer: Güneşin doğuşunu her gün kutsarım ve yüreğim eskisi gibi ona şarkı söyler, ama artık onun batışını, uzun çapraz ışınlarını daha çok seviyorum, onlarla birlikte de sessiz, uysal ve duygulu anıları, uzun ve bahtiyar yaşamımdan sevdiğim insanları, Tanrı’nın duygulandıran, barıştıran ve her şeyi bağışlatan gerçeği herkese gereklidir! Benim hayatım sona eriyor, bunu biliyorum ve duyuyorum, ama kalan her günümde, bu dünyadaki hayatımın yeni, sonsuz, bilinmeyen, ancak yakında gelecek olan bir yaşamla temasta olduğunu hissediyorum. Bu gelecek yaşamı sezdiğim için ruhum heyecanla titriyor, zihnim ışıklar saçıyor ve yüreğim sevinçle ağlıyor... Dostlarım ve öğretmenlerim, pek çok kez duymuştum, ama artık son zamanlarda daha çok kulağıma geldiğine göre, bizdeki papazlar, en çok da köy papazları her yerde ağlamaklı bir şekilde ücretlerinin azlığından ve hor görüldüklerinden yakınıyorlar ve ücretleri az olduğu için kitabı halka izah edemediklerini ve eğer Lutherciler ve zındıklar gelir ve sürüyü dağıtmaya başlarlarsa varsın dağıtsınlar, çünkü bizim ücretlerimiz az diye açıkça (hatta basında bile) söylüyorlarmış. Bunu ben de okumuştum. Yarabbim! Tanrı onlar için bu derece değerli olan ücretlerinin artışını nasip etsin (çünkü onların yakınmaları haklıdır), ama gerçekten de diyorum ki, bunda bir suçlu varsa yarı yarıya kendimiz suçluyuz! Çünkü varsın hep işle ve törenlerle ezildiğini söylerken haklı olsun, ama yine de Tanrı konusunu hatırlamak için koca haftada bir saat olsun vakit bulabilir. Bütün bir yıl da iş olmuyor ya. Haftada bir kez akşam saatlerinde ilk başta yalnızca çocukları olsun evinde toplasın, çocukların babaları da duyar ve gelmeye başlar. Üstelik bu iş için konaklar kurmak da gerekmez, doğrudan kulübene çağırırsın; korkma evini kirletmezler, zaten onları topu topu bir saatliğine bir araya toplayacaksın. Onlara bu kitabı aç ve hikmetler söyleyerek, caka satarak ve tepelerine çıkarak değil, tatlı ve yumuşak bir şekilde, kendin de onlara bu kitabı okuduğuna ve onların seni dinlediklerine ve anladıklarına memnun olarak, bu sözleri kendin de severek okumaya başla, arasıra dur ve basit insanların anlamadığı bir kelimeyi açıkla, korkma, her şeyi anlayacaklardır, herkes Ortodoks yüreğini kavrayacaktır! Onlara İbrahim ve Sara’yla, İshak ve Rebeka’yla ilgili yerleri, Yakub’un Lavan’a nasıl gittiğini ve rüyasında Tanrı’yla nasıl güreştiğini ve “Burası korkunç bir yer” dediğini oku, basit halkın sofu aklını etkilersin. Onlara, özellikle de çocuklara, rüya habercisi ve yüce peygamber, yakışıklı delikanlı Yusuf’u ağabeylerinin köle olarak sattığını, babalarına ise kanlı elbisesini göstererek oğlunu vahşi bir hayvanın parçaladığını söylediklerini oku. Daha sonra bu ağabeylerin buğday almak için Mısır’a geldiklerini ve ağabeylerince tanınmayan ve artık sarayda yüksek bir yere gelmiş olan Yusuf’un onlara işkence ettiğini, suçladığını ve kardeşi Bünyamin’i alıkoyduğunu ve hepsini sevdiğini, “Sizleri seviyorum ve severken de işkence ediyorum” dediğini oku. Çünkü o, bütün hayatı boyunca kızgın bozkırın ortasında, bir kuyunun başında kendisini tüccarlara nasıl sattıklarını ve ellerini kavuşturarak kendisini başka bir memlekete köle olarak satmamaları için ağladığını ve yalvardığını ve işte bu kadar yıl sonra onları görür görmez yine sonsuz şekilde sevdiğini, ama hepsini bir yandan severken bir yanda da inim inim inlettiğini ve eziyet ettiğini hep hatırlamıştı. Sonunda yüreğinin acılarına dayanamayarak onların yanından kaçar, kendini yatağına atar ve ağlar; sonra yüzünü siler ve sevinçten gözleri parlayarak çıkar ve onlara, “Kardeşlerim, ben sizin kardeşiniz Yusuf’um” der. Daha sonra da ihtiyar Yakub’un, sevgili oğlunun hâlâ hayatta olduğunu öğrenince ne kadar sevindiğini ve hatta yurdunu terk edip Mısır’a gittiğini ve yabancı bir ülkede öldüğünü, hayatı boyunca yumuşak ve korkak yüreğinde gizlice taşıdığı, dünyanın yüce umudunun, uzlaştırıcı ve kurtarıcısının kendi soyundan, yani Yahuda’dan geleceğine ilişkin en yüce sözünü vasiyetnamesinde ebediyen belirttiğini okusun! Pederlerim ve öğretmenlerim, eskiden beri bildiğiniz ve yüz kere daha ustalıkla ve güzel bir şekilde bana öğreteceğiniz şeyleri küçük bir çocuk gibi anlatıp durduğum için kusuruma bakmayın ve kızmayın. Bunları sadece heyecandan söylüyorum, gözyaşlarımı da hoş görün, çünkü bu kitabı seviyorum! Varsın o da, yani Tanrı’nın papazı da ağlasın ve onun söyledikleri karşısında dinleyicilerinin yüreklerinin sarsıldığını görsün. Sadece küçük, küçücük bir tohum atmak gerekiyor: Bu tohumu basit insanların ruhuna atın. Bu tohum ölmeyecek, basit insanların ruhunda hayatları boyunca yaşayacak, onların işledikleri günahların karanlığı ve pis kokuları içinde parlak bir nokta olarak, önemli bir uyarı olarak saklanacaktır. Pek çok şeyi anlatmaya, pek çok şeyi öğretmeye de gerek yoktur, insanlar her şeyi tümüyle anlayacaklardır. Basit insanların anlamayacaklarını mı sanıyorsunuz? Onlara daha sonra güzel Esfira ile mağrur Vastiya’nın heyecanlı ve dokunaklı öyküsünü okumayı deneyin; ya da balinanın karnındaki Yunus Peygamberi anlatan tuhaf hikâyeyi. Özellikle Lucas İncili’nden Tanrı için dualar okumayı (ben öyle yapardım), sonra da “Resullerin İşleri”den Saul’ün nutkunu (bunu mutlaka okuyun!), en sonunda da Çetyi Minei’den Tanrıkulu Aleksey’in ve yücelerin yücesi, mutlu çilekeş, İsa’yı görmüş Mısırlı Marya Ana’nın hayatlarını olsun okumayı unutmayın. Bu basit hikâyelerle onların kalbine girersin ve bu iş, ücretinin azlığına rağmen haftada topu topu bir saatçiğini alır. Halkımızın ne kadar lütufkâr ve minnettar olduğunu, yüzlerce defa teşekkür edeceğini; papazın çabasını ve onun dokunaklı sözlerini hatırlayarak ona tarlasında ve evinde gönüllü olarak yardım edeceğini, üstelik eskisinden daha çok saygı göstereceğini, böylece de ücretinin artacağını kendi gözleriyle görecektir. Bu iş o kadar basittir ki, başka zaman alay ederler diye söylemeye bile çekiniriz, oysaki ne kadar doğrudur! Tanrı’ya inanmayan Tanrı’nın halkına da inanmaz. Tanrı’nın halkına inanan her kimse, onun kutsal olduğunu da görür, üstelik buna kendisi hiç inanmasa bile. Sadece halk ve onun gelecekteki manevi gücü, öz toprağından kopmuş ateistlerimizi yolundan çevirebilir. Örnek olmadan İsa’nın sözü ne işe yarardı? Tanrı’nın sözü olmasa halk mahvolur, çünkü onun ruhu söze ve her türlü güzel kavrama susamıştır. Çok çok eskiden, gençliğimde, bundan kırk yıl kadar önce Peder Anfim’le birlikte bütün Rusya’yı dolaşır, manastıra bağış toplardık. Bir keresinde teknelerin işlediği büyük bir nehrin kıyısında balıkçılarla birlikte geceledik. On sekiz yaşında görünen yakışıklı bir köylü genç yanımıza ilişti. Delikanlı ertesi gün bir mavnayı çekmenin telaşındaydı. Duygulu ve ışıl ışıl bakışlarla önüne baktığını gördüm. Açık, sakin, sıcak bir temmuz gecesi. Nehir geniş. Nehirden buharlar yükseliyor, bizi serinletiyor, küçük bir balık hafifçe suyun üzerine çıkıp hışırdıyor, kuşlar susmuş, her taraf sakin ve güzel, her şey Tanrı’ya dua ediyor. Sadece ikimiz, ben ve bu delikanlı uyumuyoruz. Tanrı’nın dünyasının güzelliğinden ve onun büyük sırrından konuşuyoruz. Her ot, her böcek, karınca, altın sarısı arı, hepsi de aklı olmadığı halde insanı şaşırtacak şekilde gideceği yolu biliyor, Tanrı’nın sırrını ispat ediyorlar, sürekli olarak bu sırrın ta kendisi olduklarını gösteriyorlar. Yakışıklı delikanlının yüreğinin tutuştuğunu görüyorum. Bana ormanı, orman kuşlarını sevdiğini anlattı; kuş avcısıymış, her birini ötüşünden tanırmış, bütün kuşları taklit edebilirmiş; ormandakilerden daha iyi hiçbir şey tanımam, diyor, her şey güzeldir. “Gerçekten,” diye cevap veriyorum, “her şey güzel ve muhteşemdir, çünkü her şey gerçektir. Şu ata bak,” diyorum, “insana yakın, asil bir hayvan, ya da insanı besleyen ve onun için çalışan başını eğmiş, düşünceli duran öküze, onların yüzlerine bak: Yüzlerinde nasıl bir uysallık, onları sık sık acımasızca döven insana karşı nasıl bir bağlılık, kötülük tanımazlık, güven ve güzellik var. Hiçbir günahlarının olmadığını, çünkü hepsinin mükemmel, insan dışında hepsinin günahsız olduğunu ve İsa’nın bizden önce onlarla birlikte olduğunu bilmek bile dokunaklıdır.” “Ne diyorsun,” diye soruyor delikanlı, “onların da mı İsa’sı var?” “Niye olmasın ki,” diyorum, “çünkü Tanrı sözü herkes içindir, bütün yaratıklar ve bütün canlılar, her bir yaprakçık bu sözü bulmaya çabalar, Tanrı’nın şanına şarkı söylerler, İsa’ya ağlarlar, bütün bunları bilinçsiz olarak, günahsız yaşamlarının sırrıyla yaparlar. Bak,” diyorum, “ormanın birinde korkunç, yırtıcı, ama böyle oluşunda kendisinin hiçbir suçu olmayan bir ayı yaşarmış.” Ona bir keresinde bu ayının ormanda, küçük bir kulübede yaşayan yüce bir azizin yanına geldiğini ve azizin ayıya acıdığını, korkmadan yaklaştığını ve ona bir parça ekmek verdiğini anlattım: “Hadi git, İsa seninle olsun” demiş aziz ve vahşi hayvan hiçbir zarar vermeden, söz dinleyip uslu uslu gitmiş. Delikanlı, ayının zarar vermeden gitmesinden ve İsa’nın onunla olmasından duygulandı. “Ah, bu ne kadar güzel,” diyor, “Tanrı’nın her şeyi iyi ve mucizevi!” Oturup sessiz ve tatlı düşüncelere daldı. Anladığını görüyorum. Yanıbaşımda rahat ve masum uykuya daldı. Tanrı gençliğini bağışlasın! Uykuya dalarken ben de onun için dua ettim. Tanrım, kullarına huzur ve aydınlık ver!

c) Starets Zoosima’nın manastıra girmeden önceki yaşamıyla ilgili gençlik anıları. Düello

Petersburg’daki hassa birliğinde uzun bir süre, hemen hemen sekiz yıl kaldım ve aldığım yeni eğitimle birlikte hiçbir şeyi unutmasam da çocukluk izlenimlerimden pek çoğu silindi. Buna karşılık o kadar çok yeni alışkanlık ve hatta fikir kazanmıştım ki, neredeyse vahşi, sert ve saçma sapan bir mahluka dönüşmüştüm. Fransızca’yla birlikte nezaket ve sosyetik hitabet gösterişini de edinmiştim. Ben de dahil olmak üzere hepimiz, birliğimizde bize hizmet eden askerleri mükemmel birer hayvan sayardık. Her konuda bütün arkadaşlarımdan daha titiz olduğum için belki de ben herkesten daha çok bu şekilde davranıyordum. Subay çıktığımız zaman alayımızın hakarete uğrayan şerefi uğruna kanımızı akıtmaya hazırdık. Hemen hemen hiçbirimiz gerçek şerefin ne olduğunu bilmezdik, öğrenen biri çıksa da en başta kendisi hemen alay etmeye başlardı. Sarhoşluğumuzla, kavgacılığımızla ve ataklığımızla nerdeyse gurur duyardık. Kötü olduklarını söylemeyeceğim; bu genç adamların hepsi de iyi insanlardı, ama davranışları kötüydü, en çok da benim davranışlarım. En önemlisi, benim param vardı ve bu yüzden de keyfimce, bütün delikanlılık isteklerini yerine getirerek, hiç sınır tanımadan yaşamaya koyulmuştum, pupa yelken gidiyordum. Ama hayret edilecek bir şey vardı: O dönemde de kitap okuyordum, hem de büyük bir keyifle; o sıralar sadece İncil’i hemen hemen hiç açmadım, ama hiçbir zaman da ondan ayrılmadım, gittiğim her yere onu da götürdüm: “Hangi gün ve saat, hangi ay ve yıl için” olduğunu kendim de bilmeden bu kitabı gerçekten saklıyordum. Böylece dört yıl hizmet ettikten sonra kendimi o sırada alayımızın bulunduğu K. şehrinde buldum. Şehir sosyetesi, çeşit çeşit insanlardan oluşan kalabalık ve neşeli, konuksever ve zengin bir topluluktu. Beni her yerde iyi karşıladılar, çünkü yapı olarak neşeli biriydim, ayrıca fakir olmadığım da biliniyordu. Bu da sosyetede epey bir şey demektir. Her şeye başlangıç oluşturan bir olay oldu. Genç ve güzel, akıllı ve faziletli, parlak bir karaktere sahip, soylu bir genç kıza âşık oldum. Kızın anası ve babası saygıdeğer ve önemli insanlardı. Malları mülkleri, etkileri ve güçleri vardı. Beni şefkatle ve güleryüzle kabul ettiler. Kız da bana samimi davranıyor gibi geldi,- bu hayalle kalbim yanıp tutuştu. Sonradan onu belki de o kadar çok sevmediğimi, sadece zekâsına ve yüksek karakterine saygı duyduğumu anladım. Başka türlü de olamazdı. Ancak bencilliğim, evlenme teklifimi zamanında yapmama engel oldu: Bu kadar genç yaşta, üstelik elimde para varken bu serbest bekârlık hayatının güzelliklerinden vazgeçmek zor ve korkunç geldi. Ama bazı imalarda bulunmuştum. Her türlü durumda kesin adımı kısa bir süre için erteledim. Bu arada aniden iki aylığına başka bir vilayete göreve gönderildim. İki ay sonra geri döndüm, bir de ne göreyim, kız bu civardan zengin bir toprak sahibiyle evlenmiş. Adam benden biraz yaşlı olmasına rağmen henüz genç sayılırdı, başkentte ve iyi cemiyetlerde benim sahip olmadığım ilişkilere sahipti, son derece nazik ve üstelik de tahsilli biriydi. Bende ise böyle bir tahsil asla yoktu. Bu beklenmedik olaydan öyle etkilenmiştim ki, kafam karıştı. Asıl önemlisi, o sırada bu durumu öğrendiğimde, bu genç toprak sahibinin çoktandır kızın nişanlısı olması ve adamla kızın evinde defalarca karşılaşmış olmam, ama kendi meziyetlerimden gözlerimin kamaşması nedeniyle hiçbir şeyi fark etmemiş olmamdı. Benim en fazla canımı sıkan da bu oldu; nasıl olurdu, hemen hemen herkes biliyordu da bir tek ben neden hiçbir şey bilmiyordum? Birden tahammül edilmez bir öfke hissettim. Ona kaç kere neredeyse aşkımı ilan ettiğimi yüzüm kızararak hatırladım, bana engel olmadığına ve beni uyarmadığına göre demek ki, benimle alay ediyordu diye aklımdan geçirdim. Daha sonra elbette düşündüm ve onun zerre kadar alay etmediğini, tam tersine bu tür konuşmaları şaka yollu kestiğini ve lafı değiştirdiğini hatırladım. Ama o sırada bunu düşünebilecek durumda değildim ve öç alma duygusuyla alev alev yanıyordum. Bu intikam duygusunun ve öfkenin bana son derece ağır ve itici geldiğini hayretle hatırlıyorum, çünkü yumuşak bir karaktere sahip olduğum için hiç kimseye uzun süre öfkelenemezdim, bu yüzden de kendimi suni olarak kışkırtmış gibi olurdum ve sonunda yakışık almaz ve budalaca bir şey ortaya çıkardı. Bir süre bekledim ve bir gün kalabalık bir topluluk içinde “rakibimi” konuyla hiç ilgisi olmayan bir sebepten dolayı küçük düşürmeyi, onun o sıralar önemli bir olayla ilgili -olay yirmi altı yılında olmuştu- düşüncesiyle alay etmeyi, hem de insanların dediğine göre, zekice ve becerikli bir şekilde alay etmeyi başarmıştım. Daha sonra onu bir açıklama yapmak zorunda bıraktım ve açıklaması sırasında kaba davrandım ki, aramızdaki büyük farka rağmen (çünkü ben ondan daha gençtim, önemli biri değildim ve rütbem de küçüktü) düello teklifimi kabul etsin. Sonradan kesin olarak öğrendim ki, o da düello teklifimi bana karşı beslediği kıskançlık duygusu yüzünden kabul etmiş: O zamanlar henüz nişanlısı olan karısına karşı eskiden de beni birazcık kıskanırmış; şimdi ise benim hakaretime uğradığını ve düelloya çağırmakta tereddüt ettiğini öğrendiği zaman karısının elinde olmadan kendisinden nefret etmemesi ve sevgisinin sarsılmaması için böyle davranmış. Hemen bir tanık buldum. Bu, bizim alaydan bir teğmen arkadaşımdı. O zamanlar düellolar şiddetle soruşturmaya uğradığı halde düello yapmak askerler arasında adeta bir modaydı. Bazen vahşi davranışlar öyle artar, kör inançlar öyle güçlenir ki. Haziran sonuydu ve ertesi gün, şehir dışında, sabah saat yedide karşı karşıya gelecektik. Bu sırada başıma uğursuz bir iş geldi. Akşam eve çok sinirli bir halde döndükten sonra emir erim Afanasiy’e kızdım ve bütüm gücümle suratına iki tokat indirdim. Öyle vurmuşum ki yüzü kan içinde kaldı. Daha kısa bir süre önce bana hizmet etmeye başlamıştı ve daha önce de ona vurduğum olmuştu, ama hiçbir zaman böyle hayvan gibi acımasızca vurmamıştım. İnanır mısınız aziz dostlarım, aradan kırk yıl geçti, ama hâlâ bu olayı utanç ve acıyla hatırlıyorum. Uykuya yattım, saat üç gibi uyandım, kalkacağım, artık gün başlıyor. Birden kalktım, daha fazla uyumak istemedim, pencereye yaklaştım, açtım (pencerem bahçeye açılıyordu) bakıyorum, güneş doğuyor, ılık, güzel bir hava, kuşlar cıvıldıyor. Bu ne böyle diye düşünüyorum, içimde hissettiğim bu utanç verici ve aşağılayıcı şey ne? Kan dökmeye gittiğim için mi yoksa? Hayır sanki ondan değil. Ölümden korktuğum, ölü biri olmaktan korktuğum için olmasın? Hayır, bu da değil, hem de hiç değil... Birden nedenini buldum: Akşam Afanasiy’e vurmuştum! Birdenbire her şey önümde yeniden canlandı, sanki bir kez daha tekrarlandı: Afanasiy önümde duruyor ve ben elimi kaldırıp dosdoğru suratına indiriyorum, o ise ellerini iki yanında, başını dimdik tutuyor, cephedeymiş gibi gözlerini açmış, her vuruşumda sarsılıyor, kendine siper etmek için ellerini kaldırmaya bile cesaret edemiyor ve işi bu noktaya getiren bir insan, bir insanı döven yine bir insan! Cinayetten farksız! Sanki sivri bir iğne ruhumu baştan başa delip geçti. Afallamış gibi dikiliyorum. Oysa güneş ışıldıyor, yaprakçıklar sevinçle parlıyor. Kuşlar, kuşlar ise Tanrı’ya övgüler yağdırıyor... Ellerimle yüzümü kapadım, yatağa yığıldım ve hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladım. O anda ağabeyim Markel’i ve onun ölmeden önce hizmetçilere söylediklerini hatırladım: “Canlarım benim, neden bana hizmet ediyorsunuz, bana hizmet etmenize değecek biri miyim ben?” “Evet, değecek biri miyim?” diye kafamda birden bir şimşek çaktı. Gerçekten de ben kim oluyordum da Tanrı’nın aynen benim gibi yarattığı bir başka insan bana hizmet ediyordu? Bu soru hayatımda ilk defa o sırada aklımdan geçti. “Anneciğim, kan damlacığım benim, gerçekten de herkes, herkese karşı, herkes için suçludur, yalnız insanlar bunu bilmiyorlar, eğer bilselerdi, şimdi dünya cennet olurdu!” Tanrım, bu yalan olabilir mi? Ağlıyorum ve düşünüyorum, gerçekten de herkes için, belki de herkes için suçluyum, üstelik dünyadaki insanların hepsinden daha kötüyüm! Ve tüm gerçek birden bütün açıklığıyla gözlerimin önüne serildi: Ben ne yapmaya gidiyorum? Bana karşı hiçbir suçu olmayan iyi yürekli, akıllı ve mert bir adamı öldürmeye gidiyorum, karısını ise ebediyen saadetten yoksun bırakacağım, ıstırap çektireceğim ve mahvedeceğim. Yatakta öylece, yüzümü yastığa gömüp yüzükoyun yattım ve zamanın nasıl geçtiğini hiç anlamadım. Birden arkadaşım teğmen elinde tabancalarla içeri girdi! “Bak bu iyi,” dedi, “kalkmışsın, gitme zamanı geldi.” Bu arada oraya buraya koşuşturmaya başladım, kendimi tamamen kaybetmiştim, çıktık, ancak arabaya otururken, “Burada biraz bekle,” dedim, “bir koşu gidip geleceğim, cüzdanımı unutmuşum.” Ve yalnız başıma koşarak eve, doğruca Afanasiy’in odasına gittim: “Afanasiy,” dedim, “dün yüzüne iki tokat attım, beni affet.” Afanasiy öyle bir titredi ki, korkmuş gibiydi, yüzüme bakıyordu. Anladım ki, bu çok azdı ve birden apoletlerimle pat diye ayaklarına kapandım ve alnımı yere sürdüm: “Affet beni!” dedim. O anda donakaldı: “Beyefendi, iki gözüm, efendim, ne yapıyorsunuz siz... ben buna değer miyim...” Ve birden biraz önce benim yaptığım gibi ağlamaya başladı, elleriyle yüzünü kapattı, pencereden yana döndü ve gözyaşları içinde titremeye başladı, bense arkadaşımın yanına koştum, uçar gibi arabaya bindim, “Çek” diye bağırdım: “Düello galibini gördüm,” diye bağırıyorum, “işte karşında!” İçimde öyle bir coşku var ki, gülüyorum, yol boyunca konuşup duruyorum, ne konuştuğumu bile hatırlamıyorum. Arkadaşım bana bakıyor: “Aferin sana birader, görüyorum ki, üniformanın hakkını vereceksin.” Böylece düello yerine geldik, onlarsa oradalar, bizi bekliyorlar. Bizi birbirimizden on iki adım uzaklaştırdılar. İlk atışı o yapacak. Karşısında neşeyle, yüzüm yüzüne dönük duruyorum, gözümü kırpmıyorum, ona sevgiyle bakıyorum, ne yapacağımı biliyorum. Ateş etti, kurşun sadece yanağımı sıyırdı ve kulağımın yanından geçti. “Çok şükür,” diye bağırdım, “ölen yok!” Tabancama yapıştım, arkama döndüm ve havaya fırlatarak ormana doğru gönderdim: “Hadi sana güle güle!” diye bağırdım. Karşımdakine döndüm: “Sayın bayım, diyorum, beni, bu aptal delikanlıyı bağışlayın, benim yüzümden üzüldünüz, şimdi de sizi kendime ateş etmeye zorladım. Ben sizden on kat daha kötüyüm, belki daha bile fazla. Dünyada herkesten çok saygı duyduğunuz hanımefendiye bunu söyleyiniz.” Ben bunları söyler söylemez üçü birden bağırmaya başladılar: “Rica ederim,” dedi düşmanım, hatta epeyce de öfkeli olarak, “madem dövüşmek istemiyordunuz ne diye benim de rahatımı kaçırdınız?” “Dün aptaldım, bugünse biraz akıllandım.” Ona böyle neşeyle cevap verdim. “Dün öyle olduğunuza eminim,” dedi, “ama bugünkü durumunuzla ilgili düşüncenize katılmak zor.” “Bravo,” diye bağırdım ellerimi çırparak, “bu konuda sizinle mutabıkım, hak ettim bunu!” “Ateş edecek misiniz, etmeyecek misiniz, beyefendi?” “Etmeyeceğim,” dedim, “siz eğer isterseniz bir kere daha ateş edin, ama ateş etmeseniz daha iyi olur.” Düello şahitleri, özellikle de benimki bağırdı: “Alayımızı nasıl rezil edersin, orada öyle durup nasıl af dilersin; keşke bunu önceden bilseydim!” O anda karşılarına geçtim ve artık hiç gülmeden: “Baylar,” dedim, “aptallığını bizzat itiraf eden ve herkesin önünde kendisini suçlu ilan eden birisi demek ki günümüzde hayretle karşılanıyor, öyle mi?” “Evet, ama düello alanında değil,” diye bağırdı benim şahidim tekrar. “Zaten önemli olan da bu,” diye cevap verdim onlara, “asıl şaşılacak şey de bu, çünkü benim buraya gelir gelmez, beyefendinin ateş etmesinden önce suçumu itiraf etmem ve onu büyük ve ölümcül bir günaha sokmamam gerekirdi, ama önceden yapsam biçimsiz olurdu. Dünyada düzeni öyle kurmuşuz ki, o şekilde davranmak hemen hemen imkânsızdı, çünkü ancak şimdi beyefendinin on iki adım mesafeden atışı karşısında durduktan sonra sözlerim kendileri için bir anlam ifade edebilir, oysa bu, ateş etmeden önce, yani buraya gelir gelmez olsaydı hemen şöyle denirdi: Korkak, tabancadan korktu, sözlerini dinlemeye değmez. “Baylar,” diye birden bütün kalbimle bağırdım, “çevrenizdeki Tanrı armağanlarına bir bakın: parlak gökyüzü, temiz hava, yumuşak otlar, kuşlar, güzel ve masum tabiat. Oysa bizler, sadece tek dinsiz imansız ve budala olan bizler hayatın bir cennet olduğunu anlamıyoruz, çünkü sadece ve sadece anlamak istesek bu cennet hemen bütün güzelliğiyle karşımıza dikilecek, birbirimize sarılacağız ve ağlaşacağız...” Daha da devam etmek istiyordum, ama yapamadım, ruhumu büyük bir tatlılık ve tazelik kaplamıştı, yüreğimde ise daha önce hiç hissetmediğim bir mutluluk vardı. “Bunların hepsi de akıllıca ve dindarca sözler,” dedi rakibim, “ne olursa olsun ilginç bir adamsınız.” “Alay edin bakalım,” diyerek ben de ona güldüm, “ama sonra kendiniz de öveceksiniz.” “Şimdi de övmeye hazırım,” dedi, “buyrun size elimi uzatacağım, çünkü öyle görünüyor ki, gerçekten samimi bir insansınız.” “Hayır,” dedim, “şimdi olmaz, daha sonra, daha iyi şeyler yaptığım ve saygınızı hak ettiğim zaman elinizi uzatın, o zaman doğru yapmış olursunuz.” Eve döndük, şahidim yol boyunca söylenip durdu, oysa ben onu öpüyordum. Haberi bütün arkadaşlar hemen duydular, aynı gün beni yargılamak için toplandılar: “Üniforması lekelendi, istifa etsin.” Beni savunanlar da çıktı: “Yine de atışa karşı durdu.” “Evet, tekrar ateş edilmesinden korkmadı ve düello yerinde af diledi.” “Şayet vurulmaktan korksaydı,” diye itiraz ettiler beni savunanlar, “af dilemeden önce kendi silahıyla ateş ederdi, oysa o dolu silahını ormana atmış, hayır, burada ilginç başka bir şey var.” Onlara bakıp neşelenerek dinledim. “Sevgili dostlarım ve arkadaşlarım,” dedim, “istifa etmem konusunda endişelenmeyin, çünkü bu işi zaten yapmış bulunuyorum. Bu sabah istifa dilekçemi kaleme verdim ve istifam kabul edilir edilmez de hemen manastıra gideceğim. Zaten de bunun için istifa ediyorum.” Ben bunu söyler söylemez hepsi birden kahkaha attılar: “Şimdi her şey anlaşılıyor, baştan söyleseydin ya, bir rahibi yargılamak mümkün değil.” Güldüler, kendilerini tutamıyorlar, ama alay etmek için değil sevgiyle, neşeyle güldüler. Birdenbire hepsi de, hatta en öfkeli şekilde beni suçlamış olanlar bile sevgi gösterdiler, daha sonra istifam kabul edilene kadar bir ay boyunca beni adeta ellerinin üzerinde taşıdılar: “Ah sen yok musun, rahip, sen yok musun,” dediler. Hepsi de bana gönül okşayıcı sözler söyledi, vazgeçirmeye çalıştı, hatta acıdı: “Ne yaptığının farkında mısın?” “Hayır,” dediler, “içimizdeki cesurlardan biridir, atışa karşı durmuştur ve kendisi ateş etmemiştir. Bir gün önce rüyasında rahip olmaya gittiğini görmüş, işte bu yüzden böyle davranıyor.” Şehir sosyetesinde de hemen hemen aynı şeyler oldu. Önceleri beni pek fark etmezler, sadece güleryüz gösterirlerdi, şimdi ise herkes beni tanımakta yarışıyordu ve evine davet ediyordu. Benimle eğleniyorlar, ama aynı zamanda da seviyorlardı. Bu arada herkesin düellomuzdan açık açık söz etmesine rağmen büyüklerimizin düellodaki hasmımın bizim generalin yakın bir akrabası olması nedeniyle bu meseleyi kapattığını fark ettim. Ayrıca konu kan dökülmeden, adeta bir şaka gibi olup bittiği, üstelik de ben istifamı vermiş olduğum için olay gerçekten de bir şakaya dönüşmüştü. Ben de o zaman bu insanların alaylarına rağmen, ama yine de alaylar kötü niyetli değil, iyi niyetli olduğu için yüksek sesle ve korkmadan konuşmaya başladım. Bütün bu konuşmalar, daha çok akşamları hanımların toplantılarında oluyordu. O sıralarda kadınlar beni dinlemeyi daha çok seviyorlar ve erkekleri de dinlemek zorunda bırakıyorlardı. Herkes gözümün içine baka baka gülüyordu: “Benim her şeyden suçlu olmam nasıl mümkün olabilir, örneğin, sizin yaptıklarınızın suçlusu ben olabilir miyim?” “Tüm dünyanın artık epeydir bambaşka bir yola saptığı ve açık yalanları gerçek olarak kabul ettiğimiz, üstelik de aynı yalanı başkalarından da beklediğimiz bir dönemde bunu nerden anlayacaksınız? İşte bakın ben bunu hayatta ilk defa yaptım ve içimden geldiği gibi davrandım. Ne oldu? Hepinizin gözünde bir meczup oldum: Beni seviyorsunuz, ama yine de benimle alay ediyorsunuz.” “Sizi sevmemek mümkün mü?” diyerek yüksek sesle güldü ev sahibi hanım, çevresinde ise bir sürü insan var. “Bakıyorum, aniden hanımların arasından uğrunda birini düelloya davet ettiğim ve daha yakın bir zamanda kendime nişanlı olarak tayin etmiş olduğum, ama bu akşam buraya geldiğini bile fark etmediğim en genç hanım ayağa kalkıyor. Evet, ayağa kalktı ve bana doğru yaklaştı, elini uzattı: “İzin verirseniz size açıklamak istiyorum, ben sizinle alay etmiyorum, aksine gözyaşlarıyla size teşekkür ediyor ve o günkü davranışınız için size saygılarımı sunuyorum.” Bu arada kocası da yaklaştı, sonra birden herkes bana doğru geldi, nerdeyse sarılıp öpeceklerdi. Öyle sevindim ki, ama o anda birden yanıma doğru gelen, önceden de ismini bilmeme rağmen daha önce hiç tanıştırılmadığım, o akşama kadar da bir kelime bile konuşmadığım yaşlı bir bey herkesten çok dikkatimi çekmişti.

d) Esrarengiz ziyaretçi

Uzun süredir şehrimizde görevliydi, önemli bir mevkide bulunuyordu. Herkes tarafından sayılan zengin biriydi. Hayırseverliğiyle tanınıyordu, kimsesizler yurduna ve yetimhaneye büyük paralar bağışlamıştı. Üstelik de bu hayır işlerini gizli olarak, adını vermeden yapıyordu. Bütün bunlar ölümünden sonra ortaya çıktı. Elli yaşlarındaydı. Hemen hemen sert bir görünüşü vardı, az konuşurdu; henüz genç olan karısıyla en fazla on iki yıldır evliydi, küçük yaşlarda üç çocuğu vardı. İşte böyle ertesi akşam evimde otururken birden kapım açıldı ve içeriye bu beyefendi girdi.

Bu arada belirtmem gerek, o sırada artık önceki dairemde oturmuyordum, istifamı verir vermez başka bir daireye geçmiş ve memur karısı olan yaşlı dul bir kadından hizmetçisiyle birlikte bu daireyi kiralamıştım. Bu daireye geçişimin tek nedeni, o gün düellodan döndüğümde Afanasiy’i bölüğe geri göndermiş olmamdı, çünkü yaptığım hareketten sonra onun gözlerine bakmaktan utanıyordum. Bu gibi şeylere hazırlıklı olmayan biri, yaptığı en haklı işten bile utanç duyma eğilimindedir.

“Birkaç gündür,” dedi içeri giren beyefendi, “sizi muhtelif evlerde büyük bir merakla dinliyordum ve sonunda sizinle daha ayrıntılı konuşmak için şahsen tanışmak istedim. Bana bu büyük iyiliği yapabilir misiniz, beyefendi?” “Büyük bir memnuniyetle ve ayrıca şeref duyarım,” dedim, ama nerdeyse korku içindeydim. Beni daha ilk seferde öyle bir etkilemişti ki. Çünkü insanlar beni dinleseler ve ilgi gösterseler de şimdiye kadar hiç kimse bana böyle ciddi ve sert bir içedönüklükle yaklaşmamıştı. Bu adam ise daireme üstelik de kendisi gelmişti. Oturdu. “Sizde bir karakter kuvveti görüyorum,” diye sözlerine devam etti, “kendi doğru bildiğiniz şey uğruna tehlikeyi göze aldığınız böyle bir meselede gerçeğe hizmet etmekten ve herkesin sizi küçümsemesine katlanmaktan çekinmediniz.” “Beni belki de gözünüzde fazla büyütüyorsunuz,” dedim ona. “Hayır, büyütmüyorum,” diye cevap verdi, “böyle bir davranışta bulunmak, emin olun, sizin düşündüğünüzden çok daha zordur. Bu davranışınıza hayran kaldım ve bu yüzden size geldim. Bu belki de uygunsuz kaçacak ama, merakımı hor görmezseniz eğer, düelloda af dilemeye karar verdiğiniz an neler hissettiğinizi bana anlatır mısınız, tabii hatırlıyorsanız? Sorumu düşüncesizlik saymayın; aksine böyle bir soruyu sormakta eğer Tanrı ister de kısa zamanda bizi birbirimize yakınlaştırırsa ilerde size açıklayacağım gizli bir maksadım var.”

Konuştuğu sürece doğruca yüzüne bakıyordum ve birden ona karşı çok büyük bir güven, ayrıca benim açımdan pek olağan olmayan bir merak duydum, çünkü bu adamın ruhunda bir sır bulunduğunu hissediyordum.

“Siz, tam hasmımdan af dilediğim anda ne hissettiğimi soruyorsunuz,” diye cevap verdim ona, “ama en iyisi ben size en başından başlayarak anlatayım, başka türlü de anlatamam zaten.” Ve ona Afanasiy’le aramda geçenleri, onun önünde nasıl yere kapandığımı anlattım. “Düello sırasında af dilemenin bana daha kolay geldiği sonucunu buradan çıkarabilirsiniz, çünkü af dilemeye daha evdeyken başlamış ve bir kere bu yola adımımı atmıştım. Daha sonrası sadece kolay olmakla kalmadı, üstelik de sevinçli ve neşeli bile geçti.”

Dinledi, bana öyle baktı ki, “Bütün bunlar,” dedi, “son derece ilginç, size tekrar tekrar geleceğim.” Ve o günden sonra nerdeyse her akşam bana gelmeye başladı. O da bana kendi hakkında bir şeyler söylemiş olsaydı çok daha iyi dost olabilirdik. Ama kendisiyle ilgili hemen hemen hiçbir laf etmiyor, hep benim hakkımda sorular soruyordu. Buna rağmen onu çok sevdim ve ona bütün duygularımla tam olarak inanıyordum, çünkü onun sırlarından bana ne, sırlarını bilmesem de dürüst bir adam olduğunu görüyorum diye düşünüyordum. Üstelik bu kadar ciddi ve yaş bakımından akranım olmayan bir adam bana, bir delikanlıya geliyor ve beni küçük görmüyordu. Çok akıllı bir insan olduğu için ondan pek çok faydalı şey öğrenmiştim. “Hayat cennettir,” dedi birden bana, “bu konuda uzun bir süredir düşünüyorum.” Ve aniden ekledi: “Sadece bunu düşünüyorum.” Bana baktı ve gülümsedi. “Bu konuda sizden daha eminim, nedenini sonra öğreneceksiniz.” Bunu duydum ve kendi kendime düşündüm: “Galiba bana bir şey açmak istiyor.” “Cennet,” dedi, “hepimizin içinde saklıdır, şu anda benim içimde gizleniyor ve istersem hemen yarın bu cennet, hayatım boyunca benim olabilir.” Baktım: Duygulu konuşuyor ve sanki soru soruyormuş gibi esrarlı bir şekilde bana bakıyordu. “Her insanın kendi günahlarının yanı sıra herkes ve her şey için de suçlu olduğuna gelince,” diye devam etti, “bu konuda son derece doğru bir hükme varmışsınız, hem bu düşünceyi böylesine tam olarak kavrayabilmiş olmanız da şaşırtıcı. İnsanlar bu düşünceyi anladıkları zaman cennetin onlar için artık bir hayal değil, bir gerçek olacağı da sahiden doğrudur.” “Peki, bu ne zaman olacak,” diye acıyla haykırdım, “zamanı gelip de olacak mı? Yoksa bu sadece bir hayal mi?” “Bakın işte,” dedi, “siz de inanmıyorsunuz, propagandasını yapıyorsunuz, ama kendiniz de inanmıyorsunuz. Bilin ki, sizin deyiminizle bu hayal kesinlikle olacak, buna inanın, ama şimdi değil, çünkü her eylemin kendine ait bir yasası vardır. Bu ruhla ilgili, psikolojik bir meseledir. Dünyayı yeniden oluşturmak için insanların psikolojik olarak başka bir yola dönmeleri gereklidir. Bunu sağlamadan hiç kimseyi kardeş yapamazsın, bunu sağlamadan kardeşlik olmaz. İnsanlar, hiçbir zaman hiçbir bilimi ve çıkarı kullanarak mallarını ve haklarını birbirlerini gücendirmeden paylaşamazlar. Her şeyden her bir insanın payına düşen az olacak ve herkes şikâyet edecek, birbirini kıskanacak ve birbirini yiyecektir. Bunun ne zaman olacağını soruyorsunuz. Olacak, ama önce insanın yalnızlık dönemi sona ermelidir.” “Ne yalnızlığı?” diye sordum. “Şu anda, özellikle de yüzyılımızda her yerde hüküm sürmekte olan bir yalnızlık, ama henüz tamamen bitmedi ve henüz süresi dolmadı. Çünkü şimdi insanların her biri kendi suratını en ziyade ayırmaya heves ediyor, yaşamı en dolu şekliyle kendisi yaşamak istiyor. Bu arada da harcadığı bütün çabalardan dolu dolu yaşamak yerine tam anlamıyla bir intihar çıkıyor, çünkü insanlar kendi varlıklarını tam olarak belirlemek yerine tam anlamıyla yalnızlığa düşüyorlar. Çünkü çağımızda bütün, birimlerine ayrılmıştır, bunların her biri kendi deliğine çekilmiş, diğerlerinden uzaklaşıp saklanmakta ve sahip olduklarını gizlemektedir. Böylece mesele, kendisinin insanlardan uzaklaşmasıyla ve insanları kendisinden uzaklaştırmasıyla sonuçlanmaktadır. Tek başına bir servet yığıyor ve artık ne kadar güçlüyüm, her şeyim var diye düşünüyor, ama akılsız, ne kadar çok yığarsa kendisini intihara dek sürükleyebilecek güçsüzlük batağına da o kadar çok batacağını bilmiyor. Çünkü yıllarca kendine güvenmeye alışmış ve bütünden bir birim olarak ayrılmış, insanların yapacağı yardıma, insanlara ve insanlığa inanmamayı ruhuna benimsetmiştir ve sadece parasını ve kazanmış olduğu hakları yitirmekten korkmaktadır. Şimdi her yerde insan aklı, kişinin gerçek güvencesinin onun tek başına, bireysel olarak göstereceği çabayla değil, insanlığın bir bütün olmasıyla sağlanabileceğini alay edercesine anlamazlıktan gelmektedir. Ama mutlak surette bu korkunç yalnızlığın da süresi dolacak ve herkes hiç de doğal olmayan bir şekilde birbirinden koptuğunu bir anda anlayacaktır. Zamanın etkisi böyle olacak ve ne kadar uzun bir zaman karanlıkta oturduklarına ve ışığı görmediklerine şaşıp kalacaklardır. O zaman insanoğlunun işareti göklerde de belirecektir... Ama o güne dek yine de sancağı korumak gerekir, ender de olsa biri bir anda çıkıp örnek olmalı ve ruhunu yalnızlıktan çıkarıp meczup unvanına layık görülse bile kardeşçe ilişkiler kurmalıdır. Yüce düşüncenin ölmemesi için bu gereklidir...”

Akşamlarımız işte böyle ateşli ve heyecanlı sohbetlerle birbiri arkasına geçip gidiyordu. Sosyeteyi bile terk etmiştim ve misafirliğe artık çok seyrek gidiyordum, ayrıca modam da geçmeye başlamıştı. Bunu kınamak için söylemiyorum, çünkü beni sevmeyi ve bana karşı neşeli davranmayı sürdürüyorlardı; ama modanın gerçekten de sosyetede önemli bir kraliçe olduğunu kabul etmek gerekir. Esrarengiz ziyaretçime sonunda hayranlıkla bakmaya başlamıştım, çünkü zekâsına hayran olmamın dışında onun belirli bir niyet beslediğini ve belki de bir atılım yapmaya hazırlandığını sezmeye başlamıştım. Belki, benim onun sırrını merak etmiyormuş gibi görünmem, ne açık açık, ne de imalı olarak soru sormamam hoşuna gitmişti. Ama sonunda bana bir şey açıklama isteğiyle kendisinin adeta yanıp tutuştuğunu fark ettim. En azından beni ziyaret etmeye başladığından hemen hemen bir ay sonra bu durum iyice gözle görülür hale gelmişti. “Biliyor musunuz,” diye sordu bana bir keresinde, “şehirde ikimizi çok merak ediyorlar ve size bu kadar sık gelmeme şaşıyorlar; varsın merak etsinler, çünkü yakında her şey anlaşılacak.” Bazen birdenbire aşırı bir heyecana kapılıyordu ve böyle durumlarda hemen hemen her zaman kalkıp gidiyordu. Bazen de sanki bakışlarıyla delip geçecekmiş gibi uzun uzun bana bakıyor, “Şimdi bir şey söyleyecek” diye düşünüyordum. O ise hemen bakmaktan vazgeçiyor ve bilinen, sıradan bir konudan bahsetmeye başlıyordu. Sık sık da baş ağrısından şikâyet etmeye başlamıştı. Ve bir gün, hiç beklenmedik bir anda, uzun süre hararetle konuştuktan sonra baktım, birden rengi sarardı, suratı iyice çarpıldı, gözünü ayırmadan bana bakıyordu.

“Neyiniz var,” dedim, “fenalık mı geçiriyorsunuz yoksa?”

Ama o sadece başının ağrıdığını söyledi.

“Ben... biliyor musunuz... ben... bir adam öldürdüm.”

Bunu gülümseyerek söylemişti, ama yüzü tebeşir gibi bembeyazdı. Neden gülümsüyor acaba? Henüz bir şey anlamadan bu düşünce birdenbire kalbime saplanmıştı. Ben de sarardım.

“Ne diyorsunuz?” diye bağırdım ona.

“Gördünüz mü?” diye bana cevap verdi yine o solgun gülümsemeyle, “ilk kelimeyi söylemek bana ne kadar pahalıya mal oldu. Artık söylediğime göre yola çıkmış oldum. Devam edeceğim.”

Uzun bir zaman ona inanmadım, üstelik ilk söylediğinde de ona inanmamıştım, ancak üç gün boyunca bana gelip her şeyi ayrıntısıyla anlattıktan sonra inanabildim. Aklını kaçırdığını sanıyordum, ama sonunda büyük bir üzüntüyle ve hayretle inandım. On dört yıl önce çok büyük ve korkunç bir cinayet işlemiş, dul bir toprak sahibi olan ve şehrimizde bulunan evine gelmiş olan genç ve güzel zengin bir hanımefendiyi öldürmüştü. Bu hanıma karşı büyük bir aşk hissedince ona aşkını ilan etmiş ve kadını kendisiyle evlenmeye razı etmeye çalışmış. Ama genç kadın kalbini daha önce başka birine, oldukça yüksek rütbeli soylu bir subaya kaptırmış. Adam o sırada seferdeymiş ve kadın yakında geri dönmesini bekliyormuş. Genç hanım teklifini reddetmiş ve bir daha evine gelmemesini rica etmiş. Kadının evine gitmeyi bıraktıktan sonra evin iç yerleşimini bildiği için bir gece yakalanmayı bile göze alarak büyük bir cüretkârlıkla bahçeden geçip çatıdan içeriye gizlice girmiş. Ama pek sık görüldüğü üzere, alelade bir cüretkârlıkla işlenen cinayetler diğerlerinden çok daha başarılı olmaktadır. Çatı penceresinden tavan arasına girerek, buradan da merdivenle aşağıdaki odalara inmiş. Bu merdivenin sonundaki kapının uşakların ihmalkârlığı yüzünden her zaman kilitli olmadığını biliyormuş. Bu defa da uşakların bu hatayı yapacaklarını düşünmüş ve aynen de öyle bulmuş. Karanlıkta odalardan süzülerek geçtikten sonra kadının yatak odasına girmiş. Odada bir kandil yanıyormuş. Sanki kasten yapmışlar gibi, oda hizmetçisi olan iki genç kız da izin almadan gizlice aynı sokaktaki bir komşuya, bir isim günü toplantısına gitmişler. Geri kalan uşaklar ve hizmetçiler de alt kattaki hizmetçi odasında ve mutfakta uyuyorlarmış. Genç kadını uyurken görünce içinde bir arzu tutuşmuş, sonra da yüreğini kindar ve kıskanç bir öfke sarmış ve kendini kaybederek, bir sarhoş gibi yaklaşmış ve bıçağını doğruca kadının kalbine saplamış. Öye bir saplamış ki, kadın çığlık bile atamamış. Daha sonra şeytanca ve canice bir hesapla bu işi uşakların yaptığını düşünsünler diye bir düzen hazırlamış: Kadının cüzdanını almaktan çekinmemiş, yastığın altından aldığı anahtarlarla komodini açmış ve içinden tam kaba saba bir uşağın yapacağı gibi bazı eşyaları almış, yani kıymetli kâğıtları bırakmış, sadece paraları almış, birkaç tane büyükçe altın eşya almış, ancak on kat daha değerli, ama küçük şeylere dokunmamış. Kendisine de hatıra olarak bir şey daha almış, ama bundan daha sonra bahsedeceğiz. Bu korkunç işi yaptıktan sonra aynı yoldan dışarı çıkmış. Ne velvelenin koptuğu ertesi gün ne de daha sonra hiç kimsenin aklına gerçek caniden kuşkulanmak gelmemiş! Zaten onun kadına olan aşkını da hiç kimse bilmiyormuş, çünkü her zaman suskun ve hiç konuşkan olmayan biriymiş ve güvenip içini dökebileceği bir dostu da yokmuş. Onu öldürülen kadının sadece bir tanıdığı ve hatta o kadar da yakın olmayan bir tanıdığı sayıyorlarmış, çünkü son iki hafta kadını hiç ziyaret etmemiş. Hemen ölen kadının uşağı köle Pyotr’dan şüphelenmişler. Bu şüpheyi doğrulamak için bütün olaylar da bir araya gelmiş. Çünkü bu uşak, rahmetlinin askere alınmak üzere takip edilen köylülerinin karşılığında kendisini tek başına yaşadığı ve ayrıca kötü davranışları olduğu için askere göndermek niyetinde olduğunu biliyormuş ve kadın da bunu saklamıyormuş. Bir meyhanede sarhoş ve öfkeliyken kadını öldüreceği tehdidini savurduğu da işitilmiş. Kadının vefatından iki gün önce kaçmış ve şehirde bilinmeyen yerlerde yaşamış. Cinayetin ertesi günü onu şehir çıkışındaki bir yol üzerinde leş gibi sarhoş bulmuşlar. Cebinde bıçak varmış, dahası sağ avucuna nerden geldiyse kan bulaşmış. Kanın burnundan aktığını söylemiş, ama inanmamışlar. Hizmetçiler de isim günü toplantısında olduklarını ve merdivenin giriş kapısının onlar dönene kadar kilitlenmeden kaldığını itiraf etmişler. Daha pek çok benzeri belirti ortaya çıkmış ve bu belirtilere dayanarak masum uşağı yakalamışlar, tutuklamışlar ve yargılamaya başlamışlar, ama tam bir hafta sonra ateşler içinde hastalanmış ve hastanede kendini bilmeden ölmüş. Böylece dava kapanmış, Tanrı’nın iradesine bırakmışlar, herkes de yargıçlar da, yöneticiler de, toplum da cinayeti işleyenin ölen uşaktan başkası olmadığından emin olmuşlar. Daha sonra ise asıl katilin cezası başlamış.

Artık dostum olan esrarengiz konuğum bana ilk başta hiç vicdan azabı dahi çekmediğini anlattı. Uzun süre acı çekmiş, ama bu, vicdan azabı çekmediği için değilmiş, sadece sevdiği kadını öldürdüğüne, artık onun hayatta olmayışına, onu öldürmekle aşkını da öldürdüğüne üzülmüş, kanında hâlâ ihtiras ateşi yanıyormuş. Ancak akıttığı masum kanı, bir insanın canına kıydığını o sıralar hemen hemen hiç aklına getirmemiş. Kurbanının başkasına eş olabileceği düşüncesi ona imkânsız gelmiş, bu yüzden de uzun zaman vicdanından emin olmuş ve başka türlü de davranamamış. Uşağın tutuklanması ilk başta onu biraz üzmüş, ama tutuklunun hızla gelişen hastalığı, ardından da ölümü onu rahatlatmış, çünkü bu adam, bütün açıklığıyla belliymiş ki (o zaman böyle bir yargıya varmış), tutukluluktan ya da korkudan değil, kaçtığı o günlerde koca bir gece leş gibi sarhoş vaziyette ıslak yerlerde sürünürken üşüterek kaptığı hastalıktan ölmüş. Çalıntı eşyalar ve paralar onu pek az rahatsız etmiş, çünkü (hep de böyle düşünmüş) hırsızlık menfaat için değil, şüpheleri başka bir tarafa çekmek için yapılmış. Çalınan paranın miktarı da pek önemli değilmiş ve kısa bir süre içinde bu paranın tamamını, hatta çok daha fazlasını şehrimizde kurulan kimsesizler yurduna bağışlamış. Bunu hırsızlık yüzünden vicdanını rahatlatmak için bilerek yapmış. Bir süre için, hatta uzun bir süre için rahatlamış olması da dikkat çekicidir. Bunu bana kendisi söylemişti. O sırada iş hayatında büyük işlere girişmiş, iki senesini alan uğraştırıcı ve zor görevleri bizzat kendisi talep etmiş ve kuvvetli bir karaktere sahip olduğu için olup bitenleri hemen hemen tamamen unutmuş; hatırladığında ise bu konuda hiç düşünmemeye çalışıyormuş. Hayır işlerine de girişmiş, şehrimizde pek çok hayır işi ve bağışlar yapmış, büyük şehirlerde de kendini tanıtmış, Moskova ve Petersburg’da buraların hayır derneklerine üye seçilmiş. Ancak yine de sonunda acılar içinde düşünmeye başlamış, dayanacak gücü kalmamış. Bu arada güzel ve aklı başında bir kızdan hoşlanıyormuş ve evlilikle birlikte içindeki o yalnızlık sıkıntısının geçeceğini, yeni bir yola adım attıktan sonra ise karısı ve çocuklarıyla ilgili görevlerini yapmaya uğraşırken eski hatıralardan tamamen uzaklaşacağını hayal ederek kısa bir süre sonra da bu kızla evlenmiş. Ama beklediğinin tam tersi olmuş. Daha evliliğinin ilk ayında “Karım beni seviyor, ya durumu öğrenirse ne olacak?” düşüncesi aralıksız olarak kafasını kurcalamaya başlamış. Karısı ilk çocuğuna hamile kaldığında ve bunu kendisine söylediğinde birden şaşırmış: “Bir hayat veriyorum, oysa bir hayat almıştım.” Çocuklar doğmuş. “Onları sevmeye, okutmaya ve eğitmeye nasıl cesaret edeceğim, ben kan dökmüşken faziletten nasıl bahsedeceğim.” Çocuklar büyüyüp güzelleşiyorlar, onları sevip okşamak istiyormuş: “Ama ben onların masum, pırıl pırıl yüzlerine bakamıyorum; buna layık değilim.” Sonunda öldürdüğü kurbanının kanı, mahvolan genç yaşamı, intikam diye haykıran kanı tehdit ederek ve acı vererek hayalet gibi görünmeye başlamış. Korkunç rüyalar görüyormuş. Ama yüreği dayanıklı olduğu için uzun süre bu acıya katlanmış: “Yaptıklarımın kefaretini bu gizli acımla ödeyeceğim.” Ancak bu umut da boşa çıkmış: Zaman geçtikçe ıstırap daha da artıyormuş. Herkes sert ve içine kapanık karakterinden çekindiği halde yaptığı hayır işleri yüzünden toplumda ona saygı göstermeye başlamış, ama saygı arttıkça ona da daha çekilmez geliyormuş. Bana, kendini öldürmeyi düşündüğünü itiraf ediyordu. Ama öteki hayalinin yerine başka bir hayal görmeye başlamış. Başta imkânsız ve saçma olarak gördüğü bu hayal sonunda yüreğine öyle bir yapışmış ki, koparıp atmak mümkün değilmiş. Şöyle hayal ediyormuş: Kalkacak, halkın önüne çıkacak, herkese bir adam öldürdüğünü ilan edecekmiş. Üç yıl bu hayalle dolaşmış, bu hayali hep farklı şekillerde gözünde canlandırıyormuş. Sonunda işlediği cinayeti açıkladıktan sonra ruhunun kesinlikle iyileşeceğine ve ebediyen huzur bulacağına bütün kalbiyle inanmış. İnanmış, ama bunu yapacağım diye yüreğinde bir korku hissediyormuş. Ve birdenbire benim düellodaki şu olay olmuş. “Size bakarak karara vardım.” Ona bakıyordum.

“Sizdeki bu kararlılığı doğuran böylesine küçük bir olay olabilir mi?” diye haykırdım ellerimi çırparak.

“Üç yıl önce de kararlıydım,” diye cevap verdi, “sizin olayınız ise kararlılığıma sadece itici bir güç verdi. Size bakarken kendimi ayıpladım ve size gıpta ettim,” dedi sert bir şekilde.

“Ama size inanmayacaklar,” dedim, “üzerinden on dört yıl geçmiş.”

“Önemli kanıtlarım var. Onları göstereceğim.”

İşte o sırada ben ağlamaya başladım ve onu öptüm.

“Yalnız bana bir tek şey söyleyin,” dedi (sanki şu anda her şey bana bağlıymış gibi), “karım, çocuklarım ne olacak? Karım belki de kahrından ölecek, çocuklarım ise asalet unvanından ve malikâneden yoksun kalmasalar bile ebediyen bir kürek mahkûmunun çocukları olacaklar. Ya bıraktığım anı, yüreklerinde nasıl bir anı bırakacağım!”

Ben susuyordum.

“Ya onlardan ayrılmak, ebediyen onları bırakmak? Hem de ebediyen!”

Oturuyordum, hiçbir şey söylemeden kendi kendime bir dua mırıldanıyordum. Nihayet ayağa kalktım, korkmuştum.

“Ne var?” diye bana baktı.

“Gidin,” dedim, “insanlara açıklayın. Her şey geçip gidecek, yalnızca gerçek kalacak. Çocuklar büyüdüklerinde sizin gösterdiğiniz bu büyük kararlılıkta ne büyük bir gönül yüceliği olduğunu anlayacaklar.”

O zaman evimden sahiden de kesin kararını vermiş gibi çıktı. Ama sonraki iki haftayı aşkın süre boyunca her gece bana geldi, hep hazırlanıyordu, ancak karar veremiyordu. Yüreğimi daraltıyordu. Kâh kesin kararlı olarak geliyor ve dokunaklı bir şekilde şöyle diyordu:

“Biliyorum, açıklar açıklamaz cennete kavuşacağım. On dört yıl cehennemde yaşadım. Acı çekmek istiyorum. Acı çekeceğim ve yaşamaya başlayacağım. Yalan söyleyerek dünyanın öbür ucuna gidersin, ama geri dönemezsin. Artık sadece bir yakınımı değil, çocuklarımı bile sevmeye cesaret edemiyorum. Tanrım, çektiğim acının bana neye mal olduğunu çocuklar belki anlar da beni kınamazlar! Tanrı kuvvette değil, doğruluktadır.”

“Cesaretinizi herkes takdir edecektir,” diyorum ona, “şimdi değil, ama gerçeğe, yüce ve semavi gerçeğe hizmet ettiğiniz için sonradan anlayacaklardır...”

Benden sanki sakinleşmiş gibi çıkıp gidiyor, ama ertesi gün birden öfkeli ve rengi atmış olarak yine geliyor, alay ederek şöyle diyordu:

“Size her geldiğimde ‘Yine ni açıklamadın?’ der gibi merakla bakıyorsunuz. Bekleyin, çok fazla kınamayın. Bunu yapmak öyle size göründüğü gibi kolay değil. Belki de hiçbir şey yapmayacağım. O takdirde beni ihbar etmezsiniz, değil mi?”

Bense bırakın aptalca bir merakla bakmayı, ona şöyle bir göz atmaya bile korkuyordum. Hastalık derecesinde üzgündüm, içim gözyaşlarıyla doluydu. Hatta geceleri uykum kaçıyordu.

“Şimdi,” diye devam ediyordu, “karımın yanından geliyorum. İnsanın karısının olması ne demektir, anlayabiliyor musunuz? Ben çıktığımda çocuklar arkamdan ‘Güle güle baba, birlikte çocuk dergisi okuyacağız, çabuk dönün’ diye bağırıyorlardı. Hayır, siz bunu anlamazsınız! Başkasının felaketi insana akıl vermez.”

Gözleri parlamaya, dudakları titremeye başlamıştı. Aniden masaya öyle bir yumruk vurdu ki, masadaki eşyalar yerinden sıçradı. Bu kadar yumuşak bir insan ilk kez böyle bir şey yapıyordu.

“Gerekli mi ama,” diye haykırdı, “bunu yapmam gerekli mi? Zaten hiç kimse hüküm giymedi, hiç kimseyi benim yüzümden kürek cezasına yollamadılar, uşak hastalıktan öldü. Akıttığım kan için de ıstırap çekerek cezalandırıldım. Üstelik de bana hiç inanmayacaklar. Açıklamak gerekir mi, söyleyin gerekir mi? Döktüğüm kan için sırf karım ve çocuklarım zarar görmesin diye hayat boyu acı çekmeye hazırım. Kendimle birlikte onları da mahvetmem doğru olur mu? Hata etmiyor muyuz? Burada gerçek nerede? Hem bu insanlar gerçeği anlayacaklar mı, gerçeğe değer verip ona saygı gösterecekler mi?”

“Tanrım!” diye düşünüyorum kendi kendime, “böyle bir anda insanların göstereceği saygıyı düşünüyor!” O sırada ona öyle acıdım ki, sanki onun kaderini paylaşırsam durumunu hafifletebilecekmişim gibi geldi. Çılgın gibiydi, görüyordum. Böylesi bir kararlılığın neye mal olacağını artık yalnızca aklımla değil, canlı bedenimle de anladığım için korkmuştum.

“Kaderime karar verin!” diye tekrar bağırdı.

“Gidin ve açıklayın,” dedim fısıltıyla. Sesim çıkmıyordu, ama sert bir şekilde fısıldamıştım. Bu sırada masadan İncil’in Rusça çevirisini aldım ve Yuhanna İncili’nden 12. bap, 24. ayeti gösterdim:

“Size doğrusunu söyleyeyim, buğday tanesi toprağa düşüp ölmedikçe, yalnız kalır. Ama ölürse çok ürün verir.” Bu ayeti o gelmeden az önce okumuştum.

Okudu. “Doğru,” dedi, ama acı acı da güldü. “Evet, bu kitaplarda,” diye devam etti biraz sustuktan sonra, “müthiş şeylerle karşılaşırsın. Bunları birilerinin burnuna sokmak kolay. Bu sözleri yazan kim, insanlar mı?”

“Kutsal Ruh yazdı,” dedim.

“Sizin için gevezelik etmek de kolay.” Bir kez daha güldü, ama bu defa artık nefret eder gibiydi. Kitabı tekrar aldım, başka bir yer açtım ve ona “İbranilere” bölümünden 10. bap, 31. ayeti gösterdim. Okudu:

“Tanrı’nın ellerine canlı olarak düşmek korkunç bir şeydir.”

Okudu ve kitabı öylece fırlattı. Tir tir titriyordu.

“Korkunç bir ayet,” dedi, “seçiminize diyecek yok doğrusu.” Sandalyeden kalktı. “Pekâlâ, elveda, belki bir daha gelmem... cennette görüşürüz. Demek on dört yıldır ‘Tanrı’nın ellerine canlı olarak düşmüştüm,’ bu on dört yıl demek böyle adlandırılıyor. Yarın bu ellerden beni bırakmasını isteyeceğim...”

Onu kucaklamak ve öpmek istiyordum, ama cesaret edemedim. Suratı öyle çarpılmıştı ve öyle üzgün bakıyordu ki. Çıktı. “Tanrım,” diye düşündüm, “nereye gitti bu adam!” Bu sırada ikonanın önünde diz çöktüm ve onun için büyük koruyucu ve yardımcı kutsal Meryem Ana’ya yalvarmaya başladım. Ben gözyaşları içinde dua ederken yarım saat geçti, artık gecenin geç bir vaktiydi, saat on iki civarıydı. Birden, bir de baktım, kapı açıldı ve içeri yine o girdi. Şaşırmıştım.

“Neredeydiniz?” diye sordum.

“Ben,” dedi, “ben, galiba bir şey unuttum... mendil herhalde... Yoo, hiçbir şey unutmadım, oturmama izin verin...”

Sandalyeye oturdu. Ben tepesinde dikiliyorum. “Siz de oturun” dedi. Oturdum. İki dakika oturduk, dikkatle bana bakıyordu. Birden güldü, bu gülüşü hatırlamıştım, sonra ayağa kalktı, beni sımsıkı kucakladı ve öptü...

“Sana bu ikinci gelişimi unutma,” dedi. “Duydun mu, bunu unutma!”

Bana ilk defa sen demişti. Sonra gitti. “Yarın,” diye düşündüm.

Öyle de oldu. Ertesi gün doğum günü olduğunu o akşam bilmiyordum. Son günlerde hiçbir yere çıkmıyordum, bu yüzden de hiç kimseden bir şey öğrenemiyordum. Her yıl doğum gününde büyük bir toplantı olurmuş, bütün şehir halkı gelirmiş. Bu defa da gelmişler. Ve yemekten sonra ortaya çıkmış, elinde bir kâğıt tutuyormuş. Bu, üst makamlara yazılmış resmi bir rapormuş. Üst makamlar da zaten orada bulundukları için hemen oracıkta kâğıdı yüksek sesle toplantıdakilere okumuş. Bu kâğıtta ise cinayet bütün ayrıntılarıyla tam olarak anlatılıyormuş: “Bir cani olarak kendimi insanların arasından uzaklaştırıyorum, Tanrı beni ziyaret etti, acı çekmek istiyorum!” diye bitirmiş okumayı. Bu sırada da suçunu kanıtlayacağını düşündüğü ve on dört yıldır sakladığı her şeyi çıkarıp masaya koymuş: Şüpheleri kendisinden uzaklaştırmak için öldürdüğü kadından çaldığı altın eşyalar, boynundan çekip aldığı madalyonla haç, madalyonun içinde kadının nişanlısının resmi, bir not defteri ve nihayet iki adet mektup, nişanlısının kadına yakında geleceğini bildiren mektubu ve genç kadının bu mektuba cevaben başlayıp da bitiremediği, ertesi gün postaya vermek üzere masanın üzerinde bıraktığı mektup. İki mektubu da yanına almıştı, neden? Bunları bir delil olarak yok etmek yerine niye on dört yıl boyunca saklamıştı? Sonunda ne oldu: Herkes hayrete düşmüş ve korkuya kapılmıştı ve hiç kimse inanmak istememişti. Oysaki, herkes onu olağanüstü bir merakla dinlemişti, ama bir hastanın anlattıklarını dinler gibiydiler. Birkaç gün sonra ise bütün evlerde zavallı adamcağızın delirdiğine tam olarak karar verilmişti. Üst makamlar ve mahkeme de meseleyi ele almamazlık edemezdi, ama onlar da bir yerde kaldılar: Gerçi ortaya koyduğu eşyalar ve mektuplar bir şeyler düşündürüyordu, ama bu belgeler doğru olsa bile sadece bu belgelere dayanılarak yine de kesin bir suçlama yapılamayacağına karar verildi. Üstelik bütün bu eşyaları, tanıdığı biri olduğu ve güvendiği için kadının kendisinden de almış olabilirdi. Bununla birlikte, eşyaların gerçekten kadına ait olduğunun daha sonra maktulün pek çok dostu ve akrabası vasıtasıyla doğrulandığını ve bu konuda hiçbir şüphe kalmadığını duymuştum. Ama yine de davanın sonuçlanması kısmet değilmiş. Beş gün sonra çilekeş adamın hastalandığını ve hayatından endişe edildiğini herkes öğrendi. Hastalığının ne olduğunu söyleyemeyeceğim. Dediklerine göre, kalp atışları bozulmuş ve artık aklını kaçırdığı sonucuna varmışlar. Koşa koşa bana soru sormaya gelmelerine rağmen hiçbir şey söylemedim, ama onu ziyaret etmek istediğim zaman uzun bir süre bana izin vermediler. En başta da karısı: “Onun sinirlerini bozan sizsiniz, önceden de içine kapanıktı, ama şu son sene onun alışılmadık bir heyecan ve tuhaf davranışlar içinde olduğunu herkes fark ediyordu, onu siz mahvettiniz; ona okuyup durdunuz, bir aydır evinizden çıkmıyordu.” Sadece karısı olsa iyi, şehirdeki herkes bana hücum etti ve beni suçladı: “Her şey, sizin başınızın altından çıktı,” diyorlardı. Ben ses çıkarmıyordum, üstelik içimde bir sevinç vardı, çünkü Tanrı’nın kendisine karşı isyan etmiş ve vicdan azabı çeken birine gösterdiği tartışılmaz merhameti görmüştüm. Aklını kaçırdığına da inanmıyordum. Sonunda yanına girmeme izin verdiler, benimle vedalaşmak için bunu ısrarla kendisi istemiş. İçeri girdiğimde bırakın günlerinin, saatlerinin bile sayılı olduğunu anladım. Zayıf ve sapsarıydı, elleri titriyordu, soluğu kesiliyordu, ama sevgiyle ve sevinçle bakıyordu.

“Oldu işte!” dedi, “Çoktandır seni görmeye can atıyordum, niye gelmedin?”

Beni yanına bırakmadıklarını söylemedim.

“Tanrı bana acıdı ve yanına çağırıyor. Ölmek üzere olduğumu biliyorum, ama bunca yıldan sonra ilk defa sevinç ve huzur duyuyorum. Gerekeni yapar yapmaz ruhumda birden cenneti hissettim. Artık yavrularımı sevmeye ve öpmeye cesaret edebiliyorum. Bana inanmıyorlar, hiç kimse de inanmadı, ne karım, ne yargıçlar; çocuklarım da hiçbir zaman inanmayacaklar. Tanrı’nın çocuklarıma merhametini bunda görüyorum. Öleceğim ve adım, onlar için lekesiz olacak. Tanrı’yı şimdiden hissediyorum, yüreğim cennetteymiş gibi seviniyor... görevimi yerine getirdim...”

Konuşamıyor, soluk soluğa kalıyor, hararetle elimi sıkıyor, ateşli ateşli bana bakıyordu. Ama sohbet ettiğimiz kısa sürede karısı sürekli olarak bizi gözetliyordu. Yine de bana şunları fısıldamayı başardı:

“O gece yarısı, sana ikinci defa gelişimi hatırlıyor musun? Sana unutmamanı söylemiştim ya hani? Ne için geri geldiğimi biliyor musun? Seni öldürmeye gelmiştim!”

Öyle bir titremiştim ki.

“O gün senden çıkıp karanlığa daldım, sokaklarda dolaştım ve kendimle savaştım. Birden senden yüreğimin katlanamayacağı kadar nefret ettim. ‘Şimdi,’ diye düşünüyorum, ‘benim elimi kolumu bağlayan ve beni yargılayabilecek bir tek o var. İlerde cezadan artık kurtulamam, çünkü o her şeyi biliyor.’ İhbar edeceğinden korktuğumdan da değil, bunun düşüncesi bile kafamdan geçmemişti, ama şöyle düşünüyorum: ‘Eğer kendi kendimi ihbar etmezsem onun yüzüne nasıl bakarım?’ Uzak yerlerde bile olsan yine de yaşıyor olacaktın, senin hayatta olduğun, her şeyi bildiğin ve beni yargılayacağın düşüncesine tahammül edemiyordum. Sanki her şeyin nedeni ve her şeyin suçlusu senmişsin gibi senden nefret ediyordum. O zaman sana geri döndüm, masanın üzerinde bir hançer olduğunu hatırlıyordum. Oturdum, senin de oturmanı rica ettim ve bir an düşündüm. Eğer seni öldürmüş olsaydım, önceki cinayetim açıklanmamış olsa bile bir şey fark etmeyecekti, bu defa da bu yeni cinayet yüzünden mahvolacaktım. Ama bunu hiç düşünmüyordum ve o anda da düşünmek istemiyordum. Sadece senden nefret ediyordum ve her şeyin intikamını bütün gücümle senden almak istiyordum. Ama yüreğimde benim Tanrım şeytanı yendi. Ancak şunu bil ki, hiçbir zaman ölüme bu kadar yakın olmamışsındır.”

Bir hafta sonra öldü. Bütün şehir ahalisi cenazesini mezara kadar götürdü. Başpapaz dokunaklı sözler söyledi. Onun hayatına son veren hastalığa ağladılar. Ama gömüldükten sonra bütün şehir bana düşman oldu, hatta beni evlerine kabul etmemeye başladılar. Aslında bazıları, ilk başta pek az kişi, ama sonraları daha çok insan, onun gösterdiği kanıtların doğruluğuna inanmaya ve beni ziyarete gelip büyük bir merak ve neşeyle sorular sormaya başladılar: Çünkü insanoğlu dürüst birinin düşmesinden ve lekelenmesinden pek memnun olur. Ama ben susuyordum ve kısa bir süre sonra da şehirden tamamen ayrıldım, beş ay sonra ise yüce Tanrı tarafından sağlam ve güzel bir yola ayak basmaya layık görüldüm ve bana bu yolu bu kadar açık gösteren o görünmez parmağı kutsadım. Tanrı’nın çok acı çekmiş kulu Mihail’i de o gün bugündür dualarımda hatırlıyorum.

III

STARETS ZOSİMA’NIN SOHBET VE ÖĞÜTLERİNDEN

e) Rus rahibi ve onun oynayacağı muhtemel rol hakkında birkaç söz

Pederler ve hocalar, bir rahip nedir? Günümüzün bilgili ve kültürlü dünyasında bu kelime artık bazıları tarafından alay ederek, bazıları tarafından ise hakaret olarak telaffuz ediliyor. Zaman geçtikçe de bunların sayısı artıyor. Doğrudur, ah evet doğrudur, rahiplerin içinde de asalaklar, şehvet düşkünleri ve arsız serseriler pek çoktur. Dinle ilgisi olmayan okumuş insanlar bunları gösteriyorlar: “Sizler tembel insanlarsınız ve toplumun faydasız üyelerisiniz, başkalarının emeğiyle geçiniyorsunuz, arsız dilencilersiniz.” Oysaki, rahiplerin arasında bir köşeye çekilip sessizlik içinde hararetle dua etmek isteyen sakin ve yumuşak ne çok rahip vardır. Bunlara daha az dikkat çekiyorlar ve hatta tamamen susarak geçiştiriyorlar. Rus toprağının kurtuluşunun belki de bu uysal ve bir köşeye çekilip dua etmek isteyenlerin elinden olacağını söyleyecek olsam ne kadar şaşırırlardı! Çünkü gerçekten de sessizlik içinde “o güne de, saate de, aya da, yıla da” hazırdırlar. İsa’nın tasvirini şimdilik kendi yalnız köşelerinde, atalarından, havarilerden ve çilekeşlerden aldıkları tanrısal gerçeğin temizliği içinde güzel bir şekilde bozmadan saklıyorlar ve gerektiği zaman da dünyanın sarsılan gerçeğine karşı çıkarıp onu gösterecekler. Bu yüce bir düşüncedir. Bu yıldız doğudan parlayacaktır.

Rahipler hakkında böyle düşünüyorum, ne dersiniz, yanlış ve mağrur bir düşünce mi? Tanrı’nın kullarına karşı hep böbürlenen bir dünyadaki dinle ilgisi olmayan insanlara bakın, bu dünyada Tanrı’nın çehresi ve gerçeği çirkinleşmedi mi? Onların elinde bilim var, bilimde ise sadece duyuları doğrulayan şeyler olur. Manevi dünya, yani insan varlığının yüce olan yarısı ise tamamen reddedilmiş, bir tür törenle, hatta nefretle kovulmuştur. Özellikle son zamanlarda dünya, özgürlüğünü ilan etti. Onların bu özgürlüğünde biz ne görüyoruz: Sadece esaret ve intihar! Çünkü dünya diyor ki: “Senin ihtiyaçların var, öyleyse onları karşıla, çünkü sen de en soylu ve en zengin insanlarla aynı haklara sahipsin. Bu ihtiyaçlarını karşılamaktan korkma, hatta onların sayısını artır...” İşte dünyanın şimdiki öğretisi böyle. Özgürlüğü de bunda görüyorlar. Peki, bu ihtiyaçların sayısını artırma hakkından ne anlaşılır? Zenginlerde yalnızlık ve manevi intihar, yoksullarda ise kıskançlık ve adam öldürme, çünkü haklarını verdiler, ama ihtiyaçlarını giderecekleri yolları henüz göstermediler. Zaman geçtikçe dünyanın daha çok birleşeceğine, mesafelerin kısalması, fikirlerin yayılmasıyla bir kardeş toplum haline geleceğine inanıyorlar. Ama siz insanların bu şekilde birlik olacaklarına inanmayın. Özgürlüğü ihtiyaçların sayısını çoğaltmak ve hızla gidermek olarak anlayıp huylarını bozuyorlar, çünkü kafalarında bir sürü saçma sapan ve aptalca istekler, alışkanlıklar ve ipe sapa gelmez icatlar yaratıyorlar. Sadece birbirlerini kıskanmak için, şehvet ve böbürlenmek için yaşıyorlar. Ziyafetler vermek, arabalara, unvanlara ve kölelere sahip olmak artık öyle gerekli sayılıyor ki, bunları sağlamak için canlarını, şereflerini ve insanseverliklerini bile feda ediyorlar ve hatta eğer bu ihtiyacı gideremeyecek olurlarsa kendilerini öldürüyorlar. Zengin olmayanlarda da aynı şeyi görüyoruz, yoksullarda ise ihtiyaçların giderilmesi ve kıskançlık şimdilik içki içip sarhoş olarak bastırılıyor. Ama yakında şarap yerine kan içecekler, gidişleri bunu gösteriyor. Sorarım size: Böyle bir insan özgür müdür? Bir “düşünce savaşçısı” tanıyordum, hapishanedeyken kendisini tütünsüz bıraktıklarında sırf tütün versinler diye neredeyse “düşüncesine” ihanet edecek kadar güçsüz kaldığını anlatmıştı bana. Bu adam bir de “İnsanlık uğruna savaşacağım” diye konuşuyor. Böyle biri nereye gidecek de ne yapacak? Belki kısa süreli bir hareket, ama öyle uzun boylu dayanamaz. Ve özgürlüğün yerine esarete, kardeş sevgisine ve insanların birleştirilmesine hizmet etmek yerine gençlik yıllarımda esrarengiz konuğum ve öğretmenimin söylediği gibi tam tersine ayrılığa ve yalnızlığa düşmeleri de şaşırtıcı değildir. Bu yüzden bu dünyada insanlığa hizmet etme, insanların kardeşliği ve bütünlüğü düşüncesi giderek sönüyor ve hatta aslında bu düşünce alayla karşılanıyor, çünkü bu köle, eğer kendi icat ettiği sayısız ihtiyaçlarını gidermeye bu derece alışmışsa alışkanlıklarından nasıl kurtulabilecek ve nereye gidecektir? Yalnızlık içindedir ve her şey ona vız gelir. Mallarını artırmayı başarmışlardır, ama mutlulukları azalmıştır.

Rahibin yolu ise ayrı bir meseledir. İtaat etmekle, perhizle ve duayla alay bile ediyorlar, oysaki, gerçek özgürlüğe giden yol sadece bunlardan ibarettir: Fazla ve gereksiz ihtiyaçları kendimden uzaklaştırıyorum, bencil ve kibirli irademi yeniyorum, itaat ederek de kamçılamış oluyorum ve böylece Tanrı’nın yardımıyla ruhumun özgürlüğüne, onunla birlikte de manevi sevince kavuşuyorum! İçlerinden hangisi yüce düşünceyi daha da yüceltebilecek ve ona hizmet edebilecek güçtedir: Yalnız kalmış zengin mi, yoksa maddelerin, alışkanlıkların egemenliğinden kurtulmuş olan mı? Rahibin yalnızlığını başına kakıyorlar: “Manastır duvarlarının arasında kendini kurtarmak için yalnız kaldın, insanlığa kardeşçe hizmet etmeyi ise unuttun.” Ama bir kere daha bakalım, kim daha çok kardeş sevgisiyle gayret sarfediyor? Çünkü bizler değil, asıl onlar yalnızdır, ama bunu görmezler. Halk adamları ezelden beri bizden çıkmıştır, şimdi de neden çıkmasın? Aynı şekilde tevekküllü ve uysal bir şekilde perhiz edenler ve sessizler, yerlerinden doğrulacaklar ve yüce bir işe koyulacaklardır. Rusya’nın kurtuluşu halktan gelecektir. Rus manastırı da çok eskiden beri halkla beraber olmuştur. Şayet halk yalnızlık içindeyse biz de yalnızlık içindeyiz demektir. Halkın inancı bizim gibidir, bizde, Rusya’da dine inanmayan bir adam, yüreği istediği kadar samimi, aklı istediği kadar dahi olsa bile hiçbir şey yapamaz. Bunu unutmayın. Halk ateistin karşısına çıkacak ve onu yenecek, böylece tek bir Ortodoks Rusya olacak. Halkı gözetin ve onun yüreğini koruyun. Sessizlik içinde onu eğitin. İşte sizin rahiplik hüneriniz budur, çünkü bu halk, ruhunda Tanrı’yı taşır.

f) Efendiler ve uşaklar ve efendilerle uşakların ruhen karşılıklı olarak kardeş olup olamayacaklarına dair birkaç söz

Tanrım, doğrusu kulların içinde de günahkârlar var. Soysuzlaşma alevi ise gözle görülür şekilde, her geçen saat artıyor, yukarlardan aşağılara doğru yayılıyor. Halkın içinde de yalnızlık ortaya çıkmaya başlıyor: Zengin köylüler ve asalak toprak ağaları görülüyor; tüccar artık giderek daha çok hürmet bekliyor, en küçük bir tahsili bile olmadığı halde kendisini tahsilli biri gibi göstermeye hevesleniyor, bunun için de en eski geleneklere alçakça boş veriyor ve babalarının inancından bile utanıyor. Prenslere gidiyor, ama aslında kendisi ahlakı bozuk bir köylü parçasıdır. Halk sarhoşluktan yaralıdır ve artık bundan kendisini kurtaramamaktadır. Ya aileye, kadına ve hatta çocuklara karşı şiddet ne kadar çoktur; hepsi de sarhoşluktan oluyor. Fabrikalarda on yaşında bile çocuklar görüyordum: Cılız, hastalıklı, beli bükülmüş ve artık ahlakı bozulmuş çocuklar. Havasız bir koğuş, takırdayan bir makine, Tanrı’ nın günü çalışma, ahlaksız konuşmalar ve şarap. Bu kadarcık bir çocuğa gerekli olan bunlar mıdır? Bu çocuk için gerekli olan güneştir, oyundur ve her yerde iyi örneklerle karşılaşmaktır, bir damlacık da olsa sevgidir. Bu olmayacak, pederler, çocuklara eziyet edilmeyecek, kalkın ve en kısa zamanda bunları öğretin. Ama Rusya’yı Tanrı kurtaracak, çünkü basit insanların ahlakı bozulmuş olsa da, artık bu insanlar pis günahlara girmekten kendini alıkoyamasa da iğrenç günahlarının Tanrı tarafından lanetlendiğini ve onların zayıf bir günahkâr olarak davrandıklarını herkes biliyor. Halkımız hâlâ gerçeğe inanıyor, Tanrı’yı tanıyor, merhametle ağlıyor. Büyükler böyle değil, onlar bilimi arkalarına alarak, ama önceki gibi İsa’ya inanmaksızın sadece kendi akıllarıyla bir düzen kurmak istiyorlar. Suçun ve günahın olmadığını da ilan ettiler bile. Bu durum onlara göre doğrudur, çünkü eğer Tanrın yoksa o zaman hangi suçtan söz edilebilir? Avrupa’da halk zenginlere karşı artık silahlara sarılarak ayaklanıyor ve halk önderleri her yerde onları kan dökmeye sevk ediyor ve öfkelerinin haklı olduğunu öğretiyorlar. Ama “onların öfkesi şiddet içerdiği için lanetlidir.” Oysa Rusya’yı, daha önce pek çok kez olduğu gibi, yine Tanrı kurtaracaktır. Kurtuluş halktan, onun inancından ve itaatinden gelecektir. Pederler ve öğretmenler, halkın inancını koruyunuz, bu bir hayal de değildir: Yüce halkımızın içindeki çok güzel ve gerçek fazilet, hayatım boyunca beni etkilemiştir. Hatta halkımızın günahlarının iğrençliğine ve onun yoksul görünüşüne rağmen bu fazileti kendi gözlerimle görmüş ve hayretler içinde kalmışımdır. Bunu kanıtlayabilirim. Halkımız köle ruhlu değildir ve bu, iki asır süren bir kölelikten sonra böyledir. Görünüşü ve davranışıyla özgürdür, ama kimseyi de gücendirmez. Kindar ve kıskanç değildir. “Sen soylusun, sen zenginsin, sen akıllı ve yeteneklisin- Tanrı seni takdis etsin. Seni sayıyorum, ama insan olduğumu da biliyorum. Sana gıpta etmeden saygı göstererek de karşında insanca bir meziyetimi ortaya koyuyorum.” Aslında bunu söylemeseler de (çünkü henüz bunu söylemeyi beceremiyorlar) böyle davranıyorlar, gözlerimle gördüm ve hissettim. İnanınız ki, Rus insanımız ne kadar yoksul ve alt tabakadansa içindeki bu güzel gerçek de o kadar fazla hissedilir, çünkü içlerinden çıkan zengin köy ağaları çoğunlukla artık ahlaksızdır ve bunda bizim ilgisizliğimizin ve dikkatsizliğimizin önemi çok büyüktür! Ama Tanrı kullarını kurtaracaktır, çünkü Rusya’nın büyüklüğü kadere boyun eğmesindedir. Geleceğimizi görmeyi hayal ediyorum ve adeta artık açıkça görüyorum: Çünkü öyle olacak ki, en ahlakı bozuk zenginimiz bile sonunda yoksulların karşısında zenginliğinden utanacak, yoksul ise bu teslimiyeti görünce onun bu güzel utancını anlayacak, ona karşı yumuşayacak ve sevgiyle, şefkatle karşılık verecektir. Böyle biteceğine inanın, gidiş onu gösteriyor. Eşitlik sadece insanın manevi meziyetindedir ve bu sadece bizde anlaşılabilecek bir şeydir. Kardeşler olursa kardeşlik de olacaktır, kardeşlik olmadan hiçbir şey hiçbir zaman paylaşılamaz. İsa’nın hayalini koruyalım. Bu hayal tüm dünyayı ışıl ışıl aydınlatacaktır... Âmin, âmin!

Pederler ve öğretmenler, bir keresinde başımdan dokunaklı bir olay geçmişti. Oradan oraya dolaşırken K. şehrinde eski emir erim Afanasiy’e rastladım, ondan ayrıldığımdan beri sekiz sene geçmişti. Pazarda beni tesadüfen görmüş, tanımış. Koşup yanıma geldi ve aman Tanrım, o kadar sevinmişti ki, boynuma atıldı: “Babacığım, efendim, siz misiniz? Sizi mi görüyorum acaba?” Beni evine çağırdı. Artık askerlikten ayrılmış, evlenmiş, iki çocuğu olmuştu. Karısıyla birlikte pazarda işportacılık yaparak geçiniyordu. Minicik odası yoksul, ama tertemiz ve sevinç doluydu. Beni oturttu, semaveri hazırladı, karısını çağırdı, evine gitmekle ona sanki bir bayram yaşatmıştım. Çocuklarını yanıma getirdi: “Takdis edin, babacığım,” “Ben mi takdis edeceğim,” dedim, “ben basit ve kendi halinde bir rahibim, onlar için Tanrı’ya dua edeceğim, senin için de Afanasiy Pavloviç. Ta o günden beri her gün, her zaman senin için dua ediyorum, çünkü her şey senden kaynaklanmıştı.” Bunu ona becerebildiğim kadarıyla açıkladım. Öyle bir adam ki, bana bakıyor ve karşısında duran adamın, yani benim, eski efendisi olan subayın bu görünüş ve bu kılıkta olduğunu hâlâ tasavvur edemiyordu: Hatta ağlamaya bile başlamıştı. “Niye ağlıyorsun,” dedim, “sen unutulmayacak bir adamsın, benim için sevinsen daha iyi olur azizim, çünkü ben sevinçliyim ve yolum aydınlık bir yol.” Çok konuşmuyordu, ama sürekli olarak of çekiyor ve bana bakarak duygulu bir şekilde kafa sallıyordu. “Servetinize ne oldu?” diye sordu. Cevap verdim: “Manastıra bağışladım, topluca bir yurtta kalıyoruz.” Çaydan sonra onunla vedalaşmaya hazırlandım, birden bana bir elli kapiklik getirip manastıra bağış olarak verdi, başka bir elli kapikliği ise, baktım, elime sıkıştırıp acele acele, “Bu da size,” dedi, “gezip yolculuk eden insana lazım olabilir, babacığım.” Elli kapikliği aldım, ona ve karısına selam verdim ve memnun çıktım, yol boyunca düşünüyordum: “İşte şimdi ikimiz de, o evinde otururken, ben dolaşırken içimizi çektik, sevinçle, yüreğimiz neşe içinde kafamızı sallayarak ve Tanrı’nın bizi nasıl karşılaştırdığını hatırlayarak güldük.” O günden sonra da onu bir daha hiç görmedim. Ben onun beyi, o ise benim uşağımdı, şimdi ise onunla sevgi ve güzel duygular içinde kucaklaşmıştık, aramızda büyük bir insanca birleşme olmuştu. Bu konuda çok düşündüm, şimdi şöyle düşünüyorum: Rusların arasında bu yüce ve saf birleşmenin, zamanı gelince her yerde olabileceğine insanların aklı ermiyor mu acaba? Bunun olacağına ve zamanının da yaklaştığına inanıyorum.

Uşak konusunda bir de şunu ekleyeceğim: Daha eskiden, gençken uşaklara çok kızardım: “Aşçı kadın yemeği çok ısıtmış, emir eri elbisemi temizlememiş.” Ama o zaman hemen aklıma sevgili ağabeyimden duyduğum şu sözler geliverirdi: “Ben, fakirliğini ve cahilliğini başına kaktığım birinin bana hizmet etmesine layık mıyım?” O zaman da bu en basit, apaçık düşünceler aklımıza niye bu kadar geç geliyor diye şaşırmıştım. Dünya uşaksız da olmaz, ama öyle bir şey yap ki, uşağının ruhu, uşak değilmiş gibi daha özgür olsun. Hem neden uşağıma onun da bunu göreceği şekilde ve benim her türlü gururdan, onunsa güvensizlikten uzak olacağı şekilde hizmet edemeyeyim? Neden uşağıma akrabammış gibi davranmayayım, onu aileme kabul etmeyeyim ve buna sevinmeyeyim? Bu şimdi bile böyle olabilir, ama insanın kendine uşak aramayacağı ve bugünkü gibi kendisine benzer insanları uşak haline getirmek istemeyeceği, tam tersine İncil’e uyarak kendisinin herkese bütün gücüyle hizmet etmek isteyeceği gelecek günlerde insanların yüce birliği için temel oluşturacaktır. Hem insanın sonunda mutluluğu, şimdi olduğu gibi, zalimce sevinçlerde, yani oburlukta, zinada, kibirlenmekte, övünmekte ve birinin diğerine karşı kıskanç rekabetinde değil, sadece ve sadece aydınlanma ve merhamete hizmet eden hareketlerde bulması bir hayal olabilir mi? Kesinlikle inanıyorum ki, hayal değildir ve zamanı da yakındır. Gülüyor ve soruyorlar: Bu zaman ne zaman gelecek ve gelecek gibi mi? Ben İsa’yla birlikte bu yüce işi başaracağımızı düşünüyorum. Hem yeryüzünde, insanlık tarihi boyunca, on yıl öncesinde bile akla gelmemiş, süreleri gelince de birdenbire ortaya çıkıvermiş ve bütün dünyaya yayılmış ne kadar çok düşünce yok mudur? Bizde de öyle olacak; dünyayı halkımız aydınlatacak ve bütün insanlar şöyle diyecekler: “Temel atanların beğenmedikleri taş baş köşeye kondu.” Alay edenlere ise, hadi bizimki hayal, peki siz, İsa olmadan, sadece kendi aklınızla kendi binanızı ne zaman dikeceksiniz ve adaletli bir düzeni ne zaman kuracaksınız, diye sorabilirdik. Eğer kendileri de tam tersine birleşmeye doğru gittiklerini iddia edecek olurlarsa o zaman içlerinden sadece en safları buna gerçekten inanıyor demektir ki, bu saflığa ancak hayret edilebilir. Hakikaten onların hayal gücü bizden fazlaymış. Adaletli bir düzen kurmayı düşünüyorlar, ama İsa’yı reddediyorlar, dünyayı kana boğarak işi bitirecekler, çünkü kan kanı çağırır, çekilen kılıç kılıçla kırılır. Ve eğer İsa’nın vaadi olmasaydı dünyada en son iki insan kalana kadar birbirlerini katlederlerdi. Bu son ikisi de kibirleri yüzünden birbirlerini durduramazlar, sonuncu önce sondan bir öncekini, daha sonra ise kendini öldürürdü. Eğer İsa’nın bu işin uysallar ve boyun eğenler sayesinde uzamayacağına dair vaadi olmasaydı öyle de olurdu. O zamanlar, düellodan sonra daha subay üniforması sırtımdayken cemiyet içinde uşaklardan söz etmeye başlamıştım, hatırlıyorum da herkes bana şaşmıştı: “Ne yapalım yani uşağı divana oturtup ona çay mı ikram edelim?” O zaman onlara şöyle bir cevap vermiştim: “Arada sırada da olsa neden öyle olmasın?” Herkes o anda gülmeye başlamıştı. Soruları düşüncesizceydi, benim cevabım da pek açık değildi, ama içinde yine de bir gerçek payı olduğunu düşünüyorum.

g) Dua, sevgi ve başka dünyalarla münasebet hakkında

Delikanlı duayı unutma. Eğer içtense, her duanda yeni bir duygu, bu yeni duyguda da daha önce bilmediğin ve seni tekrar yüreklendirecek yeni bir düşünce belirecektir; ve duanın eğitim demek olduğunu anlayacaksın. Şunu da unutma: Her gün ve fırsat buldukça kendi kendine “Tanrım, bugün huzuruna çıkanların hepsini bağışla” diye tekrarla. Çünkü her saat ve her an binlerce insan bu dünyadaki yaşamı terk ediyor ve onların ruhları Tanrı’nın huzuruna çıkıyor. Üstelik pek çok insan bu dünyadan yalnızlık içinde, hiç kimsenin haberi olmadan, hiç kimse kendilerine acımıyor ve hatta onlarla ilgili hiçbir şey, hatta yaşayıp yaşamadıklarını bile bilmiyor diye üzüntü ve hüzün içinde ayrılmıştır. Bakarsın belki de ne sen onu ne de o seni tanımadığınız halde senin duan onun ruhunun selameti için dünyanın öbür ucundan Tanrı’ya ulaşır. Tanrı’nın huzurunda korku içinde bulunduğu o anda onun için de dua eden birinin olduğunu, dünyada onu seven bir insanın bulunduğunu hissetmek onun ruhu için ne kadar duygu vericidir. Tanrı ikinize de daha merhametli bakar, çünkü eğer sen ona bu kadar acıdıysan, senden kesinlikle çok daha merhametli ve sevgi dolu olan Tanrı kim bilir ne kadar çok acıyacaktır ve onu senin için bağışlayacaktır.

Kardeşlerim, insanların günahından korkmayın, insanı günahlar içindeyken de sevin, çünkü bu, Tanrı sevgisine benzer bir şeydir ve dünyada sevginin doruk noktasıdır. Tanrı’nın yarattığı her şeyi, hem bütün olarak, hem tek tek kum taneciğine dek sevin. Her yaprakçığı, Tanrı’nın her ışığını sevin. Hayvanları, bitkileri, her nesneyi sevin. Her nesneyi seveceksin ve Tanrı’nın sırrını nesnelerde kavrayacaksın. Bir kere kavrayacaksın ve artık her gün onu giderek daha çok anlamaya başlayacaksın. Sonunda bütün dünyayı tümüyle ve evrensel bir sevgiyle seveceksin. Hayvanları sevin: Tanrı onlara bir düşünce temeli ve sakin bir sevinç vermiştir. Bu sevinci bozmayın, onlara eziyet etmeyin, neşelerini kaçırmayın, Tanrı’nın düşüncesine karşı çıkmayın. İnsanoğlu, hayvanlara karşı büyüklük taslama! Onlar günahsızdır, oysa sen, azametinle üzerinde yaşadığın dünyayı kirletiyorsun ve senin kirli izlerin senden sonra da kalacaktır. Heyhat, hemen hemen hepimiz böyleyiz. Çocukları özellikle sevin, çünkü onlar da melekler gibi günahsızdır ve duygulandırmak için, yüreklerimizi temizlemek için ve bize bir işaret olarak yaşarlar. Bir çocuğu incitenin vay haline. Çocukları sevmeyi bana Peder Anfim öğretti: Sevimli ve sessiz bir insandır. Seyahatlerimizde bağış olarak verilen paralarla çocuklara bazen pryanik49 ve akide şekeri alır ve dağıtır, çocukların yanından içi titremeden geçemezdi. Böyle bir insandır o.

Bazen bir düşünce karşısında hayretler içinde kalırsın, özellikle de insanların işledikleri günahları görünce kendi kendine “Kuvvete mi başvurmalı, yoksa alçakgönüllü bir sevgiyle mi yaklaşmalı?” diye sorarsın. Her zaman “alçakgönüllü bir sevgiyle yaklaşacağım” kararını ver. Bir kere bu kararı verirsen bütün dünyayı fethedebilirsin. Sevgi dolu alçakgönüllülük müthiş bir güçtür, bütün güçlerin en büyüğüdür ve bir benzeri yoktur. Her gün, her saat, her dakika kendini kontrol et, kılık kıyafetinin güzel olmasına özen göster. Bakarsın küçük bir çocuğun yanından geçersin, öfkelisindir, ağzından kötü bir söz çıkar; belki sen çocuğu fark etmemişsindir, ama o seni görmüştür ve senin çirkin, rezil görünüşün belki de onun savunmasız yüreciğinde yer etmiştir. Sen bunu bilmezsin, ama belki de böylece onun kafasına kötü bir tohum atmış olursun ve bu tohum belki de büyür. Bütün bunların sebebi ise senin çocukların önünde sakınmaman, içinde ihtiyatlı ve yapıcı sevgiyi geliştirmemiş olmandır. Kardeşlerim, sevgi öğretmendir, ama onu kazanabilmek gerekir, çünkü sevgiyi kazanmak zordur, pahalıya satın alınır, uzun bir çabayla ve uzun sürede elde edilir, çünkü bir an için sadece tesadüf eseri değil, her zaman sevmek gereklidir. Tesadüfen herkes sevebilir, bir katil de rasgele bir sevgi duyabilir. Benim genç ağabeyim kuşlardan af dilemişti: Saçma gibi gelebilir, ama aslında doğrudur, çünkü her şey bir okyanus gibidir, her şey akar ve dalga dalga yayılır, bir yere dokunursun, dünyanın öbür ucuna kadar dokunuşun yayılır. Varsın kuşlardan af dilemek saçmalık olsun, ama şimdi olduğundan bir damlacık bile daha iyi olsan kuşlar için de, çocuklar için de, çevrendeki bütün canlılar için de her şey daha kolay olurdu. Size her şey okyanus gibidir demiştim. O zaman varlığını saran bir sevgiyle sanki bir coşkuya kapılmış gibi kuşlara da dua etmeye ve seni günahından azat etmeleri için onlara yalvarmaya başlarsın. İnsanlara saçma gelse de bu coşku değerlidir.

Dostlarım, Tanrı’dan neşe dileyin. Çocuklar gibi, gökyüzündeki kuşlar gibi neşeli olun. Yaptığınız işte insanların günahı sizi şaşırtmasın, onun işinizi lekeleyeceğinden, görevinizi yerine getirmenize engel olacağından korkmayın ve “Günah kuvvetli, ahlaksızlık güçlü, çevremiz korkunç halde pis, biz ise yalnız ve güçsüzüz, bu pis ortam bizi lekeleyecek ve hayırlı görevimizi yapmamıza izin vermeyecek” demeyin. Böylesi bir bezginlikten kaçın evlatlarım! Burada bir tek kurtuluş yolu var: İnsanların tüm günahlarını üzerine al ve kendini bu günahların sorumlusu yap. Dostum, bu, sahiden böyledir, çünkü kendini samimiyetle her şeyden ve herkesten sorumlu yapar yapmaz bunun gerçekten böyle olduğunu ve senin herkes ve her şeyden suçlu olduğunu hemencecik görürsün. Oysa tembelliğinin ve güçsüzlüğünün suçunu insanların üzerine atarak sonuçta şeytanca bir gurura kapılmış ve Tanrı’dan şikâyete başlamış olursun. Şeytanca gurur konusunda şöyle düşünüyorum: Bizim dünyada bunu anlamamız zor, çünkü hataya düşmek ve yüce ve iyi bir şey yaptığımızı zannederek gurura kapılmak ne kadar kolaydır. Yapımızdaki en güçlü duyguların ve hareketlerin pek çoğunu da şimdilik bu dünyada anlayabilmiş değiliz. Bu senin aklını çelmesin ve bunun seni bir şekilde haklı çıkaracağını düşünme, çünkü ebedi yargıç, senden anlayamadıklarını değil, anlayabildiklerini soracaktır. Bundan kendin de emin olacaksın, çünkü o zaman her şeyi doğru olarak göreceksin ve artık tartışmaya girmeyeceksin. Dünyada gerçekten de yolumuzu şaşırmış dolanıp duruyor gibiyiz ve önümüzde İsa’nın değerli tasviri olmasa tufandan önceki insan soyu gibi mahvolur ve tamamen kaybolurduk. Dünyadaki birçok şey bizden gizlidir, ama buna karşılık bize, başka bir dünyayla canlı ilişkimizi gizli ve ve kutsal bir şekilde hissetme gücü armağan edilmiştir. Düşüncelerimizin ve duygularımızın kökleri de burada değil, başka dünyalardadır. İşte bu yüzden de filozoflar, nesnelerin özünü bu dünyada anlamanın imkânsız olduğunu söylüyorlar. Tanrı tohumları başka dünyalardan aldı ve bu dünyaya ekti, kendi bahçesini yetiştirdi ve çıkabilen her şey çıktı, ama filizlenenler ancak başka gizli dünyalarla temas etme duygusuyla yaşıyor ve canlı kalıyor, eğer içindeki bu duygu zayıflayacak veya yok olacak olursa o zaman senin içindeki filiz de ölecektir. O zaman da hayata karşı kayıtsız olursun ve hatta hayattan nefret edersin. Ben böyle düşünüyorum.

h) Kendimiz gibilerin yargıcı olabilir miyiz? Sonuna dek iman hakkında

Hiç kimsenin yargıcı olamayacağını özellikle aklında tut. Çünkü bu dünyada bir yargıcın kendisinin de aynen karşısında duran adam gibi suçlu olduğunu ve adamın işlediği suç yüzünden belki de herkesten önce kendisinin suçlu olduğunu idrak etmeden bir suçluyu yargılaması mümkün değildir. Ancak bunu anladığı zaman yargıç olabilecektir. Saçma görünse de gerçek budur. Çünkü eğer ben doğru biri olsaydım, belki de karşımdaki suçlu olmayacaktı. Eğer karşında duran ve yüreğinle yargıladığın suçlunun suçunu üzerine alabileceksen bunu hemen yap ve onun için sen ıstırap çek, onu da hiçbir şeyi başına kakmadan serbest bırak. Hatta eğer kanunlar seni onun yargıcı yapmışsa o zaman elinden geldiğince bunu ruhunda canlandır, çünkü çıkıp gidecek ve kendi kendisini senin onu yargıladığından daha acı bir şekilde yargılayacaktır. Senin bu kucaklamana karşılık duygusuzca ve seninle alay ederek çekip gidecek olursa da yolundan şaşma, demek ki, henüz onun zamanı gelmemiştir, ama gelecektir; gelmeyecek olursa da fark etmez: O değil, onun için bir başkası suçunu anlayacak, acı çekecek, ayıplayacak, kendini suçlayacak ve hak yerini bulacaktır. Buna inan, kesinlikle inan, çünkü azizlerin bütün umudu ve inancı burada yatmaktadır.

Durmadan çalış. Gece uykuya yatarken eğer “Gerekeni yapmadım” diye aklına bir şey gelirse hemen kalk ve yap. Eğer etrafındaki kötü ve duygusuz insanlar seni dinlemek istemezlerse ayaklarına kapan ve onlardan af dile, çünkü aslında onların seni dinlemek istememelerinden sen de suçlusun. Hırçın insanlarla artık konuşamıyorsan hiçbir zaman umudunu kaybetmeksizin susarak ve tevazu göstererek onlara hizmet et. Herkes seni terk edecek ve zora başvurup kovacak olursa yalnız kal, toprağa kapan ve toprağı öp, gözyaşlarınla ıslat. Yapayalnızken seni hiç kimse görmediği ve duymadığı halde toprak, gözyaşlarının meyvesini verecektir. Sonuna kadar inançlı ol, hatta dünyada herkes yoldan çıkmış, tek dürüst olarak sen kalmış olsan da. O zaman da adağını yerine getir ve tek başına kalan sen, Tanrı’ya övgüler sun. Ama eğer iki kişi bir araya gelirseniz, işte o zaman bütün dünya, canlı sevgi dünyası sizindir, güzel duygular içinde birbirinizi kucaklayın ve Tanrı’yı övün: Çünkü sadece ikiniz de olsanız Tanrı’nın gerçeği yerine gelmiş demektir.

Eğer kendin günah işleyecek olursan ve hatta işlediğin günahlardan veya farkında olmadan işlediğin bir günahtan ölünceye kadar acı duyacaksan o zaman bir başkası için sevin, sen günah işlemiş olsan bile o hâlâ doğru olduğu ve günah işlemediği için sevin.

Eğer insanların canavarlığı, seni öfkeyle ve bu canilerden öç almak isteyecek kadar sonsuz bir acıyla çileden çıkarıyorsa en çok da bu duygudan kork; hemen git ve insanların bu canavarlığından sen suçluymuşsun gibi kendine çekecek bir ıstırap bul. Bu acılara katlan. Böylece yüreğin tatmin olur ve kendinin de suçlu olduğunu anlarsın, çünkü sen gerçek bir günahsız olarak bu canilerin bile yolunu aydınlatabilirdin, ama bunu yapmadın. Eğer bu ışığı tutmuş olsaydın senin ışığınla belki başka bir yol aydınlanabilir ve canavarca davranan biri belki de senin ışığın sayesinde bu canavarlığı yapmazdı. Hatta o ışığı tutmuş olsan ve insanların senin tuttuğun ışıkta dahi kurtulamadıklarını görsen bile kesin kararlı ol ve göklerden gelen ışığın gücünden şüphe etme; şimdi kurtulamamış olsalar bile ilerde kurtulacaklarına inan. İlerde de kurtulamazlarsa onların evlatları kurtulacaktır, çünkü sen ölmüş olsan dahi senin tuttuğun ışık ölmeyecektir. İmanlı insan gider, onun ışığı ise kalır. Her zaman insanlar kurtarıcının ölümünden sonra kurtuluşa ererler. İnsan soyu peygamberlerini kabul etmez ve onları hırpalar, ama insanlar, çile çektirdikleri insanları severler ve sayarlar. Sen de toplum için çalışıyorsun, gelecek için bir şeyler yapıyorsun. Hiçbir zaman ödül peşinde olma, çünkü bu dünyada sana verilen ödül, yani yalnızca bir müminin elde edebildiği ruhsal sevincin zaten büyüktür. Asillerden de, güçlülerden de korkma, ama akıllı ve her zaman mükemmel ol. Ölçüyü, zamanı bil, her şeyi öğren. Yalnız kalarak dua et. Toprağa kapanmayı ve onu öpmeyi sev. Toprağı öp ve durup dinlenmeden, doymak bilmeden sev, herkesi sev, her şeyi sev, bunun coşkusunu ve heyecanını ara. Toprağı sevinç gözyaşlarıyla ıslat ve gözyaşlarını sev. Bunun çılgınlığından utanma, onlara değer ver, çünkü onlar Tanrı’nın çoğunluğa değil, ancak seçilmişlere verdiği yüce bir armağandır.

i) Cehennem ve cehennem ateşi hakkında mistik bir Düşünce

Pederler ve hocalarım, “Cehennem nedir?” diye düşünürüm. Şu hükme varırım: “Sevmenin artık imkânsız olduğuna dair çekilen bir acıdır.” Bir kere ne zamanla ne de yerle ölçülemeyen uçsuz bucaksız evrende bir tür manevi varlığa, bu varlığın yeryüzünde ortaya çıkışıyla kendi kendine “Varım ve seviyorum” deme imkânı verilmişti. Bir kere, sadece bir kere olmak üzere ona yapıcı, canlı bir sevgi anı bahşedilmiş, bunun için de yeryüzünde yaşama imkânı, yaşamla birlikte ise zamanlar ve süreler verilmişti. Ama ne oldu? Bu mutlu varlık, paha biçilmez armağanı geri çevirdi, değerini bilmedi, sevmedi, alay ederek şöyle bir baktı ve kayıtsız kaldı. Artık dünyadan göçüp gitmiş böyle biri, İbrahim’in bahçesini görür, tıpkı Lazar’la zengin hikâyesinde bize anlatıldığı gibi İbrahim’le konuşur ve cenneti seyreder, Tanrı’ya kadar çıkmayı başarır, ama ona acı veren bir şey vardır: Tanrı katına hayatında hiç sevmemiş biri olarak çıkacak ve onların sevgisine önem vermeyen birini sevenlerle görüşecektir. Çünkü artık her şeyi açıkça görmekte ve kendi kendine şöyle demektedir: “Artık bilgiliyim, ama sevmek istesem de bundan sonra sevgimde bir ilerleme olmayacak, çünkü dünyadaki yaşamım sona erdi ve İbrahim, bir damlacık olsun abıhayatla gelip (yani dünyadaki önceki yapıcı hayatı bağışlayarak) dünyadayken önemsemediği, şu anda şiddetli bir arzuyla alev alev yandığım manevi sevgi ateşini söndüremeyecektir; artık hayat yok, ama bundan sonra zaman da olmayacak! Başkaları için hayatımı vermekten mutlu olacak olsam bile bu artık imkânsız, çünkü sevgiye kurban edebileceğim yaşamım geride kaldı ve o yaşamla bu varlığım arasında artık bir uçurum var.” Cehennemde maddi bir ateş olduğundan söz ederler. Bu sırrı araştırmıyorum ve korkuyorum, ama yine de şöyle düşünüyorum: Eğer maddi bir ateş de mevcutsa insanlar buna gerçekten memnun olurlardı, çünkü diye hayal ediyorum, bu maddi acının içindeyken acıların en korkuncu olan manevi acıyı bir an için de olsa unutabilirlerdi. Onların içinden bu manevi acıyı çekip almak imkânsızdır, çünkü bu, onların dışında değil, içindeki bir acıdır. Çekip almak mümkün olsa bile bundan çok daha fazla mutsuz olurlardı diye düşünüyorum. Çünkü cennetteki müminler, çektikleri ıstırapları görerek onları affetmiş ve sınırsız şekilde severek yanlarına çağırmış olsalardı, artık imkânsız olan yapıcı ve yararlı bir mukabil sevgi gösterme arzusunun daha da alevlenmesine neden olacakları için onların acılarını daha da artırmış olurlardı. Yüreğimin ürkekliği içinde, bu imkânsızlığı idrak etmelerinin onları ferahlatacağını düşünüyorum, çünkü müminlerin sevgisini, bu sevgiye karşılık vermenin imkânsızlığını görerek kabul ettikten sonra bu teslimiyet içinde ve bu şekilde boyun eğmenin etkisiyle sonunda dünyadayken önemsemedikleri bu yaratıcı sevginin bir sureti gibi ve bu sevgiye benzer bir hareket ortaya koyacaklardır... Kardeşlerim ve dostlarım, bunu daha açık ifade edemediğim için üzülüyorum. Ama dünyada kendi kendini yok edenlerin, intihar edenlerin vay haline! Onlardan daha mutsuz hiç kimse olamayacağını düşünüyorum. Bize, onlar için Tanrı’ya yakarmanın günah olduğunu söylerler ve Kilise onları adeta bilerek reddeder, ama ben içimden onlar için de dua edilebileceğini düşünüyorum. Zaten İsa, sevgi yüzünden kızmaz. Bu insanlar için hayatım boyunca içimden dua etmişimdir, size itiraf ediyorum, pederlerim ve hocalarım, hâlâ da her gün dua etmeye devam ediyorum.

Gerçeğin tartışmasız şekilde bilinmesine ve inkâr edilemez şekilde görülmesine rağmen cehennemde mağrur ve acımasızlar da vardır; şeytanla ve onun mağrur ruhuyla işbirliği yapan korkunç insanlar da vardır. Onlar için cehennem artık kendi gönülleriyle gitmek istedikleri, doymak bilmedikleri bir yerdir; onlar artık gönüllü çilekeşlerdir. Çünkü Tanrı’yı ve hayatı lanetledikten sonra kendi kendilerini de lanetlemişlerdir. Çölde aç susuz kalmış birinin kendi kanını vücudundan emmeye başlaması gibi kendi hırs dolu gururlarıyla beslenirler. Ama yüzyıllardır doymak bilmezler ve af dilemeyi reddederler, onları çağıran Tanrı’ya lanet okurlar. Hayat veren Tanrı’yı nefret etmeden seyredemezler ve yaşamın Tanrı’sının olmamasını, Tanrı’nın kendisini ve yarattığı her şeyi yok etmesini isterler. Öfkelerinin ateşinde ebediyen yanmaya devam edecekler, ölüme ve yokluğa susayacaklardır. Ama ölüme kavuşamayacaklardır...

Aleksey Fedoroviç Karamazov’un notları burada sona eriyor. Tekrar söylüyorum: Bu notlar bölük pörçük notlardır, tam değildir. Örneğin, biyografik bilgiler, staretsin sadece ilk gençliğini kapsamaktadır. Farklı zamanlarda ve farklı etkiler sonucunda söylendiği anlaşılan bu sözler sanki bir bütünmüş gibi staretsin öğütlerinden ve düşüncelerinden derlenmiştir. Yine de hayatının son saatlerinde bizzat starets tarafından söylenmiş sözler tam olarak belli değildir. Eğer Aleksey Fedoroviç’in notlarında staretsin önceki öğütlerinden alıntılarla bir karşılaştırma yapmak gerekirse bu sohbetin ruhu ve karakteri hakkında sadece bir fikir verilmiştir. Staretsin ölümü de gerçekten hiç beklenmedik bir anda olmuştu. Çünkü o son gece odasında toplanmış olan herkesin ölümünün yakın olduğunu kesinlikle fark etmiş olmasına rağmen yine de ölümün bu kadar ani geleceğini düşünmek imkânsızdı; tam tersine dostları, daha önce de belirttiğim gibi, o gece onu o kadar canlı ve konuşkan görünce kısa bir süre için de olsa sağlığında fark edilir bir iyileşme olduğuna inanmışlardı. Hatta sonradan hayretler içinde anlattıklarına göre, vefatından beş dakika önce hiçbir şey anlamak mümkün değilmiş. Birdenbire göğsünde çok kuvvetli bir ağrı hisseder gibi olmuş, rengi sararmış ve elini kalbinin üzerine sıkıca bastırmış. O zaman herkes yerinden kalkmış ve ona doğru atılmış; ama o, acı çektiği halde yine de dudağında bir gülümsemeyle oradakilere bakarak koltuktan yere inmiş ve diz çökmüş, sonra yüzünü yere yaklaştırıp kollarını açmış ve sanki sevinçli bir heyecan içindeymiş gibi yeri öperek ve dua ederek (aynen öğrettiği şekilde) sessizce ve sevinçle ruhunu Tanrı’ya teslim etmiş. Vefat ettiği haberi keşişhanede hemen yayıldı ve manastıra ulaştı. Ölenin en yakınları ve unvanına göre katılması gerekenler cenazeyi eski usule uygun bir törenle kaldırdılar, tüm cemaat de manastır kilisesinde toplandı. Sonradan söylendiğine göre, ölüm haberi şehre şafaktan önce ulaşmış. Sabaha karşı nerdeyse bütün şehir olayı konuşuyormuş ve şehirden pek çok kişi manastıra akın etmiş. Ancak bundan bir sonraki kitapta söz edeceğiz; şimdi ise sadece daha aradan bir gün bile geçmeden hiç kimsenin beklemediği, ancak manastır çevresinde ve şehirde bıraktığı etki bakımından tuhaf, rahatsız edici ve tutarsız, aradan geçen bunca yıldan sonra bile anısı şehrimizdeki pek çok kimse için endişe verici bir gün olarak hafızalarda capcanlı korunan bir şey olduğunu eklemekle yetineceğiz...

49 Ruslarda bal ve şekerle yapılan bir çeşit baharatlı bisküvi. (Ç.N.)

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

YEDİNCİ KİTAP

ALYOŞA

I

ÇÜRÜME KOKUSU

Keşiş-rahip Peder Zosima’nın cesedini unvanına uygun şekilde gömülmeye hazırladılar. Bilindiği gibi, ölen rahipleri ve keşişleri yıkamazlar. “Rahiplerden biri Tanrı huzuruna çıktığında (diye yazılıdır büyük ayin kitabında) görevlendirilmiş olan rahip onun vücudunu ılık suyla siler, ama daha önce ölenin alnına, göğsüne, ellerine, ayaklarına ve dizlerine süngerle haç işareti yapar, başka da bir şey yapılmaz.” Peder Paisiy de ölüye bunların hepsini yaptı. Sildikten sonra rahip kıyafetini giydirdi ve cüppesine sardı; kurala göre, haç şeklinde sarabilmek için cüppeyi birkaç yerinden kesti. Kafasına da üzerinde sekiz kollu haç olan bir başlık geçirdi. Başlık açık bırakılmıştı, ölünün yüzünü siyah bir tülle örttüler. Eline Kurtarıcı’nın tasvirini verdiler. Sabaha karşı onu bu haliyle tabuta koydular (tabut çok önceden hazırlanmıştı). Tabutu bütün gün hücrede (merhum staretsin, cemaati ve dışardan gelen ziyaretçileri kabul ettiği birinci büyük odada) bırakmak niyetindeydiler. Ölen, unvan bakımından keşiş-rahip olduğu için rahiplerin ve diyakozların Zebur değil, İncil okumaları gerekiyordu. Ölü ayininden sonra Peder İosif okumaya başladı; daha sonra bütün gün ve gece İncil’i bizzat okumak isteyen Peder Paisiy, o sırada keşişhane başrahibi pederle birlikte çok meşguldü ve endişe içindeydi, çünkü gerek manastır cemaati, gerekse manastır misafirhanesinden ve akın akın kentten gelenler arasında alışılmamış bir şey, işitilmemiş ve hatta “yakışık almaz” bir heyecan ve sabırsız bir bekleyiş görülmeye başlamıştı ve giderek de artıyordu. Başrahip de, Peder Paisiy de böylesine çok heyecanlanmış insanları yatıştırmak için ellerinden geldiği kadar çaba harcıyorlardı. Gün yeterince ağardığında şehirden hastalarını, özellikle de çocuklarını kapıp gelenler bile oldu. Herhalde ortaya çıkmakta gecikmeyeceğine inandıkları acil şifa gücüne umut bağlayarak bu dakikayı bile bile beklemiş gibiydiler. Şehrimizde herkesin ölen staretsi daha hayattayken tartışmasız ve yüce bir aziz saymaya ne derece alışmış oldukları böylece anlaşılmış oldu. Hem gelenlerin arasında sadece basit halktan insanlar da yoktu. İnananların bu derece çabuk ve açık bir şekilde ve hatta sabırsızlıkla ve nerdeyse bir talep olarak ortaya koydukları bu büyük beklenti, Peder Paisiy’e, çok önceden beri kendisinin de hissettiği, ancak gerçekte onun beklediğini de aşan kesin bir günah olarak görünüyordu. Hatta Peder Paisiy, rahiplerin arasından heyecana kapılanlarla karşılaştığında şöyle demeye başlamıştı: “Bu derece çabuk yüce bir şey beklemek, ancak dine inanmayanlar arasında olabilecek bize yakışmayan bir düşüncesizliktir.” Ama onu pek dinlemiyorlardı ve Peder Paisiy bunu endişeyle fark ediyordu. Oysa kendisi de (her şeyi doğru hatırlamak gerekirse) bu son derece sabırsız bekleyişlerden hayrete düşmüş ve bunlarda bir düşüncesizlik ve telaş bulmuş olsa bile gizliden gizliye kendi içinde, ruhunun derinliklerinde bu heyecanlı insanlarla hemen hemen aynı şeyi bekliyordu ve bunu kendi kendisine itiraf etmemesi mümkün değildi. Gene de bir tür önseziyle içinde büyük kuşkular uyandırmış olan bazı tesadüfler hiç hoşuna gitmiyordu. Merhumun hücresinde sıkış sıkış toplanan kalabalığın içinde, örneğin, Rakitin’i ya da hâlâ manastırda bulunan Obdorsk’lu rahibi manevi bir tiksintiyle fark etmişti (bu yüzden de kendini ayıpladı) ve Peder Paisiy, nedense birdenbire bu ikisini de şüpheli gördü. Oysaki, bu anlamda dikkati çekebilecek kişiler yalnızca onlar da değildi. Obdorsk’lu rahip heyecana kapılanlar içinde en telaşlısıydı; onu her yerde görmek mümkündü: Her tarafta sorular soruyor, her şeye kulak kabartıyor, her yerde özellikle esrarengiz bir tavır takınarak bir şeyler fısıldıyordu. Yüz ifadesi ise son derece sabırsızdı ve adeta bu kadar uzun zamandır beklenen şeyin gerçekleşmemesi yüzünden öfkelenmiş gibiydi. Rakitin’e gelince, daha sonra ortaya çıktığı gibi o, Bayan Hohlakova’nın verdiği özel bir görevle bu kadar erken bir vakitte keşişhaneye gelmişti. Bu iyi yürekli, ama karakteri zayıf kadın keşişhaneye kendisi giremezdi. Uyanır uyanmaz olup biteni öğrenmiş ve birden o kadar çok merak etmişti ki, kendi yerine her şeyi gözetlemesi ve hemen hemen her yarım saatte bir bütün olanları yazılı olarak kendisine yetiştirmesi için Rakitin’i keşişhaneye göndermişti. Bayan Hohlakova, Rakitin’i çok şerefli ve imanlı bir delikanlı olarak görürdü. Rakitin’se herkesi idare etmeyi ve eğer birinde kendi çıkarına uygun en ufak bir şey görüyorsa onun istediği gibi görünmeyi çok iyi becerirdi. Açık ve aydınlık bir gündü ve dua etmeye gelenlerin çoğu, keşişhanenin çevresinde olduğu gibi kilisenin etrafında da çok sayıda bulunan keşişhane mezarlarının civarında toplanmıştı. Peder Paisiy, keşişhaneyi dolaşırken birden Alyoşa’yı ve onu uzun zamandır, hemen hemen geceden beri görmediğini hatırladı. Hatırlar hatırlamaz da onu keşişhanenin en uzak köşesinde, duvarın yanında, çok eskiden ölmüş ve gösterdiği başarılarla tanınmış bir rahibin mezarının başında otururken gördü. Sırtı keşişhaneye, yüzü duvara dönük olarak oturuyordu ve adeta mezar taşının arkasına saklanmıştı. Peder Paisiy iyice yaklaşınca onun iki eliyle yüzünü kapamış yüksek sesle değilse bile bütün vücudu hıçkırıklarla sarsılarak acı acı ağladığını gördü. Peder Paisiy bir süre başında dikildi.

“Yeter sevgili oğlum, yeter dostum,” dedi nihayet içli bir şekilde, “neyin var? Ağlama, sevin. Yoksa bugünün onun en önemli günü olduğunu bilmiyor musun? Şimdi, şu anda nerededir, sadece bunu düşün!”

Alyoşa, küçük bir çocuğunki gibi ağlamaktan şişmiş yüzünü açıp ona baktı, ama hiçbir şey söylemeden hemen döndü ve tekrar elleriyle yüzünü kapadı.

“Belki de böylesi daha iyi,” dedi Peder Paisiy düşünceli bir şekilde, “ağla bakalım, bu gözyaşlarını sana İsa gönderdi. “Senin bu içli gözyaşların yalnızca ruhsal bir ferahlamadır ve güzel yüreğini rahatlatacaktır,” diye de kendi kendine ekledi. Sevecenlikle Alyoşa’yı düşünerek yanından uzaklaştı. Hem de çabucak uzaklaştı, çünkü ona baktıkça kendisinin de ağlamaya başlayacağını hissetmişti. Bu arada zaman geçiyor, manastırdaki işler ve cenaze töreni düzen içinde devam ediyordu. Peder Paisiy, Peder İosif’in tabutun yanındaki yerine geçti ve İncil okuma işini ondan tekrar devraldı. Ama henüz öğleden sonra saat üçü bulmamıştı ki, önceki kitabımın sonunda sözünü ettiğim şey, aramızdan hiç kimsenin beklemediği ve herkesin beklentisine ters düşen o şey oldu. Tekrarlıyorum, bu olayın ayrıntılı, ama aslında içi boş öyküsü, şehrimizde ve tüm çevrede hâlâ olağanüstü canlılıkla hatırlanır. Burada yine kendi adıma bir şey daha ekleyeceğim: Bu heyecanlı ve insanın aklını çelen, aslında ise son derece anlamsız ve doğal olayı anımsamak beni nerdeyse tiksindiriyor. Eğer bu olay, romanımın gelecekte de olsa başkahramanı olan Alyoşa’nın ruhunu ve yüreğini çok güçlü ve belirli bir biçimde etkilememiş, onun ruhunda adeta bir dönüm noktası oluşturmamış ve bilincini sarsan, ama aynı zamanda da hayatı boyunca belirli bir amaca doğru kesin olarak bilincini güçlendirmiş olan bir devrim yaratmamış olsaydı elbette ki hiç sözünü bile etmeyecektim.

Artık öykümüze gelelim. Daha gün ağarmadan önce staretsin gömülmeye hazır cenazesini tabuta koyduklarında ve tabutu birinci, yani eski kabul odasına götürdüklerinde tabutun yanında bulunanlar arasında, odanın pencerelerini açmak gerekir mi, gerekmez mi sorusu ortaya atılmıştı. Ama birisi tarafından laf olsun diye sorulmuş olan bu soru, yanıtsız kaldı ve hemen hemen hiç dikkati çekmedi. Olsa olsa orada bulunanlardan ancak birkaçı bu soruyu fark etmişti. Onlar da böylesine büyük bir adamın cesedinin bozulacağını ve kötü bir koku yayacağını beklemenin gerçek anlamda bir saçmalık olduğunu, hatta bu soruyu soran kişiye imanı zayıf, düşüncesizin biri olduğu için acımak gerektiğini (eğer alay edilmezse tabii) düşünerek ağızlarını açmamışlardı, çünkü tam tersini bekliyorlardı. Öğleyi kısa bir süre geçe ilk başta odaya girip çıkanların hiçbir şey söylemeden sadece akıllarından geçirdikleri ve hatta zihinlerinde beliren düşünceyi bir başkasına söylemekten belli bir ölçüde korkarak fark ettikleri o şey başlamıştı, ama öğleden sonra üçe doğru artık o kadar açık ve inkâr edilemez bir şekilde ortaya çıkmıştı ki, bu haber bir anda bütün keşişhaneye ve dua etmeye gelen tüm ziyaretçilere yayıldı, manastırda da hemen duyuldu ve manastırdakilerin hepsini hayrete düşürdü, sonunda çok kısa bir süre zarfında şehre de ulaştı ve şehirde inançlı inançsız herkesi heyecanlandırdı. İnançsızlar memnun oldular, inançlılara gelince, onların arasından en inançsız olanlardan bile daha çok sevinenler çıktı, çünkü merhum staretsin konuşmalarından birinde söylediği gibi “insanlar, dürüst birinin düşmesinden ve rezil olmasından hoşlanırlardı.” Söz konusu olan, tabuttan azar azar, ama zaman geçtikçe daha fark edilir şekilde, öğleden sonra üçe doğru ise artık son derece açık olarak duyulan ve yavaş yavaş artan bir çürüme kokusunun gelmeye başlamasıydı. Manastırımızın geçmişteki tüm yaşamında çoktandır böyle aşırı ve hatta bu olayın hemen ardından bizzat rahipler tarafından da belirtildiği gibi, başka bir durumda imkânsız olan bir olay olmamıştı ve hiç kimse böyle bir şey anımsamıyordu. Sonraları, hatta yıllar sonra bazı aklı başında rahiplerimiz, o günü bütün ayrıntılarıyla hatırlayarak o zaman bu rezaletin nasıl olup da o dereceye kadar varabildiğine hayret etmişler ve dehşete düşmüşlerdi. Çünkü daha önce de son derece dürüst bir yaşam sürmüş ve doğruluklarından herkesin emin olduğu rahipler ölmüş, onların zavallı cesetlerinden de doğal olarak tüm ölülerde olduğu gibi çürüme kokusu gelmişti, ama bunlar, bu şekilde bir olay ve hatta en ufak bir heyecan bile yaratmamıştı. Çok eskiden öbür dünyaya göçmüş, ama anıları manastırda hâlâ canlı olan ve rivayete göre cesetlerinde çürüme görülmemiş kişiler de vardı elbette. Bu durum, dindar insanları duygulandırarak esrarengiz bir şekilde etkilemiş ve hafızalarında ulvi ve mucizevi bir şey olarak ve eğer Tanrı’nın izniyle vakti gelirse bu kişilerin kabirlerinden ilerde çok daha büyük mucizeler geleceğine ilişkin bir vaat olarak yer etmişti. Yüz beş yaşına kadar yaşamış ve çok zaman önce, yüzyılımızın ilk on yılında öbür dünyaya göç etmiş ünlü bir din kahramanı, büyük bir perhizci ve konuşmama kararı vermiş bir keşiş olan Starets İov’la ilgili anı da işte böyle hafızalarda kalmış anılardan biriydi. Bu staretsin mezarını, buraya ilk defa dua etmeye gelmiş insanlara özel ve olağanüstü bir saygıyla gösterirler ve onunla ilgili olarak bazı büyük umutlardan esrarengiz bir şekilde söz ederlerdi. (Bu mezar, Peder Paisiy’in sabah Alyoşa’yı başında otururken bulduğu mezardı.) Çok eskiden ölmüş olan bu staretsten başka nispeten daha yakın zamanda vefat etmiş olan yüce peder, keşiş-rahip Starets Varsonofiy’in anısı da aynı böyle unutulmayan anılardandı. Starets Varsonofiy, Peder Zosima’nın staretsliği teslim aldığı ve daha hayattayken manastıra dua etmeye gelen herkesin açıkça meczup diye adlandırdığı biriydi. Bu ikisi hakkındaki rivayetlere göre, her ikisi de tabutun içinde yatarken canlı gibiymiş ve cesetleri bozulmadan gömülmüşler, üstelik de yüzleri adeta tabutlarını aydınlatıyormuş. Hatta bazıları, cesetlerinden çok iyi hissedilen çok hoş bir koku geldiğini ısrarla belirtmişlerdi. Ancak bu kadar hatırı sayılır anıya rağmen, Starets Zosima’nın tabutu başında bu derece düşüncesizce, saçma ve kötü bir olayın meydana geliş nedenini açıklamak yine de zordu. Bana gelince, ben burada farklı pek çok şeyin, aynı anda etkili olan pek çok nedenin bir araya geldiğini sanıyorum. Örneğin, bunlardan biri, hâlâ manastırdaki birçok rahibin zihinlerinin derinlerinde saklı bulunan staretsliğe karşı köklü düşmanlıktı. Staretsliği zararlı bir yenilik sayıyorlardı. Sonra, kuşkusuz en önemlisi de ölenin, daha hayattayken adeta karşı gelinmesi yasaklanacak kadar kuvvetli bir şekilde kabul edilmiş olan kutsallığına karşı duyulan kıskançlıktı. Çünkü merhum starets, pek çok kişiyi mucizelerinden ziyade gösterdiği sevgiyle kendine çekmiş olmasına ve çevresinde kendisini sevenlerden adeta koca bir dünya kurmuş olmasına rağmen, bu davranışıyla aynı zamanda kendisini kıskananların, dolayısıyla da acımasız düşmanlarının, hem de sadece manastırdakiler arasında değil, dindar olmayanlar arasında bile gizli ve açık düşmanlarının ortaya çıkmasına neden olmuştu. Örneğin, hiç kimseye bir zararı dokunmamıştı, ama “Niye onu bu kadar sayıyorlar yani?” diye soruyorlardı. Ve sadece bu soru tekrarlana tekrarlana sonunda gözü doymaz koca bir kin uçurumu yaratmıştı. Staretsin cesedinden çıkan çürüme kokusunu duyan pek çok kişinin işte bu yüzden bu kadar çabuk (çünkü daha öleli bir gün bile olmamıştı) sevindiklerini, hem de haddinden fazla sevindiklerini düşünüyorum; staretse bağlı olan ve ona hâlâ saygı gösterenler arasından da bu olayla şahsen küçük düşürüldüğünü ve hakarete uğradığını düşünenler çıkmıştı. Olayın daha sonraki gelişmesi şu şekilde oldu:

Çürüme daha yeni anlaşılmaya başlamıştı ki, merhumun hücresine giren rahiplerin haline bakarak neden buraya geldiklerini anlamak mümkündü. Birisi içeri giriyor, kısa bir süre duruyor ve haberin doğruluğunu hemen başkalarına, dışarda bekleşen kalabalığa bildirmek için çıkıyordu. Bekleyenlerden bazıları üzüntüyle kafalarını sallıyorlar, ama diğerleri artık kindar bakışlarında açık açık parlayan sevinçlerini bile saklamak istemiyorlardı. Ve hiç kimse onlara sitem etmiyor, hiç kimse ses çıkarmıyordu. Tuhaf olan da buydu, çünkü ölen staretse bağlı olanlar manastırda hâlâ çoğunluktaydı; ama galiba Tanrı bu defa azınlığın geçici olarak üstün gelmesine göz yummuştu. Aralarında daha çok tahsilli insanların bulunduğu dinci olmayan ziyaretçiler de kısa bir süre sonra aynı şekilde casus gibi hücreye gelmeye başladılar. Keşişhane kapısının önünde kalabalık halde toplanmış olmalarına rağmen basit halktan insanlar pek az içeriye giriyorlardı. Kesin olan bir şey de, dinci olmayan ziyaretçilerin özellikle saat üçten sonraki akınının bu haber yüzünden aşırı derecede artmış olmasıydı. O gün belki de hiç oraya gitmeyecek ve gitmeyi aklına bile getirmeyecek kişiler, şimdi mahsus geliyorlardı, aralarında bazı yüksek unvanlı şahıslar da vardı. Bununla birlikte, görünüşte terbiye henüz bozulmamıştı ve Peder Paisiy, olağanüstü bir şey olduğunu çoktan anladığı halde sanki çevresinde olup bitenin farkında değilmiş gibi ciddi bir yüz ifadesiyle ve net, tane tane telaffuz ederek yüksek sesle İncil okumaya devam ediyordu. Ancak ilk başta son derece hafif olan, ama giderek yükselen ve cesaretlenen sesler ona kadar gelmeye başlamıştı. Peder Paisiy, birden “Demek ki, Tanrı’nın yargısı insanlarınki gibi değilmiş!” sözlerini duydu. Bunu ilk söyleyen, din dünyasından olmayan biri, son derece sofu olduğu bilinen şehirli yaşlı bir memurdu. Ancak onun yüksek sesle söylediği şey, rahiplerin epeydir kendi aralarında kulaktan kulağa fısıldadıkları bir şeyin sadece tekrarı olmuştu. Onlar bu umutsuz lafı çok daha önce söylemişlerdi ve en kötüsü de hemen hemen her geçen dakikayla birlikte bu sözlerde bir tür sevincin ortaya çıkıyor ve artıyor olmasıydı. Ancak kısa bir süre sonra bu saygılı durum da bozulmaya başladı ve hatta herkes sanki bu terbiyeli durumu bozma hakkını kendisinde hissediyormuş gibiydi. Rahiplerden bazıları ilk başta adeta acıyarak “Bu neden oldu ki, vücudu iriyarı değildi, bir deri bir kemikti, bu koku nerden geliyor?” diyorlardı. Diğerleri hemen “Demek ki, Tanrı özellikle bir şeye dikkati çekmek istedi” diye ekliyorlardı ve onların bu düşüncesi de tartışılmaksızın anında kabul ediliyordu, “çünkü,” diyorlardı, “eğer ölen her günahkârda olduğu gibi doğal bir koku olsaydı yine de bu derece erken değil, daha sonra, en azından yirmi dört saat sonra ortaya çıkardı, bu doğayı da aştı.” Şu halde bunu yapan Tanrı’dan başkası değildir ve burada onun bir şeye işaret eden parmağını görmek gerekir. O, bir şey göstermek istedi. Bu yargı kesinlikle şaşırtıcıydı. Merhumun pek sevdiği, yumuşak başlı kütüphaneci Peder İosif fesatçılardan bazılarına “Bu, her yerde böyle değildir” diyerek itiraz etti ve Hıristiyanlık’ta müminlerin cesetlerinin çürümeyeceğine dair kesin bir kuralın değil, bu konuda yalnızca bir düşüncenin var olduğunu, örneğin Aynaroz gibi en koyu Hıristiyan memleketlerinde bile çürüme kokusunun bu derece kuşku uyandırmadığını ve orada kabul edildiğine göre, ölenin selamete erdiğini gösteren en önemli işaretin cesedinin çürümemesi değil, kemiklerinin rengi olduğunu ileri sürerek bu insanların cesetlerinin yıllarca toprağın altında kalarak çürüyüp dağıldığında bile “şayet kemikleri balmumu gibi sarı bir renk almışsa bunun Tanrı’nın ölen mümini kutsadığını gösteren en önemli işaret olduğunu; eğer sarı değil de siyah bir renk almışsa bunun da Tanrı’nın böyle bir onuru ona layık görmediği anlamına geldiğini, Aynaroz gibi, Hıristiyanlığın eskiden beri en bozulmaz ve en saf şekilde korunduğu yüce bir yerde bunun bu şekilde olduğunu” söyledi. Ama bu uysal pederin söyledikleri etkili olmadı ve hatta alaycı bir direniş yarattı: “Bunların hepsi de ulemalık ve yeni yeni icatlar, dinlemeye değecek şeyler değil,” diye karar verdiler rahipler kendi kendilerine. “Biz eski usule göre hareket ediyoruz, az mı yenilik çıkıyor, hepsine uymak zorunda mıyız?” diye ekledi diğerleri. “Bizim aziz pederlerimiz de onlarınkinden az değildir. Onlar orada Türklerin egemenliği altında oturup her şeyi unuttular. Onların Hıristiyanlığı da çoktan bulanmıştır, hem çanları bile yok” diye ilave etti en alaycı olanları. Peder İosif, üzüntüyle uzaklaştı, ayrıca sanki kendisi de kendi söylediklerine pek inanmıyormuş gibi, düşüncesini çok kesin ifade etmemişti. Ama çok çirkin bir şeyin başlamakta olduğunu ve hatta itaatsizliğin başkaldırdığını hayretle sezmişti. Peder İosif’in arkasından sağduyulu sesler de yavaş yavaş azaldı. Ve durum o hale geldi ki, merhum staretsi sevenlerin ve staretsliğin kuruluşunu sessizce boyun eğerek kabul etmiş olanların hepsi de birdenbire bir şeyden müthiş korktular ve karşılaştıklarında birbirlerinin yüzüne ürkek ürkek bakmaya başladılar. Yenilik saydıkları staretsliğe düşman olanlarsa başlarını gururla yukarı kaldırdılar. “Merhum Starets Varsonofiy’den bırakın kötü bir koku gelmesini, dahası hoş bir koku duyulmuştu,” diye hatırlatıyorlardı için için sevinerek, “ama o bunu staretsliğiyle değil, doğruluğuyla hak etmişti.” Bunun ardından da yeni ölen staretse yönelik kınamalar ve hatta suçlamalar yağmaya başlıyordu: “Doğruyu öğretmiyordu; yaşamın gözyaşları içinde boyun eğmek değil, büyük bir sevinç olduğunu öğretiyordu,” diyordu en ahmaklardan bazıları. Daha da ahmak olan diğerleri ise “Yeni moda inançları vardı, cehennemdeki maddi ateşi kabul etmiyordu” diye ekliyorlardı. Bazı kıskanç kişilerden de “Perhize sıkı sıkıya uymuyordu, tatlı ve çayla birlikte vişne reçeli yiyordu, bunu çok severdi ve reçeli hanımefendiler gönderirlerdi. Bir keşiş çay içer mi hiç?” sözleri işitiliyordu. En kindar olanları “Burnu Kaf Dağı’ndaydı, kendini aziz sayardı, insanları önünde diz çökmeye mecbur görürdü,” diyorlardı sert bir biçimde. Staretsliğin en aşırı karşıtları öfkeli bir fısıltıyla “Günah çıkartmanın gizliliğini kötüye kullanırdı” diye ekliyorlardı. Bunların içinde starets hayattayken hiçbir söz söylememiş, ama şimdi birden ağızlarını açıp konuşan en yaşlı ve ibadetlerinde en katı rahipler, gerçek perhizciler ve suskunlar vardı. Bu korkunç bir şeydi, çünkü onların sözleri genç ve henüz iradesi zayıf rahipler üzerinde büyük bir etki yapıyordu. Kutsal Silvester’den Obdorsk’lu rahipçik de bunu derin derin iç geçirerek ve kafasını sallayarak dinlemişti: “Yo, galiba Peder Ferapont dün doğru hüküm verdi,” diye düşündü kendi kendine. Tam bu sırada da Peder Ferapont göründü, sanki sarsıntıyı artırmaya gelmişti.

Pederin arı kovanlarının bulunduğu yerdeki ahşap hücresinden ender olarak çıktığını, uzun zamandır kiliseye bile gitmediğini ve onu meczup olarak gördüklerinden herkes için ortak olan kurallarla bağlı saymayarak hoş gördüklerini daha önce söylemiştim. Ama tam olarak gerçeği söylemek gerekirse bütün bunları biraz da zorunlu oldukları için hoş görüyorlardı. Çünkü gece gündüz durmadan dua eden (hatta uyurken bile dizlerinin üzerinde dururmuş) bu derece büyük bir perhizci ve konuşmama kararı vermiş birini, kendisi uymak istemediği takdirde genel kurala uyması için zorlamak ayıp olurdu. O zaman rahipler “O, hepimizden daha azizdir. Bu kurallardan çok daha zorunu yerine getiriyor, kiliseye gelmezse gelmez, ne zaman geleceğini de kendisi bilir, onun kendisine ait kuralları var” diyeceklerdi. Bu şekilde itirazlar olur diye Peder Ferapont’u rahat bırakmışlardı. Artık herkesin bildiği gibi, Peder Ferapont, Starets Zosima’yı hiç sevmezdi; işte “Demek ki, Tanrı’nın yargısı insanlarınki gibi değilmiş ve doğayı bile aştı” haberi onun hücresine de hemen ulaşmıştı. Ona bu haberi vermek için ilk koşanlardan birinin dün Peder Ferapont’u ziyaret etmiş ve yanından dehşet içinde ayrılmış olan Obdorsk’lu konuk olduğunu tahmin etmek gerekir. Bu arada tabutun başında dimdik duran Peder Paisiy’in de hücrenin dışında olanları duyamadığı ve göremediği halde çevresini çok iyi tanıdığı için çok önemli şeylerin hepsini de yüreğinde hiç yanılmadan sezdiğini söylemiştim. Şaşırmadı, olabilecek her şeyi korkusuzca, bu heyecanın onun akıl gözüne artık takılmış olan muhtemel sonucunu delici bakışlarıyla izleyerek bekliyordu. Birden kulağına, girişte alışılmışın dışında ve saygı ortamını açıkça bozan bir gürültü geldi. Kapı ardına kadar açıldı ve eşikte Peder Ferapont göründü. Arkasında da hücrenin içinden bile açıkça görüldüğü gibi, eşiğin altında Peder Ferapont’a eşlik eden pek çok rahip ve hatta onların aralarında da din adamı olmayanlar toplanmıştı. Ancak peşindekiler içeri girmemiş ve eşiği geçmemişlerdi, ama orada durarak Peder Ferapont’un ne söyleyeceğini ve ne yapacağını bekliyorlardı, çünkü gösterdiği tüm cesarete rağmen onun boşuna gelmediğini sezmişlerdi. Peder Ferapont eşikte durarak ellerini havaya kaldırdı. Sağ kolunun altından kendini tutamayıp aşırı merakı yüzünden Peder Ferapont’un arkasından merdivene koşan Obdorsk’lu konuğun keskin ve meraklı gözleri bakıyordu. Kapı gürültüyle ardına kadar açılır açılmaz ondan başka herkes bu ani korku yüzünden daha da geriye gitmişti. Peder Ferapont, kollarını havaya kaldırdıktan sonra birden feryadı bastı:

“Def ediyorum!” ve hemen sırayla dört tarafa dönerek eliyle hücrenin duvarlarını ve dört köşesini takdis etmeye başladı. Peder Ferapont’un bu hareketini kendisine eşlik edenler hemen anladılar; çünkü her zaman böyle yapar ve kötü güçleri kovmadan bir yere girmez, oturmaz ve konuşmazdı.

“Defol şeytan, defol şeytan!” diye her istavrozla birlikte tekrarlıyordu. “Def ediyorum!” diye tekrar bağırdı. Kaba rahip gömleği giymiş, beline kalın bir ip bağlamıştı. Kenevirden yapılmış gömleğinin altından aklaşmış kıllarla kaplı çıplak göğsü görünüyordu. Yalınayaktı. Kollarını hareket ettirmeye başlar başlamaz gömleğinin altında taşıdığı zincirler sallanmaya ve ses çıkarmaya başladı. Peder Paisiy okumaya ara verdi, bir adım ilerledi ve Peder Ferapont’un karşısına dikilerek bekledi.

“Neden geldin saygıdeğer peder? Neden düzeni bozuyorsun? Neden uysal sürüyü çileden çıkarıyorsun?” dedi sonunda dik dik Peder Ferapont’a bakarak.

“Neden mi geldim? Niye soruyorsun? Ne Zannediyorsun?” diye bağırdı Peder Ferapont meczup bir adam haliyle. “Buradaki misafirlerinizi, pis şeytanları defetmeye geldim. Ben yokken onları çoğaltmış mısınız bakıyorum. Süpürgeyle süpürmek istiyorum onları.”

“Şeytanı def ediyorsun, ama belki sen de ona hizmet ediyorsun,” diye devam etti Peder Paisiy korkusuzca. “Kim kendisi için ‘Ben azizim’ diyebilir? Sen der misin peder?”

“Ne azizi, murdarım ben. Koltuğa kurulup önünde diz çökülen bir put durumuna düşürmem kendimi!” diye gürledi Peder Ferapont. “Şimdi insanlar kutsal inancı mahvediyorlar. Rahmetli aziziniz de.” Parmağıyla tabutu göstererek kalabalığa döndü: “Şeytanları reddederdi. Şeytanlara karşı ilaç verirdi. İşte bakın şeytanlar köşelerde örümcek gibi üremişler. Bugün kendisi de leş gibi koktu. Bunu Tanrı’nın büyük bir işareti olarak görüyoruz.”

Peder Zosima hayattayken gerçekten de bir defa böyle bir şey olmuştu. Şeytan, rahiplerden birinin önce rüyasına girmeye, sonunda uyanıkken de görünmeye başlamıştı. Rahip büyük bir korku içinde konuyu staretse açmış, o da hiç durmadan dua etmesini ve perhizini artırmasını öğütlemişti. Ancak bunlar da işe yaramayınca perhizi ve duayı bırakmaksızın bir ilaç almasını tavsiye etmişti. O zaman pek çokları bu konuda dedikodu etmişler ve kafalarını sallayarak kendi aralarında konuşmuşlardı. Hepsinden de çok Peder Ferapont dır dır etmişti. Çünkü bazı dedikoducular staretsin bu özel durumda verdiği “olağanüstü” tavsiyeyi yememiş içmemiş ona yetiştirmişlerdi.

“Git buradan peder!” dedi Peder Paisiy emreden bir sesle. “İnsanlar değil, Tanrı yargılar. Belki burada böyle bir “işaret” görüyoruz, ama bunu ne sen, ne ben, ne de başka biri anlayabilir. Çık git peder ve sürüyü kışkırtma!” diye ısrarla tekrarladı.

“Keşişlik unvanına uygun perhiz yapmıyordu, onun için de bu işaret geldi. Bu çok açık bir şey, saklamak günahtır!” Bütün gayretkeşliği içinde aklını kaybeden yobaz sakinleşmiyordu. “Şekerleme yiyordu, hanımlar ona ceplerinde şekerleme taşıyorlardı, çay içiyordu, karnını tatlıyla, kafasını ise kibirli düşüncelerle doldurarak feda etti... Bu yüzden de rezil oldu...”

“Sözleriniz çok düşüncesizce peder!” Peder Paisiy de sesini yükseltmişti. “Senin perhizine ve dindarlığına hayranım, ama şu düşüncesizce sözlerin sanki dışardan kararsız ve kıt akıllı bir delikanlının ağzından çıkmış gibi. Defol git peder, sana emrediyorum,” diye gürledi sonunda Peder Paisiy.

“Çıkacağım zaten!” dedi Peder Ferapont. Biraz bozulmuştu, ama hırçınlıktan da vazgeçmiyordu. “Sizi gidi âlimler! Büyük aklınızla benim hiçliğim üzerine böbürleniyorsunuz. Buraya geldiğimde cahildim, burada ise bildiklerimi de unuttum, benim gibi küçük birini sizin hikmetinizden Tanrı korudu...”

Peder Paisiy başında dikiliyor ve kararlılıkla bekliyordu. Peder Ferapont sustu, birden mahzunlaşıp sağ avucunu yanağına dayadı ve ölen staretsin tabutuna bakarak heceleri uzata uzata şöyle dedi:

“Yarın onun için ‘Yardımcı ve Koruyucu’ ilahisini söylemeye başlayacaklar, çok güzel bir ilahi, oysa ben geberince sadece ve sadece ‘Hayatın Tadı’ ayetini1 okuyacaklar,” dedi gözleri yaşararak ve kederli bir şekilde. “Kibirlendiniz ve böbürlendiniz, boş bu dünya boş!” Birden çılgın gibi bunu söyledi ve elini sallayarak çabucak geri döndü, hızla merdivenden aşağı indi. Aşağıda bekleyen kalabalık şöyle bir dalgalandı; bazıları Peder Ferapont’un arkasından seğirttiler, diğerleri ağırdan aldılar, çünkü hücrenin kapısı hâlâ açıktı, Peder Paisiy ise Peder Ferapont’un ardından merdivene çıkmış gözlüyordu. Ancak çılgın ihtiyar henüz her şeyi bitirmemişti: Yirmi adım kadar uzaklaştıktan sonra birdenbire batmakta olan güneşten yana döndü, iki elini de havaya kaldırdı ve sanki tırpanla biçilmiş gibi, müthiş bir çığlık atarak yere kapaklandı:

“Benim Tanrım kazandı! İsa batan güneşi yendi!” Ellerini güneşe doğru kaldırmış kudurmuş gibi bağırıyordu ve yüzünü yere kapayıp küçük bir çocuk gibi avaz avaz ağlamaya başladı, gözyaşlarından bütün vücudu sarsılıyordu ve ellerini toprağa dayamıştı. Bu sırada herkes ona doğru atıldı, haykırışlar ve hıçkırıklar duyuldu... Herkesi bir tür çılgınlık sarmıştı.

“İşte bakın kim azizmiş! Kim doğruymuş!” Artık haykırışlar korkusuzdu. “Staretslikte kimin oturması gerekiyormuş,” diye ekledi bazıları öfkeyle.

“Staretsliği kabul etmez o... Kendisi reddeder... lanet olası bir yeniliğe hizmet etmez... onların budalalıklarını taklit etmez,” diye hemen lafı kaptı başka sesler. Ve artık iş o kadar tasavvur edilmesi zor bir hale gelmişti ki, tam o anda ayine çağıran çan çaldı. Herkes bir anda haç çıkarmaya başladı. Peder Ferapont da ayağa kalktı ve kendisini istavrozla koruyarak etrafına hiç bakmadan, bağırmaya devam ederek, ama artık tamamen birbiriyle bağlantısız şeyler söyleyerek hücresine yollandı. Birkaç kişi arkasından gitti, ama çoğunluk ayine katılmak üzere dağıldı. Peder Paisiy okuma işini Peder İosif’e devretti ve aşağı indi. Yobazların çılgınca haykırmalarından sarsılmış olmasına imkân yoktu, ama birden yüreği daralmıştı, bir şey özellikle onun canını sıkıyordu ve bunu hissetmişti. Durdu ve birdenbire kendi kendine “Ruhumu bile sarsacak kadar beni üzen ne acaba?” diye sordu ve bu ani üzüntüsünün görünüşe bakılırsa çok küçük ve özel bir nedenden kaynaklandığını hayretle anladı: Biraz önce hücrenin girişinde toplanan heyecanlı kalabalığın arasında Alyoşa’yı da fark etmişti ve Alyoşa’yı gördükten sonra yüreğinde hemen adeta bir acı hissettiğini hatırladı. “Bu delikanlı artık yüreğimde bu kadar çok mu önem taşıyor?” diye hayretle kendine sordu. Tam o anda Alyoşa sanki bir yere yetişecekmiş gibi yanından geçti, ama kilise tarafına gitmiyordu. Bakışları karşılaştı. Alyoşa hızla gözlerini kaçırdı ve yere dikti. Peder Paisiy, sadece delikanlının haline bakarak o dakikada Alyoşa’nın içinde nasıl büyük bir değişiklik cereyan etmekte olduğunu anlamıştı.

“Yoksa senin de mi aklın çelindi?” diye bağırdı birden Peder Paisiy. “Yoksa sen de mi imanı kıt olanlardansın?” diye ekledi kederle.

Alyoşa durdu ve Peder Paisiy’e belirsiz bir ifadeyle baktı, ama tekrar bakışlarını kaçırdı ve yere dikti. Yan duruyordu ve yüzünü karşısındakine çevirmemişti. Peder Paisiy dikkatle izliyordu.

“Acelen nereye böyle? Ayine çağırıyorlar,” diye sordu yeniden, ama Alyoşa yine cevap vermedi.

“Yoksa keşişhaneden ayrılıyor musun? İzin almadan, takdis edilmeden mi gidiyorsun?”

Alyoşa birden ağzını çarpıtarak gülümsedi, gözlerini eski liderinin, yüreğinin ve aklının eski hâkimi sevgili staretsinin ölürken onu emanet ettiği karşısındaki adama tuhaf, ama çok tuhaf bir şekilde çevirdi ve aniden yine önceki gibi cevap vermeksizin sanki artık saygı gösterme kaygısı bile taşımıyormuş gibi elini salladı ve keşişhaneden dışarı çıkış kapısına doğru hızlı adımlarla yürüdü.

Arkasından üzüntülü ve şaşkın bakan Peder Paisiy, “Yine geleceksin!” diye mırıldandı.

1 Bir rahibin ve bir keşişin cenazesi kaldırılırken (hücreden kiliseye ve ayinden sonra kiliseden mezarlığa giderken) “Hayatın Tadı” ayeti söylenir. Eğer ölen keşiş-rahipse “Yardımcı ve Koruyucu” ilahisi okunur. (Y.N.)

II

ÖYLE BİR AN

“Sevgili oğlunun” tekrar geri döneceğine karar verdiğinde Peder Paisiy kesinlikle yanılmıyordu ve hatta belki de (tamamen değilse bile yine de bir öngörüyle) Alyoşa’nın ruhsal durumunun gerçek anlamını anlamıştı. Bununla birlikte bu derece çok sevdiğim ve öykümün bu henüz çok genç olan kahramanının yaşamındaki bu tuhaf ve belirsiz anın açık ve doğru anlamını şu anda anlatmanın bana da çok zor gelebileceğini samimiyetle itiraf ediyorum. Peder Paisiy’in Alyoşa’ya üzülerek yönelttiği “Yoksa senin de mi imanın kıt?” sorusuna Alyoşa’nın adına elbette ki “Hayır, onun imanı kıt değildir” diye kesin bir cevap verebilirdim. Üstelik burada tam tersi bir durum var: Onun bütün şaşkınlığı, çok fazla inançlı olmasından kaynaklanmıştı. Ama yine de bir şaşkınlık geçirmişti, hem de öyle üzücü bir şaşkınlık geçirmişti ki, Alyoşa yıllar sonra bile bu acı günü hayatının en zor, en uğursuz günlerinden biri saymıştı. Eğer açıkça “Acaba ondaki bütün bu keder ve endişe sadece staretsinin vücudunun hiç vakit geçirmeden şifa vermeye başlamak yerine tam tersine erkenden çürümeye uğraması yüzünden mi ortaya çıkmıştı?” diye sorsalar bu soruya hiçbir imaya kaçmadan “Evet, gerçekten de öyle olmuştu” cevabını veririm. Yalnız okurumdan delikanlımın saf yüreğiyle alay etme aceleciliğini göstermemesini rica ederdim. Ben de onun adına af dilemek veya özür dilemek ve onun saf inancını, örneğin, genç yaşını ya da evvelden okuduğu bilimlerde pek başarılı olmadığını vs. vs. ileri sürerek haklı çıkarmak niyetinde olmadığım gibi, tam tersini yapacağım ve onun yüreğinin yaradılışına karşı içten bir saygı duyduğumu kesin olarak açıklayacağım. Kuşkusuz, başka bir delikanlı, kalbin etkilerini dikkatlice karşılayabilen, ateşli değil, sadece ılık bir sevgiyle, doğru, ama yaşına bakarak daha çok sağduyulu (ama bu yüzden de önemsiz) bir mantıkla sevmeyi becerebilen başka bir delikanlı, kahramanımın başına gelenlerden kurtulabilirdi; ancak başka durumlarda, akılsızca, ama yine de büyük bir sevgiden kaynaklanan başka bir hevese kapılmak, inanın, bu hevese hiç kapılmamaktan daha şereflidir. Gençlikte ise bu heves daha da fazladır, çünkü artık tamamen sağduyusuyla hareket eden bir delikanlıya güvenilmez ve az değer verilir. İşte benim düşüncem böyle! “Ama,” diye haykıracaktır belki de aklı başında insanlar, “her gencin böyle bir kör inanca inanması da olanaksız, sizin delikanlı da başkalarına örnek teşkil etmez.” Buna da cevap vereceğim: Evet, benim delikanlı inanıyordu, saygılı ve sarsılmaz bir şekilde inanıyordu, ama yine de onun adına af dilemeyeceğim.

Gördünüz mü, yukarda kahramanımın adına açıklama yapmayacağımı, özür dilemeyeceğimi ve onu haklı çıkarmayacağımı açıkladığım halde (belki de çok acele ederek) öykümün bundan sonrasının anlaşılması için yine de bir şeyleri açıklamak gerektiğini görüyorum. Şunu söyleyeceğim: Burada söz konusu olan mucize değildi. Alyoşa’nın sabırsızlığında söz konusu olan düşüncesizce bir mucize beklentisi değildi. Bazı inançların zaferi için, çabucak başka bir düşünceye karşı üstün gelebilecek herhangi bir eski, peşinen kabul edilmiş bir düşünce için o sırada Alyoşa’ya mucizeler gerekmiyordu (bu da artık hiç yoktur), hayır, kesinlikle hayır: Bütün bunlarda ve her şeyden önce, birinci sırada onun karşısında duran bir yüz, sadece bir yüzdü, sevgili staretsinin yüzü, taparcasına saydığı bir azizin yüzüydü. Onun genç ve saf yüreğinde gizlenmekte olan “herkese ve her şeye” karşı sevgi, bu sırada ve geçen bir yıl boyunca, en azından yüreğinin en güçlü duygusal dalgalanmalarında, zamanla sadece bir tek varlık üzerinde, belki de yanlış olarak, artık ölmüş olan sevgili staretsi üzerinde yoğunlaşmıştı. Gerçekten de bu varlık o kadar uzun zamandır önünde öyle tartışmasız bir ülkü olarak duruyordu ki, onun bütün taze güçleri ve bu güçlerin bütün emeli artık zaman zaman “herkesi ve her şeyi” dahi ihmal ettirecek kadar sırf bu ülküye yönelmeden edemezdi. (Daha sonraları, bir gün önce o kadar kaygılandığı ve üzüldüğü ağabeyi Dmitriy’i bu zor günde tamamen unuttuğunu hatırlamıştı; aynı şekilde bir gün önce büyük bir şevkle yerine getirmek niyetinde olduğu bir işi, İlyuşeçka’nın babasına iki yüz ruble götürmeyi de unutmuştu.) Ama yine de onun için gerekli olan bir mucize değil, “yüce adaletti”. Onun inancına göre, adalet çiğnenmişti ve böylece yüreği bir anda acımasızca yaralanmıştı. İşin seyrine bakıldığında bu “adalet”, Alyoşa’nın beklentilerinde önünde diz çöküp tapındığı eski önderinin cenazesinden ölür ölmez beklenen mucizeler şeklini mi almıştı? Ancak manastırdakilerin hepsi, hatta Alyoşa’nın zekâları önünde eğildiği kişiler, örneğin Peder Paisiy de aynı şeyi düşünüyor ve bekliyorlardı. İşte Alyoşa da hiçbir kuşkuya kapılmadan kafasındaki hayalleri aynen herkesin ortaya koyduğu şekilde ifade etmişti. Üstelik bu, onun yüreğinde uzunca bir sürede, manastırda geçirdiği koca bir yılda oluşmuştu ve yüreği böyle bir şeyi beklemeyi alışkanlık haline getirmişti. Ama adalete susamıştı, istediği sadece mucize değildi, adalet de istiyordu! Ve işte onun beklentisine göre, bütün dünyada herkesten üstün olması gereken kişi, kendisine yakışan şan yerine birden düşmüş ve rezil olmuştu! Ne için? Bu hükmü kim vermişti? Bu kararı kim verebilirdi? İşte onun deneyimsiz ve bakir yüreğini sıkan bu sorulardı. Doğruların en doğrusu birinin bu derece düşüncesiz ve kendisinden bu derece aşağı bir kalabalığa böylesine kötü bir şekilde alay konusu edilmesine incinmeden ve için için öfkelenmeden katlanması mümkün değildi. Varsın hiç mucize olmasın, varsın mucizevi hiçbir şey görülmesin ve hemen beklenen şey doğrulanmasın, peki ama neden şerefsiz olduğu ilan edilmiş, neden bu rezalete izin verilmiş, bu hızlı çürüme neden kindar rahiplerin dedikleri gibi “doğayı bile geride bırakmıştı”? Şimdi bu rahiplerin Peder Ferapont’la birlikte büyük bir zafermiş gibi ulaştıkları bu “işaret”in nedeni neydi ve neden böyle bir sonuca varma hakkını elde ettiklerine inanıyorlardı? Tanrı’nın öngörü ve parmağı neredeydi? “En gerekli olduğu bir anda” parmağını neden saklıyordu (Alyoşa böyle düşünüyordu), yoksa kendini kör, sağır ve merhametsiz doğa yasalarına bağlı kılmak mı istiyordu?

İşte bu yüzden Alyoşa’nın yüreği kan ağlıyordu ve daha önce de söylediğim gibi, dünyada bu en çok sevdiği kişi gözlerinin önünden gitmiyordu. “Beş paralık edilen” de, “şerefsiz bırakılan” da o idi? Varsın benim delikanlının bu mırıldanmaları düşüncesiz ve sağduyudan yoksun olsun, ama yine de üçüncü kez söylüyorum (bunun belki de düşüncesizlik olduğunu baştan kabul ediyorum): Genç kahramanımın böyle bir anda o kadar da sağduyulu olmamasından memnunum, çünkü aklı başında bir insanın sağduyuya ayıracak zamanı daima bulunur, hem bir delikanlının yüreğindeki sevgi böyle olağanüstü bir anda değil de ne zaman ortaya çıkacaktır? Ancak bu durumda, Alyoşa’nın zihninde onun için bu uğursuz ve tutarsız dakikada bir anlık da olsa açığa çıkmış olan biraz tuhaf bir olaydan söz etmeden geçemeyeceğim. Bu yeni ortaya çıkan ve bir görünüp bir kaybolan şey, şimdi Alyoşa’nın sürekli olarak aklına gelen İvan Ağabeyi ile dünkü konuşmasından kalma biraz üzücü etkiydi. Tam da bu sırada aklına gelmişti. Oh hayır, Alyoşa’nın ruhunda temel oluşturan doğal inançlardan hiçbiri sarsılmamıştı. Tanrı’yı seviyordu ve birden biraz homurdanmış olsa da ona sarsılmaz biçimde inanıyordu. Ancak yine de İvan Ağabey’le dünkü konuşmasından kalan bir çeşit belli belirsiz, ama can sıkıcı ve kötü etki Alyoşa’nın ruhunda yeniden kımıldanmaya başlıyor ve giderek artan şekilde ruhunun dışına taşmak istiyordu. Hava artık iyice kararmaya başladığı sırada keşişhaneden manastıra giderken çam korusundan geçen Rakitin, birden bir ağacın altında uyuyormuş gibi yüzükoyun yere yatmış olan Alyoşa’yı fark etti. Yaklaştı ve seslendi:

“Burada mıydın Aleksey? Yoksa...” dedi, şaşkındı, sözünü bitirmeden kaldı. “Yoksa bu hale mi geldin?” demek istiyordu. Alyoşa ona bakmadı, ama biraz kımıldadığı için Rakitin onun kendisini duyduğunu ve anladığını tahmin etti.

“Neyin var?” Hâlâ şaşkındı, ama şaşkınlık yerini artık yüzündeki giderek alaycı bir ifadeye dönüşmüş olan gülümsemeye bırakmaya başlamıştı.

“Dinle, iki saatten fazla süredir ben de seni arıyorum. Birdenbire ortadan kayboldun. Burada ne yapıyorsun? Nedir bu yaptığın aptallıklar? Hadi yüzüme bak...”

Alyoşa kafasını kaldırdı, oturdu ve sırtını ağaca dayadı. Ağlamıyordu, ama suratında bir ıstırap ifadesi taşıyordu, bakışlarında ise öfke görülüyordu. Bu arada Rakitin’e değil, başka bir tarafa bakıyordu.

“Biliyor musun, suratın tanınmaz hale gelmiş. Şu bilinen uysallığından eser yok. Birine mi sinirlendin yoksa? Kızdırdılar mı seni?”

“Bırak!” dedi birden Alyoşa, yine ona bakmadan ve yorgun yorgun elini sallayarak.

“Vay vay, demek artık böyle olduk! Aynen diğer ölümlüler gibi bağırıp çağırmaya başladık. Hem de meleklerden biri! Pekâlâ Alyoşa, beni şaşırttın, şunu bil ki samimi söylüyorum. Çoktandır burada hiçbir şeye şaşırmıyorum... Doğrusu, seni hep okumuş biri olarak saymışımdır...”

Alyoşa nihayet ona baktı, ama dalgın ve sanki hâlâ onu pek az anlıyormuş gibiydi.

“Yoksa senin ihtiyar pis koktuğu için mi böyle oldun? Yoksa onun mucize yaratacağına ciddi ciddi inanıyor muydun?” diye haykırdı Rakitin. Yüzü tekrar çok samimi bir şaşkınlık ifadesi almıştı.

“İnanıyordum, inanıyorum, inanmak da istiyorum, inanacağım da, sana ne!” diye öfkeyle bağırdı Alyoşa.

“Tamam canım, bir şey yok. Tuu, şeytan alsın, buna artık on üç yaşında bir okul çocuğu bile inanmıyor. Aman neyse, şeytan götürsün... Demek, sen şimdi Tanrı’na öfkelendin ve isyan ettin: Sanki unvan vermemişler, bayramda nişan takmamışlar gibi! Ah sizler!”

Alyoşa, Rakitin’e uzun uzun baktı ve gözlerinde birden bir pırıltı oldu... Ama bu Rakitin’e duyduğu öfke değildi.

“Ben Tanrıma karşı isyan etmiyorum, sadece ‘onun dünyasını kabul etmiyorum,’” dedi Alyoşa ve birden ağzını çarpıtarak güldü.

“Ne demek yani, dünyayı nasıl kabul etmiyorsun?” Onun bu yanıtı üzerine Rakitin bir an düşündü. “Ne saçmalık bu?”

Alyoşa karşılık vermedi.

“Tamam, boş şeylerden konuştuğumuz yeter, şimdi asıl meseleye gelelim: Bugün bir şey yedin mi?”

“Hatırlamıyorum... yedim galiba.”

“Yüzüne bakılırsa güçlenmen gerek. Suratından ıstırap okunuyor. Sen gece de uyumamışsın duydum, toplantınız varmış. Sonra da bütün bu gürültü patırtı... Bir lokmacık kutsal ekmek yemiş olmalısın. Cebimde sucuk var, demin buraya gelirken her ihtimale karşı şehirden almıştım. Sen de sucuk yemezsin ki...”

“Bir parça ver sucuktan.”

“Vay vay vay! Sen ne olmuşsun! Demek, artık isyan bayrağını tamamen açtın, barikatları kurdun. Pekâlâ birader, bu meselede önemsenecek bir şey yok. Bana gidelim... Ben olsam şimdi bir iki kadehçik votka patlatırdım, ölesiye yoruldum. Votka da içmezsin herhalde... içer misin yoksa?”

“Votka da ver.”

“Bak şuna! Hayret doğrusu birader!” diyerek tuhaf tuhaf baktı Rakitin. “Pekâlâ öyle ya da böyle, votka ya da sucuk, güzel iş, bu fırsat kaçmaz, gidelim!”

Alyoşa, bir şey söylemeden yerden kalktı ve Rakitin’in peşinden yürüdü.

“Ağabeyin Vaneçka bunu görseydi şaşar kalırdı! Ha, ağabeyin İvan Fedoroviç, bu sabah apar topar Moskova’ya gitti, haberin var mı?”

“Biliyorum,” dedi Alyoşa kayıtsız bir şekilde. Birdenbire zihninde ağabeyi Dmitriy’in hayali belirdi, ama sadece belirmekle kalmadı, bir şeyi, artık bir dakika bile ertelenmesi olanaksız olan acil bir işi, bir görevi, korkunç bir görevi hatırlattı, ancak bu anımsama bile Alyoşa’nın üzerinde hiçbir etki yapmadı, yüreğine ulaşamadı, o anda aklından uçup gitti ve unutuldu. Alyoşa ancak çok sonraları bunu hatırladı.

“Vaneçka Ağabeyciğin bir defasında benim ‘yeteneksiz bir liberal çuval’ olduğumu söylemiş. Sen de bir kez kendini tutamamış ve benim ‘namussuz’ olduğumu ima etmiştin... Olsun varsın! Şimdi de ben sizin yeteneğinizi ve namusunuzu göreceğim.” Rakitin bu son sözleri kendi kendine fısıltıyla söyleyerek bitirdi. “Tuu, dinle!” Tekrar yüksek sesle konuşmaya başladı. “Manastıra girmeyelim, patikadan doğruca şehre gidelim... Hmm. Benim bir de Hohlakova’ya uğramam gerekiyordu. Tasavvur etsene, bütün olup bitenleri ona yazıp yolladım ve ne oldu dersin, anında kurşunkalemle yazılmış bir pusulayla bana cevap verdi (bu hanımefendi pusula yazmayı müthiş sever), ‘Peder Zosima gibi, bu kadar saygıdeğer bir staretsten böyle bir hareketi asla beklemiyormuş efendim!’ Hem de ‘hareket’ diye yazmış! O da öfkelenmiş; ah sizler! Dur!” diye bağırdı birden, hemen durdu ve Alyoşa’yı omzundan tutarak onu da durdurdu.

“Biliyor musun Alyoşa,” diyerek merakla Alyoşa’nın gözlerine baktı. Birdenbire aklına geliveren ve suratını bir anda aydınlatan yeni bir düşüncenin etkisi altındaydı ve konuşurken gülse de galiba şu anda Alyoşa’da gördüğü tuhaf ve hiç beklenmedik ruhsal duruma hâlâ inanamadığından aklına geliveren bu yepyeni fikri yüksek sesle ifade etmeye korkuyordu. “Alyoşka, biliyor musun, en iyisi biz şimdi nereye gidelim?” diyebildi sonunda çekingen bir bekleyişle.

“Fark etmez... nereye istersen.”

“Gruşenka’ya gidelim mi, ha? Gider misin?” diye çekingen bekleyişi yüzünden tir tir titreyerek sonunda sorabildi Rakitin.

“Olur, Gruşenka’ya gidelim,” diye hemen rahat bir şekilde yanıtladı Alyoşa. Artık bu kadarı Rakitin için hiç beklenmedik bir şeydi, yani böyle çabucak ve rahatça razı olması onu öyle şaşırtmıştı ki, nerdeyse bir adım geri sıçradı.

“Bak sen! Görüyor musun!” diye hayretler içinde bir çığlık attı. Ama birdenbire Alyoşa’nın elini sımsıkı yakaladı, kararından vazgeçmesinden şiddetle korkarak onu patikaya doğru hızla çekti. Konuşmadan yürüyorlardı, Rakitin ağzını açmaktan bile korkuyordu.

“Ne kadar sevinecek kim bilir...” diye mırıldandı, ama sonra yine sustu. Aslında Alyoşa’yı Gruşenka sevinsin diye götürmüyordu; işini bilen bir adamdı ve kendisi için kazançlı olmayacak bir amaç için hiçbir işe girişmezdi. Şu anda iki amacı vardı. Birincisi, öç alma, yani “doğru birinin rezil oluşunu” ve Alyoşa’nın onu şimdiden zevkten dört köşe eden “azizlikten günahkârlığa düşüşünü” görme amacı, ikincisi ise onun için son derece kazançlı olacak biraz maddi bir amaçtı. Bundan daha sonra söz edeceğiz.

“Demek ki, böyle bir an çıkıp geldi,” diye düşündü kendi kendine. Neşeli ve düşmanca bir tavrı vardı. “Şu halde biz de onun, yani bu anın yakasına yapışırız, çünkü bize çok uygun düşecektir.”

III

BİR SAP SOĞAN

Gruşenka, şehrin en işlek yerinde, Sobornaya Meydanı yakınlarında, bir tüccarın dul karısı olan Morozova’nın evinde oturuyordu. Bahçedeki ahşap pavyonu kiralamıştı. Morozova’nın evi iki katlı, eski ve dış görünüşü çok çirkin, taştan yapılmış büyük bir binaydı; bu binada ev sahibi kadın, yeğenleri olan iki yaşlı kızla birlikte kendi halinde yaşıyordu. Bahçedeki pavyonu kiraya vermeye ihtiyacı yoktu, ama Gruşenka’yı sırf kendisinin akrabası, Gruşenka’nın da açıkça koruyucusu olan tüccar Samsonov’un hatırı için kiracılığa kabul ettiğini (aşağı yukarı dört yıl önce) herkes bilirdi. Kıskanç ihtiyarın “gözdesini” Morozova’nın evine yerleştirmekteki ilk amacının kocakarıya yeni kiracısının hareketlerini dikkatle izletmek olduğunu söylerlerdi. Ama böyle keskin bir göze gerek olmadığı çok kısa bir sürede anlaşıldı ve hatta Morozova, çok ender olarak Gruşenka’nın karşısına çıkmaya başladı, sonunda da hiç gözetlemeyerek onu kendi haline bıraktı. Aslında ihtiyarın on sekiz yaşındaki bu çekingen, utangaç, incecik, zayıf, düşünceli ve mahzun genç kızı vilayetten bu eve getirdiğinden bu yana dört yıl geçmişti ve o zamandan bu zamana köprünün altından çok sular akmıştı. Bu kızcağızın yaşamöyküsü hakkında şehrimizde pek tutarlı olmayan birkaç şey bilinirdi; son zamanlarda da, hatta Agrafena Aleksandrovna’nın dört yıl içinde pek çok kişinin ilgilenmeye başladığı bir “güzeller güzeli” olduğu günlerde bile hakkında pek fazla bilgisi olan yoktu. Sadece kızın daha on yedisindeyken bir adam tarafından, galiba bir subay tarafından iğfal edildiğine ve hemen sonra da terk edildiğine dair söylentiler vardı. Güya bu subay onu bırakıp gitmiş ve daha sonra da başka bir yerde evlenmiş, Gruşenka ise utanç verici bir durumda ve yoksulluk içinde kalmış. Gerçi Gruşenka ihtiyar adam tarafından gerçekten de sefaletten kurtarılıp getirilmişti, ama söylendiğine göre ailesi namuslu, dini unvanı olan bir aileymiş, bir yedek diyakozun kızı mıymış neymiş. İşte böylece dört yılda duygulu, kalbi kırık ve zavallı bir yetim kızdan al yanaklı, dolgun vücutlu bir Rus güzeli, cesur ve kararlı bir kişiliğe sahip, mağrur ve küstah, paranın değerini kavramış, para kazanmayı bilen, cimri ve dikkatli, doğru mu yalan mı bilmem ama hakkında söylenenlere göre, artık kendi sermayesini biriktirmeyi başarmış bir kadın ortaya çıkmıştı. Yalnız bir konudan herkes emindi: Gruşenka’ya yaklaşmak zordu ve bu dört yıl içinde koruyucusu olan ihtiyar dışında onun teveccühünü kazandığını söyleyerek övünebilecek bir tek erkek bile olmamıştı. Bu kesin bir gerçekti, çünkü özellikle son iki yıldır bu teveccühü kazanmak için epey hevesli ortaya çıkmıştı. Ancak bütün denemeler sonuçsuz kalmıştı, hatta deneyenlerden bazıları, kişilik sahibi genç kadının gösterdiği sert ve alaycı direniş yüzünden komik ve utanılacak durumlara düşerek vazgeçmek zorunda kalmışlardı. Ayrıca genç kadının özellikle en son yıl “spekülatörlüğe” başladığı ve sonunda pek çok kişinin onu gerçek bir Yahudi karısı diye adlandırmasına sebep olacak kadar olağanüstü yetenekler gösterdiği de biliniyordu. Faizle para vermiyordu, ama örneğin, Fedor Pavloviç Karamazov’la birlikte bir süre gerçekten çok ucuza, bir rubleye on kapik gibi bir bedelle senet kırdığı, daha sonra ise bu senetlerden bazılarıyla on kapik için bir ruble gibi bir para kazandığı biliniyordu. Hasta olan Samsonov, en son yıl şişmiş ayaklarını da artık kullanamıyordu. Yetişkin oğullarını bir zorba gibi ezen bu yüz binlik, ama cimri, merhametsiz dul adam ilk zamanlar bir kirpinin dikenli kara gövdesi içinde sakladığı ve o sırada bazı şakacıların dediği gibi, “bitkisel yağla beslediği” himayesi altındaki kadının kuvvetli etkisi altına girmişti. Ancak Gruşenka, ona olan sadakati konusunda sonsuz bir güven hissi vererek serbest kalmayı başarmıştı. Büyük bir işadamı olan bu ihtiyar (çoktan rahmetli oldu), aynı zamanda dikkate değer bir karaktere de sahipti. En önemli özelliği cimri ve dediğim dedik bir adam olmasıydı. Gruşenka onu öyle etkilemişti ki, ihtiyar onsuz yaşayamazdı (örneğin, son iki yıldır böyleydi), ama yine de kadına önemli sayılacak bir sermaye vermemişti. Hatta Gruşenka onu tamamen bırakmakla tehdit etse bile yine de aman zaman bilmezdi. Ama küçük bir sermaye ayırmıştı aslında. Bu durum öğrenildiğinde ise herkes çok şaşırmıştı. “Cin gibi kadınsın,” demişti, Gruşenka’ya sekiz bin ruble ayırırken, “kendin çekip çevir, ama şunu da bil ki, önceden olduğu gibi yıllık geçim masrafından başka hiçbir şey alamazsın, ayrıca vasiyetnamemde de sana hiçbir şey bırakmayacağım.” Sözünü de tuttu: Öldü ve her şeyini, hayatı boyunca karıları ve çocuklarıyla birlikte yanında birer uşak gibi tuttuğu oğullarına bıraktı, Gruşenka’nın ise vasiyetnamede adını bile anmadı. Bütün bunlar sonradan öğrenildi. Gruşenka’ya “sermayesini nasıl” işleteceği konusunda tavsiyelerde bulunarak yardım etmiş ve ona “işleri” göstermişti. Gruşenka’yla ilk defa tesadüfen bir “spekülasyon işi” nedeniyle temasa geçen Fedor Pavloviç Karamazov, bu işi kendi açısından hiç beklenmedik bir şekilde, kadına çılgınca, hatta adeta aklını kaybedecek derecede âşık olarak bitirdi. Öyle ki, artık bir ayağı çukurda olan ihtiyar Samsonov buna epeyce gülmüştü. Gruşenka’nın ihtiyarla tanışıklığı süresince ona karşı tamamen açık yürekli davranması, onun dünyada içini döktüğü tek insan olması da dikkate değer bir husustur. Son zamanlarda Dmitriy Fedoroviç’in de birdenbire bir âşık olarak ortaya çıktığı sıralar ihtiyar gülmeyi bıraktı, aksine bir gün ciddi ve sert bir dille Gruşenka’ya şu nasihati verdi: “Baba ya da oğul, ikisinden birini seçmen gerekirse, ihtiyarı seç, ama ihtiyar namussuzun seninle hemen evlenmesini ve peşin peşin az da olsa bir sermaye vermesini şart koş. Yüzbaşıyla düşüp kalkma, sonu olmaz.” O sırada ölümünün yaklaştığını sezen ve gerçekten de bu nasihati verdikten beş ay sonra ölen ihtiyar şehvet düşkününün Gruşenka’ya söylediği sözler bunlardı. Küçücük bir şey daha belirtmek istiyorum. O sıralar şehrimizde pek çok kimsenin baba-oğul Karamazovlar arasında Gruşenka’nın neden olduğu çirkin ve garip rekabeti bilmesine karşın, genç kadının ihtiyarla ve oğluyla ilişkisinin gerçek anlamını anlayan pek azdı. Hatta Gruşenka’ nın iki hizmetçisi de daha sonraları (ilerde sözünü edeceğim felaketten sonra) mahkemede, Agrafena Aleksandrovna’nın Dmitriy Fedoroviç’i sadece korktuğu için, sözde “öldürmekle tehdit etmiş olması” yüzünden kabul ettiğini söylemişlerdi. Gruşenka’nın iki hizmetçisi vardı. Biri, ailesinden yadigâr, hasta ve hemen hemen tamamen sağır olan çok yaşlı bir aşçı kadın ve bu ihtiyarın torunu, gencecik, eline ayağına çabuk yirmi yaşlarında bir kız olan Gruşenka’nın oda hizmetçisi. Gruşenka, hiç de varlıklı olmayan bir ortamda çok cimrice bir yaşam sürüyordu. Oturduğu pavyonda ev sahibinden alınma çok eski kırmızı ahşaptan yapılmış, yirmili yılların modasına uygun mobilyalarla döşenmiş topu topu üç oda vardı. Rakitin ve Alyoşa, Gruşenka’nın evine girdikleri sırada artık karanlık basmıştı, ama odalar henüz daha aydınlatılmamıştı. Gruşenka misafir odasında, büyük ve hantal, arkalığı kırmızı ağaçtan yapılmış, sert deri kaplı, aşınmış ve delinmiş kanepede yatıyordu. Başının altında yatağından aldığı iki beyaz kuştüyü yastık vardı. Ellerini başının altına koymuş, hareketsiz sırtüstü uzanmıştı. Sanki birini bekliyormuş gibi siyah ipek bir elbise giymiş ve başına da kendisine çok yakışmış olan dantel bir başlık geçirmişti; omzuna büyük bir altın broşla tutturulmuş üç köşeli dantel bir şal atmıştı. Birini bekliyordu, keder ve sabırsızlık içindeymiş gibi yatıyordu. Yüzü biraz solmuştu, dudakları ve gözleri alev alev yanıyordu. Sağ ayağının ucuyla sabırsızca divanın koluna vuruyordu. Rakitin ve Alyoşa geldiklerinde küçük bir panik oldu: Antreden, Gruşenka’nın hemen divandan fırladığı ve birden ürkek bir sesle “Kim o?” diye bağırdığı duyuldu. Ancak konukları hizmetçi kız karşılamış ve hemen hanımına seslenmişti.

“Onlar değil efendim, başkaları, bunlar zararsız.”

Rakitin, Alyoşa’yı elinden tutup misafir odasına sokarken “Nesi var bunun böyle?” diye mırıldandı. Gruşenka, divanın yanında hâlâ korku içindeymiş gibi duruyordu. Koyu sarı kalın saç örgüsü birden başlığın altından kurtulup sağ omzuna düştü, ancak Gruşenka, konukları görüp de onları tanıyana kadar bunu fark etmedi ve düzeltmedi.

“Ah, sen misin Rakitka? Amma da korkuttun beni. Yanındaki kim? Tanrım, bakın kimi getirmiş!” Alyoşa’ya bakıp bir çığlık attı.

“Söylesen de mum getirseler!” dedi Rakitin. Evde emretme hakkına sahip en sıkı fıkı bir tanıdığın ve yakın birinin teklifsizliğiyle söylemişti bunu.

“Mum... elbette mum... Fenya mum getir... Bunu getirecek zamanı da tam buldun!” dedi tekrar başıyla Alyoşa’yı işaret ederek. Aynaya döndü ve iki eliyle çabucak saçını düzeltmeye başladı. Memnun olmamış gibiydi.

“Yaranamadık mı yoksa?” diye sordu Rakitin, bir an için nerdeyse gücenerek.

“Korkuttun beni Rakitka, hepsi bu,” diyen Gruşenka gülümseyerek Alyoşa’ya döndü. “Benden korkma sevgili Alyoşa, gelişine korkunç şekilde sevindim, sen benim beklenmedik konuğumsun. Sense beni korkuttun Rakitka, Mitya kapıyı zorluyor sandım. Biliyor musun, daha demin onu kandırdım ve bana inandığına dair şeref sözü aldım, ama yalan atmıştım. Ona, akşam şu benim ihtiyar Kuzma Kuzmiç’e gideceğimi ve ta geceye kadar da onunla birlikte para sayacağımı söyledim. Aslında her hafta ona giderim ve bütün bir akşam hesapları çıkarırız. Kapıyı kilitleriz, o, tık tık hesapları yapar, ben de oturur bir deftere yazarım, sadece bana güvenir. Mitya da orada olacağıma inandı, oysa ben eve kapandım ve oturdum bir haber bekliyorum. Fenya sizi nasıl içeri soktu bilmem! Fenya, Fenya! Kapıya koş, açıp etrafı kolaçan et, yüzbaşı oralarda mı bak. Belki de gizlenmiş gözetliyordur. Ah, ölmekten korkuyorum!”

“Hiç kimse yok, Agrafena Aleksandrovna, şimdi baktım, ikide bir deliğe yaklaşıp bakıyorum zaten, ben de korkudan tir tir titriyorum.”

“Panjurlar kapalı mı Fenya, perdeleri de örtelim, işte böyle!” Ağır perdeleri kendisi örttü. “Bakarsın ışık görür de damlayıverir. Alyoşa, ağabeyin Mitya’dan korkuyorum bugün,” dedi Gruşenka yüksek sesle. Endişeli olsa da sanki bir coşkunluk içindeydi.

“Bugün neden Mitenka’dan o kadar korkuyorsun ki?” diye sordu Rakitin, “Bildiğim kadarıyla ondan korkmazsın, senin ağzının içine bakar.”

“Söyledim ya, bir haber bekliyorum, altın gibi değerli bir haber. Bu yüzden de Mitenka’nın şimdi buraya hiç gelmemesi lazım. Ama Kuzma Kuzmiç’e gittiğime inanmadı, bunu hissediyorum. Şu anda Fedor Pavloviç’in arka bahçesinde oturmuş beni gözlüyor olmalı. Eğer orada oturuyorsa buraya gelmeyecek demektir, böylesi daha iyi! Hem Kuzma Kuzmiç’e sahiden gittim, Mitya da bana eşlik etti, gece yarısına kadar oturacağımı ve geceyarısı beni eve geri getirmek için mutlaka gelmesini söyledim. Gitti, bense ihtiyarın yanında on dakika kadar kaldıktan sonra tekrar buraya geldim. Of, öyle korktum ki, onunla karşılaşmamak için koştum.”

“Süslenmişsin, nereye böyle? Şuna bak, başlığın da pek güzelmiş.”

“Sen de ne meraklısın Rakitin! Söyledim ya, bir haber bekliyorum. Haber gelecek, fırlayıp gideceğim, yalnız siz beni burada görmediniz. Hazır beklemek için giyinip süslendim.”

“Nereye gideceksin?”

“Çok şey bilirsen çabuk ihtiyarlarsın.”

“Bak sen şuna. Sevinç içinde... Daha önce seni hiç böyle görmemiştim. Baloya gider gibi giyinmişsin,” diyerek şöyle bir süzdü Rakitin.

“Çok baloya gittin de anlarsın sanki.”

“Sen çok mu gittin?”

“Ben balo gördüm. Üç yıl önce Kuzma Kuzmiç oğlunu evlendirmişti, o zaman galeriden bakmıştım. Burada bir prens dururken seninle ne diye gevezelik ediyorum ki Rakitka. Misafir dediğin böyle olur işte! Alyoşa şekerim, sana bakıyorum ve inanamıyorum, Tanrım nasıl oldu da buraya geldin! Sana doğruyu söyleyeyim, gelmeni beklemiyordum, tahmin de etmiyordum, önceden buna asla inanmazdım. Şimdi sırası değildi, ama seni gördüğüme korkunç sevindim! Divana, şuraya otur, işte böyle, sen benim taptaze ay parçamsın. Doğrusu, hâlâ aklım almıyor... Ah sen, Rakitka, bir de onu dün ya da evvelki gün getirmiş olsaydın!.. Olsun varsın, şimdi de memnunum. Belki de evvelki gün değil de şimdi, şu anda burada olmanız daha iyidir...”

Çevik bir hareketle divana, Alyoşa’nın yanına oturdu ve hayranlık dolu ısrarlı bakışlarla ona bakmaya başladı. Gerçekten de memnundu, yalan söylemiyordu. Gözleri parlıyordu, dudakları gülümsüyordu, ama safça ve neşeyle gülümsüyordu. Alyoşa, ondan böylesine iyi bir yüz ifadesi beklemiyordu doğrusu... Düne kadar onunla pek az karşılaşmıştı. Onu kafasında tüyler ürpertici bir tip olarak canlandırmıştı. Hele dün Yekaterina İvanovna’ya karşı zalimce ve sinsice davranışından müthiş sarsılmıştı. Şu anda onun tamamen farklı ve sürprizlerle dolu biri olduğunu görerek çok şaşırmıştı. Ne kadar içindeki acının etkisi altında olursa olsun, Alyoşa’nın gözleri dikkatle Gruşenka’nın üzerinde durmuştu. Onun bütün davranışları sanki dünden beri tamamen iyiye doğru değişmişti: Telaffuzundaki dünkü o yapmacık tatlılıktan, o nazlı ve kırıtkan hareketlerden eser yoktu... her şeyi basit ve sade, hareketleri çabuk, samimi ve saftı, yalnız çok heyecanlıydı.

“Tanrım, doğrusu her şey bugünü bulmuş,” diye mırıldanmaya başladı yeniden. “Hem niye bu kadar mutluyum, kendim de bilmiyorum, Alyoşa. İstersen sor, ama bilmiyorum.”

“Neye sevindiğini bilmiyor musun?” diye güldü Rakitin. “Evvelden ille de onu getir diye bana nedense pek yapışmıştın, bir amacın olmalı.”

“Önceden başka bir amacım vardı, ama artık geçti, şimdi sırası değil. Size bir şey ikram edeyim. Şimdi yumuşadım Rakitka. Sen de otursana Rakitka, niye ayakta duruyorsun? Yoksa oturmuş muydun? Zaten Rakituşka kendini zahmete sokar mı? İşte bak şimdi Alyoşa, Rakitka karşımızda oturuyor ve niye senden önce ona oturmasını söylemedim diye alınıyor. Ah, alıngan Rakitkam benim, alıngan!” diyerek gülmeye başladı Gruşenka. “Kızma Rakitka, şu anda iyi kalpliliğim üzerimde. Sen niye öyle sıkıntılı oturuyorsun Alyoşeçka, yoksa benden korkuyor musun?” Neşeli bir alayla Alyoşa’nın gözlerinin içine baktı.

“Acısı var. Unvanını vermediler,” dedi Rakitin kalın bir sesle.

“Ne unvanı?”

“Staretsi koktu.”

“Nasıl koktu? Saçmalıyorsun sen, kötü bir laf etmek istiyorsun. Kapa çeneni aptal! Dizine oturmama izin ver Alyoşa, bak işte böyle!” Bir anda yerinden fırladı ve gülerek, okşanmak isteyen bir kedi yavrusu gibi Alyoşa’nın kucağına atladı, sağ eliyle de şefkatle Alyoşa’nın boynuna sarılmıştı. “Şimdi seni neşelendiririm, benim dindar çocuğum! Hayır, kucağında oturmama izin veriyor musun, kızmıyorsun ya? Emredersen kalkarım.”

Alyoşa susuyordu. Kımıldamaya korkarak oturuyordu. “Emredersen kalkarım” sözlerini duymuştu, ama cevap vermedi, sanki donup kalmıştı. Ama içindeki şey, örneğin, oturduğu yerden şehvetli bakışlarla gözetleyen Rakitin’in beklediği ve hayal ettiği şey değildi. Ruhundaki büyük acı, yüreğinde henüz doğabilmiş olan bütün duyguları yutuyordu ve eğer şu anda kendisinin tam olarak bilincinde olabilseydi, her türlü ayartıcı şeye ve arzuya karşı çok güçlü bir zırhın içinde korunduğunu tahmin edebilirdi. Üstelik ruhsal durumunun bütün bulanıklığına ve onu ezen acıya rağmen yüreğinde doğmuş olan yeni ve tuhaf duyguya şaşmamak elinde değildi: Bu kadın, bu “korkunç” kadın, önceden hissettiği korkuyla, yani eskiden bir kadını hayal ettiği zaman hissettiği korku gibi bir korkuyla onu korkutmadığı gibi, tam aksine kendisini en çok korkutan ve şu anda kucağına oturup kendisine sarılmış olan bu kadın onda birdenbire bambaşka, beklenmedik ve özel bir duygu, bu genç kadına karşı bir tür olağandışı, büyük ve samimi bir merak duygusu uyandırmıştı. Hem bütün bunlar, her türlü korkudan uzak duygulardı. Asıl önemli olan ve onu şaşırtan da buydu.

“Saçmalamayı bırakıp da şampanya ikram etsen daha iyi olur, borcun var biliyorsun!” diye bağırdı Rakitin.

“Doğru, borcum var. Eğer seni getirecek olursa öteki şeylerden ayrı olarak ona şampanya vaat etmiştim Alyoşa. Yuvarla bakalım şampanyayı, ben de içeceğim! Fenya, Fenya, bize şampanya getir, şu Mitya’nın bıraktığı şişeyi getir, çabuk ol. Cimri de olsam bu şişeyi vereceğim, ama sana değil Rakitka, sen bir mantarsın, o ise bir prens! Şu anda ruhum başka şeylerle dolu olsa da varsın olsun, sizinle birlikte ben de içeceğim, coşmak istiyorum!”

“Evet, neymiş bakalım senin için bu dakikanın önemi, hem ne ‘haberi’ bekliyorsun, sormakta bir sakınca yoksa, ya da sır değilse öğrenebilir miyim?” Rakitin, sürekli olarak kendisine atılan taşları önemsemiyormuş gibi görünmeye çalışarak tekrar merakla sordu.

“Ah, sır değil, sen de biliyorsun zaten,” dedi birden Gruşenka endişeli bir şekilde. Başını Rakitin’e doğru çevirmişti, Alyoşa’dan biraz uzaklaşmıştı, ama hâlâ onun kucağında oturmaya devam ediyordu ve kolunu boynuna dolamıştı. “Benim subay geliyor, Rakitin, subayım geliyor!”

“Geleceğini duymuştum, gerçekten bu kadar yakında mı?”

“Şimdi Mokroye’de, oradan buraya bir ulak gönderecek, öyle yazmış, demin mektup aldım. Oturdum, ulağı bekliyorum.”

“Vay be! Neden Mokroye’de?”

“Anlatması uzun sürer, sana bu kadarı da yeter.”

“Ya Mitenka’nın hali ne olacak şimdi? Vay, vay! Biliyor mu?”

“Niye bilsin ki! Hiçbir şey bilmiyor! Öğrense öldürür beni. Artık bundan hiç korkmuyorum, artık onun bıçağından korkum yok. Sus, Rakitka, bana Dmitriy Fedoroviç’i hatırlatma: Hep yüreğimi ezdi. Şu anda bu konuda hiçbir şey düşünmek istemiyorum. Alyoşeçka’yı düşünebilirim, Alyoşeçka’ya bakıyorum... Hadi gülsene bana canım, neşelen, budalalığıma, sevincime gül... Bak güldü, güldü! Bak nasıl da tatlı tatlı bakıyor. Biliyorsun Alyoşa, geçen gün şu hanımefendiye olanlar yüzünden bana kızdığını sanıyordum. Köpeğin tekiydim o anda, hepsi bu... Yalnız yine de öyle olması iyi oldu. Hem kötü oldu, hem de iyi oldu.” Gruşenka birden düşünceli bir şekilde gülümsedi ve gülümsemesinde aniden sert bir ifade görünüp kayboldu. “Mitya, onun ‘Kırbaçlamak lazım onu!’ diye bağırdığını anlattı. O gün onu çok gücendirdim. Beni ısrarla çağırmıştı, zafer kazanmak, beni çikolatayla kandırmak istiyordu... Hayır, böyle olması iyi oldu,” diyerek tekrar gülümsedi. “Ama seni kızdırmaktan korkarım...”

“Sahiden de öyle,” dedi Rakitin birden ciddi bir şaşkınlıkla. “Gerçekten de senden, senin gibi bir civcivden korkuyor Alyoşa.”

“O, senin gözünde bir civciv, Rakitka... çünkü sende vicdan yok! Görüyorsun, ben onu ruhumla seviyorum! Seni bütün ruhumla sevdiğime inanıyor musun Alyoşa?”

“Ah, seni utanmaz! Sana aşkını ilan ediyor, Alyoşa!”

“Ne yapayım, seviyorum.”

“Ya subay? Ya Mokroye’den gelecek altın değerindeki haber?”

“O başka, bu başka.”

“Nasıl da işin içinden kadınca sıyrılıveriyor!”

“Beni kızdırma Rakitka.” Öfkeyle atıldı Gruşenka, “O başka, bu başka. Ben Alyoşa’yı başka türlü seviyorum. Alyoşa, aslında önceden seninle ilgili kurnazca bir düşüncem vardı. Evet, ben aşağılık, çılgın kadının biriyim, ancak bazı anlarda sana, benim vicdanım olarak baktığım da olmuştur, Alyoşa. Hep ‘Benim gibi iğrenç bir kadından artık nefret ediyor olmalı’ diye düşünüyorum. Hanımefendinin evinden buraya koştuğum evvelki gün de bunu düşünmüştüm. Seni çok uzun zaman önce fark etmiştim Alyoşa. Mitya da biliyor, ona söylemiştim. Mitya anlıyor bunu. İnanır mısın Alyoşa, bazen sana bakıyorum ve utanıyorum, kendimden utanıyorum... Senin hakkında ne zamandan beri bu şekilde düşünmeye başladım, bilmiyorum ve hatırlamıyorum...

Fenya içeri girdi ve ağzı açılmış bir şişenin ve içki doldurulmuş üç kadehin bulunduğu tepsiyi masaya koydu.

“Şampanya geldi!” diye bağırdı Rakitin. “Heyecanlandın sen Agrafena Aleksandrovna, kendinde değilsin. Bir kadeh içip dans etmeye başlayacaksın. Öf, bunu da becerememişler,” diye ekledi şampanyaya bakarak. “Kocakarı kadehleri mutfakta doldurmuş, şişeyi de mantarsız getirmişler, üstelik de sıcak. Pekâlâ, biz de böyle içeriz ne yapalım.”

Masaya yaklaştı, kadehi eline aldı, bir dikişte içti ve yeniden doldurdu.

“Her zaman şampanya bulamazsın,” dedi dudaklarını yalayarak, “Alyoşa, al kadehi, göster kendini. Neye içeceğiz? Cennetin kapılarına mı? Al kadehini Gruşa, sen de cennetin kapılarına iç!”

“Cennetin kapıları da nedir?”

Gruşenka kadehi aldı. Alyoşa da kadehini aldı, bir yudum içti ve kadehi geri bıraktı.

“Hayır, içmesem daha iyi!” diyerek sessizce gülümsedi.

“Bir de övünmüştün!” diye bağırdı Rakitin.

“Öyleyse ben de içmem,” dedi Gruşenka, “hem canım da istemiyor. Tek başına bütün şişeyi sen iç Rakitin. Alyoşa içerse ben de içerim.”

“Sıra yapmacık inceliklere geldi!” diyerek alay etti Rakitin. “Ama kendisi hâlâ onun kucağında oturuyor! Hadi onun üzüntüsü var, senin neyin var? O, Tanrısına karşı isyan etti, sucuk yemeye niyetlendi...”

“Neden?”

“Bugün staretsi öldü, Starets Zosima, hani şu aziz olan.”

“Starets Zosima mı öldü!” diye haykırdı Gruşenka. “Tanrım, bunu bilmiyordum!” Dindar biri gibi haç çıkardı. “Aman Tanrım, bana bak, ben de hâlâ onun kucağında oturuyorum!” Korkmuş gibi bir anda Alyoşa’nın kucağından kalktı ve tekrar divana oturdu. Alyoşa, uzun bir süre hayretle ona baktı, sanki yüzünde bir ışık belirmişti.

“Rakitin,” dedi birden yüksek sesle ve ciddi bir tavırla, “Tanrıma karşı isyan ettiğimi söyleyerek bana sataşma. Sana karşı kötü olmak istemiyorum, bunun için sen de daha iyi ol. Ben, senin hiçbir zaman sahip olmadığın bir hazineyi kaybettim. Sen beni yargılayamazsın. En iyisi onun yüzüne bak: Bana nasıl acıdığını gördün mü? Ben buraya kötü birini bulmaya gelmiştim, alçak ve kötü olduğum için beni öyle bir çekiyordu ki, ama samimi bir kız kardeş buldum... Biraz önce bana merhamet gösterdi... Agrafena Aleksandrovna, senden söz ediyorum. Sen demin benim ruhumu yeniden canlandırdın.”

Alyoşa’nın dudakları titredi ve nefesi tıkandı. Durdu.

“Sanki böyle yapınca seni kurtarıverdi!” diye öfkeyle gülmeye başladı Rakitin. “Oysa seni yutmak istiyordu, bundan haberin var mı?”

“Dur Rakitka!” Gruşenka birden yerinden fırladı. “İkiniz de susun. Şimdi her şeyi anlatacağım: Sen Alyoşa, sus, çünkü senin bu sözlerin beni utandırıyor, çünkü ben kötüyüm, iyi biri değilim, ben böyle biriyim işte. Sen de sus, Rakitka, çünkü yalan söylüyorsun. Öyle alçakça bir düşüncem vardı, evet onu yutmak istiyordum, ama artık bu söylediğin doğru değil, artık öyle bir şey yok... daha fazla duymak istemiyorum bunları Rakitka!” Gruşenka bütün bunları olağanüstü bir heyecanla söylemişti.

“Şu hale bak, ikisi de aklını kaçırıyor!” diye mırıldandı Rakitin, hayretle yüzlerine bakarak. “Çıldırmış gibiler, tımarhaneye düştüm sanki. İkisi karşılıklı birbirlerinin gücünü azalttılar, birazdan da ağlamaya başlayacaklar!”

“Ağlamaya başlarım, başlarım işte,” dedi Gruşenka. “Beni kız kardeşi olarak adlandırdı, bunu ilerde asla unutmayacağım! Yalnız şunu da bil ki, Rakitka, kötü biri de olsam, bir sap soğan sadaka vermiştim.”

“Bir sap soğan da neyin nesi? Tuh, şeytanlar götürsün, iyice delirdiler!”

Rakitin onların bu heyecanına hayret ediyordu ve hayatta pek ender olabilecek şekilde her ikisinin de ruhlarını sarsabilecek her şeyin bir araya toplanmış olduğunu idrak edebildiği halde alınganlık göstererek kızıyordu. Ancak kendisini ilgilendiren şeyleri son derece hassas bir şekilde anlayabilen Rakitin, kısmen gençliğinin sonucu olan deneyimsizliği, kısmen de aşırı bencilliği yüzünden yakınlarının duygularını anlamada pek kaba biriydi.

“Görüyorsun Alyoşeçka,” diye safça güldü Gruşenka Alyoşa’ya dönerek, “bir sap soğan sadaka verdiğimi söyleyerek Rakitka’ya övünmüştüm, ama sana kendimi methetmeyeceğim, bunu sana başka bir amaçla söylüyorum. Bu sadece bir masal, ama güzel bir masal. Bu masalı şu anda evimde aşçılık yapan bizim Matryona’dan daha çocukken dinlemiştim. Bak şöyleydi: ‘Bir varmış bir yokmuş, kötü, ama çok kötü bir kocakarı varmış ve bu kocakarı bir gün ölmüş. Arkasında bir tek hayır bile bırakmamış. Şeytanlar onu yakalamışlar ve ateş gölüne fırlatıp atmışlar. Kocakarının koruyucu meleği ise durmuş, Tanrı’ya anlatmak üzere bu kadının yaptığı bir hayır işi olsun hatırlayabilir miyim diye düşünüyormuş. Anımsamış ve Tanrı’ya şöyle demiş: “Bu kadın bahçeden bir sap soğan kopartmış ve bir dilenciye vermişti.” Tanrı ona şu cevabı vermiş: “Bu bir sap soğanı al, gölün içindeki kadına uzat, ona tutunsun ve çıksın, şayet gölden çıkabilirse cennete gitsin, yok eğer soğanın sapı koparsa kocakarı şimdi olduğu yerde kalsın.” Melek, kocakarıya koşmuş, bir sap soğanı uzatmış, al kocakarı, buna yapış ve dışarı çık demiş. Sonra onu dikkatlice çekmeye başlamış, artık tamamen çekmişmiş ki, göldeki diğer günahkârlar da onun dışarı çıktığını görür görmez kocakarıyla birlikte çıkabilmek için eteğine yapışmaya çalışmışlar. Ancak bu kocakarı kötü, ama çok kötü bir kocakarıymış ve “Sizi değil, beni çekiyorlar, bu soğan da sizin değil, benim,” diyerek başlamış onları tekmelemeye. Bu lafı söyler söylemez de soğan kopuvermiş. Kocakarı göle düşmüş ve o gün bugündür de yanar dururmuş. Melek ise ağlamış ve oradan uzaklaşmış.’ İşte masal bu Alyoşa, bunu ezberimden hatırladım, çünkü ben de aynı böyle kötü bir kadınım. Bir sap soğan sadaka verdiğimi söyleyerek Rakitka’ya övünmüştüm, sana ise başka türlü anlatacağım: Bütün hayatım boyunca topu topu bir sap soğan sadaka verdim, bir tek bu iyiliğim var. Bundan böyle beni methetme Alyoşa, bana iyi bir kadınmışım gibi saygı gösterme, ben kötü biriyim, kötü, hem de çok kötü biriyim, övecek olursan mahcup edersin beni. Eh, oldu olacak her şeyi dökeyim ortaya. Dinle Alyoşa: Senin evime gelmeni o kadar çok istiyordum ve Rakitka’ya öyle bir tebelleş olmuştum ki, eğer seni bana getirecek olursa yirmi beş ruble vermeyi vaat etmiştim. Dur Rakitka, bekle!” Hızlı adımlarla masaya yaklaştı, çekmeceyi açtı, cüzdanını aldı ve içinden yirmi beş ruble para çıkarttı.

“Ne saçmalık! Ne saçmalık!” diye bağırdı şaşıran Rakitin.

“Al Rakitka, borç borçtur, reddetmezsin herhalde, kendin istemiştin.” Parayı Rakitin’in suratına fırlattı.

“Yok bir de reddedecektim,” dedi Rakitin kalın bir sesle. Herhalde utanmıştı, ama utancını kabadayılık ederek saklamaya çalışıyordu. “Bu çok işime yarayacak, aptallar da zaten akıllı insanlar para kazansın diye vardır.”

“Artık kes sesini Rakitka, şimdi söyleyeceğim şeyler senin için değil. O köşede otur ve hiç konuşma, sen bizi sevmiyorsun, onun için ağzını açma.”

“Sizi niye sevecekmişim ki?” Artık öfkesini gizlemeyen Rakitin köpek gibi hırladı. Yirmi beş rubleyi cebine sokmuş ve Alyoşa’nın önünde kesinlikle mahcup olmuştu. Ücretini daha sonra, Alyoşa’nın haberi olmadan alacağını hesap etmişti, ama şu anda duyduğu utanç yüzünden öfkeye kapılmıştı. Bu dakikaya kadar Gruşenka’nın bütün iğnelemelerine rağmen onunla çok ters düşmemek için son derece politik davranıyordu, çünkü üzerinde Gruşenka’nın belli bir etkisi olduğu anlaşılıyordu. Ama artık sinirlenmişti:

“Sevginin bir nedeni olur, siz ikiniz benim için ne yaptınız ki?”

“Sen de ille bir şey için sevme, bak Alyoşa nasıl seviyor.”

“Seni sevdiği nerden belli, sana ne yaptı da onun için böyle kendini paralıyorsun?”

Gruşenka odanın ortasında durdu, heyecanla konuşuyordu ve sesinde isterik titreşimler duyuluyordu.

“Sus Rakitka, bizi hiç anlamıyorsun! Bana bir daha sen demeye kalkma, sana izin vermiyorum, bu cesareti nerden buldun bilmem ki? Uşağımmış gibi köşede otur ve ağzını açma. Şimdi, Alyoşa, benim nasıl bir alçak olduğumu görmen için bütün çıplak gerçeği sadece ve sadece sana anlatacağım! Rakitka’ya değil, sana söylüyorum. Seni mahvetmek istiyordum Alyoşa. Bu, tamamen gerçek olabilirdi; öyle istiyordum ki, seni getirmesi için Rakitka’yı parayla satın aldım. Bunu neden bu kadar istemiştim? Alyoşa, senin hiçbir şeyden haberin yoktu, bana arkanı dönüyordun, yanımdan geçerken bakışlarını yere indiriyordun, bense sana bu ana kadar belki de yüz kere bakmışımdır. Seni herkesten sormaya başlamıştım. Yüzün yüreğimde yer etmişti: ‘Beni hor görüyor,’ diye düşünüyordum, ‘yüzüme bile bakmak istemiyor’. Ve sonunda öyle bir duyguya kapıldım ki, kendim de şaşıp kaldım: Böyle bir çocuktan neden korkuyordum? Onu bir lokmada yutarım ve sonra da alaya alırım. Çok öfkelenmiştim. İnanır mısın, burada hiç kimse bu kötü iş için Agrafena Aleksandrovna’ya gelinebileceğini söylemeye ve düşünmeye cesaret edemez; benim sadece tek bir ihtiyarım var, ben ona bağlıyım ve ona satıldım, bizi şeytan evlendirdi, başka da hiç kimse yok. Ama sana bakarken kararımı verdim: Onu yiyeceğim. Yiyeceğim ve sonra da alay edeceğim. Kız kardeşim dediğin ben, nasıl kötü bir köpeğim, görüyor musun? İşte şimdi de bana vaktiyle kötülük etmiş olan adam gelmiş. Oturdum, haber bekliyorum. Bu adamın benim için ne demek olduğunu biliyor musun? Kuzma beni buraya getireli beş yıl oldu. Öylece oturur, beni görmesinler, duymasınlar diye insanlardan saklanırdım. Zayıf, aptal bir kızdım. Oturup ağlardım, bütün gece uyumaz, düşünürdüm: ‘Beni üzen adam şimdi nerelerdedir? Herhalde başka bir kadınla birlikte benimle alay ediyordur, onu bir görsem, ona bir rastlasam, işte o zaman ona bunu ödeteceğim, ödeteceğim!’ Geceleri karanlıkta kafamı yastığa gömüp hıçkıra hıçkıra ağlardım ve bütün bunları tekrar tekrar düşünürdüm, yüreğimi mahsus kanatır, yüreğimin öfkesiyle avunurdum: ‘Bunu ona ödeteceğim!’ Karanlıkta böyle haykırırdım. Ona hiçbir şey yapamayacağımı, onun ise o anda benimle alay ettiğini, belki de tamamen unuttuğunu ve aklına bile getirmediğini hatırlar hatırlamaz da kendimi yataktan yere atar, aciz gözyaşlarına boğulur, gün ağarana kadar çırpınır dururdum. Sabah bir köpekten daha öfkeli kalkar, bütün dünyayı ısırmaya hazır olurdum. Sonra ne oldu dersin: Para biriktirmeye başladım, hiç kimseye merhamet göstermedim, şişmanladım. Akıllandım mı dersin, ha? Hayır, hiç de öyle olmadı, yeryüzünde hiç kimse görmez ve bilmezdi, ama gecenin karanlığı çöker çökmez tıpkı beş yıl önceki küçük kızcağız gibi yine yatar, dişlerimi gıcırdatarak bütün gece ağlardım: ‘Bunu ona ödeteceğim, ödeteceğim,’ diye düşünürdüm. Bütün bunları duydun mu? Peki, şimdi davranışlarımı nasıl değerlendiriyorsun? Bir ay önce birdenbire bir mektup geldi: Geliyor, dul kalmış, benimle görüşmek istiyor. O zaman beni bir heyecan sardı; Tanrım, diye düşündüm birden: Gelecek ve ıslık çalıp beni çağıracak ve ben de dayak yemiş suçlu bir dişi köpek gibi ona koşacağım! Şunu düşünüyorum ve kendime güvenmiyorum: ‘Ben alçağın biri miyim, değil miyim, ona koşacak mıyım, koşmayacak mıyım?’ Son bir ay boyunca işte böyle beş yıl öncekinden daha da kötü bir öfkeye kapıldım. Benim ne kadar çılgın, ne kadar öfkeli bir kadın olduğumu artık görüyorsun, değil mi Alyoşa? Sana bütün gerçeği anlattım! Ötekine koşmamak için Mitya’yla gönül eğlendiriyordum. Sus Rakitka, beni yargılamak sana düşmez, bunları senin dinlemen için anlatmadım. Siz gelmeden önce burada yatmış bekliyordum, düşünüyordum ve geleceğim için karar veriyordum. Yüreğimdekileri asla öğrenemeyeceksiniz. Hayır, Alyoşa, hanımefendine söyle, önceki gün olanlara sinirlenmesin!.. Dünyada hiç kimse benim şu anda ne halde olduğumu bilmiyor, bilemez de zaten... Bu yüzden bugün oraya giderken belki de yanıma bir bıçak alacağım, buna henüz karar vermedim...Gruşenka bu “acıklı” sözleri söyledikten sonra birden kendini tutamadı, sözlerini tamamlayamadan yüzünü elleriyle örttü, kendini divana, yastığın üzerine attı ve küçük bir çocuk gibi hüngür hüngür ağlamaya başladı. Alyoşa yerinden kalktı ve Rakitin’e yaklaştı.

“Mişa,” dedi, “kızma. Ona gücendin, ama kızma. Biraz önce söylediklerini işittin mi? İnsan ruhundan bu kadar çok şey istenmez, daha merhametli olmak lazım...”

Alyoşa, bunu yüreğinden gelen zapt edilmez bir coşkunlukla söylemişti. Bir şey söylemesi gerekmiş, o da Rakitin’e söylemişti. Eğer Rakitin olmasaydı tek başına konuşmaya başlardı. Ama Rakitin alaycı alaycı baktı ve Alyoşa birden durdu.

“Demin seni staretsinle doldurmuşlardı, şimdi sen de beni staretsinle vurdun, Alyoşenka, Tanrı’nın insancığı,” dedi Rakitin nefret dolu bir gülümsemeyle.

“Alay etme Rakitin, gülme, bir ölünün hakkında da konuşma: O, dünyadaki herkesten daha yücedir!” diyerek ağlamaklı bir sesle bağırdı Alyoşa. “Seni yargılamak üzere konuşmaya kalkmadım, sanıkların en sonuncusuyum. Onun karşısında ben kimim? Buraya mahvolmak için gelmiştim ve ‘Olsun, varsın olsun!’ diyordum, bunun nedeni benim iradesizliğimdi, o ise acılarla geçen beş yıldan sonra birisi gelip de ona içten bir söz eder etmez her şeyi affetti, her şeyi unuttu ve ağlıyor. Onu iğfal eden adam geri döndü, onu çağırıyor, o ise adamın yaptığı her şeyi bağışlayacak ve sevinç içinde ona koşacak, hem de yanına bıçak almayacak, almayacak! Hayır, ben böyle değilim! Bilmiyorum, sen böyle misin Mişa, ama ben böyle değilim! Bu dersi bugün, biraz önce aldım... Sevgi konusunda o bizden daha üstün... Demin anlattıklarını daha önce ondan duymuş muydun? Hayır, duymamıştın; eğer duymuş olsaydın her şeyi çoktan anlamış olurdun... ve evvelki gün gücenen hanım da onu affedecek! Eğer öğrenirse affedecek ve öğrenecek de... Bu, henüz barışmamış bir ruh, ona merhamet göstermek gerek... bu ruhun içinde belki de bir hazine saklıdır...”

Alyoşa sustu, çünkü soluğu kesilmişti. Rakitin, tüm öfkesine rağmen hayretle baktı. Sessiz sakin Alyoşa’dan hiçbir zaman böyle bir tirat beklemezdi.

“Bakın, avukat gelmiş! Ona âşık mı oldun yoksa? Agrafena Aleksandrovna, bizim perhizci sana sahiden de âşık oldu, sen kazandın!” diye bağırdı Rakitin küstah bir gülüşle.

Gruşenka, kafasını yastıktan kaldırdı ve biraz önce döktüğü gözyaşları yüzünden bir anda şişmiş olan yüzünde beliren tatlı bir gülümsemeyle Alyoşa’ya baktı.

“Bırak onu, Alyoşa meleğim, nasıl biri olduğunu görüyorsun, sen de tam konuşacak adamı buldun. Mihail Osipoviç, ben,” diyerek Rakitin’e döndü, “azarladığım için senden özür dilemek istiyordum, ama artık istemiyorum. Alyoşa, yanıma gel, şuraya otur,” diyerek sevinçli bir gülümsemeyle onu yanına çağırıdı, “işte böyle, şuraya otur, söyle bana,” (Alyoşa’nın elini tuttu ve gülümseyerek yüzüne baktı), “söyle bana, seviyor muyum, sevmiyor muyum? Beni iğfal eden adamı seviyor muyum, sevmiyor muyum? Siz gelmeden önce burada karanlıkta yatıyor ve sürekli olarak kendime onu sevip sevmediğimi soruyordum. Benim için sen karar ver Alyoşa, zamanı geldi, sen ne dersen onu yaparım. Onu bağışlayayım mı, bağışlamayayım mı?”

“Bağışlamışsın bile,” dedi Alyoşa gülümseyerek.

“Sahiden de bağışladım,” dedi düşünceli bir şekilde Gruşenka. “Ah, benim alçak yüreğim! Benim şu alçak kalbime ne diyeyim ben!” Birden masadan bir kadeh kaptı, bir dikişte içti ve kadehi kaldırıp yere fırlattı. Kadeh şangırtıyla kırıldı. Gülümsemesinde sert bir çizgi belirip kayboldu.

“Belki de hâlâ bağışlamadım,” dedi tehdit eder gibi bir ifadeyle. Sanki kendi kendine konuşuyormuş gibi bakışlarını yere indirmişti. “Belki de yüreğim henüz daha affetmeye hazırlanıyordur. Hâlâ yüreğimle mücadele ediyorum. Görüyorsun ya Alyoşa, ben, beş yıldır döktüğüm gözyaşlarımı korkunç şekilde sevmişim... Belki de ben o adamı değil de sadece uğradığım hakareti sevdim!”

“Onun yerinde olmak istemezdim,” dedi Rakitin.

“Zaten olamazsın Rakitin, hiçbir zaman onun yerinde olamazsın. Sen benim pabuçlarımı dikeceksin Rakitka, ben seni işte böyle bir işte kullanacağım. Sen benim gibi birini asla göremezsin... Belki o da göremez...”

“O da mı? Öyleyse neden süslendin?” diye sinsi sinsi iğneledi Rakitin.

“Beni süslendim diye ayıplama Rakitka, yüreğimdekilerin henüz hepsini bilmiyorsun! İstersem parçalarım bu elbiseyi, hemen şimdi, şu anda,” diye bağırdı çın çın çınlayan bir sesle. “Bu elbiseyi ne için giydim bilmiyorsun Rakitka! Belki de karşısına çıkacağım ve ona ‘Beni hiç böyle görmüş müydün?’ diyeceğim. Beni on yedi yaşında incecik, sıska bir sulugöz olarak bırakmıştı. Yanına oturacağım, onu baştan çıkaracağım ve kanını alev alev tutuşturacağım: ‘Şimdi nasıl olduğumu gördünüz,’ diyeceğim, ‘öyle de aklınızda kalsın beyefendi, avucunuzu yalayın!’ İşte bu elbise bunun için Rakitka,” diyerek öfkeli bir gülümsemeyle sözünü bitirdi. “Ben çılgının biriyim Alyoşa, öfkeliyim. Elbisemi yırtarım, kendimi yaralar, güzelliğimi mahvederim, suratımı yakarım, bıçakla doğrarım ve sadaka istemeye çıkarım. İstersem hiçbir yere, hiç kimseye gitmem, istersem bana hediye ettiği her şeyi, bütün parasını yarın Kuzma’ya geri gönderirim, hayatım boyunca gündeliğe giderim!.. Bunu yapamayacağımı mı sanıyorsun Rakitka, bunu yapmaya cesaret edemeyeceğimi mi sanıyorsun? Yaparım, yaparım, hemen yapabilirim, beni kızdırmaya görün... ötekini de sepetlerim, o da avcunu yalasın, o da beni göremesin!”

Son sözleri isterik bir şekilde haykırarak söylemişti, ama yine kendini tutamadı, yüzünü elleriyle örttü, kendini yastığın üzerine attı ve tekrar hıçkırıklarla sarsılmaya başladı. Rakitin yerinden kalktı.

“Gitme zamanı geldi,” dedi, “geç oldu, manastıra sokmayacaklar.”

Gruşenka da yerinden fırlayıp kalktı.

“Sen de mi gitmek istiyorsun Alyoşa?” dedi kederli bir şaşkınlık içinde. “Bana şu yaptığına bak: Her şeyi söylettin, yaralar içinde bıraktın, şimdi gene gece oluyor ve yine tek başıma kalacağım!”

“Gece senin evinde kalacak değil ya! Ama eğer istiyorsa kalsın! Ben de yalnız giderim!” diye kinayeli kinayeli konuştu Rakitin.

“Kapa çeneni kötü ruhlu,” diye öfkeyle bağırdı Gruşenka. “Onun bana gelip söylediği sözleri sen hiçbir zaman söylemedin.”

“Sana ne söyledi ki?” diye öfkeyle mırıldandı Rakitin.

“Bilmiyorum, anlamıyorum, bana ne söylediğini hiç anlamıyorum, yüreğimi etkiledi, yüreğimi altüst etti. Bana ilk ve tek acıyan o oldu! Meleğim, neden daha önce gelmedin.” Sanki çıldırmış gibi Alyoşa’nın önünde birden diz çöktü. “Hayatım boyunca senin gibi birini bekledim. Böyle birinin geleceğini ve beni affedeceğini biliyordum. Birinin de benim gibi adi birini, hem de utanç verici o şeyi istemeden seveceğine inanıyordum!..

“Ben sana ne yaptım ki?” diye tatlı tatlı gülümseyerek yanıt verdi Alyoşa. Gruşenka’ya doğru eğilmiş, şefkatle elini tutmuştu. “Sana bir sap soğan, sadece ve sadece küçük bir sap soğan verdim!..”

Bunları söyledikten sonra kendisi de ağlamaya başladı. Bu anda sofada birden bir gürültü oldu, birisi antreye girmişti; Gruşenka büyük bir korkuya kapılmış gibi ayağa fırladı. Fenya gürültüyle ve bağırarak odaya girdi.

“Hanımcığım, meleğim, hanımcığım, haberci geldi!” diye haykırdı neşeyle ve soluk soluğa. “Mokroye’den sizin için bir araba göndermişler, arabacı Timofey arabada, hemen yeni atlar koşacaklar... Mektup, mektup, hanımcığım, işte mektup!”

Mektup elindeydi ve bağıra çağıra konuştuğu sırada mektubu havada sallıyordu. Gruşenka mektubu onun elinden kaptı ve muma doğru yaklaştı. Sadece birkaç satırlık bir nottu ve Gruşenka bunu bir solukta okudu.

“Çağırdı!” diye bağırdı bembeyaz olmuş ve hastalıklı bir gülümsemeyle çarpılmış bir suratla. “Islık çaldı! Hadi peşine düş dişi köpek!”

Ancak bir an karar verememiş gibi durdu; birden sanki kan beynine sıçramış, yanakları al al olmuştu.

“Gidiyorum!” diye haykırdı aniden. “Elveda geride kalan beş yılım! Elveda Alyoşa, kaderim belli oldu... Gidin, gidin, sizi artık bir daha görmemem için hepiniz benden uzaklaşın!.. Gruşenka yeni bir hayata uçup gitti... Sen de beni kötü anma Rakitka. Belki de ölüme gidiyorum! Ah! Sarhoş gibiyim!”

Birden onları yalnız bıraktı ve yatak odasına koştu.

“Artık bize bakacak hali yok,” diye mırıldandı Rakitin. “Gidelim, belki yine çığlık atar, bıktım artık bu gözyaşlarına boğulmuş çığlıklardan...”

Alyoşa, Rakitin’in kendisini bir makine gibi dışarıya çıkartmasına izin verdi. Avluda bir araba duruyordu, koşumları çözülmüştü, fenerle dolaşıyorlar, oraya buraya koşuşuyorlardı. Açık kapıdan içeri üç yeni at soktular. Ama Alyoşa ve Rakitin eşikten daha yeni adım atmışlardı ki, birden Gruşenka’nın yatak odasının penceresi açıldı ve Gruşenka çınlayan bir sesle Alyoşa’nın arkasından seslendi:

“Alyoşeçka, Mitenka Ağabey’ine selam söyle, ona bir de de ki, beni, kötü yürekli sevgilisini kötülükle anmasın. ‘Gruşenka, senin gibi soyluya değil, bir alçağa kısmetmiş!’ dediğimi de ona ilet. Gruşenka’nın onu bir saatçik, yalnızca bir saatçik sevdiğini de ekle, hayatı boyunca bu bir saati unutmasın, ona de ki, Gruşenka sana hayatın boyunca bunu unutmamanı tembihledi de!..”

Hıçkırıklarla dolu bir sesle sözünü tamamladı. Pencere kapandı.

“Hmm, hmm!” diye mırıldandı Rakitin gülerek. “Mitenka Ağabeyi hançerledi, bir de hayatı boyunca unutmamasını emrediyor. Ne aşk ama!”

Alyoşa hiçbir karşılık vermedi, sanki duymamıştı; Rakitin’in yanında çabuk çabuk, çok acelesi varmış gibi yürüyordu; uykuda gibiydi, bir makine gibi yürüyordu. Rakitin’e birden bir şey saplanmış gibi oldu, sanki taze yarasına parmakla dokunmuşlardı. Demin Gruşenka’yı Alyoşa’yla bir araya getirdiği sırada beklediği bu değildi; onun o kadar çok istediği şey değil, bambaşka bir şey olmuştu.

“Polonyalıymış Gruşenka’nın şu subayı,” diye yeniden konuşmaya başladı kendine hâkim olarak, “artık subay da değilmiş, Sibirya’da Çin sınırında bir yerde gümrükte memur olarak çalışıyormuş. Herhalde çelimsiz bir Polonyalıdır. Makamını kaybetmiş diyorlar. Şimdi Gruşenka’nın elinde para olduğunu duydu, bak nasıl geri döndü, bütün mucize bunda.”

Alyoşa yine duymamış gibiydi. Rakitin kendini tutamadı:

“Günahkâr kadını doğru yola yönelttin, değil mi?” diye kötü kötü sırıttı Alyoşa’ya. “Günahkârı doğru yola soktun mu? Yedi iblisi kovdun mu, ha? Nerde onlar, bak işte demin beklediğimiz mucizeler gerçekleşti!”

“Kes Rakitin,” diye karşılık verdi Alyoşa ruhundaki acıyla.

“Deminki yirmi beş ruble için yoksa beni ‘küçümsüyor musun?’ Yani gerçek dostumu sattım, öyle mi? Ama ne sen İsa’sın, ne de ben Yahuda’yım.”

“Ah, Rakitin, inan ki, bunu unutmuştum,” diye haykırdı Alyoşa, “şimdi sen hatırlattın...”

Ama Rakitin artık iyice öfkelenmişti.

“Topunuzu da, tek tek her birinizi de şeytan götürsün!” dedi birden. “Hangi şeytana uydum da seninle arkadaşlık ettim! Bundan sonra karşıma çıkma. Tek başına git, işte yolun!”

Ve Alyoşa’yı karanlıkta yalnız bırakarak başka bir sokağa saptı. Alyoşa şehirden çıktı ve tarlalardan geçerek manastıra gitti.

IV

GALİLE’DEKİ KANA ŞEHRİ

Alyoşa keşişhaneye geldiğinde manastıra göre çok geç bir saatti; kapıcı onu özel bir yoldan içeri soktu. Saat dokuzu vurmuştu; herkes için son derece telaşlı geçmiş olan bir günden sonra bir dinlenme ve rahatlama saatiydi. Alyoşa çekinerek kapıyı açtı ve staretsin tabutunun durduğu hücresine girdi. Tabutun yanında tek başına İncil okuyan Peder Paisiy’den başka dün geceki sohbetten ve bugünkü koşuşturmadan yorgun düşmüş ve öteki odanın döşemesine uzanarak delikanlılara özgü ağır bir uykuya dalmış olan mürit Porfiriy’den başka hücrede hiç kimse yoktu. Peder Paisiy, Alyoşa’nın içeri girdiğini işittiği halde ondan yana bakmadı bile. Alyoşa, kapının sağına, köşeye yöneldi, diz çöküp dua etmeye başladı. Ruhu dopdoluydu, ama biraz bulanıktı ve hiçbir duygu kendini tümüyle göstererek sivrilmiyordu, tam tersine sessiz ve düzenli bir girdap içinde bir duygu diğerinin yerini alıyordu. Ama yüreğinde tatlı bir duygu vardı ve işin tuhafı, Alyoşa buna şaşırmamıştı. Kendisi için değer taşıyan ölünün her tarafı kapalı tabutunu bir kez daha karşısında görüyordu, ama ruhunda sabahki ağlayan, içini yakan ve acı veren keder yoktu. Biraz önce içeri girerken tabutun önünde, kutsal bir şeyin önündeymişçesine diz çökmüştü, ama beyninde ve yüreğinde bir sevinç ışığı parlamıştı. Hücrenin bir penceresi açıktı, hava temiz ve serinceydi; “Pencereyi açmaya karar verdiklerine göre, demek koku daha da arttı,” diye düşündü Alyoşa. Ama daha demin ona o derece korkunç ve rezilce görünmüş olan bu çürüme kokusu düşüncesi, kafasında biraz önceki tasaları ve hiddeti uyandırmıyordu. Sessizce dua etmeye başladı, ancak kısa bir süre sonra hemen hemen bir makine gibi dua ettiğini hissetti. Kafasında düşünce kırıntıları bir görünüp bir kayboluyor, küçük yıldızlar gibi parlamaya başlıyor ve başka düşüncelere yerlerini bırakarak hemen sönüyorlardı. Bununla birlikte ruhunda bir bütün oluşturan, katı ve yatıştırıcı bir şey hüküm sürüyordu ve kendisi de bunun bilincindeydi. Bir ara hararetle dua etmeye başlıyor, teşekkür etmeyi ve sevmeyi öylesine arzu ediyordu... Ama duaya başladıktan sonra birden başka bir şeye atlıyor, düşünceye dalıyor, ettiği duayı da bu duayı yarıda kesen şeyi de unutuyordu. Peder Paisiy’in okuduklarını dinlemeye başlıyordu, ama çok yorgundu, yavaş yavaş uyuklamaya başlıyordu...

“Üçüncü gün Galile’nin Kana şehrinde düğün oldu,” diye okuyordu Peder Paisiy, “İsa’nın anası da orada idi; İsa ile müritleri de düğüne çağrıldı.”

“Düğün mü? Ne bu... düğün...” sözleri Alyoşa’nın zihninde kasırga gibi yayılıyordu, “o da mutlu... ziyafete gitti... Hayır, bıçağı yanına almadı, almadı... Bu sadece ‘önemsiz’ bir sözcüktü... Pekâlâ... önemsiz sözcükler insanın ruhunu ferahlatır... onlar olmasa insanların kederleri çok daha fazla olurdu. Rakitin arka sokağa saptı. Rakitin şimdilik kırgınlıklarını düşünecek, her zaman arka sokaklara gidecek... Ama yol... yol büyük, düz, aydınlık ve parlaktır ve sonunda güneş vardır... Ha? Ne okuyorlar?”

“... Ve şarap eksilince, İsa’nın anası ona dedi: Şarapları yok...” sözlerini işitti Alyoşa.

“Ah, evet burayı kaçırdım, oysa kaçırmak istemiyordum, bu yeri severim: Galile’deki Kana şehri, ilk mucize... Ah, ne mucize, ah, ne güzel bir mucize! İsa, ilk kez bir mucize yaratırken kederli değil, sevinçli insanlara gitmiş, insanların sevincine katkıda bulunmuştu... ‘İnsanları seven, onların sevincini de sever...’ Rahmetli bunu her dakika tekrar ederdi, onun en önemli düşüncelerinden biri buydu... Sevinç olmadan yaşamak mümkün değildir, der Mitya... Evet, Mitya... Gerçek ve güzel olan her şey her zaman tam olarak bağışlanmalı –bu sözü de o söylemişti...”

“... İsa ona dedi: Kadın benden sana ne; saatim daha gelmedi. Anası hizmetçilere dedi: Size ne derse onu yapın.”

“Yapın... Sevinç, bazı yoksul, çok yoksul insanların sevinci... Düğünde bile şarapları eksik kaldığına göre kuşkusuz çok yoksul insanlardı... Tarihçiler, o zamanlar Cenesaret Gölü’nün çevresinde ve bütün bu yerlerde tasavvur bile edilemeyecek kadar yoksul insanların yaşadığını yazarlar... Başka yüce bir varlığın, kendisi de orada bulunan anasının yüce yüreği de onun sadece çok yüce, müthiş görevini yerine getirmek için değil, onu güler yüzle yoksul düğünlerine çağırmış olan kederli ve sinsilikten uzak insanların basit ve saf neşesinin İsa’nın yüreğine yakın olduğunu biliyordu. “Saatim daha gelmedi,” bunu sessiz bir gülümsemeyle söylüyor (mutlaka uysal uysal anasına gülümsüyordur)... Aslında acaba yoksulların düğünlerinde şarabı çoğaltmak için mi dünyaya gelmişti? Ama işte geldi ve anasının ricası üzerine bunu yaptı... Ah, tekrar okuyor.”

“... İsa hizmetçilere dedi: Küpleri su ile doldurun. Onları ağızlarına kadar doldurdular.

Ve hizmetçilere dedi: Şimdi çıkarıp ziyafet reisine götürün; onlar da götürdüler.

Ziyafet reisi şarap olmuş suyu tattığı zaman, onun nereden olduğunu bilmiyordu, fakat suyu getirmiş olan hizmetçiler biliyorlardı: Ziyafet reisi güveyi çağırdı.

Ve ona dedi: Herkes önce iyi şarabı ve çok içtikleri zaman kötüsünü kor; sen iyi şarabı şimdiye kadar sakladın.”

“Ama bu da ne, ne oluyor? Oda niçin açılıp genişliyor... Ah evet... bu, bir düğün, evet, kuşkusuz bir düğün... İşte konuklar, işte gençler oturuyorlar, neşeli bir kalabalık ve... akıllı ziyafet reisi nerede peki? Ama bu da kim? Kim o? Oda genişledi... Oradaki büyük masadan kim ayağa kalkıyor öyle? Nasıl... O da mı burada? Ama o, tabutun içinde... Aman Tanrım!..”

Evet, yüzündeki ince ince kırışıklarla kupkuru ihtiyarcık sevinçli ve sessiz gülümseyerek ona yaklaştı. Tabut artık yok ve o, dün konuk olarak odasında toplandıklarında onlarla otururken giydiği giysiyi giymiş. Yüzü apaçık, gözleri parlıyor. Bu nasıl olabilir, demek ki, o da ziyafette, o da Galile’nin Kana şehrindeki düğüne çağrılmış...

“Ben de yavrucuğum, ben de çağrıldım,” diyen sakin sesi duyuluyor başının üstünden. “Neden buraya gömülüp kaldın, görülmüyorsun... gidelim, hadi bize katıl.”

Onun sesi, Starets Zosima’nın sesi... Çağırdığına göre nasıl o olmaz? Starets, Alyoşa’yı eliyle tutup kaldırdı, beriki dizleri üzerinde doğruldu.

“Eğlenelim,” diye devam ediyor sıska ihtiyarcık. “Yeni şaraptan, yeni, yüce sevincin şarabından içelim; görüyor musun ne çok misafir var? Bak işte gelinle damat, işte akıllı ziyafet reisi yeni şarabın tadına bakıyor. Niye bana hayret ediyorsun? Bir sap soğan sadaka vermiştim ve işte buradayım. Buradakilerin çoğu da birer sap soğan verdiler, sadece birer küçük sap soğan... İşlerimiz ne âlemde? Sen de, sakin ve uysal oğlum, sen de bugün çok isteyen birine bir sap soğan vermeyi başardın. Başla sevgili uysal yavrum, sen de işine başla artık... Güneşimizi görüyor musun, onu görüyor musun?”

“Korkuyorum... bakamıyorum...” diye fısıldadı Alyoşa.

“Ondan korkma. Büyüklüğü ve yüceliği müthiştir, ama sonsuz şekilde merhametlidir. Bizleri sevdiği için aramıza katıldı ve bizimle birlikte eğleniyor, konukların sevinci eksilmesin diye suyu şaraba dönüştürüyor, yeni konuklar bekliyor, yüzyıllardır yeni yeni konuklar çağırıyor. Bak yeni şarap getiriyorlar, görüyor musun, küpleri taşıyorlar...”

Alyoşa’nın yüreğinde bir şey tutuştu, birden acı veren bir şey doldu yüreğine, içinden sevinç gözyaşları koptu... Ellerini uzattı, bir çığlık attı ve uyandı.

Tekrar tabut, açık pencere ve İncil’in sessiz ve ciddi bir şekilde okunuşu. Dizlerinin üzerinde uyumuş, şimdi ise ayaklarının üzerinde duruyor olması ve sanki yerinden kopmuş gibi birden ta tabuta kadar üç düzgün ve hızlı adım atmış olması çok tuhaftı. Hatta Peder Paisiy’in omzuna çarpmıştı ve bunu fark etmemişti. Peder Paisiy, bir an için gözlerini kitaptan kaldırmış, ama delikanlıya tuhaf bir şey olduğunu anlayıp hemen geri indirmişti. Alyoşa yarım dakika kadar tabuta, göğsünde ikona ve kafasında sekiz kollu haç işareti bulunan başlıkla üstü örtülmüş, tabutun içine uzatılmış hareketsiz yatan ölüye baktı. Daha demin sesini işitmişti ve bu ses hâlâ kulaklarında yankılanıyordu. Hâlâ etrafa kulak kabartıyor, hâlâ bir ses bekliyordu... ama aniden döndü ve hücreden çıktı.

Eşikte durmadı, hızla aşağı indi. Heyecanla dolu ruhu özgürlüğe, enginliklere susamıştı. Üzerinde sessiz sessiz parlayan yıldızlarla dolu geniş, uçsuz bucaksız gök kubbe uzanıyordu. Tepesindeki bir noktadan ufka doğru henüz pek belli olmayan Samanyolu görünüyordu. Yeryüzünü tertemiz ve hareketsiz denecek kadar sessiz bir gece kaplamıştı. Kilisenin beyaz kuleleri ve altın kubbeleri yakut rengi gökyüzünde parlıyordu. Evin çevresindeki çiçekliklerde şahane sonbahar çiçekleri sabaha kadar uykuya dalmışlardı. Yeryüzünün sessizliği, gökyüzünün sessizliğine karışmış gibiydi, yeryüzünün sırrı, yıldızların sırrına karışıyordu... Alyoşa durdu, etrafına bakındı ve birden sanki yıldırım çarpmış gibi toprağın üstüne kapaklandı.

Toprağa neden sarıldığını bilmiyordu, toprağı neden böyle önüne geçilmez bir şekilde öpmek, onu her şeyiyle öpmek istediğini bilemiyordu, ama ağlayarak, hıçkırarak ve gözyaşlarıyla ıslatarak toprağı öpüyor ve onu seveceğine, ebediyen seveceğine çılgınca yemin ediyordu. “Toprağı sevinç gözyaşlarınla ıslat ve akıttığın bu gözyaşlarını sev...” İçinden bu sözler geçiyordu. Neye ağlıyordu? Ah, düştüğü bu heyecan içinde bir uçurumdan kendisine göz kırpan bu yıldızlara ağlıyordu ve “bu çılgınlıktan utanmıyordu.” Sanki Tanrı’nın bu sayısız dünyalarının hepsinin ipleri onun ruhunda birleşmişti ve sanki ruhu “başka dünyalara dokunarak” titreşiyordu. Her şey için herkesi bağışlamak, af dilemek istiyordu. Ah hayır, kendisi için değil, herkes için ve her şey için af dilemek istiyordu. “Benim için de başkaları af dileyecekler” sözleri tekrar ruhunda çınladı. Ama her geçen dakikayla birlikte bu gökkubbe gibi kesin ve sarsılmaz bir şeyin ruhuna inmekte olduğunu apaçık ve gözle görülür bir şekilde hissediyordu. Zihninde sanki bir düşünce hüküm sürmeye başlıyordu; hem de ömür boyu ve ebediyen. Toprağa zayıf bir delikanlı olarak düşmüş, ama hayatı boyunca sağlam bir savaşçı olarak ayağa kalkmıştı. Bunu birden, bu heyecanlı anında anladı ve hissetti. Ve Alyoşa, bu anı ömrü boyunca asla ve asla unutamadı. “O saatte benim ruhumu biri ziyaret etti” diyordu daha sonradan söylediği bu sözlere kesinlikle inanarak...

Kendisine “dünyaya gitmesini” emretmiş olan merhum staretsinin sözünü de göz önüne alarak üç gün sonra manastırdan ayrıldı.

SEKİZİNCİ KİTAP

MİTYA

I

KUZMA SAMSONOV

Gruşenka’nın yeni bir hayata uçup giderken son selamını iletmeyi “emrettiği” ve bir saatçik aşkını sonsuza dek anımsamasını tembih ettiği Dmitriy Fedoroviç ise bu anda Gruşenka’nın başından geçenler konusunda hiçbir şey bilmeksizin korkunç bir panik ve telaş içinde bulunuyordu. Son iki gündür öyle tasavvur edilemez bir durumdaydı ki, daha sonra kendisinin de söylediği gibi, gerçekten de beyin humması geçirebilirdi. Bir gün önce Alyoşa sabahleyin onu bulamamış, kardeşi İvan ise aynı gün onunla meyhanede buluşamamıştı. Kirada oturduğu küçük dairenin sahipleri, verdiği emir üzerine izini gizlemişlerdi. O ise bu iki gün içinde daha sonradan kendisinin de ifade ettiği gibi, “kaderiyle boğuşarak ve kendisini kurtarmaya çalışarak” tam anlamıyla oraya buraya koşuşturup durmuş, hatta Gruşenka’yı bir an için bile olsa gözden uzak bırakarak gitmek kendisine çok korkunç geldiği halde çok önemli bir iş için birkaç saatliğine şehir dışına gitmişti. Bütün bunlar sonradan en ufak ayrıntısına kadar ve belgeler üzerinde ortaya çıktı, ama biz şimdilik onun kaderi üzerinde aniden bir bomba etkisi yapan o tüyler ürpertici felaketten önce yaşadığı iki korkunç günün öyküsünden yalnızca gerekli olan noktaları belirteceğiz.

Gruşenka, onu bir saatçik de olsa gerçekten ve içtenlikle sevmişti. Bu doğruydu, ama aynı zamanda da ona gerçekten acımasız ve korkunç işkenceler etmişti. En önemlisi, Gruşenka’nın kafasındaki niyetleri hiç tahmin edemezdi; güzellikle ya da kaba kuvvetle ondan bir şey koparabilmeye olanak yoktu: Hiçbir şey vermez, hatta kızar ve tamamen yüz çevirirdi. Bunu o zamanlar açıkça anlamıştı. Gruşenka’nın da bir tür mücadele ve olağanüstü bir kararsızlık içinde bulunduğundan, bir dereceye kadar karara varmış olsa bile her şeyi henüz çözümleyemediğinden daha o zaman son derece kesin olarak kuşkulanıyordu. İşte bu nedenle de zaman geçtikçe Gruşenka’nın, kendisinin ona duyduğu tutku yüzünden ona karşı sadece nefret beslediğini kesinlikle tahmin ediyordu. Belki de öyleydi, ama Gruşenka’nın özellikle neye sıkıldığını yine de anlamıyordu. Onu üzen meselenin kendisi açısından sadece iki tanımı vardı: “Ya o, yani Mitya ya da Fedor Pavloviç meselesi.” Zamanı gelmişken burada çok kesin bir olguya işaret etmek gerekir: Fedor Pavloviç’in Gruşenka’ya yasal olarak nikâhlanmayı teklif edeceğinden (tabii daha önce etmediyse) kesinlikle emindi ve şehvet düşkünü ihtiyarın sadece üç bini verip bu işi bırakmak niyetinde olduğuna bir an olsun inanmamıştı. Gruşenka’yı ve onun karakterini iyi tanıyan Mitya bu sonuca varmıştı. İşte bu yüzden de zaman geçtikçe Gruşenka’nın bütün sıkıntısının ve bütün kararsızlığının yalnızca içlerinden hangisini seçeceğini ve hangisinin kendisi için daha kazançlı olacağını bilememesinden kaynaklandığını zannediyordu. Subayın, yani Gruşenka’nın gelişini böylesi bir heyecanla ve korkuyla beklediği o uğursuz adamın yakında geri dönebileceği düşüncesi, gariptir ama bugünlerde bile Mitya’ nın hiç aklına gelmiyordu. Son zamanlarda Gruşenka’nın bu konuda onunla hiçbir şey konuşmadığı da bir gerçekti. Ancak Gruşenka’nın kendisini baştan çıkaran bu adamdan geçen ay aldığı mektuptan haberi vardı ve bunu Gruşenka’dan öğrenmişti. Mektubun içeriğini de kısmen biliyordu. O zaman, Gruşenka bu mektubu ona kötü bir anda göstermişti, ama Mitya mektuba Gruşenka’yı da şaşırtarak hemen hemen hiç önem vermemişti. Nedenini açıklamak ise çok zordu: Belki de neden, sadece bu kadın uğruna kendi öz babasıyla giriştiği mücadelenin tüm çirkinliği ve dehşeti altında ezilmiş olarak en azından şu sıralarda kendisi için bundan daha korkunç ve daha tehlikeli bir şey düşünememesiydi. Beş yıl kaybolduktan sonra birdenbire ortaya çıkıveren bir sevgiliye ve özellikle de bu adamın yakında gelecek olmasına inanmıyordu bile. Aslında subayın Mitenka’ya da gösterdikleri ilk mektubunda bu yeni rakibinin gelişinden son derece belirsiz olarak söz ediliyordu: Mektup çok üstü kapalı, cafcaflı bir dille yazılmıştı ve yalnızca hassas duygular ifade edilmişti. Gruşenka’nın o zaman subayın geri dönüşüyle ilgili daha belirgin birkaç sözün yer aldığı son satırları Mitya’dan sakladığını da belirtmek gerekir. Ayrıca Mitenka, o anda Gruşenka’nın yüzünde de Sibirya’dan gönderilmiş olan bu mesaja karşı adeta elinde olmayan ve gururlu bir nefret sezdiğini sonradan anımsamıştı. Daha sonraları Gruşenka, Mitenka’nın bu yeni rakibiyle arasında bundan sonraki ilişkileri konusunda hiçbir laf etmemişti. Böylece Mitya da subay meselesini yavaş yavaş tümüyle unutmuştu. Yalnızca ne olursa olsun, iş ne hale gelirse gelsin Fedor Pavloviç’le arasındaki kesin hesaplaşmanın çok ama çok yakın olduğunu ve her şeyden önce bu meselenin halledilmesi gerektiğini düşünüyordu. Gruşenka’nın vereceği kararı her an soluğu kesilerek bekliyordu ve hep bu kararın birdenbire, kendiliğinden ortaya çıkacağına inanıyordu. Durup dururken Gruşenka ona “Beni al, ebediyen seninim” diyecek ve her şey bitecek, onu kaptığı gibi hemen dünyanın öbür ucuna götürecekti. Ah, o zaman onu hemen olabildiğince uzağa, dünyanın öbür ucunda olmasa bile Rusya’nın öbür ucunda bir yere götürecek, onunla orada evlenecek ve birlikte incognito2 yaşayacaklar, böylece artık ne burada, ne orada, ne de başka bir yerde kim olduklarını hiç kimse bilmeyecekti. O zaman, ah, işte o zaman hemen yepyeni bir yaşam başlayacaktı! Bu farklı, yeni ve “erdemli” (“mutlaka, mutlaka erdemli”) hayatı her an çılgınca hayal ediyordu. Böyle bir dirilişe ve yenilenmeye susamıştı. Kaderinin bağlı olduğu bu iğrenç girdap onu haddinden fazla içine çekiyordu ve böylesi durumlarda pek çok insanın yaptığı gibi bu yer değişikliğine giderek daha fazla inanıyordu: Sadece bu insanlar olmasa, bu koşullar olmasa, bu iğrenç yerden uçup bir kurtulsa ve her şey yeniden doğsa, yeni bir yolda yürüse! İşte buna inanıyordu ve bunun için ıstırap çekiyordu.

Ama bu ancak sorunun birinci yani mutlu çözümü halinde olabilirdi. Bu meselenin başka bir çözümü daha vardı, başka, ama korkunç bir çözüm olurdu bu. Gruşenka, birden ona “Sen git, ben Fedor Pavloviç’e karar verdim, onunla evleneceğim, sana gerek yok” diyecek ve o zaman, işte o zaman... Bununla birlikte Mitya, o zaman ne olacağını bilmiyordu, en son saate kadar da bilmiyordu. Bu konuda ona hak vermek gerekir. Belirli bir niyeti yoktu, cinayet işlemeyi düşünmemişti. Sadece izlemiş, hafiyelik etmiş ve azap çekmişti, ama yine de sadece ve sadece geleceğinin birinci, mutlu çözümüne kendisini hazırlamıştı. Hatta başka her türlü düşünceyi kafasından kovuyordu. Ama burada da bambaşka bir acı başlıyordu, tamamen yeni ve dolaylı, ama yine de uğursuz ve çözümü olmayan bir durum ortaya çıkıyordu.

İşte burada Gruşenka’nın ona, “Seninim, hadi beni götür” demesi halinde onu buralardan nasıl götürecekti? Para nerdeydi hani? Yıllardır Fedor Pavloviç’in verdiği sadakalardan gelmeye devam eden geliri tam da bu sırada kesilivermişti. Elbette Gruşenka’nın parası vardı, ama bu konuda Mitya’da birdenbire müthiş bir gurur belirivermişti: Gruşenka’yı kendi parasıyla götürmek ve birlikte yeni bir hayata Gruşenka’nın parasıyla değil, kendi parasıyla başlamak istiyordu; Gruşenka’dan para almayı tasavvur bile edemiyordu ve bu düşünceden büyük bir tiksinti duyuyordu. Bu konuyu fazla dağıtmadan ve incelemeden sadece bu anda onun ruhsal yapısının bu şekilde olduğunu belirtmekle yetineceğim. Bütün bunlar, dolaylı olarak ve hatta bir hırsız gibi üzerine yattığı Yekaterina İvanovna’nın paraları yüzünden çektiği gizli vicdan azabının bile bilincinde olmadan olmuş olabilirdi: “Birinin karşısına bir alçak olarak çıktım, şimdi diğerinin karşısına da bir alçak olarak çıkacağım,” diye düşünmüştü daha sonraları kendi kendine bunu itiraf ettiğinde. “Gruşenka da bunu bildiğine göre bir alçağı o da istemeyecektir.” Peki öyleyse parayı nereden alacak, bu lanet olası parayı nereden bulacaktı? Yoksa her şey boşa gidecek ve hiçbir şey elde edemeyecekti “ve bunun tek nedeni de parasının yeterli olmamasıydı, of, ne rezillikti bu!”

Biraz ilerilere gideceğim: Bu paraları nereden ele geçireceğini belki de biliyordu, bu paraların nerede bulunduğunu da belki biliyordu. Şimdi daha ayrıntılı bir şey söylemeyeceğim, çünkü her şey sonradan anlaşılacak; ama onun için en önemli felaketin ne olduğunu çok açık olmasa da söyleyeceğim; bu bir yerlerde yatan parayı almak için ve bu parayı alma hakkına sahip olmak için önce Yekaterina İvanovna’nın üç binini geri vermesi gerekiyordu, aksi takdirde “Ben bir yankesiciyim, ben alçağın biriyim, yeni bir yaşama ise bir alçak olarak başlamak istemiyorum,” diye karar vermişti Mitya. Bu yüzden de gerekirse bütün dünyayı altüst etmeye, ama bu üç bin rubleyi, ne olursa olsun, her şeyden önce Yekaterina İvanovna’ya hemen geri vermeye karar vermişti. Bu kararla ilgili süreç, deyim yerindeyse, geride kalan en son saatlerinde, özellikle de iki gün önce akşamleyin, yolda Alyoşa’yla en son buluşmasından, yani Gruşenka’nın Yekaterina İvanovna’yı aşağılamasından, Mitya’nın ise bu öyküyü Alyoşa’dan işitip kendisinin bir alçak olduğunu anlamasından ve bunu “eğer durumunu bir parça hafifletecekse” Yekaterina İvanovna’ya iletmesini emretmesinden sonra cereyan etmişti. O zaman, yani o gece, kardeşinden ayrıldıktan sonra o çılgın durumunda “birini öldürüp soymanın ve Katya’ya olan borcunu geri vermenin” daha iyi olacağını hissetmişti. “Katya’nın, haklı olarak onu aldattığını ve parasını alıp Gruşenka’yla erdemli bir hayata başlamaya gittiğini söylemesindense öldürülmüş ve soyulmuş bir adamın karşısında olmak, bütün insanların önüne bir katil ve bir hırsız olarak çıkmak ve Sibirya’ya gitmek daha iyidir! Bunu yapamam!” Mitya dişlerini gıcırdatarak böyle diyordu. Zaman zaman gerçekten de beyin hummasından öleceğini sanıyordu. Ama şimdilik dayanıyordu...

Tuhaftır, böylesi bir kararda da artık onun için umutsuzluktan başka bir şey yok gibi görünüyordu; bu kadar parayı nereden bulacaktı, üstelik de onun gibi bir baldırı çıplak? Bununla birlikte, bu üç bin rubleyi bulacağını, bu paranın geleceğini, gökten de olsa uçup kendi kendine geleceğini sürekli umut ediyordu. Ama Dmitriy Fedoroviç gibi, bütün hayatı boyunca sadece para harcamayı ve miras kalmış bir parayı oraya buraya saçıp savurmayı beceren, para kazanma işinden ise hiç anlamayan insanlara hep böyle olur. Alyoşa’dan ayrıldığının üçüncü günü kafasında pek hayalci bir rüzgâr esti ve bütün düşüncelerini allak bullak etti. Böylece işe en anlamsız girişimi yaparak başladı. Evet, belki de böyle durumlarda bu tip insanlar, en olmayacak, en hayalci girişimleri ilk gerçekleşebilecek girişimler olarak görüyorlardır. Birdenbire Gruşenka’nın koruyucusu tüccar Samsonov’a gitmeye ve ona bir “plan” teklif etmeye, aradığı paranın tamamını bu “plan” dahilinde ondan almaya karar verdi; planın ticari yönünden zerre kadar kuşkusu yoktu. Tek kuşkusu, Samsonov’un meseleye eğer yalnızca ticari açıdan bakmak arzusunda değilse, yaptığı bu münasebetsizliği nasıl karşılayacağı konusundaydı. Mitya, bu tüccarı sima olarak tanısa bile kendisiyle tanışmamıştı ve hatta bir kere bile konuşmuşluğu yoktu. Ama her nedense içinde, hem de uzunca bir zamandır, artık bir ayağı çukurda olan bu ahlaksız ihtiyarın, Gruşenka’nın şerefli bir hayat kurmasına ve “itibar sahibi bir adamla” evlenmesine şu anda asla karşı çıkmayacağına ilişkin bir inanç vardı. Hem karşı çıkmak bir yana, bunu kendisi de isteyecek ve böyle bir fırsat yakalarsa yardım bile edecekti. Bazı söylentilere göre ya da Gruşenka’nın bazı sözlerinden çıkardığına göre, ihtiyarın belki de kendisini Gruşenka için Fedor Pavloviç’e tercih edebileceği sonucuna varmıştı. Öykümüzün okurlarından pek çoğu, Dmitriy Fedoroviç’in böyle bir yardım görme ve sevgilisini koruyucusunun elinden alma hesabını son derece bayağı ve tiksindirici bir hesap olarak görebilirler. Yalnızca Gruşenka’nın geçmişinin Mitya’ya artık kesinlikle geride kalmış bir dönem olarak göründüğünü belirtebilirim. Bu geçmişe sonsuz bir merhametle bakıyordu ve Gruşenka’nın kendisini sevdiğini ve peşinden geleceğini söylemesi halinde hemen yepyeni bir Gruşenka’nın doğacağına, onunla birlikte de yepyeni bir Dmitriy Fedoroviç’in, her türlü rezillikten uzak, sadece erdemleri olan bir Dmitriy Fedoroviç’in ortaya çıkacağına aşkının bütün ateşiyle karar vermişti: Her ikisi de birbirlerini affedecekler ve yepyeni bir hayata adım atacaklardı. Kuzma Samsonov’a gelince, onu, Gruşenka’nın çökmüş geçmişinde hiçbir zaman sevmediği ve asıl önemlisi, artık “ahı gitmiş vahı kalmış,” tükenmiş, şu anda olmayan lanet bir adam sayıyordu. Üstelik de Mitya artık bu adamı erkekten bile sayamazdı, çünkü şehirde herkesin bildiği üzere, artık Gruşenka’yla arasında yalnızca bir baba-kız ilişkisi bulunan hasta bir yıkıntıdan farksızdı, ilişkileri eskisi gibi değildi ve hemen hemen bir yıldır da böyleydi. Yine de Mitya’nın bu konudaki düşünceleri pek safçaydı, çünkü Mitya bütün kusurlarının yanı sıra çok da saf biriydi. Öteki dünyaya gitmeye hazırlanan ihtiyar Kuzma’nın Gruşenka’yla olan geçmişi yüzünden içten bir pişmanlık duyduğuna ve artık genç kadının bu zararsız ihtiyar gibi bir koruyucusu ve sadık bir dostu daha olmadığına da bu saflığı yüzünden ciddi bir şekilde inanmıştı.

Alyoşa ile kırda konuşmasından sonraki gece Mitya hemen hemen hiç uyumadı, ertesi gün saat on civarında Samsonov’un evine gitti ve geldiğini haber vermelerini emretti. Eski, karanlık, çok geniş, iki katlı, avlusunda birtakım yapılar ve bir pavyon bulunan bir evdi. Alt katta Samsonov’un ikisi de evli olan oğulları aileleriyle birlikte, yaşlı kız kardeşi ve hiç evlenmemiş olan tek kızı oturuyordu. Pavyona ise iki tezgâhtarı yerleşmişti. Bunlardan birinin ailesi çok kalabalıktı. Çocukları da, tezgâhtarları da sıkış sıkış oturuyorlardı, ama ihtiyar evin üst katını tek başına işgal ediyordu ve kendisine bakan ve çok eskiden beri çektiği nefes darlığına rağmen belirli saatlerde ve olur olmaz her seslenişinde aşağıdan yukarıya koşup gelmek zorunda kalan kızının bile kendisiyle birlikte oturmasına izin vermiyordu. Bu “üst kat” birçok büyük odadan oluşuyordu. Odalar tüccarlara özgü eski bir tarzda döşenmişti. Duvar diplerinde kırmızı ahşaptan yapılmış hantal koltuklar, uzun ve sıkıcı sıralar halinde dizilmişti. Kristal avizelere kılıf geçirilmişti. Pencere aralarına insanın içini karartan aynalar konmuştu. Bu odaların hepsi de tamamen boş duruyordu, çünkü hasta ihtiyar, küçücük bir odaya, bütün odalardan uzak olan küçük yatak odasına tıkılıp kalmıştı. Burada kendisine saçlarını bir örtüyle örten ihtiyar hizmetçi kadınla antredeki sandığın üzerinde bekleyen bir delikanlı hizmet ederlerdi. İhtiyar ayaklarının şişmesi yüzünden hemen hemen hiç yürüyemiyor, pek ender olarak deri koltuğundan kalkıyor ve ihtiyar hizmetçi kadın elinden tutarak onu odanın içinde bir iki kez dolaştırıyordu. Sert bir adamdı ve bu kocakarıyla bile konuşmazdı. Yüzbaşının geldiğini haber verdiklerinde hemen geri çevirmelerini emretti. Ancak Mitya ısrar etti ve bir kere daha bildirdiler. Kuzma Kuzmiç uşağa daha ayrıntılı olarak sordu: Görünüşü nasıl, sarhoş falan olmasın? Kavga çıkaracak gibi mi? Ve “Ayık, ama gitmek istemiyor” yanıtını aldı. İhtiyar, tekrar geri göndermelerini emretti. Bütün bunları önceden tahmin etmiş ve her ihtimale karşı yanına kâğıt ve kalem almış olan Mitya, o zaman bir kâğıt parçasına şu satırı yazdı: “Agrafena Aleksandrovna’yı çok yakından ilgilendiren, son derece önemli bir iş için.” Ve bunu ihtiyara gönderdi. İhtiyar biraz düşündükten sonra uşağa ziyaretçiyi salona buyur etmesini emretti, yaşlı hizmetçi kadını ise küçük oğluna hemen yukarıya, yanına gelmesini söylemek üzere aşağıya yolladı. İrikıyım, müthiş kuvvetli, sakalını tıraş eden ve Almanlar gibi giyinen (Samsonov kendisi kaftan giyerdi ve sakallıydı) bu küçük oğul, hemen, hiç ses çıkarmadan geldi. Hepsi de babalarının karşısında tir tir titrerlerdi. Babası bu babayiğidi yüzbaşıdan korktuğu için çağırmamıştı, kendisi son derece cesur bir insandı, sadece her olasılığa karşı yanında bir tanık bulunsun istemişti. Elini tutan oğlunun ve uşağın eşliğinde nihayet salona çıktı. Oldukça fazla meraklanmış olduğunu belirtmek gerekir. Mitya’nın beklemekte olduğu bu salon, büyük, kasvetli, insanın içini karartan, iki pencereli, galerisi bulunan, duvarları “mermer taklidi” ve üzerine kılıf geçirilmiş kristal avizeli bir odaydı. Mitya giriş kapısının yanındaki küçük bir sandalyede oturuyor ve sinirli bir sabırsızlık içinde akıbetini bekliyordu. İhtiyar giriş kapısının karşısında Mitya’nın sandalyesinden on sajen3 uzaklıkta belirince Mitya birden ayağa fırladı, sert, geniş asker adımlarıyla onu karşıladı. Mitya şık giyinmişti. Tam tamına bundan üç gün önce manastırda, staretsin yanında Fedor Pavloviç’le ve kardeşleriyle bir aile toplantısında buluştukları sıradaki gibi redingotu ilikliydi, siyah eldivenli elinde yuvarlak şapkası vardı. İhtiyar, onu ciddi ve sert bir şekilde ayakta durarak bekliyordu ve Mitya, yaklaştığı sırada berikinin onu tepeden tırnağa incelediğini hissetti. Kuzma Kuzmiç’in son zamanlarda aşırı derecede şişmiş yüzü de Mitya’yı etkilemişti: Zaten kalın olan altdudağı, şimdi asılı duran bir pide gibi görünüyordu. Hiçbir şey söylemeden ve ciddi bir ifadeyle konuğunu selamladı, ona oturması için divanın yanındaki koltuğu gösterdi, kendisi ise oğlunun koluna dayanarak ve inildeyerek Mitya’nın karşısındaki divana oturmaya çalıştı. Onun bu zayıf çabalarını gören Mitya, hemen yüreğinde bir pişmanlık ve onun bu kadar ciddi ve tedirgin yüz ifadesi karşısında şu anda kendisinin bir hiç olduğunu düşünerek nazik insanlara özgü bir utanç duydu.

“Benden ne istiyorsunuz, beyefendi?” dedi nihayet yerine oturabilmiş olan ihtiyar. Yavaş yavaş, tane tane, sert, ama nazik konuşuyordu.

Mitya irkildi, ayağa fırladı, ama tekrar oturdu. Daha sonra hemen yüksek sesle, çabuk, ama sinirli bir şekilde, birtakım el kol hareketleriyle ve kesinlikle kendini kaybetmiş gibi konuşmaya başladı. Halinden son raddeye gelmiş, mahvolmuş ve son çareyi arayan, eğer bunu başaramazsa kendini hemen suya atıverecek bir adam olduğu anlaşılıyordu. Suratı bir putunki gibi hiç değişmeden hep aynı soğuk biçimde kalan ihtiyar Samsonov, bütün bunları herhalde hemen anlamıştı.

“Pek muhterem Kuzma Kuzmiç, öz anamın ölümünden sonra bana miras kalanları çalan babam Fedor Karamazov’la aramızdaki kavgaları herhalde birçok kez duymuşsunuzdur... bütün şehir bu konudan söz ettiğine göre... zaten burada herkes üzerine vazife olmayan şeyleri konuşur... Ayrıca Gruşenka’dan da... affedersiniz... Agrafena Aleksandrovna’dan... çok saydığım Agrafena Aleksandrovna’dan da işitmiş olmalısınız...” diye başlamış ve daha ilk sözcükten itibaren Mitya konuşmayı şaşırmıştı. Ancak biz, onun konuşmasını kelimesi kelimesine aktarmayıp sadece bir özetini vereceğiz. Mesele şundan ibaretti: O, yani Mitya, üç ay önce bir maksatla (konuşmasında mahsus değil de özellikle bu “bir maksatla” sözünü kullanmıştı) vilayet merkezinde bir avukata danışmıştı. “Ünlü bir avukata, Pavel Pavloviç Korneplodov’a, Kuzma Kuzmiç herhalde adını duymuşlardır? Geniş alınlı, hemen hemen devlet adamı zekâsına sahip biri... sizi de tanıyor... sizin hakkınızda iyi şeyler söyledi...” Mitya yine ne diyeceğini şaşırmıştı. Ancak bu kesilmeler onu durdurmuyordu, bunları hemen atlıyor ve daha ilerilere gidiyordu. Sözde bu Korneplodov, ayrıntılı sorular sorduktan ve Mitya’nın kendisine verebildiği belgeleri (Mitya konuşmasının burasında belgelerden üstü kapalı olarak ve özellikle pek acele olarak söz etmişti) inceledikten sonra güya anasından dolayı, ona, yani Mitya’ya ait olması gereken Çermaşnya köyü konusunda gerçekten de dava açılabileceğini ve böylece edepsiz ihtiyarın köşeye kıstırılabileceğini söylemişti... çünkü bütün kapılar henüz kapanmamıştı, hukuk ise nereye gireceğini iyi bilirdi. Tek kelimeyle, güya Fedor Pavloviç’ten altı bin, hatta yedi bin ruble daha alınabilirdi, çünkü Çermaşnya, hâlâ en azından yirmi beş bin, hayır mutlaka yirmi sekiz bin ederdi. “Otuz bin, otuz bin Kuzma Kuzmiç, düşünebiliyor musunuz, bense bu zalim adamdan on yedi bini bile alamadım!..” İşte böylece ben, yani Mitya, adliyeyle falan uğraşamadığım için bu işin peşini bıraktım, buraya geldikten sonra ise karşı tarafın açtığı davayla donakaldım (Mitya burada lafları yine karıştırdı ve yine ansızın başka bir konuya atladı): İşte böyle, pek muhterem Kuzma Kuzmiç, eğer isterseniz bu canavarla olan davadaki bütün haklarımı devralın, bana sadece üç bin ruble verin... Hiçbir şekilde kayba uğramayacağınıza şeref sözü veririm, tam tersine üç binin yerine altı ya da yedi bin bile kazanabilirsiniz... En önemlisi ise bu işin “hemen bugün” olup bitmek zorunda olması. “Notere gider size gerekli belgeleri çıkarırım ya da başka ne isterseniz... Tek kelimeyle her şeyi yapmaya hazırım, istediğiniz bütün belgeleri veririm, hepsini imzalarım... bu kâğıdı şimdi de, eğer mümkünse, tabii eğer mümkünse, bugün sabahtan da hazırlayabiliriz... Bu üç bini bana vermiş olsaydınız... bu berbat şehirde de para babası olarak karşınıza başka kim çıkabilir ki... ve böylece beni... kurtarmış olurdunuz... tek kelimeyle, çok hayırlı bir iş için, çok yüce bir iş için zavallı kellemi kurtarmış olurdunuz... çünkü son derece yakından tanıdığınız ve bir baba şefkati gösterdiğiniz bu malum hanımefendiye karşı çok asil duygular besliyorum. Baba şefkati göstermeseydiniz zaten size gelmezdim. Eğer isterseniz, burada üç kişi kafa kafaya tokuştu diyelim, çünkü kader bir umacıdır, Kuzma Kuzmiç! Gerçekçilik, Kuzma Kuzmiç, gerçekçilik! Sizi epeydir aradan çıkartmak gerektiğine göre geriye iki kafa kalıyor. Belki pek beceriksizce ifade ettim, ama ben yazar falan değilim. Yani biri benim kafam, öteki ise bu canavarın kafası. Bu durumda seçin bakalım: Ben mi, yoksa bu canavar mı? Şimdi her şey sizin elinizde; üç kader ve iki zar... Özür dilerim şaşırdım, ama siz anlıyorsunuz... muhterem gözlerinizden anladığınızı görüyorum... Eğer anlamadıysanız, hemen bugün kendimi suya atmam gerekiyor, işte o kadar!”

Mitya, ipe sapa gelmez konuşmasını bu “işte o kadar” sözüyle kesti ve yerinden fırlayıp bu aptalca önerisine gelecek yanıtı bekledi. Son cümleyle birlikte birden ve umutsuzca her şeyin suya düştüğünü, en önemlisi de korkunç şekilde saçmaladığını hissetti. “Tuhaf iş, buraya gelinceye kadar her şey iyi görünüyordu, şimdi ise ortaya çıkan sadece bir saçmalık!” düşüncesi geçti birden umutsuzluğa düşmüş kafasından. İhtiyar o konuştuğu sürece hareketsiz oturmuş ve onu bakışlarındaki buz gibi bir ifadeyle izlemişti. Mitya’yı dinledikten sonra bir dakika bekleyen Kuzma Kuzmiç en nihayet en kararlı ve en umutsuz ses tonuyla şöyle dedi:

“Özür dilerim, efendim, biz böyle işlerle ilgilenmiyoruz.”

Mitya birdenbire dizlerinin kesildiğini hissetti.

“Şimdi ne yapacağım, Kuzma Kuzmiç,” diye mırıldandı solgun bir yüzle gülümseyerek. “İşte şimdi tamamen mahvoldum, ne dersiniz?”

“Özür dilerim, efendim...”

Mitya hâlâ dikiliyordu ve hâlâ hiç kıpırdamadan ısrarla adamın gözlerinin içine bakıyordu. Birden ihtiyarın suratında bir hareket olduğunu fark etti. İrkildi.

“Görüyorsunuz, beyefendi, bu tip işler bize göre değil,” diye yavaşça mırıldandı ihtiyar, “yargıçlar, avukatlar gelecek, gerçek bir felaket. Ama eğer isterseniz, burada bir adam var, ona başvurun...”

“Tanrım, kimmiş o!... Bana hayat veriyorsunuz, Kuzma Kuzmiç,” dedi birden Mitya.

“Buralı değil bu adam, hem şimdi burada da bulunmuyor. Köylülükten gelme biri, orman alıp satıyor, lakabı da Lyagavıy. Bir yıldır Fedor Pavloviç’ten Çermaşnya’daki sizin şu korunuzu almaya çalışıyor, ama belki de duymuşsunuzdur, fiyatta anlaşamıyorlar. Şu sıra tam da tekrar gelmişti. Şu anda İlyinskoye papazının evinde kalıyor. Volovya İstasyonu’ndan on iki verst uzaklıkta, İlyinskoye köyünde. Bu işle ilgili olarak, yani bu koru konusunda buraya, bana da yazmış ve akıl sormuştu. Fedor Pavloviç ona kendisi gitmek istiyor. Eğer siz Fedor Pavloviç’ten önce davranırsanız, bana anlattıklarınızı Lyagavıy’a teklif edersiniz, ola ki o...”

“Dâhice bir düşünce!” diyerek coşkuyla sözünü kesti Mitya. “İşte tam ona göre bir iş! Pazarlık ediyor, çok para istiyorlar, mülkiyeti gösteren belge de burada, ha-ha-ha!” Ve Mitya birden kısa, ifadesiz ve hiç beklenmedik bir kahkaha attı, öyle ki Samsonov bile irkilerek kafasını salladı.

“Size nasıl teşekkür etsem, Kuzma Kuzmiç,” dedi Mitya heyecanla.

“Bir şey değil, efendim,” diyen Samsonov başını eğdi.

“Ama beni kurtardığınızı bilmiyorsunuz, oh, önsezilerim beni size çekmiş... Demek ki, istikametimiz bu papaz!”

“Teşekküre değmez, efendim.”

“Uçarak gideceğim. Hasta halinizde sizi de rahatsız ettim. Ebediyen unutmayacağım. Bunu size bir Rus söylüyor, Kuzma Kuzmiç, bir R-rus!”

“Evet.”

Mitya, sıkmak üzere ihtiyarın elini tutacaktı, ama berikinin gözlerinde kindar bir parıltı belirdi. Mitya elini çekti, ama hemen evhamı yüzünden kendisini ayıpladı. “Yoruldu...” diye geçirdi aklından.

“Onun için! Onun için, Kuzma Kuzmiç! Anlıyor musunuz, onun için bu!” diye bağırarak bütün salonu çınlattı, eğilerek selam verdi, sert bir şekilde geri döndü, aynı hızlı ve geniş adımlarla başını çevirmeden çıkışa doğru yürüdü. Heyecandan titriyordu. “Her şey mahvoluyordu ki, koruyucu meleğim beni kurtardı,” diye geçti içinden. “Eğer artık bu ihtiyar (saygıdeğer ihtiyar, ne duruştu ama!) gibi bir işadamı da bu yolu gösteriyorsa, demek ki... demek ki artık bu yolun kazançlı olduğundan hiç kuşku edilemez. Hemen uçarak gitmeli. Gece olmadan dönerim ya da geceleyin dönerim, ama dava kazanılmış demektir. Sakın ihtiyar benimle alay etmiş olmasın? Mitya, evine doğru yürürken böyle düşünüyordu. Artık aklına başka türlüsü gelemezdi elbette, yani bu, ya işi bilen ve şu Lyagavıy’ı4 (ne tuhaf bir soyadı!) tanıyan böyle bir işadamının işe yarayacak bir tavsiyesiydi ya da evet, ya da ihtiyar kendisiyle alay etmişti! Heyhat! Bu son düşünce, ne yazık ki tek doğru düşünceydi. Daha sonra, uzunca bir süre sonra, o felaket olduğunda, ihtiyar Samsonov, o zaman yüzbaşıyla alay ettiğini kendisi de gülerek itiraf etmişti. Bu adam, kindar, soğuk ve alaycı, üstelik de hastalıklı çekememezlikleri olan bir adamdı. Yüzbaşının heyecanlı görünüşü mü, bu “müsrif ve tutumsuz adamın” Samsonov’un onun kurduğu “plan” gibi bir saçmalığa kendini kaptırabileceğine olan aptalca inancı mı, yoksa bu “haylazın” uğruna para istemek için böyle bir saçmalıkla kendisine geldiği Gruşenka’ya duyduğu kıskançlık duygusu mu, bilemiyorum, o sırada Mitya’nın, dizlerinin kesildiğini hissederek karşısında durduğu ve mahvolduğunu düşüncesizce haykırdığı o dakikada, işte tam o dakikada ihtiyar ona sınırsız bir kinle bakmış ve onunla alay etmeyi aklına koymuştu. Mitya çıktığı zaman, öfkeden bembeyaz olmuş olan Kuzma Kuzmiç, oğluna döndü ve bu çulsuzun ruhunun bile bundan sonra bu eve girmemesi için her şeyi yapmasını emretti, aksi takdirde...

Tehdidinin sonunu getirmedi, ama onu sık sık öfkeli gören oğlu bile korkudan ürpermişti. Tam bir saat sonra ihtiyar öfkeden tir tir titriyordu, akşama doğru hastalandı ve “hekime” haber salındı.

2 (Lat.) Gizlice. (Ç.N.)

3 2,13 m’lik bir uzunluk ölçüsüdür. (Ç.N.)

4 (Rusça) Lyagavıy, tazı demektir. (Ç.N.)

II

LYAGAVIY

Şu halde “dörtnala gitmek” gerekiyordu, ama at için parası yoktu, yani iki tane yirmi kapikliği vardı ve hepsi buydu, onca yıllık refahından geriye topu topu bu kalmıştı! Ancak evde epeydir çalışmayan eski gümüş bir saati vardı. Saati kaptığı gibi pazaryerinde küçük bir dükkânı olan Yahudi saatçiye götürdü. Saatçi altı ruble verdi. “Bu kadarını beklemiyordum!” diye bağırdı Mitya coşkuyla (coşkunluğu hep devam ediyordu), altı rublesini aldı ve eve koştu. Evde ev sahiplerinden üç ruble daha ödünç alarak parayı tamamladı. Ev sahipleri, onu çok sevdikleri için ellerinde kalan son para olduğu halde bu parayı ona seve seve vermişlerdi. Mitya büyük bir coşkunluk içinde onlara kaderinin artık çözümlendiğini hemen oracıkta açıkladı ve biraz önce Samsonov’a ilettiği “planını”, daha sonra Samsonov’un gösterdiği çözüm yolunu, geleceğe ilişkin umutlarını vs. vs. pek tabii ki, pek hızlı geçerek anlattı. Ev sahipleri onun pek çok sırrını zaten biliyorlardı ve bu yüzden de onu asla mağrur bir beyzade olarak değil, kendi adamları olarak görüyorlardı. Böylece dokuz rubleyi bir araya getirmiş olan Mitya, Volovya İstasyonu’na kadar gitmek üzere bir araba çağırttı. Ama böylelikle “bir olayın arifesinde, öğlen vakti Mitya’nın cebinde metelik olmadığı ve para bulmak için saatini sattığı ve ev sahiplerinden üç ruble borç aldığı ve bütün bunların tanıkların gözü önünde olduğu” olgusu akıllarda kaldı ve ortaya çıktı.

Bu olguyu önceden belirtiyorum, bunu neden böyle yaptığım sonradan anlaşılacaktır.

Dörtnala Volovya İstasyonu’na doğru yola çıkmış olan Mitya, “bütün bu işlerin” en nihayet sona ereceği ve hallolacağı önsezisiyle sevinçten uçsa da bir yandan da korkudan titriyordu: Ya o yokken Gruşenka’yla ilgili bir şey olursa? Ya sonunda tam bugün Fedor Pavloviç’e gitmeye karar verirse? İşte bu nedenle Gruşenka’ya hiçbir şey söylemeden ve ev sahiplerine de eğer biri gelip de onu sorarsa nereye kaybolduğunu hiçbir şekilde açıklamamalarını tembih ederek gitmişti. “Bugün akşama doğru mutlaka dönmek zorundayım,” diye tekrarlıyordu arabada sarsıntılar içinde giderken, “belki de bu Lyagavıy’ı buraya getirmek gerekebilir... şu sözleşmeyi yapmak için...” Mitya bunu soluğu kesilerek hayal ediyordu. Ama heyhat, hayallerini “planına” uygun olarak yerine getiremeyecekti.

Birincisi, Volovya İstasyonu’ndan ayrıldıktan sonra köy yollarından gittiği için geç kaldı. Yol on iki değil, on sekiz verst’ti. İkincisi, İlyinskoye papazını evde bulamadı, komşu köye gitmişti. Mitya’nın artık canı çıkmış atlarla bu komşu köye gidip orada papazı arayıp bulduğu sırada nerdeyse gece olmuştu. Görünüşüne bakılırsa çekingen ve güler yüzlü olan papaz ona hemen bu Lyagavıy’ın önce onun evinde kalmış olsa da şu anda Suhoy köyünde bulunduğunu, orada bir orman alışverişi olduğu için bu gece bu köydeki orman bekçisinin kulübesinde kalacağını anlattı. Mitya’nın onu hemen Lyagavıy’a götürmesi ve “böylece, deyim yerindeyse, onu kurtarması için” yaptığı ısrarlı ricalar üzerine papaz başta biraz tereddüt etmiş olsa da onu Suhoy köyüne götürmeye razı oldu. Besbelli ki, içinde bir merak uyanmıştı; ama bir hata yaparak “yayan” gitmeyi önermişti, çünkü yol topu topu bir verst’ten “biraz fazla” tutacaktı. Mitya elbette ki kabul etti ve kocaman adımlarıyla yürümeye başladı. Zavallı papaz arkasından adeta koşuyordu. Öyle pek yaşlı olmayan çok dikkatli bir adamdı. Mitya, onunla hemen planları hakkında konuşmaya başladı, Lyagavıy konusunda ondan hararetle ve sinirli bir şekilde tavsiyeler istedi ve yol boyunca hep konuşup durdu. Papaz dikkatle dinliyordu, ama pek az tavsiyede bulunuyordu. Mitya’nın sorularına “Bilmiyorum, ah, bilmiyorum, nerden bileyim” vb. kaçamak yanıtlar veriyordu. Mitya, miras konusunda babasıyla arasındaki kavgalardan söz etmeye başladığında papaz korkmuştu, çünkü Fedor Pavloviç’le aralarında bazı ilişkiler olmuştu. Bununla beraber Mitya’nın ticaretle uğraşan köylü Gorstkin’e neden Lyagavıy dediğini de hayretle sordu ve bu adamın aslında gerçekten Lyagavıy olmasına rağmen Lyagavıy olmadığını ve bu isimden ciddi şekilde alındığını ve ona mutlaka Gorstkin demek gerektiğini açıklama zorunluluğu duydu ve “aksi takdirde onunla hiçbir iş yapamazsınız, sizi dinlemez bile” diye sözünü tamamladı. Mitya biraz şaşırdı ve Samsonov’un adamı bu şekilde adlandırdığını açıkladı. Bunu duyan papaz, hemen lafı değiştirdi. Oysa eğer o zaman şu tahminini Dmitriy Fedoroviç’e söylemiş olsaydı ne iyi bir iş yapmış olurdu: Eğer Samsonov, onu bu Lyagavıy denen köylüye kendisi yollamışsa sakın bunu herhangi bir nedenle alay etmek için yapmış olmasın, bunun arkasından kötü bir şey çıkmasın? Ama Mitya hiçbir zaman “böyle ufak şeyler” üzerinde durmazdı. Acele acele yürüyordu ve ancak Suhoy köyüne girerken yürüdükleri yolun bir ya da bir buçuk verst değil, galiba üç verst olduğunu tahmin etti; içinden buna kızdı, ama kendini tuttu. Kulübeye girdiler. Papazın tanıdığı olan ormancı, kulübenin bir yarısında oturuyordu, sofanın öbür tarafına, temiz olan diğer yarıya ise Gorstkin yerleşmişti. Bu temiz odaya girdiler ve mumu yaktılar. Oda aşırı derecede sıcaktı, çam ağacından bir masanın üzerinde sönmüş bir semaver, üzerinde fincanlarla bir tepsi, içi boş bir rom şişesi, yarısına kadar içilmiş bir votka şişesi ve buğday ekmeği artıkları duruyordu. Yolcu, yastık niyetine buruş buruş ceketini kafasının altına koymuş, kerevete uzanmış yatıyor ve ağır ağır horluyordu. Mitya hayretler içindeydi. “Tabii ki, uyandırmak gerek. Benim işim son derece önemli, o kadar acele ettim, bugün geri dönmek için de acele ediyorum,” diyerek telaşlanmaya başladı Mitya; ama papaz ve bekçi fikirlerini söylemeden dikiliyorlardı. Mitya yaklaştı ve kendisi uyandırmaya çalıştı, hem de çok çalıştı, ama adam uyanmıyordu. “Sarhoş,” diye kararını verdi Mitya, “şimdi ne yapayım, Tanrım, ne yapayım!” Ve aniden korkunç bir sabırsızlık içinde adamı elinden, ayağından çekiştirmeye, kafasını sarsmaya, kaldırıp kerevete oturtmaya çalıştı ve uzun çabalardan sonra bunu tam başarmıştı ki, beriki saçma sapan laflarla böğürmeye, pek anlaşılmasa da sövüp saymaya başladı.

“Hayır, en iyisi bekleyin,” dedi sonunda papaz, “görünüşe bakılırsa kendinde değil.”

“Bütün gün içti,” dedi bekçi,

“Tanrım!” diye bağırdı Mitya. “Benim için ne kadar gerekli olduğunu ve şu anda nasıl bir umutsuzluk içinde bulunduğumu bir bilseydiniz!”

“Hayır, sabaha kadar bekleseniz daha iyi olur,” diye tekrarladı papaz.

“Sabaha kadar mı? İnsaf edin, buna imkân yok!” dedi ve umutsuzluk içinde nerdeyse sarhoşu tekrar uyandırmak için atılıyordu ki, çabalarının işe yaramayacağını anlayıp hemen durdu. Papaz susuyordu, uykulu bekçinin ise suratı asıktı.

“Gerçekler insanlara ne korkunç felaketler hazırlıyor!” dedi Mitya son derece umutsuz bir şekilde. Yüzünden ter akıyordu. Bu fırsattan faydalanan papaz, son derece haklı olarak uyuyan adamı uyandırmayı başarmış bile olsa, sarhoş olduğu için adamın yine de konuşamayacağını söyledi ve “Sizin işiniz önemli olduğuna göre sabaha bıraksanız daha doğru olur...” dedi. Mitya kollarını açtı ve razı oldu.

“Ben mumla burada kalacağım peder ve uygun bir fırsat kollayacağım. Uyanırsa başlayacağım... Mumun parasını sana öderim,” diyerek bekçiye döndü, “burada kaldığım için de tabii... Dmitriy Karamazov’u unutmayacaksın. Ama sizin için ne yapabileceğimi bilmiyorum, peder: Nerede yatacaksınız?”

“Hayır, ben evime döneceğim, efendim. İşte bunun kısrağıyla giderim,” diyerek bekçiyi gösterdi. “Hoşça kalın, efendim, tam bir başarı elde etmenizi dilerim.”

Böylece karar verdiler. Papaz kısrağa binip yola çıktı. Sonunda kurtulduğu için sevinçliydi, ama yine de heyecanla kafasını sallıyor ve yarın bu meraklı olayı velinimeti Fedor Pavloviç’e haber vermek gerekir mi, “yoksa, saati saatine uymaz, öğrenince sinirlenip yardımlarını kesiverir mi?” diye düşünüyordu. Bekçi kaşınarak hiçbir şey söylemeden odasına yollandı, Mitya ise kendi deyimiyle bir fırsat yakalamak için kerevetin üzerine oturdu. Ruhuna tıpkı yoğun bir sis gibi derin bir kasvet çöktü. Derin, korkunç bir kasvet! Oturdu, düşünmeye başladı, ama hiçbir şey düşünemiyordu. Mum is çıkarıyordu, bir ocak çekirgesi cır cır ötmeye başlamıştı. Aşırı derecede ısınmış olan odanın içi dayanılmaz şekilde boğucuydu. Birden gözünün önüne bahçe, bahçenin arkasındaki kapı geldi, babasının evinde gizlice bir kapı açılıyor, kapıdan koşarak Gruşenka giriyor... Kerevetten fırlayıp kalktı.

“Ne feci!” dedi dişlerini gıcırdatarak ve bir makinenin hareketleriyle uyuyan adama yaklaştı, yüzüne bakmaya başladı. Kuru, henüz pek yaşlı olmayan, aşırı derecede uzun suratlı, kumral kıvırcık saçlı, sarımsı, uzun, incecik sakallı, basma gömlek ve siyah yelek giymiş bir adamdı. Yeleğinin cebinden gümüş saatinin zinciri görünüyordu. Mitya bu surata korkunç bir nefretle bakıyordu ve her nedense adamın kıvırcık saçlı olması ona özellikle nefret verici geliyordu. En önemlisi de, işte onun, yani Mitya’nın o kadar şeyi feda edip, terk edip, son derece bitkin bir şekilde acil bir iş yüzünden tepesinde dikilirken “şimdi tüm kaderinin bağlı olduğu bu serserinin hiçbir şey yokmuş gibi, sanki başka bir gezegenden gelmiş gibi horul horul uyuyor olmasıydı.” “Ah, kaderin cilvesi!” diye bağırdı Mitya ve birden tamamen kendini kaybederek tekrar sarhoş köylüyü uyandırmak için üzerine atıldı. Kudurmuş gibi adamı uyandırmaya çalışıyordu, çekiştiriyor, dürtüklüyor, hatta vuruyordu, ama beş dakika kadar uğraştıktan sonra yine hiçbir şey elde edemeyince gücünü kaybedip umutsuzluk içinde kerevetine geri döndü ve oturdu.

“Ahmaklık bu, ahmaklık!” diye haykırıyordu Mitya, “Hem... bütün bunlar ne namussuzca şeyler!” diye ekledi birden. Korkunç şekilde başı ağrımaya başlamıştı: “Vazgeçsem mi acaba? Bırakıp gitsem mi?” düşüncesi bir an aklından geçti. “Hayır, sabaha kadar bekleyeceğim. Mahsus kalacağım, mahsus! Gideceksem niye geldim buraya? Hem şimdi buradan neyle gidebilirsin ki? Of, ne aptallık!”

Ancak baş ağrısı arttıkça artıyordu. Hareketsiz oturuyordu ve nasıl uyukladığını ve oturduğu yerde birden nasıl uyuyup kaldığını anımsamıyordu. Galiba iki saat kadar ya da daha fazla uyumuştu. Bağırtacak kadar dayanılmaz bir baş ağrısı yüzünden uyandı. Şakakları zonkluyordu, tepesi ağrıyordu: Gözlerini açtıktan sonra uzun bir süre daha tam olarak kendine gelemedi ve ne olduğunu anlayamadı. Nihayet çok sıcak olan odada korkunç şekilde kömür gazı olduğunu ve ölebileceğini fark etti. Sarhoş köylü ise hâlâ yatıyor ve horluyordu; mum dibine kadar yanmıştı ve sönmek üzereydi. Mitya bağırmaya başladı ve yalpalaya yalpalaya sofadan geçerek bekçinin odasına atıldı. Bekçi kısa süre sonra uyandı, ama öbür odada kömür gazı olduğunu işittikten sonra bir şeyler yapmak için gelmiş olmasına rağmen bu olayı, Mitya’yı gücüne gidecek kadar şaşırtacak bir kayıtsızlıkla karşıladı.

“Ama ya ölmüşse, ya ölmüşse, o zaman... o zaman ne olacak?” diye çılgınca bağırıyordu Mitya karşısında.

Kapıyı arkasına dayadılar, pencereyi açtılar, soba borusunun anahtarını çevirdiler, Mitya sofadan kovayla su getirdi, önce kendi kafasını ıslattı, sonra bir bez bularak suya batırdı ve Lyagavıy’ın başına koydu. Bekçi ise bütün bu olup bitenlere nerdeyse nefretle bakmaya devam ediyordu ve pencereyi açtıktan sonra asık bir suratla “Tamam, oldu” dedi ve Mitya’ya yanan madeni bir fener bırakıp tekrar uyumaya gitti. Mitya, kömür gazından zehirlenmiş olan sarhoşla yarım saat kadar uğraştı, kafasını ıslattı ve bu defa gece boyunca uyumamaya ciddi şekilde niyetlendi, ama yorgun düşmüştü, soluk almak için bir dakikalığına oturdu ve bir an gözlerini kapadı, sonra elinde olmadan kerevete uzandı ve ölü gibi uyudu kaldı.

Çok geç uyandı. Hemen hemen sabahın dokuzuydu. Kulübenin iki penceresinden güneş pırıl pırıl parlıyordu. Dünkü kıvırcık saçlı köylü, kısa pardösüsünü giymiş olarak kerevetin üzerinde oturuyordu. Önünde yeni bir semaver ve yeni bir votka şişesi duruyordu. Dünkü eski şişe bitmişti, yenisinin ise yarısından fazlası boşalmıştı. Mitya fırladı ve kahrolasıca köylünün yine sarhoş olduğunu, hem de zilzurna sarhoş olduğunu anladı. Gözlerini fal taşı gibi açarak bir an adama baktı. Köylü de hiçbir şey demeden, sinsi sinsi, hakaret eder gibi bir rahatlıkla ona bakıyordu. Hatta bakışlarında başkalarını hor gören bir kibir varmış gibi geldi Mitya’ya. Adama doğru atıldı.

“İzninizle görüyorsunuz... ben... siz, siz herhalde şu kulübedeki bekçiden işitmişsinizdir, ben Karamazov’um, koruluğu satın almak istediğiniz ihtiyar Karamazov’un oğluyum...”

“Yalan söylüyorsun!” dedi birden köylü tok ve sakin bir sesle.

“Ne yalanı? Fedor Pavloviç’i tanıyor musunuz?”

“Senin Fedor Pavloviç’i hiç tanımıyorum,” dedi köylü dilini ağır ağır döndürerek.

“Koruluk, ondan koruluk alacakmışsınız; uyanın da hatırlayın. Beni buraya Peder Pavel İlyinskiy getirdi... Siz, Samsonov’a yazmışsınız, o da beni size gönderdi...” Mitya soluk soluğa kalmıştı.

“Yalan söylüyorsun!” diye heceledi tekrar Lyagavıy.

Mitya’nın ayakları buz kesti.

“İnsaf edin, bu bir şaka değil! Belki de sarhoşsunuz. Konuşabilir, hatırlayabilirsiniz... yoksa... yoksa hiçbir şey anlamıyorum!”

“Sen boyacısın!”

“İnsaf, ben Karamazov’um, Dmitriy Karamazov, size bir teklifim var... kârlı bir teklif... son derece... kârlı... şu korulukla ilgili.”

Köylü ciddi bir şekilde sakalını sıvazladı.

“Hayır, sen sözleşme yapmıştın ve namussuz çıktın. Sen namussuzsun!”

“Sizi temin ederim ki, yanılıyorsunuz!” Mitya umutsuzluk içinde ellerini ovuşturuyordu. Köylü hâlâ sakalını sıvazlıyordu ve birden kurnazca göz kırptı.

“Hayır, sen bana göster bakalım: Alçaklık etmeye izin veren bir yasa göster bakalım bana, duydun mu? Sen namussuzsun, anladın mı?”

Mitya suratını asarak geri çekildi ve daha sonra kendisinin ifadesine göre birden sanki “alnına bir yumruk yemiş gibi oldu.” Bir anda zihninden bir parıltı geçti, “bir meşale yandı ve her şeyi anladı.” Onun gibi yine de akıllı sayılabilecek birinin böyle bir saçmalığa nasıl kapılabildiğini, böyle bir serüvene nasıl girebildiğini ve bütün bunları koca bir gün boyunca nasıl devam ettirebildiğini, şu Lyagavıy’la nasıl uğraşabildiğini ve onun kafasını nasıl ıslatabildiğini aklı almayarak put gibi dikiliyordu... “Adam sarhoş, körkütük sarhoş, bu ayyaşlığı daha bir hafta sürer, ne demeye beklemeli? Ya Samsonov beni buraya mahsus göndermişse? Ya o, Gruşenka... Aman Tanrım, ben ne yaptım!..”

Köylü oturuyordu. Ona bakıyor ve arada bir gülüyordu. Başka bir zaman olsa Mitya hırsından bu salağı belki de öldürürdü, ama şu anda bir bebek kadar güçsüzdü. Sessizce kerevete yaklaştı, paltosunu aldı, konuşmadan paltosunu giydi ve odadan çıktı. Öteki odada bekçiyi bulamadı, hiç kimse yoktu. Cebinden elli kapiklik bozuk para çıkarttı ve geceleme, mum ve verdiği rahatsızlık için masanın üzerine bıraktı. Kulübeden çıkarken çevrede ormandan başka bir şey olmadığını gördü. Kulübeden çıkınca sağa mı, sola mı, nereye döneceğini bile hatırlamadan rasgele yürüdü; dün gece papazla birlikte acele acele buraya gelirken yola dikkat etmemişti. İçinde hiç kimseye karşı, hatta Samsonov’a karşı bile intikam alma isteği yoktu. Dar orman yolunda hiçbir şey düşünmeden, şaşkın, “kaybettiği bir düşünceyle” ve nereye gittiğini hiç düşünmeden yürüyordu. Ruh ve vücut olarak birden o kadar zayıf düşmüştü ki, karşısına çıkacak bir çocuk bile onu yenebilirdi. Nasıl olduysa ormandan kurtulmuştu: Birden karşısına uçsuz bucaksız enginlikte biçilmiş çıplak tarlalar çıktı. “Çevremdeki şu umutsuzluğa, şu ölüm sessizliğine bak!” diye tekrarladı ileriye doğru yürürken.

Onu ordan geçenler kurtardı: Arabacının biri ihtiyar bir tüccarı köy yolundan götürüyordu. Aynı hizaya geldiklerinde Mitya yolu sordu ve bu adamların da Volovya’ya gittikleri anlaşıldı. Konuşmaya başladılar ve Mitya’yı yol arkadaşı olarak yanlarına aldılar. Üç saat kadar sonra ulaştılar. Volovya İstasyonu’nda Mitya, hemen şehre gitmek üzere posta arabası çağırttı, ama birdenbire dayanılmaz şekilde aç olduğunu fark etti. Atları koşarken ona sahanda yumurta yaptılar. Hemen hepsini yedi, koca bir dilim de ekmek yedi, bulup getirdikleri sucuğu da yedi ve üç kadeh de votka içti. Kuvveti yerine gelince cesareti de arttı ve yeniden içi açıldı. Yolda uçuyor, arabacıyı acele ettiriyordu. Birden şu “lanet olası parayı” bugün akşama kadar nasıl bulacağı konusunda yeni ve artık “tartışılmaz” bir plan yaptı. “Bir düşünsen, yalnızca düşünsen, şu adi üç bin ruble yüzünden bir insanın geleceği mahvoluyor!” diye nefretle haykırdı. “Bugün bu işi halledeceğim!” Eğer aklından hep Gruşenka düşüncesi geçmeseydi ve başına bir şey gelip gelmediğini düşünmeseydi belki de tekrar tam anlamıyla neşelenirdi. Ama onunla ilgili düşünceler bir anda ruhuna sivri bir bıçak gibi saplanıyordu. Sonunda geldiler ve Mitya hemen Gruşenka’ya koştu.

III

ALTIN MADENLERİ

Mitya’nın bu ziyareti, Gruşenka’nın Rakitin’e o kadar büyük bir korkuyla anlattığı ziyaretti. O sırada “haberciyi” bekliyordu ve Mitya ne dün ne de bugün gelmediği için çok memnundu, Tanrı izin verirse gidişinden önce de gelmeyeceğini umut ediyordu, ama işte birdenbire baskına gelivermişti. Sonrasını biliyoruz: Başından savmak amacıyla kendisini Kuzma Samsonov’a götürmesi için hemen Mitya’yı kandırmıştı. Sözde “para saymak” için gitmesi gerekiyordu ve Mitya onu götürdüğünde, Kuzma’nın kapısının önünde vedalaşarak eve geri götürmek üzere saat on ikide gelmesi için ondan söz almıştı. Mitya bu emre memnun bile olmuştu: “Kuzma’nın evinde oturacak, demek ki, Fedor Pavloviç’e gitmeyecek... tabii eğer yalan söylemiyorsa,” diye de hemen eklemişti. Ama tahminine göre herhalde yalan söylemiyordu. Öyle kıskanç bir huyu vardı ki, sevdiği kadından daha ayrılır ayrılmaz başına kim bilir neler neler geldiğini ve kendisine “ihanet ettiğini” düşünerek Tanrı bilir ne korkunç şeyler uydururdu, ama sarsılmış, üzülmüş bir şekilde ne yapıp edip kendisini aldattığından yüzde yüz emin olarak sevdiği kadına geri koştuğunda, kadının neşeyle gülen sevimli yüzüne daha ilk bakışında hemen ruhen canlanır, her türlü kuşkusu anında kaybolur ve duyduğu kıskançlık yüzünden sevinçli bir utançla kendisini ayıplardı. Gruşenka’yı bıraktıktan sonra kendi evine koştu. Of, bugün yapması gereken ne çok şey vardı! Ama hiç olmazsa yüreğinden bir yük kalkmıştı. “Şimdi hemen Smerdyakov’a gidip dün akşam orada bir şey olmuş mu, Gruşenka, Fedor Pavloviç’e gelmiş mi öğrenmek lazım!” diye geçti kafasından. Henüz daha evine varmamıştı ki, o durmak bilmeyen yüreğinde yine bir kıskançlık duygusu kaynamaya başladı.

Kıskançlık! “Othello kıskanç değil, karşısındakine inanan biriydi” demişti Puşkin. Bir tek bu sözü bile bu yüce şairimizin zekâsındaki olağanüstü derinliğin kanıtıdır. Othello’nun ruhu ezilmişti ve ideali mahvolduğu için de dünya görüşü bulanmıştı. Ama Othello saklanmıyor, hafiyelik etmiyor, gizli gizli gözetlemiyordu: O inanıyordu. Tam tersine aldatıldığını anlaması için onu çekiştirmek, dürtüklemek, olağanüstü çabalarla kışkırtmak gerekiyordu. Gerçek anlamda kıskanç biri ise böyle değildir. Kıskanç bir adamın her türlü vicdan azabından uzak yaşayabileceği rezaletleri ve ahlaki düşüşü ise tasavvur etmek bile olanaksızdır. Hem bunun nedeni, kaba ve kirli ruhlu olmak da değildir. Tam tersine, yüce bir yürekle, fedakârlıklarla dolu saf bir sevgiyle de masanın altına saklanılabilir, en aşağılık adamlar parayla satın alınabilir ve en iğrenç ispiyonculuklar ve kapı dinlemelerle bağdaşılabilir. Othello, ruhu bir bebeğinki kadar yumuşak ve saf olduğu halde ihaneti hiçbir şekilde kabul edemezdi; affedemezdi değil, kabul edemezdi. Gerçek kıskanç ise böyle değildir: Neleri kabul edebileceğini ve neleri bağışlayabileceğini tasavvur etmek bile zordur! Kıskanç adamlar herkesten daha çabuk affederler, bütün kadınlar da bunu bilir. Kıskanç kişiler, örneğin, kanıtlarla artık hemen hemen ortaya çıkmış bir ihaneti, kendi gözleriyle gördükleri sarılmaları ve öpüşmeleri, eğer bu sırada bu sarılma ve öpüşmelerin “son defa” olduğuna ve rakiplerinin o saatten sonra ortadan kaybolacağına ve dünyanın öbür ucuna gideceğine ya da kendilerinin sevgililerini de yanlarına alarak o korkunç rakiplerinin bundan böyle gelemeyeceği bir yere götüreceklerine bir şekilde inanıyorlarsa olağanüstü bir çabuklukla affedebilirler (elbette ilk başta korkunç bir sahne yarattıktan sonra). Bu barışıklık, kuşkusuz sadece bir saat sürer, çünkü rakibi sahiden ortadan kaybolmuş bile olsa kıskanç adam, ertesi gün yeni, bambaşka bir rakip daha yaratacak ve bu yenisini de kıskanmaya başlayacaktır. Böyle gizli gizli gözetlemeleri gerektiren bir aşktan ne çıkar, böyle bir aşkın ne değeri vardır, diye düşünebilirsiniz. Ama gerçek bir kıskanç bunu da hiçbir zaman anlayamayacaktır. Oysaki, doğrusu bu adamların arasında yüce yürekli olanları da bulunmaktadır. İşte bu yüce yürekli insanların herhangi bir kovuğa sinip etrafa kulak kabartırken ve hafiyelik ederken gönüllü olarak düştükleri bu utanç verici durumu o “yüce yürekleriyle” açıkça anladıkları halde, en azından o dakikada, o kovukta bulundukları o sırada hiçbir şekilde vicdan azabı çekmemeleri de çok ilginçtir. Gruşenka’yı görünce Mitya’nın kıskançlığı kayboluveriyor ve bir anda saf ve mert bir adam olup çıkıyordu, hatta çirkin duyguları yüzünden kendisinden nefret bile ediyordu. Ama bu, yalnızca onun bu kadına karşı duyduğu aşkta sadece bir ihtirasın, sadece Alyoşa’ya sözünü ettiği “vücut kıvrımı”nın değil, kendisinin zannettiğinden çok daha yüksek bir şeyin olduğu anlamına geliyordu. Ancak Gruşenka ortadan kaybolduğu zaman Mitya hemen onun bir alçaklık yapacağından ve kahpece ihanet edeceğinden tekrar kuşkulanmaya başlıyordu. Bu sırada hiçbir şekilde vicdan azabı da duymuyordu.

İşte içinde yine böyle bir kıskançlık kaynamaya başlamıştı. Ne olursa olsun acele etmesi gerekiyordu. İlk işi bir damlacık bile olsa para bulmaktı. Dünkü dokuz rublenin hemen hemen tamamı yola gitmişti, bildiğiniz gibi, parasız hiçbir yere adım atılamaz. Ancak yeni planıyla birlikte parayı nereden bulabileceğini daha demin arabada gelirken düşünmüştü. Fişekleriyle birlikte bir çift güzel düello tabancası vardı. Eğer bunları şimdiye kadar rehin vermediyse bunun tek nedeni, sahip olduğu eşyalar arasında en çok bu tabancaları sevmesiydi. “Başkent” Meyhanesi’nde çok çok önce genç bir memurla az buçuk tanışmıştı. Bu bekâr ve oldukça varlıklı memurun silahları tutku derecesinde sevdiğini, tabanca, revolver, hançer falan satın aldığını, bunları evinin duvarlarına astığını, tanıdıklarına övünerek gösterdiğini, bir revolverin sistemini, nasıl doldurulduğunu, nasıl ateş edildiğini vs. anlatmakta usta olduğunu da yine bu meyhanede öğrenmişti. Mitya uzun uzun düşünmeden hemen ona gitti ve tabancaları on ruble karşılığında rehin almasını teklif etti. Memur sevinç içinde tabancalarını satması için onu ikna etmeye çalıştı, ama Mitya razı olmadı ve beriki, faiz almayacağını söyleyerek on ruble verdi. Dostça ayrıldılar. Mitya acele ediyordu, Fedor Pavloviç’in arka bahçesine, bir an evvel Smerdyakov’u çağırmak için kameriyeye gitme telaşındaydı. Ancak böylelikle, daha sonra bahsedeceğim olaydan topu topu üç-dört saat önce Mitya’nın cebinde bir kapik bile para olmadığı ve on ruble karşılığında en sevdiği eşyayı rehin verdiği, üç saat sonra ise elinde binlerce ruble bulunduğu gerçeği tekrar ortaya çıkıyordu... Ama ben yine fazla ileri gittim galiba.

Marya Kondratyeva’nın (Fedor Pavloviç’in komşusu) bahçesinde onu son derece etkileyici ve şaşırtıcı bir haber bekliyordu. Bu, Smerdyakov’un hasta olduğu haberiydi. Kilere nasıl düştüğünü, nasıl sara nöbeti geçirdiğini, doktorun gelişini, Fedor Pavloviç’in kaygılanışını dinledi; kardeşi İvan Fedoroviç’in de o sabah acele Moskova’ya gittiğini merakla öğrendi. “Benden önce Volovya’dan geçmiş olmalı,” diye düşündü Dmitriy Fedoroviç, ama Smerdyakov onu korkunç şekilde huzursuz etmişti. “Şimdi ne olacaktı, kim gözcülük edecek, kim haber getirecekti?” Hırsla bu kadınlara dün akşam bir şey fark edip etmediklerini sormaya başladı. Kadınlar onun neyi kastettiğini çok iyi anlamışlardı ve hiç kimse gelmedi, İvan Fedoroviç de buradaydı, “her şey yolundaydı” diyerek onu inandırdılar. Mitya düşünceye daldı. Kuşkusuz, bugün de nöbet beklemek gerekiyordu, ama nerede: Burada mı, yoksa Samsonov’un kapısında mı? Hem burada hem de orada, duruma göre idare etmeye karar verdi, ama şimdi... şimdi... Şimdi önünde az önce gelirken arabada yaptığı ve ertelenmesi artık olanaksız hale gelen yeni ve güvenilir “plan” duruyordu. Mitya, buna bir saatini feda etmeye karar verdi: “Bir saat içinde her şeyi halledeceğim, her şeyi öğreneceğim ve o zaman, o zaman, ilk olarak Samsonov’un evine giderim, bakalım Gruşenka orada mı, sonra hemen buraya geri dönerim, saat on bire kadar burada beklerim, sonra da Gruşenka’yı eve götürmek için tekrar Samsonov’a giderim.” İşte böylece kararını verdi.

Uçarcasına eve gitti, yıkandı, tarandı, elbisesini temizledi, giyindi ve Bayan Hohlakova’ya yollandı. Ne yazık ki, “planı” buradaydı. Bu hanımefendiden üç bin ruble borç almaya karar vermişti. En önemlisi de, içinde birdenbire, böyle bir anda bu kadının onu geri çevirmeyeceğine dair olağanüstü bir güven doğmuştu. Böyle bir güven duyuyordu da neden daha önce buraya, deyim yerindeyse kendi cemiyetinden birine gelmeyip de nasıl konuşacağını bile bilemediği, huyunu suyunu tanımadığı Samsonov’a gitti diye hayret edebilirsiniz. Ama mesele, son bir aydır Hohlakova’yla arasının hemen hemen tamamen açık olmasından, önceden de tanışıklıklarının azlığından ve ayrıca Bayan Hohlakova’nın kendisine tahammül edemediğini Mitya’nın çok iyi bilmesinden kaynaklanıyordu. Bu hanımefendi, sırf Yekaterina İvanovna’nın nişanlısı olduğu için en başından beri ondan nefret ediyordu, çünkü nedense Yekaterina İvanovna’nın onu terk etmesini ve “güzel davranışları olan yakışıklı ve bir şövalye gibi eğitimli İvan Fedoroviç”le evlenmesini istiyordu. Mitya’nın davranışlarından ise tiksiniyordu. Mitya da onunla alay ediyordu ve bir keresinde bu hanımefendinin “ne kadar canlı ve küstahsa o kadar da cahil olduğunu” söylemişti. İşte daha demin, sabahtan arabada aklına parlak bir fikir gelivermişti: “Mademki, benim Yekaterina İvanovna’yla evlenmemi istemiyor (hemen hemen isteriye varacak derecede istemediğini biliyordu), öyleyse Katya’yı bırakıp bu paralarla ebediyen buralardan gidebilmem için neden bu üç bin rubleyi bana vermeyi reddetsin ki? Bu şımarık yüksek sosyete hanımları, bir şeyi kapris derecesinde istiyorlarsa işin kendi istedikleri gibi olması için hiçbir fedakârlıktan kaçınmazlar. Üstelik de ne kadar zengin biri,” diye düşünüyordu Mitya. “Plan”a gelince, her şey aynen önceki gibiydi, yani Çermaşnya üzerindeki haklarını devretmeyi önerecekti, ama dün Samsonov’a yaptığı gibi ticari amaçla değil, bu hanımı dün Samsonov’a yaptığı gibi, üç bin ruble yerine iki kat fazla, altı ya da yedi bin alma fırsatıyla ayartmaya çalışmadan borcuna karşılık doğru dürüst bir teminat gösterecekti. Bu yeni düşüncelerini geliştirirken Mitya çok heyecanlanmıştı. Ama onun bütün girişimlerinde, bütün ani kararlarında hep böyle olurdu. Her yeni düşüncesine ihtiras derecesinde kendini kaptırırdı. Üstelik Bayan Hohlakova’nın evinin eşiğinden adımını attığında birden korkudan sırtının ürperdiğini hissetmişti: Bu saniyede, son umudunun burada olduğunu, ipin burada kopması halinde “üç bin ruble yüzünden birini boğazlamaktan ve soymaktan başka bu dünyada yapacak bir şeyi kalmadığını...” tam olarak ve matematiksel açıklığıyla anlamıştı. Zili çaldığında saat yedi buçuktu.

İlk başta şans yüzüne gülüyor gibiydi: Geldiğini haber verdiklerinde alışılmadık bir çabuklukla hemen kabul ettiler. “Sanki beni bekliyorlarmış,” diye aklından geçti Mitya’nın. Daha sonra ise misafir odasına buyur ettiler, ev sahibesi nerdeyse koşarak geldi ve kendisini beklediğini söyledi...

“Bekliyordum, bekliyordum! Siz de kabul edersiniz ki, bana geleceğinizi aslında düşünemezdim bile, içgüdülerime şaşacaksınız, ama sizi bekliyordum, Dmitriy Fedoroviç, bugün bana geleceğinize sabahtan beri emindim.”

“Gerçekten de şaşırtıcı bir durum, hanımefendi,” dedi Mitya koltuğa kendini çuval gibi bırakırken, “ama... son derece önemli bir iş için geldim... en önemli iş için, yani benim açımdan, hanımefendi, sadece benim açımdan... ve acelem var...”

“En önemli iş konusunda olduğunu biliyorum, Dmitriy Fedoroviç, burada söz konusu olan bir önsezi, mucize yaratmak gibi gerici bir istek değil (Starets Zosima’ya olanları duydunuz mu?), matematiktir: Yekaterina İvanovna’ yla aranızda bütün olup bitenlerden sonra gelemezdiniz, bunu yapamazdınız, bu matematiksel bir sonuçtur.”

“Gerçek yaşamın gerçekleri, hanımefendi, bütün mesele bu! Ama izninizle açıklayacağım...”

“Evet gerçekçilik, Dmitriy Fedoroviç. Artık sadece gerçekçilikten yanayım, mucizeler konusunda çok ders aldım. Starets Zosima’nın öldüğünü duydunuz mu?”

“Hayır, hanımefendi, ilk kez duyuyorum.” Biraz şaşırmıştı Mitya. Zihninde Alyoşa’nın hayali görünüp kayboldu.

“Bu gece, tasavvur edin...”

“Hanımefendi,” diye sözünü kesti Mitya, “sadece son derece umutsuz bir durumda olduğumu ve eğer bana yardım etmeyecek olursanız her şeyin yıkılacağını, en başta da benim yıkılacağımı tasavvur ediyorum... İfademin bayağılığını bağışlayın, ama ateşler içindeyim, sayıklıyorum...”

“Biliyorum, ateşler içinde olduğunuzu biliyorum, her şeyi biliyorum, başka bir ruh halinde olamazdınız zaten, siz ne derseniz deyin, ben her şeyi önceden biliyorum. Çoktandır kaderinizi gözümün önünde tutuyorum, Dmitriy Fedoroviç, kaderinizi izliyor ve inceliyorum... Ah, inanın, ben tecrübeli bir ruh doktoruyum, Dmitriy Fedoroviç.”

“Hanımefendi, siz tecrübeli bir doktorsanız, ben de tecrübeli bir hastayım.” Mitya kendini zorlayarak dil dökmeye başlamıştı. “Ve eğer kaderimi böyle izliyorsanız, onu mahvolmaktan kurtaracağınızı hissediyorum, ama bunun için buraya gelmeyi göze aldığım planımı... ve sizden beklediğim şeyi huzurunuzda açıklamama izin verin... Buraya geldim, hanımefendi, çünkü...”

“Açıklamayın, bu ikinci derecede önemli bir şey. Yardım konusuna gelince, ilk yardım ettiğim siz değilsiniz, Dmitriy Fedoroviç. Kuzenim Belmesova’yı herhalde duymuşsunuzdur. Kuzenimin kocası mahvoluyordu sizin de pek tipik bir şekilde ifade ettiğiniz gibi, yıkılmak üzereydi, Dmitriy Fedoroviç, sonra ne oldu? Ona at yetiştirmesini tavsiye ettim, şimdi işi geliştikçe gelişiyor. At yetiştirmekten anlar mısınız, Dmitriy Fedoroviç?”

“Zerre kadar anlamam, hanımefendi, ah hanımefendi, zerre kadar!” diye bağırdı Mitya sinirli bir sabırsızlık içinde ve hatta yerinden kalktı. “Yalnızca beni dinlemeniz için yalvarıyorum, hanımefendi, her şeyi, bütün projemi başından başlayarak anlatabilmem için bana sadece iki dakikacık rahatça konuşma fırsatı tanıyın. Üstelik zamanım da az, müthiş acelem var!..” Kadının tekrar konuşmaya başlayacağını hisseden Mitya, onun sesini bastırabilmek umuduyla isterik bir şekilde bağırdı. “Umutsuzluk içinde... umutsuzluğun son noktasında sizden üç bin ruble borç istemeye geldim, borç, ama güvenilir, en güvenilir teminatlar altında, henımefendi, çok güvenilir bir garantiyle! Sadece açıklamama izin verin...”

“Bunların hepsini sonra anlatırsınız, sonra!” diyerek elini sallıyordu Bayan Hohlakova. “Söylediğiniz her şeyi önceden biliyorum demiştim ya zaten. Para isteyeceksiniz, üç bin ruble lazım size, ama ben daha fazlasını, çok daha fazlasını vereceğim, sizi kurtaracağım, Dmitriy Fedoroviç, ancak söyleyeceklerimi dinlemeniz gerek!”

Mitya, yine yerinden fırladı.

“Hanımefendi, ne kadar iyi kalplisiniz!” diye bağırdı aşırı duygulanarak. “Tanrım, beni kurtardınız. Bir insanı, ölümden... tabancayla kendini vurmaktan kurtaracaksınız... Sonsuz teşekkürlerimi sunarım...”

“Size üç binden çok daha fazla, sayılamayacak kadar çok para vereceğim!” diye haykırdı Bayan Hohlakova. Pırıl pırıl bir gülümsemeyle Mitya’nın coşkulu halini izliyordu.

“Sayılamayacak kadar mı? Ama o kadarı gerekmez. Benim için sadece şu kahrolası üç bin ruble gerekli, kendi adıma bu parayı sonsuz teşekkürlerimle size garanti etmeye geldim ve teklif edeceğim plan...”

“Yeter, Dmitriy Fedoroviç, söz verilmiş ve yapılmış bilin,” diye sözünü kesti Bayan Hohlakova bir hayırseverin tertemiz sevinciyle. “Sizi kurtarmaya söz verdim ve kurtaracağım. Belmesov’u olduğu gibi sizi de kurtaracağım. Altın madenleri hakkında ne düşünüyorsunuz, Dmitriy Fedoroviç?”

“Altın madenleri mi, hanımefendi? Bu konuda hiçbir zaman hiçbir şey düşünmedim.”

“Ama ben sizin için düşündüm! Tekrar tekrar düşündüm! Tam bir aydır bu amaçla sizi izliyorum. Siz dolaşırken yüz defa size baktım ve içimden, işte maden için gereken enerjik adam diye tekrarladım. Yürüyüşünüzü bile inceledim ve bu adam çok maden bulur diye kararımı verdim.”

“Yürüyüşümü mü, hanımefendi?” diye gülümsedi Mitya.

“Tabii, yürüyüşünüzü. Yürüyüşe bakarak karakterlerin tanınabileceğini kabul etmiyor musunuz yoksa, Dmitriy Fedoroviç? Tabiat bilimleri de bunu doğruluyor. Oh, artık ben bir gerçekçiyim, Dmitriy Fedoroviç. Beni altüst eden manastırdaki bütün olup bitenlerden sonra, bugünden itibaren tam bir gerçekçiyim ve uygulama faaliyetine atılmak istiyorum. İyileştim. Turgenyev’in dediği gibi: Yeter artık!”

“Ama, hanımefendi, yüce gönüllülük göstererek bana borç vermeyi vaat ettiğiniz şu üç bin...”

“Para kaçmıyor, Dmitriy Fedoroviç,” diye hemen sözünü kesti Bayan Hohlakova, “bu üç bini, hem ne üç bini, üç milyonu en kısa zamanda cebinizde bilin, Dmitriy Fedoroviç! Düşüncemi size açacağım: Maden arayacaksınız, milyonlar kazanacaksınız, geri dönecek ve önemli bir adam olacaksınız, bizleri iyiliğe doğru yönelterek ilerleteceksiniz. Her şeyi Yahudilere bırakacak değiliz ya! Binalar ve fabrikalar yaptıracaksınız. Yoksullara yardım edeceksiniz ve onların hayır dualarını alacaksınız. Artık devir, demiryolu devri, Dmitriy Fedoroviç. Şu anda Maliye Bakanlığı’nın ihtiyaç duyduğu tanınmış biri olacaksınız. Rublemizin düşüşü uykularımı kaçırıyor, Dmitriy Fedoroviç. Benim bu yönüm pek az bilinir...”

“Hanımefendi, hanımefendi!” Dmitriy Fedoroviç huzursuz bir önseziyle tekrar sözünü kesti. “Bu tavsiyenizi, bu akıllıca tavsiyenizi belki de yerine getirir, belki de oraya... şu madenlere... giderim... bu konuyu konuşmak için size başka bir zaman gelirim... hem de pek çok kez... ama şimdi o kadar büyük bir gönül yüceliğiyle vaat etmiş olduğunuz şu üç bine... Ah, bu para benim elimi kolumu bağlarından kurtaracak, eğer bugün olabilirse... Yani, görüyor musunuz, şu anda bir saatim, bir saatlik zamanım bile yok...”

“Yeter Dmitriy Fedoroviç, yeter!” Israrla konuşmasını kesti Bayan Hohlakova. “Size soruyorum: Madenlere gidecek misiniz, gitmeyecek misiniz, tam kararınızı verdiniz mi, matematiksel olarak cevabınızı verin.”

“Gideceğim, hanımefendi, sonra gideceğim... Nereye isterseniz gideceğim, hanımefendi... ama şimdi...”

“Bekleyin!” diye bağırdı Bayan Hohlakova. Birden ayağa fırladı, sayısız çekmecesi olan muhteşem çalışma masasına doğru atıldı ve çekmeceleri birbiri arkasına açıp kapayarak müthiş telaşlı bir şekilde bir şey aramaya koyuldu.

“Üç bin!” diye düşündü Mitya, eli ayağı kesilmişti. “Hem de hemen, kâğıtsız, belgesiz... ne centilmence! Muhteşem bir kadın, bir de çenesi düşük olmasa...”

“İşte,” diye bağırdı Bayan Hohlakova sevinç içinde Mitya’ya dönerek, “işte aradığımı buldum!”

Bu, bazen bir haçla birlikte bir kordonla içe takılan minicik gümüş bir ikonaydı.

“Kiev’den bu, Dmitriy Fedoroviç,” diye saygılı bir ifadeyle devam etti Bayan Hohlakova, “Büyük çilekeş Varvara’nın kabrinden. Boynunuza takmama ve yeni yaşamınız ve yeni atılımlarınız için bununla sizi kutsamama izin verin.”

Gerçekten de minik ikonayı onun boynuna taktı ve koynuna sokmaya çalıştı. Mitya, büyük bir mahcubiyet içinde eğildi ve ona yardım etmeye başladı, sonunda kravatının altından ve gömleğinin yakasından geçirerek koynuna soktu.

“İşte artık gidebilirsiniz!” dedi Bayan Hohlakova ve zafer kazanmış gibi tekrar yerine oturdu.

“Hanımefendi, öyle duygulandım ki... ve size nasıl teşekkür edeceğimi bilemiyorum... bu güzel duygular için, ama... şu anda benim için zamanın ne kadar değerli olduğunu bir bilseydiniz!.. Yüce gönlünüzden o kadar beklediğim şu para... Ah, hanımefendi, bana karşı böyle iyi kalpli, böyle yüce gönüllü olduğunuza göre,” diye birden haykırdı Mitya heyecanla, “izin verin de size açıklayayım... bununla birlikte, sizin de epeydir bildiğiniz gibi... burada birini seviyorum... Katya’ya ihanet ettim... Yekaterina İvanovna’ya demek istiyorum. Ah, onun karşısında acımasızca ve namussuzca davrandım, ama burada başka birini seviyordum... artık her şeyi bildiğinize göre, belki sizin hor gördüğünüz, ama benim asla bırakamayacağım bir kadını seviyorum, hanımefendi. İşte bu yüzden de şimdi bu üç bin...”

“Bırakın bütün bunları, Dmitriy Fedoroviç!” diyerek çok kesin bir ses tonuyla sözünü kesti Bayan Hohlakova. “Özellikle kadınları bırakın. Sizin hedefiniz maden ocakları, oraya da kadınları götürmenizin bir anlamı yok. Sonra zengin ve ünlü olarak döndüğünüz zaman kendinize yüksek sosyeteden bir gönül arkadaşı bulursunuz. Bu, modern, bilgili ve boş inançları olmayan bir genç kız olacaktır. Şimdi tartışılmaya başlamış olan kadın sorunu da o zamana kadar tam olgunluğa erişecek ve yepyeni bir kadın ortaya çıkacaktır.”

“Hanımefendi, o değil, o değil...” Dmitriy Fedoroviç yalvararak ellerini kavuşturdu.

“Odur, Dmitriy Fedoroviç, kendiniz farkında olmasanız da sizin ihtiyaç duyduğunuz, en çok istediğiniz odur. Bugünkü kadın sorunundan asla elimi eteğimi çekemem, Dmitriy Fedoroviç. Kadının gelişmesi ve hatta en yakın bir gelecekte kadının politikada rol oynaması, işte benim idealim bu. Benim de bir kızım var, Dmitriy Fedoroviç ve benim bu yönümü pek az bilirler. Bu konuda yazar Şçedrin’e bir mektup yazmıştım. Bu yazar bana kadının görevi konusunda o kadar çok şey gösterdi, o kadar çok şey gösterdi ki, geçen yıl ona şu iki satırdan oluşan imzasız bir mektup gönderdim: ‘Çağdaş kadın adına sizi kucaklıyor ve öpüyorum, sevgili yazarım, devam edin.’ Ve ‘Bir Anne’ diye imzaladım. ‘Çağdaş Bir Anne’ diye imzalamak istiyordum ve kararsızdım, ama sadece anne üzerinde duruyordum: Daha fazla ahlak güzelliği, Dmitriy Fedoroviç, zaten ‘çağdaş’ sözcüğü de Sovremennik’i5 hatırlatabilirdi, günümüzdeki sansürü göz önüne alırsanız onların açısından acı bir anımsatma olurdu... Ah, aman Tanrım, ne oluyor size?”

“Hanımefendi,” diyerek sonunda yerinden fırladı Mitya, güçsüz bir yakarışla kadının karşısında ellerini kavuşturarak, “beni ağlatacaksınız, hanımefendi, eğer o kadar büyük gönül yüceliği gösterip verdiğiniz şu sözü yerine getirmeyecekseniz...”

“Ağlayın, Dmitriy Fedoroviç, ağlayın! Bunlar güzel duygulardır... Önünüzde öyle bir yol duruyor ki! Gözyaşları sizi rahatlatacaktır, sonra geri döneceksiniz ve sevineceksiniz. Sevincinizi benimle paylaşmak için Sibirya’dan bana hoplaya zıplaya geleceksiniz...”

“Ama bana izin verir misiniz,” diye birden feryadı bastı Mitya, “size son kez yalvarıyorum, söyleyin, bugün sizden şu vaat ettiğiniz parayı alabilecek miyim? Eğer şimdi alamayacaksam, ne zaman almaya geleyim?”

“Ne parası, Dmitriy Fedoroviç?”

“Vaat ettiğiniz... gönlünüzden kopan şu üç bin ruble...”

“Üç bin mi? Ruble mi? Ah, hayır, benim üç bin rublem yok ki,” Bayan Hohlakova bunu öyle sakin bir şaşkınlıkla söylemişti ki, Mitya kalakaldı...

“Nasıl olur, siz... biraz önce... siz söylediniz... hatta cebinizde bilin demiştiniz...”

“Oh, hayır, siz beni yanlış anlamışsınız, Dmitriy Fedoroviç. Eğer öyleyse, o zaman beni anlamamışsınız demek ki, ben madenlerden söz ediyordum... Aslında size üç binden daha fazlasını, sayılamayacak kadar fazlasını vaat etmiştim, şimdi hatırlıyorum, ama ben sadece maden ocaklarını kastetmiştim.”

“Ya para? Ya üç bin ruble?” diye anlamsızca bağırdı Dmitriy Fedoroviç.

“Ah, eğer parayı kastediyorsanız, o kadar param yok. Şu anda hiç param yok, Dmitriy Fedoroviç, kâhyamla şimdilerde kavga edip duruyoruz ve kendim de geçtiğimiz günlerde Miusov’dan beş yüz ruble borç aldım. Yo, hayır param yok. Hem biliyorsunuz, Dmitriy Fedoroviç, param olsa bile size vermezdim. Birincisi ben hiç kimseye borç para vermem. Borç vermek demek, insanlarla aranızın açılması demektir. Ama size, size özellikle vermezdim, sizi sevdiğim halde sizi kurtarmak için özellikle vermezdim, çünkü sizin için gerekli tek şey, madenler, madenler, madenlerdir!..”

“Cehennemin dibine!...” diye birden kükredi Mitya ve bütün gücüyle masaya bir yumruk indirdi.

“Ay!” diye bağırdı Hohlakova korku içinde ve misafir odasının öbür ucuna kaçtı.

Mitya tükürdü ve hızlı adımlarla odadan ve evden sokağa, karanlığa kendini attı. Deli gibi göğsüne, bundan iki gün önce akşam vakti, karanlıkta, yolda son kez görüştüklerinde Alyoşa’nın karşısında göğsüne vurduğu yere vura vura yürüyordu. Göğsünün bu noktasına vurması ne anlama geliyordu ve bununla ne göstermek istiyordu, bunlar şimdilik dünyada hiç kimsenin bilmediği, onun Alyoşa’ya dahi açmadığı bir sırdı henüz. Ancak bu sırrın içinde onun için bir ayıptan çok daha fazlası vardı, ölüm ve intihar vardı. Yekaterina İvanovna’ya ödemek ve böylece göğsünden, “göğsünün bu noktasından” bu ayıbı, göğsünde taşıdığı ve vicdanını böylesine ezen bu ayıbı söküp atmak için bu üç bin rubleyi bulamazsa kendini öldürmeye karar vermişti. Bütün bunlar ilerde okuyucuya açıklanacaktır, ama şimdi, son umudu da yok olduktan sonra bu, fiziksel bakımdan o derece güçlü adam, Hohlakova’nın evinden birkaç adım uzaklaşmıştı ki, birden küçük bir çocuk gibi gözyaşlarına boğuldu. Yürüyordu ve dalgın dalgın yumruğuyla gözyaşlarını siliyordu. Meydana da böyle çıktı ve birden bütün vücuduyla bir şeye çarptığını hissetti. Nerdeyse yere devirdiği bir kocakarının cırtlak sesi duyuldu.

“Tanrım, öldürseydin bari! Önüne baksana, serseri!”

“Nasıl, siz miydiniz?” dedi Mitya karanlıkta kadını tanıyarak. Bu, Kuzma Samsonov’un hizmetine bakan ve Mitya’nın dün epeyce dikkatini çekmiş olan yaşlı hizmetçi kadının ta kendisiydi.

“Ya siz kimsiniz, beyim?” dedi kocakarı tamamen farklı bir sesle. “Karanlıkta çıkaramadım da.”

“Kuzma Kuzmiç’in evinde oturuyor ve ona hizmet ediyorsunuz, değil mi?”

“Aynen öyle beyim, şimdi bir koşu Prohorıç’e kadar gitmiştim... Niye hâlâ sizi tanıyamadım?”

“Söyleyin anacığım, Agrafena Aleksandrovna şu anda sizde mi?” diye sordu Mitya kendini kaybederek. “Demin kendim getirmiştim.”

“Bizdeydi, beyim, gelmişti, biraz oturdu ve gitti.”

“Nasıl? Gitti mi?” diye bağırdı Mitya. “Ne zaman gitti?”

“Bizde bir dakika oturdu oturmadı hemen gitti. Kuzma Kuzmiç’e bir hikâye anlattı, onu güldürdü ve koşarak gitti.”

“Yalan söylüyorsun, alçak karı!” diye feryadı bastı Mitya.

“Ay!” diye bir çığlık attı kocakarı, ama Mitya’dan iz bile kalmamıştı; bütün gücüyle Morozova’nın evine koşuyordu. Tam Gruşenka’nın Mokroye’ye gittiği sıraydı, yola çıkışının üzerinden en fazla çeyrek saat geçmişti. “Yüzbaşı” birden koşarak içeri girdiğinde Fenya, büyükannesi aşçı kadın Matryona ile mutfakta oturuyordu. Fenya onu görünce avaz avaz bağırmaya başladı.

“Ne bağırıyorsun?” diye haykırdı Mitya. “Nerede o?” Ama korkudan donup kalmış olan Fenya’nın bir kelime bile söylemesine fırsat vermeden birden ayaklarına kapandı:

“Fenya, peygamberimiz İsa aşkına söyle, nerede o?”

“Hiçbir şey bilmiyorum, beyim, iki gözüm Dmitriy Fedoroviç, hiçbir şey bilmiyorum, istersen öldür, hiçbir şey bilmiyorum,” diye yalvarıp yakarıyor, yemin billah ediyordu Fenya, “daha demin siz kendiniz onunla gitmiştiniz...”

“Geri geldi!..”

“İki gözüm gelmedi, vallahi gelmedi!”

“Yalan söylüyorsun,” diye bağırdı Mitya, “korktuğundan belli, nerede o?”

Dışarı fırladı. Korku içindeki Fenya ucuz atlattığı için memnundu, ama Mitya’nın zamanı olmadığından ucuz atlattığını çok iyi anlamıştı, yoksa başına gelecek vardı. Ancak dışarı koşarken Fenya’yı da, yaşlı Matryona’yı da beklenmedik bir çılgınlığıyla yine şaşırttı: Masanın üzerinde bakır bir havan duruyordu, içinde de uzunluğu topu topu çeyrek arşın olan küçük bakır havaneli vardı. Mitya, koşarken bir eliyle kapıyı açıp ötekiyle de havanın içindeki havanelini havada kaptı ve yan cebine sokarak gitti.

“Aman Tanrım, birini öldürecek!” diyerek ellerini çırptı Fenya.

5 Çağdaş anlamına gelen bir dergi adıdır. (Ç.N.)

IV

KARANLIKTA

Nereye koşuyordu? Malum: “Gruşenka Fedor Pavloviç’ten başka nerede olabilirdi? Samsonov’dan çıkıp dosdoğru ona koşmuştu, şimdi bu apaçık ortadaydı. Bütün entrika, bütün aldatmaca şimdi anlaşılıyordu...” Bunların hepsi kafasının içinde bir kasırga gibi esiyordu. Marya Kondratyevna’nın bahçesine gitmedi: “Oraya gitmeye hiç gerek yok... Ortalığı velveleye vermemeli... Hemen haber verirler... Demek ki, Marya Kondratyevna da komploya dahil, Smerdyakov da, hepsi de, hepsi de satılmış!” Kafasında başka bir niyet belirdi: Arka sokaklardan, uzun dolambaçlı bir yoldan Fedor Pavloviç’in evine koştu, Dmitrovskaya Caddesi’ni, sonra küçük köprüyü geçti ve doğruca bahçelerin arkasındaki boş ve kimsenin geçmediği, bir yandan komşu sebze bahçesinin çitiyle, diğer yandan da Fedor Pavloviç’in bahçesini çepeçevre dolanan yüksek ve sağlam bir duvarla sınırlanmış olan ıssız sokağı hızla geçti. Galiba burada, rivayete göre bir zamanlar Lizaveta Smerdyaşçaya’nın duvardan atladığı yeri seçmişti. Tanrı bilir nedendir, kafasından “O atlayabildiyse ben neden atlayamayayım?” düşüncesi geçti. Gerçekten de sıçradı ve duvarın üst kısmına eliyle beceriklice yapıştı, sonra çabucak tırmandı ve duvarın tepesine oturdu. Bahçenin buraya yakın bir yerinde küçük bir hamam vardı, ama duvardan evin ışıklı pencereleri de görünüyordu. “İhtiyarın yatak odasında ışık yandığına göre Gruşenka da orada demektir!” diye düşündü ve duvardan bahçeye atladı. Grigoriy’in büyük bir olasılıkla, Smerdyakov’un ise yüzde yüz hasta olduğunu ve kendisini duyabilecek hiç kimse olmadığını bildiği halde içgüdüsel olarak gizlendi, hareket etmeden dikildi ve etrafı dinlemeye başladı. Ama her tarafta ölüm sessizliği vardı, inadına tam bir sessizlik hâkimdi ve en küçük bir kıpırtı bile yoktu.

“Ve yalnızca sessizliğin fısıltısı duyuluyor,” mısrası nedense aklından geçti, “atladığımı kimse duymasa bari; herhalde duymamışlardır.” Bir dakika durduktan sonra bahçede, otların üzerinde sessizce yürüdü; ağaçların ve çalıların etrafından dolaşıp her adımda sakınarak, her adımına kulak kabartarak bir süre yürüdü. Beş dakika kadar sonra ışıklı pencereye varmıştı. Burada, pencerelerin altında birkaç tane büyükçe, yüksek ve sık mürver ve kartopu fidanı olduğunu hatırlıyordu. Evin bahçeye açılan kapısı, ön cephenin sol tarafındaydı ve kapalıydı. Mitya geçerken buna özellikle dikkat etmişti. Sonunda fidanlara ulaştı ve bunların arkasına saklandı. Soluk bile almıyordu. “Şimdi beklemek gerek,” diye düşündü, ayak sesimi duydularsa ve etrafı dinliyorlarsa yanlış duydukları hissini vermeli, bari hapşırığım, öksürüğüm tutmasa...”

İki dakika kadar bekledi, ama yüreği korkunç şekilde çarpıyordu ve soluğu kesilmek üzereydi. “Hayır, bu kalp çarpıntısı geçmeyecek,” diye düşündü, daha fazla bekleyemeyeceğim.” Ağacın arkasında gölgede duruyordu; ağacın ön kısmı pencereden gelen ışıkla aydınlanmıştı. “Kartoplarının yemişleri ne kadar da kırmızı!” diye fısıldadı nedenini kendisi de bilmeden. Sessiz adımlarla yavaşça pencereye yaklaştı ve ayaklarının ucunda yükseldi. Fedor Pavloviç’in yatak odası avucunun içi gibi karşısındaydı. Bu, Fedor Pavloviç’in deyimiyle, “Çin işi” paravanla ortadan bölünmüş pek büyük olmayan bir odaydı. “Çin işi,” diye aklından geçti Mitya’nın, “Paravanın arkasında da Gruşenka olmalı.” Fedor Pavloviç’i dikkatle incelemeye başladı. Beriki Mitya’nın daha önce üzerinde hiç görmediği, beli püsküllü ipek bir kordonla bağlanmış yeni, çizgili ipek bir sabahlık giymişti. Sabahlığın yakasının altından çok şık, tertemiz iç çamaşırı, altın düğmeli, Hollanda işi ince gömleği görünüyordu. Fedor Pavloviç’in kafasında, Alyoşa’nın gördüğü kırmızı sargı vardı. “Giyinip kuşanmış,” diye düşündü Mitya. Fedor Pavloviç pencerenin yakınında duruyordu. Görünüşüne bakılırsa düşünceliydi. Birden kafasını kaldırdı, etrafı dinler gibi yaptı ve hiçbir şey duymayınca masaya yaklaştı, sürahiden yarım kadehçik konyak doldurdu ve içti. Sonra derin bir iç geçirdi, yine durdu, dalgın dalgın iki pencerenin arasındaki aynaya yaklaştı, sağ eliyle kırmızı sargıyı alnından biraz yukarı kaldırdı ve henüz geçmemiş olan çürüklerini ve yaralarını incelemeye başladı. “Yalnız,” diye düşündü Mitya, “büyük olasılıkla yalnız.” Fedor Pavloviç aynadan uzaklaştı, birdenbire pencereye döndü ve pencereden bakmaya başladı. Mitya hemen gölgeye kaçtı.

“Gruşenka belki de paravanın arkasında uyuyordur,” düşüncesiyle birlikte sanki yüreğine bir iğne battı. Fedor Pavloviç pencereden uzaklaştı. “Pencerede onu gözlüyor, demek ki, Gruşenka burada değil; yoksa karanlığa niye baksın ki?.. Sabırsızlıktan içi içini yiyor, demek ki...” Mitya hemen yaklaştı ve tekrar pencereden bakmaya başladı. İhtiyar artık üzüntülü bir şekilde küçük masanın başına oturmuştu. Sonunda dirseğini masaya dayadı ve sağ elini yanağına koydu. Mitya gözlerini dört açmış bakıyordu.

“Tek başına, evet tek başına!” diye tekrar doğruladı. “Gruşenka burada olsaydı suratı bambaşka olurdu.” Tuhaf iş: Mitya’nın yüreğinde birdenbire Gruşenka niye burada değil diye anlamsız ve garip bir öfke kaynamaya başladı. “Onun burada olmamasına değil,” diye düşünüyordu, “burada olup olmadığını hiçbir şekilde öğrenemeyecek olmama kızıyorum.” Mitya daha sonraları, bu dakikada zihninin olağanüstü açık olduğunu ve her şeyi en son ayrıntısına kadar anladığını, her ayrıntıyı kavradığını kendisi de anımsıyordu. Ama yüreğinde bir şey bilmemekten ve kararsızlıktan doğmuş olan sıkıntı önüne geçilmez bir hızla büyüyordu. “Sonuçta burada mı, değil mi?” sorusu yüreğinde öfkeyle kaynayıp duruyordu. Birden kararını verdi, elini uzattı ve pencerenin çerçevesine yavaşça vurdu. İhtiyarla Smerdyakov’un aralarında kararlaştırdıkları işarete uygun vurmuştu: Önce iki kere yavaş, sonra üç defa hızlı: Tak-tak-tak, yani “Gruşenka geldi” anlamına gelen işaret. İhtiyar irkildi, kafasını kaldırdı, hemen yerinden fırladı ve pencereye koştu. Mitya gölgeye kaçtı. Fedor Pavloviç pencereyi açtı ve kafasını uzattı.

“Gruşenka sen misin? Sen misin?” dedi titreyen bir fısıltıyla. “Neredesin anacığım, neredesin küçük meleğim?” Müthiş bir heyecan içindeydi, nefesi tıkanıyordu.

“Yalnız!” diye karar verdi Mitya.

“Nerdesin?” İhtiyar tekrar seslendi ve kafasını daha çok çıkarttı, sağa sola her yana bakarak başını omuzlarıyla birlikte öne doğru uzatmıştı. “Buraya gel; küçük bir armağan hazırladım, gel de göstereyim!..”

“Üç bin rublelik paketi kastediyor,” diye aklından geçirdi Mitya.

“Neredesin ama?.. Yoksa kapının önünde misin? Şimdi açıyorum...”

İhtiyar sağa, bahçe kapısının bulunduğu tarafa bakarken ve karanlıkta etrafı görmeye çalışırken nerdeyse pencereden düşüyordu. Bir saniye sonra Gruşenka’nın yanıtını beklemeden mutlaka kapıyı açmaya koşacaktı. Mitya yandan bakıyor ve kımıldamıyordu. İhtiyarın profili, sarkık gıdığı, şehvetli bir bekleyiş içindeki kanca burnu, dudakları Mitya’ya çok iğrenç geldi ve bütün bunlar, odanın sol tarafından, lambadan gelen çapraz ışıkla daha da açık görünüyordu. Birden Mitya’nın yüreğinde korkunç, çılgın bir öfke kaynayıp köpürmeye başladı: “İşte o, rakibi, kendisine ömür boyu azap çektiren adam!” Dört gün önce, kameriyede konuşurken Alyoşa’nın “Babanı öldüreceğini nasıl söyleyebilirsin?” sorusuna yanıt verdiğinde adeta önceden hissederek Alyoşa’ya açıkladığı ani, kinci ve kudurmuş öfkenin kabarmasıydı bu.

“Aslında bilmiyorum, bilmiyorum,” demişti o zaman, “belki öldürmem, belki de öldürürüm. O anda suratının bana birden iğrenç gelmesinden korkuyorum. Gıdığından, burnundan, gözlerinden, arsız gülüşünden tiksiniyorum. Kişisel bir nefret duyuyorum. İşte bundan korkuyorum, ya kendimi tutamazsam...”

Kişisel nefreti dayanılmaz şekilde artıyordu. Mitya artık kendini kaybetmişti ve birden cebinden bakır havanelini kaptı...

Mitya sonraları Tanrı o zaman beni gözetti diyordu: Tam o anda Grigoriy Vasilyeviç hasta yatağından kalkmıştı. Smerdyakov’un İvan Fedoroviç’e anlattığı şu malum tedaviyi aynı gün akşama doğru bitirmiş, yani karısının yardımıyla içinde çok kuvvetli, formülü gizli eriyikten bulunan votkayla bütün vücudunu silmiş, geri kalanını ise karısının tepesine dikilip fısıltıyla okuduğu “bir dua” ile içmiş ve yatmıştı. Marfa İgnatyevna da tadına bakmış ve ağzına içki koymayan biri olarak kocasının yanında ölü gibi uyumuştu. Ancak Grigoriy hiç beklenmedik bir anda gece uykudan uyanmış, aklını başına toplamaya çalışmış ve belindeki yakıcı sızıyı tekrar hissetmesine rağmen yataktan kalkmıştı. Sonra tekrar aklına bir şey gelmiş, kalkmış ve çabucak giyinmişti. Belki de uyuduğu ve “böylesine tehlikeli bir zamanda” evi bekçisiz bıraktığı için vicdan azabı duymuştu. Sara nöbeti yüzünden bitkin düşmüş olan Smerdyakov öteki odada hareketsiz yatıyordu. Marfa İgnatyevna’da da hiç hareket yoktu. “Kadın sızmış,” diye düşündü Grigoriy Vasilyeviç ona bakarak ve sonra inleyerek kapının eşiğine geldi. Kuşkusuz, eşikten sadece şöyle bir bakmak istiyordu, çünkü yürümeye gücü yoktu, belindeki ve sağ bacağındaki ağrı dayanılmaz bir haldeydi. Ama birden bahçe kapısını akşamdan beri kilitlemediğini hatırladı. Her şeyi zamanında yapan, düzenli, yıllardır edindiği alışkanlıkları olan bir adamdı. Topallayarak ve acıdan kıvranarak eşikten geçti ve bahçeye yöneldi. Bahçe kapısı ardına kadar açıktı. Bilinçsizce bahçeye çıktı. Belki bir şey görür gibi olmuş, belki de bir ses duymuştu, ama sol tarafa bakınca efendisinin penceresinin açık olduğunu gördü. Pencereye koştu, pencereden kimse bakmıyordu. “Niye açılmış, artık yaz da değil ki!” diye düşündü Grigoriy. Tam o anda birden bahçede, tam önünde alışılmadık bir şey görünüp kayboldu. Kırk adım kadar önünde, karanlıkta sanki bir adam koşuyordu, bir gölge çok hızlı hareket ediyordu. “Tanrım!” dedi Grigoriy ve kendini kaybedip belindeki ağrıyı unutarak kaçan adamın yolunu kesmeye koştu. Kestirmeden gidiyordu, herhalde bahçeyi kaçan adamdan daha iyi biliyordu; öteki ise hamama yönelmişti, hamamın arkasından koşarak geçti, duvara atıldı... Grigoriy gözden kaçırmadan takip ediyor ve kendini kaybetmiş koşuyordu. Kaçak duvardan atlamak üzereyken o da duvara ulaşmıştı. Kendini kaybetmiş olan Grigoriy feryadı bastı ve iki eliyle birden adamın ayağına yapıştı.

Önsezisi onu yanıltmamıştı; kaçağı tanımıştı, bu oydu: “Cani, baba katili!”

“Baba katili!” diye her tarafı çınlatarak bağırdı ihtiyar, ama sadece bunu söyleyebildi: Birden yıldırım çarpmış gibi yere düştü. Mitya tekrar bahçeye atladı ve yere düşürdüğü ihtiyarın üzerine eğildi. Mitya’nın elinde bakır havaneli vardı ve havanelini bilinçsizce otlara doğru fırlattı. Havaneli Grigoriy’in iki adım ötesine, ama otların üzerine değil, patikaya, en gözle görülür yere düştü. Önünde yatan adama birkaç saniye baktı. İhtiyarın kafası kan içindeydi; Mitya elini uzattı ve yoklamaya başladı. O anda ihtiyarın kafatasını mı kırdı, yoksa karanlıkta onu havaneliyle sadece “sersemletti mi”, “tam olarak emin olmayı” korkunç şekilde istediğini sonradan açık açık hatırlamıştı. Ama kan akıyordu ve Mitya’nın titreyen parmakları bir anda oluk oluk akan kana bulanmıştı. Hohlakova’ya giderken yanına aldığı yeni beyaz mendilini cebinden çıkardığını, mendili ihtiyarın başına koyarak alnındaki ve yüzündeki kanları bilinçsizce silmeye çalıştığını hatırlamıştı. Ama mendil bir anda kandan sırılsıklam oldu. “Tanrım, bunu niye yaptım?” diyerek birden kendine geldi Mitya. “Eğer kırılmışsa nasıl anlarım... Artık hepsi de bir değil mi?” diye ekledi ansızın umutsuzca, “Öldürdüysem öldürdüm... Karşıma çıktın ihtiyar, yat bakalım öyle!” dedi yüksek sesle ve hemen duvara tırmandı, sokağa atladı ve koşmaya başladı. Kanla ıslanmış mendil sağ avcunun içinde mıncık mıncık olmuştu, koşarken mendili redingotunun arka cebine soktu. Kafasını eğmiş koşuyordu ve karanlıkta, kentin sokaklarında onunla karşılaşmış olan pek az sayıdaki kişi, sonradan o gece çıldırmış gibi koşan birine rastladıklarını anımsamışlardı. Tekrar Morozova’nın evine koştu. Biraz önce, o çıkar çıkmaz Fenya, yaşlı kapıcı Nazar İvanoviç’e koşmuş ve “ne bugün, ne de yarın yüzbaşıyı artık içeri sokmaması” için “İsa hatırına” yalvarmaya başlamıştı. Nazar İvanoviç onu dinledikten sonra olur demiş, ama kötü bir rastlantı, aniden kendisini çağıran hanımının yanına, yukarı gitmiş, giderken de daha geçenlerde köyden gelmiş, yirmi yaşlarında bir delikanlı olan yeğeniyle karşılaşmış, ona avluda durmasını emretmiş, ama yüzbaşıyla ilgili talimat vermeyi unutmuştu. Mitya koşarak geldi ve kapıyı çaldı. Delikanlı onu hemen tanıdı: Mitya ona kaç kere bahşiş vermişti. Kapıyı hemen açtı, içeri aldı ve neşeyle gülümseyerek “zaten Agrafena Aleksandrovna da şu anda evde yoklar, efendim” diyerek acele bilgi verdi. “Nerede o, Prohor?” diye birden durdu Mitya.

“Demin gitti, iki saat kadar önce, Timofey’le Mokroye’ye.”

“Neden?” diye bağırdı Mitya.

“Bilemem, efendim, bir subaya mı ne, oradan birisi çağırmış, atları da göndermiş...”

Mitya onu bıraktı ve yarıdeli bir halde Fenya’ya koştu.

V

ANİ KARAR

Fenya mutfakta büyükannesiyle oturuyordu, ikisi de yatmaya hazırlanıyorlardı. Nazar İvanoviç’e güvenerek kapıyı içerden kilitlememişlerdi. Mitya koşarak içeri girdi, Fenya’nın üzerine atıldı ve kızın boğazına sımsıkı yapıştı.

“Şimdi söyle bakalım, nerede o, Mokroye’de kiminle birlikte?” diye çıldırmış gibi bağırdı.

Kadınların ikisi de çığlık attılar.

“Ay, söyleyeceğim, ay, iki gözüm Dmitriy Fedoroviç, şimdi her şeyi söyleyeceğim, hiçbir şey saklamayacağım,” dedi fena halde korkmuş olan Fenya. Çabuk çabuk konuşuyordu. “Mokroye’ye, subaya gitti.”

“Hangi subaya?” diye bağırdı Mitya.

“Önceki subaya, hani şu beş yıl önce beraber olduğu, kendisini bırakıp giden subaya,” diye cırlıyordu Fenya aynı çabuk konuşmasıyla.

Dmitriy Fedoroviç, kızın boğazına yapışmış olan ellerini indirdi. Fenya’nın önünde bir ölü gibi bembeyaz ve sesini çıkarmadan duruyordu, ama her şeyi bir çırpıda anladığı, her şeyi daha ilk sözcükten sonuncuya kadar bir defada kavradığı ve her şeyin farkına vardığı gözlerinden belliydi. Zavallı Fenya onun anlayıp anlayamadığını bu saniyede gözleyecek durumda değildi kuşkusuz. Mitya içeri girdiğinde sandığın üzerinde nasıl oturuyorsa öylece kalakalmıştı, tir tir titriyordu ve kendini korumak istermiş gibi ellerini öne uzatmış, bu durumda donup kalmıştı. Korkudan koca koca açılmış ürkek gözlerini hiç oynatmadan Mitya’ya dikmişti. Ayrıca Mitya’nın elleri kan içindeydi. Yolda koştuğu sırada yüzündeki teri silerken ellerini alnına sürmüş olmalıydı ki, alnında da sağ yanağında da kan lekeleri kalmıştı. Fenya her an bir sinir krizi geçirebilirdi, ihtiyar aşçı kadın ise yerinden fırlamış ve bilincini hemen hemen tamamen yitirmiş durumda deli gibi bakıyordu. Dmitriy Fedoroviç bir dakika kadar dikildi ve birden Fenya’nın yanındaki sandalyeye bilinçsizce kendini bırakıverdi.

Oturuyordu ve bir şey düşünecek halde değildi, korku içinde, sanki donmuş gibiydi. Ama her şey gün gibi ortadaydı: Bu subay hakkında bir şeyler biliyordu, hem de her şeyi çok iyi biliyordu. Üstelik Gruşenka’nın kendisinden öğrenmişti. Bir ay önce bir mektup gönderdiğini de biliyordu. Demek ki, bir aydır, koskoca bir aydır bütün bu işler, bu adamın şimdi gelişine kadar ondan son derece gizli olarak yürümüştü. Oysaki, o, bu adamı aklının ucundan bile geçirmemişti! Ama nasıl olabilir, bu adamı nasıl hiç düşünemezdi? Neden daha o zaman, hakkında bir şeyler öğrenir öğrenmez hemen bu subayı aklından çıkarıvermişti? İşte bir ucube gibi karşısında duran bu soruydu. Ve bu ucubeye korku içinde, korkudan ürpererek bakıyordu.

Ama biraz önce Fenya’yı ne kadar korkuttuğunu, gücendirdiğini ve üzdüğünü tamamen unutup sessiz ve tatlı bir çocuk gibi sakin ve yumuşak bir şekilde birden kızla konuşmaya başladı. Ansızın olağanüstü ve hatta onun durumundaki biri için şaşırtıcı bir doğrulukla Fenya’ya soru sormaya koyuldu. Fenya ise onun kanlı ellerine tuhaf tuhaf baktığı halde her sorusuna insanı hayrete düşürecek bir hazırlıkla ve çabuklukla, hatta tüm “çıplak gerçeği” önüne sermek için acele edercesine yanıt veriyordu. Bütün ayrıntıları yavaş yavaş, hatta bir parça da sevinerek ve onu hiç üzmek istemeden, sanki canı yürekten ona yardım etmek arzusuyla anlatıyordu. O gün olup biten her şeyi, Rakitin ile Alyoşa’nın ziyaretini, kendisinin nasıl gözcülük ettiğini, hanımının nasıl gittiğini ve onun pencereye çıkıp Alyoşa’ya, ona, yani Mitenka’ya selamını ve “kendisini bir saatçik sevdiğini ebediyen unutmamasını” söylediğini en son ayrıntısına kadar anlattı. Selam lafını işiten Mitya birden güldü, solgun yanakları al al oldu. Merakını yenemeyen Fenya o anda artık korkunun zerresini duymadan şöyle dedi:

“Ellerinize ne oldu Dmitriy Fedoroviç, kan içinde kalmış!”

“Evet,” diye cevap verdi Mitya, bilinçsizce, dalgın dalgın ellerine baktı ve ellerini de Fenya’nın sorduğu soruyu da o anda unuttu. Tekrar sessizliğe gömüldü. Buraya koşarak geldiğinden beri yirmi dakika kadar geçmişti. Biraz önceki korkusu kaybolmuş, görünüşe bakılırsa korkunun yerini yeni ve azimli bir kararlılık almıştı. Birden yerinden kalktı ve hayallere dalmış gibi gülümsedi.

“Beyefendi, ne oldu size böyle?” dedi Fenya tekrar ellerini göstererek. Bunu acıyarak, karşısındakinin acısına yakınlık duyan biri olarak söylemişti.

Mitya tekrar ellerine baktı.

“Kan bu, Fenya,” dedi tuhaf bir ifadeyle kızın yüzüne bakarak, “insan kanı, Tanrım neden aktı ki sanki! Fakat... Fenya... burada bir duvar var (sanki bir bilmece soruyormuş gibi Fenya’ya bakıyordu), yüksek, korkunç görünüşlü bir duvar, ama... yarın şafakta, ‘güneş yükseldiği’ zaman Mitenka bu duvarı atlayıp geçecek... Nasıl bir duvar bu, anlıyor musun Fenya? Aman boş ver... fark etmez, yarın her şeyi duyar ve anlarsın... haydi şimdi hoşça kal! Engel olmayacağım ve aradan çekileceğim, çekilmeyi becerebilirim. Sen sağ ol sevgilim... beni bir saatçik sevdin ya, Mitenka Karamazov’u ebediyen hatırla... Bana hep Mitenka derdi, hatırlıyor musun?”

Bu sözleri söyledikten sonra birden mutfaktan çıkıp gitti. Fenya ise onun bu çıkışından demin içeri girip üzerine atıldığı zamankinden daha çok korkmuştu.

Tam on dakika sonra Dmitriy Fedoroviç, tabancalarını rehin bıraktığı genç memur Pyotr İlyiç Perhotin’in evine geldi. Saat sekiz buçuk olmuştu ve Pyotr İlyiç evde çayını içtikten sonra bilardo oynamak üzere “Başkent” Meyhanesi’ne gitmek için redingotunu henüz giymişti. Mitya onu tam evden çıkmak üzereyken yakaladı. Beriki onu ve kana bulanmış suratını görünce haykırdı:

“Aman Tanrım! Ne oldu size?”

“Şey,” dedi Mitya, “tabancalarımı almaya gelmiştim, paranızı getirdim. Teşekkürlerimle. Acelem var. Pyotr İlyiç, lütfen çabuk olun.”

Pyotr İlyiç’in şaşkınlığı giderek daha çok artıyordu: Birden Mitya’nın elindeki bir tomar parayı fark etti, asıl önemlisi, bu bir tomar parayı, sanki hayatta hiç kimse para taşımaz ve parayla bir yere girmezmiş gibi elinde tutarak içeri girmiş olmasıydı. Banknotların hepsini sağ eline almıştı ve sanki göstermek ister gibi elini önde tutuyordu. Memurun uşağı olan ve Mitya’yı evin girişinde karşılayan çocuk, daha sonradan onun eve de elinde paralarla bu şekilde girdiğini söylemişti, demek ki, sokakta da paraları böyle, ilerde tuttuğu sağ elinde taşımıştı. Banknotların hepsi gıcır gıcır yüz rublelikti. Bunları kanlı parmaklarıyla tutuyordu. Daha sonra Pyotr İlyiç, ilgililerin para ne kadardı sorusuna karşılık gözle saymanın o sırada zor olduğunu, ama destenin büyük ve “kabarık” olduğunu söylemişti. Dmitriy Fedoroviç ise, daha sonra da ifade ettiği gibi, “adeta kendinde değildi, ama sarhoş da değildi, sanki bir taşkınlık içindeydi, çok dalgındı, ama aynı zamanda da zihni bir konuda yoğunlaşmıştı, sanki bir şey düşünüyor, bir şey bulmaya çalışıyor, ancak karar veremiyordu. Çok telaşlıydı, sert ve çok tuhaf cevaplar veriyordu, zaman zaman sanki üzüntü içinde değil de neşeliymiş gibi görünüyordu.

“Ne oldu size, neyiniz var?” diye tekrar haykırdı Pyotr İlyiç dehşetle konuğuna bakarak. “Nasıl böyle her tarafınızı kana buladınız, yoksa düştünüz mü? Şu halinize bakın!”

Onu kolundan tuttu ve aynanın karşısına götürdü. Mitya kan içindeki suratını görünce irkildi ve öfkeyle kaşlarını çattı.

“Aksi şeytan! Bir bu eksikti,” dedi hiddetle. Paraları çabucak sağ elinden sol eline geçirdi ve hemen cebinden mendilini çıkarttı. Ama mendil de kan içindeydi (bu mendille Grigoriy’in başını ve yüzünü silmişti): Üzerinde hemen hemen hiç beyaz yer kalmamıştı, kurumak şöyle dursun bumburuşuk olup sertleşmişti ve açılacak gibi değildi. Mitya mendili öfkeyle yere fırlattı.

“Aksi şeytan! Bir beziniz yok muydu... silerdim...”

“Sadece kan bulaştı, yaralı değilsiniz, değil mi? En iyisi yıkayın,” diye cevap verdi Pyotr İlyiç. “Lavabo şurada, size yardım edeyim.”

“Lavabo mu? Bu iyi... yalnız parayı nereye koyayım?” Son derece garip bir şaşkınlık içinde elindeki yüz rublelik para tomarını Pyotr İlyiç’e gösteriyor ve sanki paralarını nereye koyacağına beriki karar vermek zorundaymış gibi soran gözlerle ona bakıyordu.

“Cebinize sokun, ya da masanın üzerine, şuraya koyun, kaybolmaz.”

“Cebime mi? Ha, evet cebime. İyi... Yo, bakın, bunların hepsi de saçma!” diye bağırdı birden dalgınlıktan kurtulmuş gibi. “Bakın, önce şu işi bitirelim, tabancaları yani, onları bana verin, işte paranız... çünkü bana çok lazım, çok lazım... hem zamanım, zamanım da hiç yok...”

Para destesinden en üstteki yüz rubleliği çekip memura uzattı.

“Yalnız üstünü verecek param yok,” dedi öteki, “bozuğunuz yok muydu?”

“Hayır,” dedi Mitya, tekrar desteye baktıktan sonra ve sanki söylediği sözden kendisi de emin değilmiş gibi üstten iki üç banknotu parmaklarıyla yokladı. “Hayır, hepsi de aynı,” diye ekledi ve tekrar Pyotr İlyiç’e soran gözlerle baktı.

“Fakat bu kadar parayı nerden buldunuz?” diye sordu beriki. “Durun, bizim delikanlıyı Plotnikovlara bir koşu göndereyim. Geç kapatır onlar, belki parayı bozarlar. Hey, Mişa!” diye antreye doğru seslendi.

“Plotnikovların dükkânına koş, çok önemli bir iş var!” diye bağırdı Mitya sanki aklına birden bir düşünce gelmiş gibi. “Mişa,” diyerek içeriye girmekte olan delikanlıya döndü, “Plotnikovlara koş ve Dmitriy Fedoroviç selam yolladı, kendisi de gelecek de... Ama, dur, dinle: O gelene kadar tıpkı Mokroye’ye gittiğinde yaptığınız gibi üç düzine kadar da şampanya hazır edin de... O zaman dört düzine şampanya almıştım onlardan.” Birden Pyotr İlyiç’e döndü, “Bilirler, merak etmeyin. Mişa,” diye tekrar delikanlıya döndü. “Dinle: Peynir, Strasbourg böreği, kurutulmuş somon, jambon, havyar, ellerindeki her şeyden söyle, yüz ya da yüz yirmi rublelik olsun, önceki gibi. Dinle: Tatlıları da unutmasınlar, şekerleme, armut, iki ya da üç veya dört tane karpuz, yok yok hayır, bir tane karpuz yeter, çikolata, akide şekeri, sütlü karamela; o zaman Mokroye’ye giderken koydukları her şeyden olsun, üç yüz rublelik de şampanya vardı... Hadi, hepsini tam yapsınlar. Unutma Mişa, hepsini adın gibi hatırla... adı Mişa’ydı, değil mi?” tekrar Pyotr İlyiç’e dönmüştü.

“Durun,” diye sözünü kesti onu endişeyle dinlemekte ve bakmakta olan Pyotr İlyiç, “en iyisi kendiniz gidip söyleyin, karıştırır şimdi o.”

“Karıştırır, karıştıracağını biliyorum! Eh Mişa, oysa ben bunun karşılığında seni öpecektim... Eğer karıştırmazsan sana on ruble veririm, fırla hadi... Şampanya en önemlisi, şampanya çıkarsınlar, konyak da, hem kırmızı, hem beyaz, hem de o zamankilerin hepsini... O zaman neler olduğunu bilirler zaten.”

“Dinleyin!” diye artık sabrı taşarak sözünü kesti Pyotr İlyiç. “Ben derim ki: Çocuk sadece parayı bozdurmaya gitsin ve dükkânı kapatmamalarını tembihlesin, siz gidin ve kendiniz söyleyin... Verin paranızı. Marş marş Mişa, bir ayağın orda, bir ayağın burda olsun!” Pyotr İlyiç, Mişa’yı mahsus çabucak kovalamıştı, çünkü çocuk misafirin karşısında gözlerini fal taşı gibi açarak kanlı suratına ve titreyen parmaklarının arasında bir tomar para tuttuğu kana bulanmış ellerine dikmiş, şaşkınlıktan ve korkudan ağzını açmış öylece dikiliyordu ve Mitya’nın kendisine tembihlediklerinin herhalde pek azını anlamıştı.

“Hadi şimdi yıkanmaya gidelim,” dedi Pyotr İlyiç sert bir şekilde. “Paraları masaya bırakın ya da cebinize sokun... İşte böyle, hadi gidelim. Redingotunuzu da çıkarın.”

Mitya’nın redingotunu çıkarmasına yardım etmeye koyulmuştu ki birden bir çığlık daha attı:

“Bakın, redingotunuz da kan içinde!”

“Hayır, redingot değil, sadece kolunun birazcık şurası... Sadece şurası, mendilin durduğu yer. Cebimden dışarı sızmış, Fenya’dayken mendilin üzerine oturmuşum, kan o zaman sızmış.” Mitya şaşırtıcı bir saflıkla açıklamada bulundu. Pyotr İlyiç kaşlarını çatarak dinliyordu.

“Sizi bir şey dürtüklemiş, biriyle kavga etmiş olmalısınız,” diye mırıldandı.

Yıkanma işine giriştiler. Pyotr İlyiç güğümü tutuyor ve su döküyordu. Mitya acele ediyordu ve ellerini pek iyi yıkamamıştı. (Pyotr İlyiç’in daha sonradan hatırladığı gibi elleri titriyordu.) Pyotr İlyiç daha çok yıkamasını ve biraz daha ovmasını söyledi. Bu arada Mitya’nın karşısında giderek artan bir üstünlük elde etmiş gibiydi: Oldukça cesur karakterli bir delikanlıydı.

“Bakın, tırnaklarınızın dibini yıkamadınız; şimdi de yüzünüzü ovun, işte şurayı, şakaklarınızı, kulaklarınızın yanını... Bu gömlekle mi gideceksiniz? Hem nereye gideceksiniz? Bakın, sağ kolunuzun kol kapağı kan içinde.”

“Evet, kan içinde,” dedi Mitya gömleğinin kol kapağına bakarak.

“Değiştirin bari.”

“Zamanım yok. Şimdi bakın,” diye aynı saflıkla devam etti Mitya, yüzünü ve ellerini havluyla silerken ve redingotunu giyerken, “kolun kenarını şuradan kıvıracağım ve redingotun altında kalıp görünmeyecek... Gördünüz mü!”

“Şimdi söyleyin bakalım, nerde başınıza geldi bu iş? Biriyle kavga mı ettiniz yoksa? O zamanki gibi yine meyhanede mi? Yoksa yine şu yüzbaşıyla mı aranızda bir şey oldu? Onu dövüp yerlerde mi sürüklediniz?” adeta başına kakar gibi anımsattı Pyotr İlyiç. “Başka birini mi dövdünüz... belki de öldürdünüz?”

“Saçma!” dedi Mitya.

“Nasıl saçma yani?”

“Sözünü etmek gerekmez,” dedi Mitya ve birden güldü. “Biraz önce meydanda bir kocakarıyı ezdim.”

“Ezdiniz mi? Bir kocakarıyı mı?”

“İhtiyar bir adamı!” diye bağırdı Mitya dik dik Pyotr İlyiç’in suratına bakarak. Sanki sağır birine bağırıyor ve gülüyordu.

“Öf, canı cehenneme, ihtiyar adam veya kadın her neyse... Birini mi öldürdünüz yoksa?”

“Barıştık. Dalaşmıştık ama barıştık. Hemen orda. Dostça ayrıldık. Sersemin biri... beni affetti... herhalde artık affetmiştir... Eğer ayağa kalkmış olsaydı affetmezdi.” Birden Mitya göz kırptı. “Biliyor musunuz, canı cehenneme, Pyotr İlyiç, duyuyor musunuz, canı cehenneme, lafını bile etmeye değmez! Şu anda bahsetmek istemiyorum!” diyerek kararlı bir şekilde kestirip attı Mitya.

“Her şeye bulaşmaya hevesli olduğunuzu söylemek isterim... o zaman da önemsiz şeyler yüzünden şu yüzbaşıyla kapıştığınız gibi... Dövüştünüz ve şimdi de acele acele içki âlemine gidiyorsunuz; sizin karakteriniz böyle. Üç düzine şampanya, nereye gidecek bu kadar çok şey?”

“Bravo! Artık tabancaları verin. Vallahi zamanım yok. Seninle konuşmak isterdim, cancağızım, ama vakit yok. Hem hiç gerekli değil, konuşmak için geç. Aa! Paralar nerde, nereye koydum paraları?” diye bağırdı ve ellerini ceplerine soktu.

“Masanın üzerine koymuştunuz... kendiniz koymuştunuz ya... işte orada duruyor. Unuttunuz mu? Aslında para sizin için çöp ya da su gibi bir şey zaten. İşte tabancalarınız. Şaşılacak şey, daha demin, saat altıda bu tabancaları on ruble için rehin koymuştunuz, şimdi ise elinizde binlerce ruble var. İki ya da galiba üç bin, değil mi?”

“Üç galiba,” diye gülmeye başladı Mitya paraları pantolonunun yan cebine sokarak.

“Bu şekilde kaybedersiniz. Altın madenleriniz mi var yoksa?”

“Maden mi? Altın madenleri mi?” diye Mitya bütün gücüyle bağırdı ve katıla katıla gülmeye başladı. “Madenlere gitmek ister misiniz, Perhotin? Eğer giderseniz buradaki bir bayan size hemen üç bin ruble verir. Bana verdi. Madenleri öyle seviyor ki. Hohlakova’yı tanır mısınız?”

“Tanışmadık, ama adını duydum ve kendisini gördüm. Yoksa size üç bini veren o mu? Öylesine mi verdi?” diye kuşkuyla baktı Pyotr İlyiç.

“Yarın sabah, güneş yükselirken, sonsuza kadar genç kalacak olan Güneş Tanrısı Febus, Tanrı’yı överek ve yücelterek yükselirken bu kadına, yani Hohlakova’ya gidin ve bu üç bini bana verip vermediğini kendiniz sorun. Sorun ama.”

“Aranızdaki ilişkileri bilmiyorum... bu kadar kesin konuştuğunuza göre vermiş olmalı... Siz de paraları pençenize alınca Sibirya yerine doğruca bu üç binin tamamını harcamaya... Sahi, şimdi nereye gidiyorsunuz, ha?”

“Mokroye’ye.”

“Mokroye’ye mi? Hem de gece vakti!”

“Mastrük’ün her şeyi vardı, Mastrük’ün hiçbir şeyi kalmadı!” dedi birden Mitya.

“Nasıl hiçbir şeyi kalmadı? Şu binlerce rubleyle mi hiçbir şeyi kalmadı?”

“Binlerden söz etmiyorum. Binleri şeytan alsın! Kadın mizacından söz ediyorum:

Hafiftir kadın mizacı, Hem kararsızdır, hem de kötü.

Ulysse’yle aynı fikirdeyim, bunu o söylüyor.”

“Sizi anlamıyorum!”

“Sarhoş muyum yani?”

“Sarhoş değil, daha da kötü.”

“Ben ruhen sarhoşum, Pyotr İlyiç, ruhen sarhoşum, hem de epeyce...”

“Ne yapıyorsunuz, tabancayı mı dolduruyorsunuz?”

“Tabancayı dolduruyorum.”

Gerçekten de Mitya tabanca kutusunu açtıktan sonra barut borusunu da açtı, barutu dikkatlice dökmeye başladı ve namluyu doldurdu. Sonra mermiyi eline aldı ve namluya sürmeden önce iki parmağının arasında karşısındaki mumun üzerine getirdi.

“Mermiye mi bakıyorsunuz?” diye soran Pyotr İlyiç kaygılı bir merakla izliyordu.

“Öylesine işte. Hayal ediyorum. Eğer sen bu mermiyi beynine yerleştirecek olsan tabancayı doldururken ona bakar mıydın, bakmaz mıydın?”

“Ne diye bakayım ki?”

“Beynime girecek, nasıl olduğuna bakmak çok ilginç... Ama yine de saçma, bir anlık bir saçmalık. İşte bitti,” diye ekledi mermiyi namluya sürdükten ve üstüpüyle sıkıştırdıktan sonra. “Azizim, Pyotr İlyiç, bunların hepsi saçma, bir bilsen hem de ne saçma! Şimdi bana bir parça kâğıt ver.”

“İşte kâğıt.”

“Hayır, düzgün, yazı yazılacak bir kâğıt. İşte böyle.” Mitya masadan bir kalem kapıp kâğıdın üzerine çabucak iki satır yazı yazdı, kâğıdı dörde katladı ve yeleğinin cebine koydu. Tabancaları kutuya yerleştirdi, küçük bir anahtarla kilitledi ve kutuyu eline aldı. Daha sonra Pyotr İlyiç’e baktı ve uzun uzun, düşünceli bir şekilde gülümsedi.

“Artık gidelim,” dedi.

“Nereye gidiyoruz? Hayır, durun... Belki de onu, yani şu mermiyi kendi beyninize göndermek istiyorsunuz...” dedi Pyotr İlyiç endişeyle.

“Mermi de saçma! Ben yaşamak istiyorum, hayatı seviyorum! Bunu böyle bil. Altın bukleli Febus’u ve onun yakıcı ışığını seviyorum... Azizim Pyotr İlyiç, sen yoldan çekilmeyi becerebilir misin?”

“Nasıl yoldan çekilmeyi yani?”

“Yol vermeyi. Sevdiğin bir varlığa ve can düşmanın olan birine yol vermeyi. Hem can düşmanını da sevdiğin biri yapacaksın, işte yol vermek budur! Ve onlara diyeceksin ki: Gidin, Tanrı sizinle olsun, yanımdan geçip gidin, bense...”

“Ya siz?”

“Yeter, gidelim.”

“Vallahi birilerine söyleyeceğim,” diyerek ona baktı Pyotr İlyiç, “sizi oraya bırakmasınlar. Mokroye’de ne işiniz var şimdi?”

“Bir kadın var orada, bir kadın. Hem artık yeter, Pyotr İlyiç, tamam!”

“Dinleyin, vahşi biri de olsanız daima hoşuma gittiniz... bu yüzden kaygılanıyorum.”

“Teşekkür ederim sana kardeşim. Vahşi olduğumu söylüyorsun. Vahşiler, vahşi adamlar! Ben de hep bunu söyleyip duruyorum: Vahşiler! Ah, evet, Mişa geldi, bense onu unutmuştum.”

Mişa elinde bozuk para tomarı telaşla içeri girdi ve Plotnikovlarda “her şeyin yolunda gittiğini”, şişelerin de, balığın da, çayın da taşındığını, her şeyin hemen hazır olacağını rapor etti. Mitya bir on rublelik aldı ve Pyotr İlyiç’e verdi, başka bir on rubleliği de Mişa’ya fırlattı.

“Yo, bunu yapmayın!” diye bağırdı Pyotr İlyiç. “Benim evimde bu mümkün değil, kötü bir şımarıklık bu. Saklayın paranızı, işte şuraya koyun, ne diye sağa sola savurup duruyorsunuz? Yarın lazım olacak, on ruble istemeye yine bana geleceksiniz. Hem ne diye hepsini yan cebinize sokuşturuyorsunuz? Kaybedeceksiniz.”

“Dinle azizim, Mokroye’ye beraber gidelim mi?”

“Benim ne işim var orada?”

“Dinle, istersen hemen bir şişe açayım, hayata içelim! Canım içmek istiyor, en çok da seninle birlikte içmek istiyor. Seninle hiç içki içmedim ben, değil mi?”

“Belki meyhanede içebiliriz, gidelim, ben de zaten oraya gidiyordum.”

“Meyhaneye gitmeye zaman yok, ama Plotnikovlar’ın dükkânında, arka odada olur. İstersen şimdi sana bir bilmece sorayım.”

“Sor.”

Mitya yeleğinin cebinden kâğıdı çıkarttı, açtı ve gösterdi. Düzgün ve iri bir yazıyla şöyle yazılıydı:

“Bütün yaşamım için kendimi cezalandıracağım, tüm hayatımı cezalandıracağım!”

“Doğrusu birine söyleyeceğim, hemen gidip birine haber vereceğim,” dedi Pyotr İlyiç kâğıdı okuduktan sonra.

“Yetişemezsin, azizim, gidelim ve içelim, marş marş!”

Plotnikovların dükkânı, Pyotr İlyiç’ten hemen hemen bir ev sonra, caddenin köşesindeydi. Şehrimizdeki en büyük bakkal dükkânıydı. Zengin tüccarlara aitti ve hiç kötü sayılmazdı. Başkentin herhangi bir dükkânındaki her şey, her türlü bakkaliye vardı: “Şişelenmiş Yeliseyev Kardeşler” şarabı, çeşitli meyveler, purolar, çay, şeker, kahve ve başka şeyler. Her zaman üç tezgâhtar bulunurdu ve ayak işlerine bakan iki çocuk da oraya buraya koşuşturup dururdu. Memleketimizin yoksullaşmış, toprak ağalarının dağılmış, ticaretin azalmış olmasına rağmen bakkallık eskiden olduğu gibi gelişiyordu ve hatta her geçen yıl daha da iyiye gidiyordu: Bu malların alıcısı eksilmiyordu. Dükkândakiler Mitya’yı sabırsızlıkla bekliyorlardı. Üç dört hafta kadar önce onun peşin parayla (elbette ona veresiye bir şey vermezlerdi) bir defada çeşit çeşit mal ve birkaç yüz rublelik şarap aldığını, tıpkı şimdiki gibi elinde koca bir yüzlük destesi olduğunu ve bu paraları pazarlık etmeden, ne kadar erzak ve şarap vs. alması gerektiğini hiç düşünmeden ve bunu düşünmek istemeden saçıp savurduğunu çok iyi anımsıyorlardı. Daha sonraları, o zaman onun Gruşenka’yla birlikte Mokroye’ye gittikten sonra “bir gece boyunca ve ertesi gün üç bin rubleyi bir çırpıda harcadığını ve bu sefahat âleminden tek kuruşsuz, anasından doğduğu gibi döndüğünü” bütün şehirde konuşup durmuşlardı. O zaman koca bir Çingene kafilesini kapatmış (o sıralar Çingeneler göç ederlerdi). Bu Çingeneler, iki günün içinde ondan sarhoşken hesapsız para yürütmüşler ve hesapsız pahalı şarap içmişler. Mitya’yla alay ederek Mokroye’de onun kaba saba köylüleri, köylü kızlarını şampanyayla sarhoş ettiğini ve köylü kadınları şekerlemelerle ve Strasbourg börekleriyle beslediğini anlatırlardı. Şehrimizde, özellikle de meyhanede, Mitya’nın, bütün bu “âleme” karşılık Gruşenka’dan sadece “ayağını öpme izni alabildiğini, kadının başkaca bir şeye izin vermediğini” herkesin içinde açıkça itiraf etmesiyle de alay ediyorlardı (kuşkusuz, yüzüne karşı alay etmiyorlardı, yüzüne karşı alay etmek biraz tehlikeli olurdu).

Pyotr İlyiç’le Mitya dükkâna yaklaştıklarında kapıda hazır bir troyka buldular. Halıyla kaplanmış olan arabanın içi zillerle ve çanlarla süslenmişti. Arabacı Andrey Mitya’yı bekliyordu. Dükkânda içi erzak dolu bir sandığı hemen hemen tamamen “doldurmuşlar” ve ağzını çivileyip arabaya yerleştirmek için yalnızca Mitya’nın gelmesini bekliyorlardı. Pyotr İlyiç hayretler içinde kalmıştı.

“Troyka’yı da nereden buldun?” diye sordu Mitya’ya.

“Sana koşarken buna, Andrey’e rastladım ve dosdoğru buraya, dükkâna gitmesini söyledim. Kaybedecek zamanım yok ki! Geçen defa Timofey’le gitmiştim, ama Timofey, benden önce büyücünün biriyle gitmiş. Andrey, çok geç kalır mıyız?”

“Bizden ancak bir saat önce varırlar, belki o kadar bile olmaz, topu topu bir saat öndeler!” diye çabuk çabuk yanıtladı Andrey. “Timofey’i ben gönderdim, nasıl gideceklerini biliyorum. Bizim gibi gidemez onlar, Dmitriy Fedoroviç, nerde! Bir saat önce bile varamazlar!” dedi Andrey heyecanla. Henüz pek yaşlı olmayan, sarışın, zayıf bir arabacıydı. Kısa bir palto giymişti ve sol kolunda kalın kumaştan bir kaftan vardı.

“Eğer sadece bir saat geri kalırsan sana elli ruble bahşiş.”

“Bir saat de söz mü, Dmitriy Fedoroviç, bir saat değil ama, eh bir yarım saat önde olabilirler!”

Mitya sağa sola iş buyurarak koşuşturup duruyordu, ama konuşması ve verdiği emirler bir tuhaf, kesik kesik ve düzensizdi. Bir lafa başlıyor, ama sonunu getirmeyi unutuyordu. Pyotr İlyiç işe karışma ve yardım etme gereği duydu.

“Dört yüz rublelik, en azından dört yüz rublelik, tam o zamanki gibi,” diye emretti Mitya. “Dört düzine şampanya, bir şişe az olmasın.”

“Bu kadarına ne gerek var, ne olacak bu kadar şey? Dur!” diye bağırdı Pyotr İlyiç. “Bu sandık da ne? Ne için? Dört yüz ruble bunun için mi?”

Etrafta dört dönen tezgâhtarlar hemen ona en tatlı dille bu birinci sandıkta sadece yarım düzine şampanya ve mezelerden, şekerlemelerden vb. “ilk anda gerekli olacak şeylerin” bulunduğunu anlattılar. Ancak asıl “erzak” hazır edilecek, tıpkı o zaman olduğu gibi tam saatinde özel olarak ayrı bir arabayla gönderilecek ve “Dmitriy Fedoroviç’ten topu topu bir saat sonra yerine ulaşacaktı.”

“En fazla bir saat, daha uzun sürmesin, hem mümkün olduğu kadar fazla akide şekeri ve sütlü karamela koyun; oradaki kızlar bayılıyor bunlara,” dedi heyecanla Mitya.

“Sütlü karamela tamam, ama dört düzine şampanyayı ne yapacaksın? Bir düzinesi yeter,” diyen Pyotr İlyiç öfkelenmişti. Pazarlık etmeye başladı, hesabı istedi, yatışacak gibi görünmüyordu. Sadece bir yüz rublelik kurtarabildi. En fazla üç yüz rublelik mal teslim edildiği üzerinde anlaştılar.

“Aman topunuzu şeytan alsın!” diye bağırdı Pyotr İlyiç sanki birdenbire fikrini değiştirmiş gibi. “Bana ne? Havadan kazandıysan savur gitsin paralarını!”

“Buraya gel, tutumlu adam, buraya gel, kızma.” Mitya onu dükkânın arkasındaki odaya sürükledi. “Şimdi burda bize bir şişe açarlar, biz de kafayı çekeriz. Pyotr İlyiç beraber gidelim, çünkü sen sevimli bir adamsın, ben senin gibileri severim.”

Mitya üzerine çok kirli bir peçete örtülmüş olan küçücük bir masanın önündeki hasır sandalyeye oturdu. Pyotr İlyiç de karşısına yerleşti ve bir anda şampanya ortaya çıkıverdi. Beylerin istiridye isteyip istemediklerini sordular, “birinci sınıf, en taze istiridyelerden.”

“İstiridyeyi şeytan alsın, ben yemem, hiçbir şeye lüzum yok,” diye öfkeyle tersledi Pyotr İlyiç.

“İstiridye için zaman yok,” diye belirtti Mitya, hem iştahımız da yok. Biliyor musun dostum,” dedi birden Mitya duygulanarak, “bütün bu karışıklığı hiçbir zaman sevmedim.”

“Kim sever ki zaten! Köylüler için üç düzine şampanya, kim olsa patlar.”

“Ben onu kastetmedim. Yüce düzeni kastediyorum. İçimde düzen yok benim, yüce düzen... Ama... bütün bunlar sona erdi, yanacak bir şey kalmadı. Artık çok geç, şeytan alsın! Tüm hayatım düzensizliklerle doluydu, bir düzen kurmak gerekliydi. Kelime oyunu yapıyorum, ha?”

“Kelime oyunu yapmıyorsun, sayıklıyorsun.”

“Dünyadaki en yüce şeye şan olsun İçimdeki en yüce şeye şan olsun!

Bu şiircik bir zamanlar içimden kopuvermişti. Şiir de değil ya, gözyaşı... kendim uydurdum... ama yüzbaşıyı sakalından sürüklediğim zaman değil tabii...”

“Onu niye hatırladın birden?”

“Onu niye hatırladım birden? Saçma! Sonunda her şey olacağına varacak.”

“Doğrusu, hep gözümün önünden senin tabancalar geçiyor.”

“Tabancalar da saçma! İçkini iç ve hayal kurma. Yaşamayı seviyorum, yaşamı öylesine çok seviyorum ki, tiksinecek kadar çok. Yeter! Yaşama, iki gözüm, yaşama içelim, kadehlerimizi yaşam için kaldıralım! Neden kendimden memnunum? Ben bir alçağım, ama kendimden memnunum. Bir alçak olduğum için azap duyuyorum, ama kendimden de memnunum. Yaratılmış her şeyi kutsal sayıyorum, Tanrı’yı ve onun yarattıklarını hemen şimdi kutsamaya hazırım, ama... başkalarının hayatına girip mahvetmemesi için pis kokulu bir böceği yok etmem gerekiyor... Yaşama içelim sevgili kardeşim! Yaşamdan daha değerli ne olabilir ki! Hiçbir şey, hiçbir şey! Yaşama ve bir kraliçeler kraliçesine!”

“Yaşama ve hatta senin şu kraliçene de içelim.”

Birer kadeh içtiler. Mitya coşkulu olmasına karşın sıkıntılıydı da. Sırtında sanki taşınması zor, ağır bir yük vardı.

“Mişa... gelen şu senin Mişa mı? Mişa, iki gözüm Mişa, buraya gel, hatırım için şu bardaktaki içkiyi iç, yarınki altın bukleli Febus’un şerefine iç...”

“Ona niye böyle davranıyorsun!” diye öfkeyle bağırdı Pyotr İlyiç.

“Hadi izin ver, hadi ben istiyorum.”

“E-eh!”

Mişa içkiyi içti, selam verdi ve koşarak çıktı.

“Uzun zaman hatırlayacak,” dedi Mitya. “Bir kadını seviyorum, bir kadını! Bir kadın nedir? Dünyanın kraliçesi! Efkârlıyım, Pyotr İlyiç, efkârlıyım. Hamlet’i hatırla: “Öyle efkârlıyım, öyle efkârlıyım ki, Horatio... Ah, zavallı Yorik!” Ben, belki de Yorik’im. Özellikle şu anda Yorik’im, kafatası ise sonradan gelecek.”

Pyotr İlyiç dinliyor ve susuyordu. Mitya da susmuştu. Birden dalgın bir şekilde tezgâhtara, “Köpeğinizin cinsi nedir?” diye sordu. Köşede kara gözlü, küçük, güzel bir köpek görmüştü.

“Köpeğin sahibi Varvara Alekseyevna,” diye yanıtladı tezgâhtar, “demin kendisi getirmişti, ama unutup gitti. Geri götürmek gerekiyor.”

“Böyle bir tane görmüştüm... alayda...” dedi Mitya düşünceli bir şekilde, “yalnız onun arka ayağı kırılmıştı... Pyotr İlyiç, sırası gelmişken sana bir şey sormak istiyorum: Hayatın boyunca hiç hırsızlık yaptın mı?”

“Bu sorunun altında ne yatıyor?”

“Yo, öylesine sordum. Başkasının cebinden falan, ha? Devlet hazinesinden söz etmiyorum, onu herkes soyar, sen de tabii...”

“Canın cehenneme.”

“Başkasına ait bir şey demek istiyorum: Dosdoğru cebinden, cüzdanından, ha?”

“Bir keresinde annemden bir yirmi kapiklik aşırmıştım. Dokuz yaşındaydım, masanın üzerinden aldım. Sessizce aldım ve avucumda sımsıkı tuttum.”

“Ee, sonra?”

“Sonrası hiçbir şey. Üç gün sakladım, utandım, itiraf ettim ve geri verdim.”

“Sonra?”

“Tabii ki, dayak attılar. Ne demek istiyorsun, sen hiç çalmadın mı?”

“Çaldım,” diyerek kurnazca göz kırptı Mitya.

“Ne çaldın?” diye merakla sordu Pyotr İlyiç.

“Annemden yirmi kapiklik çaldım, dokuz yaşındaydım, üç gün sonra geri verdim.” Mitya bunu söyledikten sonra aniden yerinden kalktı.

“Dmitriy Fedoroviç, geç kalmıyor muyuz?” diye bağırdı Andrey dükkânın kapısından.

“Tamam mı? Gidelim!” diye telaşlandı Mitya. “Daha son menkıbeyi söylemedik, hem... yola çıkmadan Andrey’e bir bardak votka verin! Votkadan ayrı bir kadeh de konyak! Bu kutu (içinde tabancaların olduğu) oturduğum yerin altına konacak. Elveda Pyotr İlyiç, bir kusurum olduysa bağışla.”

“Yarın geri dönecek misin?”

“Kesinlikle.”

“Hesabı hemen kapatabilir miyiz?” diye atıldı tezgâhtar.

“Ha, evet, hesap! Kesinlikle!” Cebinden tekrar para tomarını kaptı, üç tane yüzlük çıkarttı, tezgâha attı ve acele dükkândan çıktı. Hepsi onu izliyorlardı, eğilerek selamlarla ve iyi dileklerle uğurladılar. Andrey biraz önce içtiği konyak yüzünden kesik kesik öksürdü ve arabacı koltuğuna sıçradı. Tam Mitya yerine oturuyordu ki, birden karşısında hiç beklenmedik bir anda Fenya belirdi. Soluk soluğa koşmuştu, bağırarak ellerini uzattı ve Mitya’nın ayaklarına kapandı.

“Efendiciğim, Dmitriy Fedoroviç, iki gözüm, hanımıma kıymayın! Size her şeyi anlattım!.. Subayı, öncekini, onunkini de öldürmeyin! Agrafena Aleksandrovna’yı alacak artık, bunun için Sibirya’dan döndü... Anam babam Dmitriy Fedoroviç, başkasının hayatını mahvetmeyin.”

“Vay, vay, vay, şuna da bakın! Bir işler karıştıracaksın orada demek!” diye kendi kendine mırıldandı Pyotr İlyiç. “Şimdi her şey anlaşıldı, artık anlamamak imkânsız. Dmitriy Fedoroviç, eğer insan olarak kalmak istiyorsan hemen tabancaları bana ver,” diye yüksek sesle Mitya’ya seslendi, “duyuyor musun, Dmitriy?”

“Tabancaları mı? Dur, cancağızım, onları yolda suya atacağım,” diye cevap verdi Mitya. “Fenya, ayağa kalk, önümde yatıp durma. Mitya öldürmeyecek, bu aptal adam ilerde de hiç kimseyi öldürmeyecek. İşte bu kadar Fenya,” diye bağırdı Fenya’ya. Artık yerine yerleşmişti. “Demin seni üzdüm, beni, bu alçağı affet... Affetmezsen de fark etmez! Çünkü artık hiçbir şey fark etmez! Haydi bakalım, Andrey, çabuk uç!”

Andrey atları sürdü; çıngırağı çaldı.

“Elveda, Pyotr İlyiç! Son gözyaşım senin için!..”

“Sarhoş değil, ama saçmalıyor!” diye düşündü Pyotr İlyiç Mitya’nın arkasından. Mitya’yı aldatacaklarını ve malları eksik vereceklerini sezerek geri kalan erzakla şaraplardan oluşan yükü nasıl yükleyeceklerini (troykaya) görmek için kalmak niyetindeydi, ama birden kendi kendisine öfkelenerek yere tükürdü ve bilardo oynamaya meyhaneye yollandı.

“İyi bir delikanlı olmasına rağmen ahmak...” diye mırıldandı yolda kendi kendine. “Gruşenka’nın bu ‘eski’ subayı hakkında bir şeyler işitmiştim. Peki, eğer gelmişse, o zaman... Ah, şu tabancalar! Aman, canı cehenneme, dayısı mıyım ben onun? Ne halleri varsa görsünler! Hiçbir şeycik de olmaz. Yaygaracıdır bunlar, başka bir şey değil. İçer içer dövüşürler, dövüşür sonra da barışırlar. Ciddi bir adamın işi mi bunlar? Bu ‘aradan çekileceğim’in, ‘kendimi cezalandıracağım’ın arkasında ne var sanki, hiçbir şey olmayacak! Bu lafları sarhoşken meyhanede bin defa haykırmıştır. Şimdi sarhoş değil. ‘Ruhen sarhoş’ lafını da pek severler alçaklar. Dayısı mıyım ben onun? Mutlaka kavga etmiştir, suratı kan içindeydi. Kiminle kavga etmiş olabilir? Meyhanede öğrenirim. Mendili de kan içindeydi... Tuh, şeytan alsın, evde döşemenin üzerinde kaldı... aman boş ver!”

Çok berbat bir ruhsal durumda meyhaneye gitti ve hemen oyuna başladı. Oyun onu neşelendirmişti. Bir parti daha oynadı ve birden oyun arkadaşlarından biriyle konuşmaya başladı, Dmitriy Karamazov’un eline yine üç bin ruble kadar para geçtiğini, bunu gözleriyle gördüğünü, Gruşenka’yla içki âlemi yapmak için yine Mokroye’ye gittiğini söyledi. Bu sözler dinleyenler tarafından beklenmedik bir merakla karşılandı. Hepsi de alay etmeden, hatta tuhaf bir şekilde ciddiyetle konuşmaya başladılar. Oyuna bile ara vermişlerdi.

“Üç bin mi? Üç bini nereden bulmuş ki?”

Başka sorular da sormaya başladılar. Hohlakova hakkındaki havadisi kuşkuyla karşıladılar.

“İhtiyarı soymuş olmasın?”

“Üç bin! Bir terslik var bu işte.”

“Babasını öldüreceğini uluorta söyleyip övünüyordu, buradaki herkes duydu. Özellikle de üç bin rubleden bahsediyordu.”

Pyotr İlyiç dinliyordu ve birden sorulan sorulara kuru ve kısa yanıtlar vermeye başladı. Mitya’nın yüzündeki ve ellerindeki kandan bir tek sözcükle bile söz etmedi, oysa buraya geldiğinde bunu anlatmak istiyordu. Üçüncü partiye başladılar, Mitya hakkındaki konuşma da yavaş yavaş sönüp gitti; ancak üçüncü parti oyunu bitiren Pyotr İlyiç daha fazla oynamak istemedi, istekayı bıraktı ve önceden niyetlendiği halde yemek yemeden meyhaneden çıktı. Meydana çıkarken şaşkınlık içindeydi, kendisine bile hayret ediyordu. Birden bir şey olup olmadığını öğrenmek için hemen Fedor Pavloviç’in evine gitmek istediğini düşündü. “Saçma bir şey yüzünden tanımadığım insanları uyandıracağım ve bir skandal yaratacağım, tüü, canı cehenneme, dayısı değilim ya onun!”

Çok kötü bir ruhsal durumda dosdoğru evinin yolunu tuttu, ama birden Fenya’yı anımsadı: “Şeytan alsın, demin ona sorabilirdim,” diye düşündü sıkıntıyla, “her şeyi öğrenebilirdim.” Aniden içinde Fenya’yla konuşmak ve her şeyi sormak için sabırsız ve inatçı bir istek alevlendi ve yarı yoldan bir kavis çizerek Gruşenka’nın oturduğu Morozova’nın evine döndü. Kapıya yaklaşarak vurdu. Gecenin karanlığında dağılan ses birden aklını başına getirdi ve kızdırdı. Üstelik hiç kimse de cevap vermemişti, evdekilerin hepsi de uyuyordu. “Burada da skandal yaratacağım!” diye düşündü içinde bir tür sıkıntıyla. Ama çekip gitmek yerine bütün gücüyle tekrar kapıyı çalmaya koyuldu. Ses bütün sokağa dağıldı. “Çaresi yok, duyurana kadar çalacağım!” diye mırıldandı. Çıkan her sesle birlikte kudurmuşçasına kendisine sinirleniyor, ama kapıya da gitgide daha hızlı vuruyordu.

VI

“BEN GELİYORUM!”

Dmitriy Fedoroviç ise yolda uçarak gidiyordu. Mokroye’ye kadar yol yirmi verst’ten biraz fazlaydı, ama Andrey’in troykası öyle bir gidiyordu ki, bir saat on beş dakikada varabileceklerdi. Bu hızlı gidiş Mitya’yı adeta birdenbire canlandırdı. Hava temiz ve serinceydi. Açık gökyüzünde koca koca yıldızlar parlıyordu. Bu, Alyoşa’nın yere kapanıp “toprağı sonsuza kadar sevmek için çılgınca yemin ettiği” gece, hatta belki de aynı saatti. Ancak Mitya kuşku içindeydi ve şu anda ruhuna acı veren bir sürü şey vardı. Ama onun bütün varlığı sadece ona, kraliçesine, son bir kez bakmak için uçarak yanına gittiği bu kadına doğru durdurulamaz şekilde koşuyordu. Burada bir tek şey söyleyeceğim: Yüreği bir an bile tereddüte düşmemişti. Böylesine kıskanç bir adamın, bu yeni rakibine, yani bu “subaya” karşı en ufak bir kıskançlık hissetmediğini söyleyecek olursam belki de kimse bana inanmayacaktır. Bu şekilde ortaya çıkmış başka herhangi bir kimseye karşı anında kıskançlık duyabilir ve belki de korkunç pençelerini bir kez daha kana bulayabilirdi. Ama bu adama, “Gruşenka’nın bu ilk göz ağrısına” karşı şu anda, troykada uçar gibi giderken bırakın kıskançça nefreti, düşmanca bir duygu bile beslemiyordu; doğrusu ya adamı daha görmemişti. “Tartışmasız bir şey var: Burada hak artık ikisine ait; Gruşenka’nın beş yıldır unutamadığı ilk aşkı söz konusu: Demek ki, bu geçen beş yılda da yalnızca onu sevmiş. Peki ya ben, ben neden düştüm buraya? Ben niye buradayım? Kenara çekil Mitya ve yol ver! Peki şimdi ben ne olacağım? Subay olmasa da zaten her şey bitmişti, o hiç ortaya çıkmasaydı da her şey sona ermişti...”

Eğer düşünebilseydi, duygularını hemen hemen bu sözlerle ifade edebilirdi. Ama o sırada artık hiçbir şey düşünemiyordu. O anki tüm kararlılığı, kafasında hiçbir düşünce olmadan bir anda ortaya çıkmış, birdenbire hissedilmiş, daha demin, Fenya’nın yanında onun daha ilk sözlerinden itibaren bütün sonuçlarıyla birlikte kabul edilmişti. Yine de bütün bu kararlılığına karşın içinde bir kuşku vardı, acı verecek derecede kuşku duyuyordu: Kararlılık da huzur getirmemişti. Arkasında onu üzen pek çok şey bırakmıştı. Dakikalar geçtikçe bu durum daha da tuhafına gidiyordu: Kendisi hakkında verdiği hükmü kâğıdın üzerine kalemle kendisi yazmıştı: “Kendimi öldüreceğim ve cezalandıracağım”; kâğıt şuracıkta, cebinde hazır duruyor; tabanca dolu, yarın “altın bukleli Febus”un ilk yakıcı ışığını nasıl karşılayacağına da artık karar vermiş durumda. Ama yine de ardında bıraktığı ve onu üzen eski şeylerle hesaplaşması olanaksız. Bunu ıstırap duyarak hissediyordu ve bu düşünce ruhuna umutsuzca saplanıyordu. Yolda birdenbire Andrey’i durdurmak, arabadan atlamak, doldurduğu tabancayı eline alıp şafağı beklemeden her şeye son vermek istediği bir an olmuştu. Ama bu an bir kıvılcım gibi uçup gitmişti. Troyka “enginleri yutarak” gidiyordu ve hedefe yaklaştıkça Gruşenka’yla, evet sadece onunla ilgili düşünceler ruhunu giderek daha güçlü sarıyor, öteki korkunç hayaletlerin hepsini yüreğinden kovuyordu. Gruşenka’ya bir kere daha bakmayı, uzaktan, azıcık bile olsa öyle istiyordu ki! “Şimdi onunla beraber, ama olsun, şu anda onun yanında, eski sevgilisiyle birlikte ne halde olduğuna bakacağım, sadece bu da bana yeter.” Ve daha önce hiçbir zaman kaderindeki bu uğursuz kadına karşı böylesine büyük bir sevgi, böylesine yeni, daha önce hiç hissetmediği, kendisi için bile beklenmedik olan, bir tapınma derecesindeki, karşısında eriyip yok olma derecesindeki tatlı bir duygu göğsünden böyle kopup yükselmemişti. “Ben de kaybolacağım!” dedi birden isterik bir taşkınlık nöbeti içinde.

Nerdeyse bir saattir yol alıyorlardı. Mitya konuşmuyordu. Andrey ise konuşkan bir köylü olmasına karşılık henüz bir tek kelime bile etmemişti, sanki söze başlamaktan korkuyordu ve durmadan “gebermişlerini”, yani kuru, ama çevik doru atlarını kamçılıyordu. Mitya ansızın korkunç bir huzursuzluk içinde haykırdı:

“Andrey! Ya uyuyorlarsa!”

Aniden aklına gelivermişti bu, oysa o ana kadar hiç bunu düşünmemişti.

“Yatmış olduklarını da hesaba katmak gerekir, Dmitriy Fedoroviç.”

Mitya canı yanıyormuş gibi suratını buruşturdu: O uçarak geliyor... hem de böylesi duygularla... oysaki onlar uyuyorlar... o da uyuyor, belki de orada... Yüreğinde kindar bir duygu köpürmeye başladı.

“Kamçıla Andrey, sür, canlan Andrey!” diye çılgınca bağırmaya başladı.

“Belki de daha yatmamışlardır,” diye fikrini söyledi Andrey biraz sustuktan sonra. “Demin Timofey, bir sürü insanın orda toplandığını söylüyordu...”

“Konak yerinde mi?”

“Konak yerinde değil, Plastunovlarda, handa yani, tabii isteyen gelir kalır orda.”

“Biliyorum; madem öyle niye bir sürü insan diyorsun? Bir sürü insan nerdeymiş, kimmiş onlar?” Bu beklenmedik haberle Mitya korkunç bir endişeye kapıldı.

“Timofey’in söylediğine göre hepsi de beymiş; ikisi şehirden, kim olduklarını bilmiyorum, yalnız Timofey, buralı beylerden iki kişi olduğunu, öbür ikisinin de dışardan gelmiş kişiler olduğunu söylemişti, belki daha başkaları da vardır, adamakıllı sormadım Timofey’e. Kâğıt oynamaya başladılar demişti.”

“Kâğıt mı?”

“Öyleyse belki de uyumuyorlardır, kâğıda başladıklarına göre. Nihayetinde saatin şu anda en fazla on bir olduğunu da hesaba katmak lazım.”

“Sür, Andrey, sür!” Mitya tekrar sinirli bir şekilde bağırdı.

“Size soracağım bir şey var beyim.” Bir süre sustuktan sonra Andrey yeniden konuşmaya başladı, “Yalnız bana kızmanızdan korkuyorum.”

“Ne soracaksın?”

“Demin Fedosya Markovna ayaklarınıza kapandı, hanımını... bir de... sizi götürdüğüm yerdeki beyi öldürmemeniz için size yalvardı... Beyim, affedin beni, öylesine işte, vicdanım elvermedi de... belki de aptalca bir şey söyledim.”

Mitya, bir anda arkadan Andrey’in omzuna yapıştı.

“Sen arabacısın değil mi, arabacısın, ha?” diye çıldırmış gibi konuşmaya başladı.

“Arabacıyım.”

“Yol vermek gerektiğini bilirsin. Arabacı öyle ben hiç kimseye yol vermem, ezer geçerim der mi? Hayır, arabacı ezip geçmez! Bir insanı ezemezsin, insanların yaşamını bozamazsın; eğer bozarsan kendini cezalandır... eğer artık bozmuşsan, birinin hayatını mahvetmişsen suçunu kabul et ve defolup git.”

Bütün bunlar Mitya’nın ağzından, tam bir isteri hastasının ağzından çıkar gibi çıkmıştı. Andrey, beye hayret etmiş olsa da sözlerini destekledi.

“Doğru, Dmitriy Fedoroviç, haklısınız, insanı ezmeye de, ona acı çektirmeye de lüzum yok, keza her canlıya da öyle, çünkü canlılar da yaratılmış varlıklardır. Atı alalım ele. Biri gelir öfkesini ondan alır, bizim arabacı milleti de öyle... Artık tutamazsın onu, sürer de sürer.”

“Cehenneme mi?” diye birden arabacının sözünü kesti Mitya ve ani, kısa gülüşüyle gülmeye başladı. “Andrey, saf ruhlu adam,” diye tekrar sımsıkı omzuna yapıştı Andrey’in, “söyle bakalım, Dmitriy Karamazov sence cehenneme gider mi, ne dersin?”

“Bilmem ki, iki gözüm, size bağlı, çünkü siz bizim orda... Bilir misin beyim, Tanrı oğlu çarmıha gerilip de öldüğünde çarmıhtan doğruca cehenneme gitmiş ve işkence çeken bütün günahkârları salıvermiş. Cehennem artık hiç kimsenin, yani günahkârların, kendisine gelmeyeceğini düşünüp sızlanmaya başlamış. O zaman Tanrı, cehenneme demiş ki: ‘Sızlanmayı bırak cehennem, çünkü bundan sonra da sana çeşit çeşit idareci, başyargıç, zengin adam gelecek ve tekrar geleceğim zamana kadar tıpkı asırlardır olduğu gibi tıklım tıklım dolacaksın.’ Doğrudur bu. Bu da böyle bir söz işte...

“Bir halk efsanesi, muhteşem! Soldakini kırbaçla Andrey!”

“İşte böyle beyim, cehenneme de birileri gidecek.” Andrey soldakini kamçıladı, “Ama aramızda siz küçük bir çocuk gibisiniz... hepimiz sizi sayarız... Biraz öfkelisiniz beyim, ama saflığınız yüzünden Tanrı sizi bağışlayacaktır.”

“Ya sen Andrey, sen beni bağışlayacak mısın?”

“Sizi bağışlayacak ne var, bana hiçbir şey yapmadınız ki.”

“Hayır, herkesin adına, herkes için sen tek başına, şimdi, şu anda, burada, yolda beni bağışlar mısın? Hadi söyle saf yürekli adam!”

“Ah, beyim! Sizi götürmekten korkuyorum, garip şeyler söylüyorsunuz...”

Ama Mitya duymadı. Çıldırmış gibi dua ediyor ve kendi kendine tuhaf tuhaf bir şeyler fısıldıyordu.

“Tanrım, beni bütün kötü hareketlerimle kabul et, ama beni yargılama. Beni yargılamadan bırak... Yargılama, çünkü ben kendi hükmümü verdim; yargılama, çünkü seni seviyorum Tanrım! İğrenç biriyim, ama seni seviyorum: Beni cehenneme yollayacaksın, orada da seni seveceğim ve oradan da ebediyen seni sevdiğimi haykıracağım... En sonuna kadar sevmeme... burada, şimdi... senin yakıcı ışığın doğana kadar topu topu beş saat daha sevmeme izin ver... Çünkü ruhumun kraliçesini seviyorum. Seviyorum ve sevmemek elimde değil. Yaptığım her şeyi görüyorsun. Koşarak gidip onun ayaklarına kapanacağım: Beni bırakıp gitmekte haklısın diyeceğim... Hoşça kal ve kurbanını unut, hiçbir zaman kendini üzme!”

“İşte Mokroye!” diye bağırdı Andrey kamçısıyla ileriyi göstererek.

Gecenin solgun karanlığı arasından birden büyük bir alana dağılmış olan binaların belirgin kütlesi karararak ortaya çıkmıştı. Mokroye iki bin nüfuslu bir köydü, ama bu saatte artık bütün köy uykuya dalmıştı ve karanlığın içinde ancak birkaç ışık yanıp sönüyordu.

“Sür, sür Andrey, ben geliyorum!” diye coşku içinde haykırdı Mitya.

“Uyumuyorlar!” dedi Andrey kamçısıyla Plastunovların hanını göstererek. Han, hemen köyün girişindeydi ve sokağa bakan altı penceresinin hepsi de pırıl pırıldı.

“Uyumuyorlar!” diye sevinçle atıldı Mitya. “Gümbürdet Andrey, dörtnala sür, çanları şıngırdat, yerleri çatırdatarak yaklaş. Kimin geldiğini herkes anlasın! Ben geliyorum! Ben geliyorum!” diyerek çılgın gibi bağırıyordu Mitya.

Andrey, yorgun düşmüş atları dörtnala sürdü, yüksek eşiğe gerçekten de çatırtıyla yanaştı ve tere batmış, soluk soluğa kalmış atları dizginlerini kısarak durdurdu. Mitya arabadan atladı. Artık yatmaya giden han sahibi tam o anda böyle gelen de kimmiş diye merakla eşikten bakıyordu.

“Trifon Borisiç, sen misin?”

Hanın sahibi eğildi, bakındı, merdivenden rüzgâr gibi indi ve dalkavukça bir heyecanla konuğa doğru atıldı.

“Beyefendiciğim, Dmitriy Fedoriç! Sizi tekrar mı görüyorum?”

Bu Trifon Borisiç, orta boylu, biraz şişmanca suratlı, özellikle Mokroyeli köylülere karşı sert ve uzlaşmaz görünüşlü, ama bir çıkar elde edeceğini sezdiği anda yüz ifadesini hemencecik değiştirip yaltakçı bir ifade takınıverme yeteneğine sahip tıknaz, sağlıklı bir köylüydü. Rus usulü, yandan ilikli gömlek ve kısa palto giyerdi. Parası pulu pek çoktu, ama hep yüksek bir rol hayal ederdi. Köylülerin yarıdan fazlası onun pençelerindeydi. Herkes gırtlağına kadar borçluydu ona. Toprak ağalarından arazi kiralar ya da satın alır, hiçbir zaman içinden çıkamayacakları borçlarına karşılık köylüler bu araziyi onun adına işlerlerdi. Duldu ve dört tane yetişkin kızı vardı; kızlardan biri dul kalmıştı, babasının evinde iki küçük kızıyla beraber oturuyor ve babasına gündelikçi gibi hizmet ediyordu. Öteki kızı, küçük bir kâtiplik görevinde çalışan bir memurla evliydi ve hanın odalarından birinin duvarında aile fotoğraflarının arasında bu memurun üniformalı ve apoletli küçücük bir fotoğrafını görmek mümkündü. İki küçük kızı dini bayramlarda ya da bir yere misafirliğe giderken modaya uygun dikilmiş, arkadan dapdaracık görünüşlü ve upuzun kuyruğu olan mavi ya da yeşil elbiseler giyerler, ama ertesi sabah, her günkü gibi daha gün ağarmadan kalkarlar, ellerinde ağaç dallarından süpürgeleriyle misafir odasını süpürürler, bulaşık suyunu dökerler ve müşterilerin bıraktıkları çöpleri toplarlardı. Kazandığı binlerce rubleye rağmen Trifon Borisiç, içki âlemi yapan müşterilerinden para sızdırmaya bayılırdı. Daha bir aydan az bir zaman önce Dmitriy Fedoroviç’in Gruşenka’yla yaptığı içki âlemi sırasında, yirmi dört saat içerisinde ondan üç yüz değilse bile iki yüz küsur ruble tırtıkladığını anımsayarak ve sadece Mitya’nın hanın kapısına yanaşma biçimine bakarak yeni bir av kokusu almış olduğu için onu sevinçle ve koşarak karşılamıştı.

“Efendiciğim, Dmitriy Fedoroviç, sizinle tekrar mı görüşüyoruz?”

“Dur, Trifon Borisiç,” diye başladı Mitya, “önce asıl önemli soruya cevap ver: Nerede o?”

“Agrafena Aleksandrovna mı?” Cin gibi gözlerle Mitya’ya bakan han sahibi şıp diye anlayıvermişti. “O da burada... kalıyor...”

“Kiminle kalıyor, kiminle?”

“Dışardan gelen konuklar, efendim... Birisi memur, konuşmasına bakılırsa Polonyalı olmalı, atları da buradan o göndermişti zaten; öteki adam ise onun arkadaşı ya da kim bilir belki de yol arkadaşıdır; sivil giyimliler...”

“Ne yapıyorlar, âlem mi? Zengin adamlar mı?”

“Ne âlemi yapacaklar? Önemsiz bir miktar, Dmitriy Fedoroviç.”

“Önemsiz mi? Peki, ya ötekiler?”

“Onlar şehirden, iki bey... Çernaya’dan dönüyorlarmış, kaldılar. Biri genç, Bay Miusov’un akrabası olmalı, şu anda adını unuttum... ötekini ise sizin de tanıdığınızı sanıyorum: Toprak ağası Maksimov, kutsal yerleri ziyaret ederken sizin oradaki manastıra da uğradığını söylüyor, Bay Miusov’un şu genç akrabasıyla birlikte dolaşıyor...”

“Hepsi bu kadar mı?”

“Hepsi bu.”

“Dur, sus, Trifon Borisiç, şimdi en önemli şeyi söyle: O ne yapıyor, nasıl?”

“Daha demin geldi ve öbürleriyle birlikte oturuyor.”

“Neşeli mi? Yüzü gülüyor mu?”

“Hayır, galiba pek gülmüyor... Hatta çok sıkıntılı oturuyor, genç adamın saçlarını tarıyordu.”

“Şu Polonyalının, yani subayın mı?”

“Onun neresi genç, üstelik subay da değil; hayır, beyim, onun değil, Miusov’un yeğeni olan şu genç adamın... adını unuttum.”

“Kalganov mu?”

“Tamam, Kalganov.”

“Güzel, düşünüp kendim bulayım. Kâğıt mı oynuyorlar?”

“Oynuyorlardı, ama ara verdiler, çay içtiler, memur likör istedi.”

“Dur, Trifon Borisiç, dur, canım, kendim bulayım. Şimdi en önemli sorumu cevapla: Çingeneler yok mu?”

“Artık hiç Çingene kalmadı, Dmitriy Fedoroviç, üst makamlar kovdu onları. Ama Yahudiler var, çembalo ve keman çalıyorlar, Rojdestvenskoye’de, hemen haber gönderip çağırırız gelirler.”

“Gönder, hemen gönder!” diye bağırdı Mitya. “Kızları da o arada kaldırmalı, Marya’yı özellikle, Stepanida’yı, Arina’yı da. Koro için iki yüz ruble veririm!”

“Zıbarıp uyumuş olsalar bile bu kadar paraya senin için bütün köyü ayağa kaldırırım. Aman Dmitriy Fedoroviç, buradaki köylüler ya da kızlar böyle bir iltifata layık mı? Bu namussuz kaba heriflere bu kadar para verilir mi hiç! Bizim köylülerin puro içmek neyine, ama sen vermiştin. Haydut herifler leş gibi kokarlar. Kızlara gelince, ne kadar kız varsa hepsi de bitlidir. Hem ben senin için para karşılığı değil, hediye olarak kendi kızlarımı kaldırırım. Daha yeni yatmışlardı, şöyle sırtlarına bir tekme attım mı senin için şarkı da söyletirim. O gün köylülere şampanya da içirmiştiniz, aah!”

Trifon Borisiç, Mitya’ya boşuna acıyordu: O gün Mitya’nın yarım düzine şampanya şişesini kendi eliyle saklamıştı, masanın altından da bir yüz rublelik banknot kaldırmış ve avucunun içine gizlemişti. Para o gün bugündür de avucunda kalmıştı.

“Trifon Borisiç, o zaman burada bin rubleden fazla para dağıtmıştım. Hatırlıyor musun?”

“Dağıtmıştınız, iki gözüm, sizi nasıl hatırlamayız, herhalde üç bin bırakmıştınız burada.”

“Tamam, şimdi de bunun için geldim, görüyorsun.”

Ve para tomarını çıkarıp han sahibinin burnuna doğru kaldırdı.

“Şimdi iyi dinle, iyi anla: Bir saat sonra şarap gelecek, mezeler, börekler ve şekerlemeler, hepsi hemen yukarıya getirilsin. Andrey’deki şu sandığı da hemen yukarıya çıkarın, şampanya açın ve hemen ikram edin... Ama en önemlisi kızları ve Marya’yı mutlaka getirin...”

Arabaya döndü ve koltuğun altından tabanca kutusunu çıkarttı.

“Andrey hesabı al! İşte troyka için sana on beş ruble, şu elli de bahşiş... hazır beklediğin ve iyiliğin için... Karamazov beyi unutma!”

“Korkarım beyim...” diye tereddüt ediyordu Andrey, “beş ruble bahşiş lütfedin, fazlasını almam. Trifon Borisiç şahidim. Ahmakça bir laf ettiysem affedin...”

“Neden korkuyorsun ki” diye Mitya onu bakışlarıyla ölçtü, “pekâlâ, madem öyle, canın isterse!” diye bağırdı Andrey’e beş ruble fırlatarak. “Şimdi Trifon Borisiç, beni sessizce götür ve ilk iş beni fark etmeden onları görebileceğim bir yer göster. Neredeler, mavi odada mı?”

Trifon Borisiç, Mitya’ya endişeyle baktı, ama isteneni hemen uysalca yerine getirdi: Onu ses çıkarmadan sofaya götürdü, kendisi ilk büyük odaya, konukların oturduğu odanın bitişiğine girdi ve odadan bir mum getirdi. Sonra sessizce Mitya’yı içeri soktu ve misafirlere görünmeden rahatça izleyebileceği karanlıkta kalan köşeye yerleştirdi. Ancak Mitya uzun süre bakmadı, bakamazdı da zaten: Gruşenka’yı görmüş ve yüreği küt küt atmaya başlamış, gözleri kararmıştı. Gruşenka yandaki masanın başındaki koltuktaydı, yanındaki divanda ise yakışıklı ve henüz çok genç bir adam olan Kalganov oturuyordu; Gruşenka delikanlının elini tutuyor ve galiba gülüyordu. Delikanlı ise ona bakmadan Gruşenka’nın karşısında, masanın öbür tarafında oturan Maksimov’a adeta sıkıntı içindeymiş gibi yüksek sesle bir şey söylüyordu. Maksimov da nedense çok gülüyordu. Divanda oturuyordu, divanın yanında, duvarın önündeki sandalyede ise yabancı bir adam oturuyordu. Divanda oturan adam dumanını savura savura pipo içiyordu. Mitya’nın kafasından sadece bu adamın şişmanca ve ablak suratlı, pek uzun olmaması gereken ve sanki bir şeye öfkelenmiş bir adam olduğu düşüncesi geçti. Arkadaşı, yani öteki yabancı adam, Mitya’ya aşırı derecede uzun boylu göründü; ama daha fazla bir şeye bakamadı. Nefesi kesiliyordu. Bir dakika bile duramadı, kutuyu konsolun üzerine koydu, içi titreyerek ve soluğu tıkanarak doğruca mavi odadakilerin yanına yöneldi.

“Ay!” diye korku içinde bir çığlık attı onu ilk fark eden Gruşenka.

VII

ESKİSİ VE TARTIŞMASIZ OLANI

Mitya, hızlı ve uzun adımlarıyla masaya kadar yürüdü.

“Beyler,” diye yüksek sesle, nerdeyse bağırır gibi, ama her sözcükte tekleyerek konuşmaya başladı, “ben... ben... şey... bir şey yok! Korkmayın,” diye haykırdı, “bir şey yok, bir şey yok,” aniden oturduğu koltukta Kalganov’dan yana kaymış ve elini sımsıkı tutmuş olan Gruşenka’ya döndü. “Ben... Ben de yolcuyum. Sabaha kadar buradayım. Beyler, gelip geçen bir yolcunun... sabaha kadar sizinle birlikte kalmasına izin verir misiniz? Yalnızca sabaha kadar, son defa bu odada, ha?”

Sözünü divanda oturan pipolu şişmanca adama dönerek bitirdi. Beriki, ciddi bir edayla piposunu dudaklarından çekti ve sert bir şekilde şöyle dedi:

“Pan,6 biz burada özel bir toplantı yapıyoruz. Başka odalar da var.”

“A, siz misiniz Dmitriy Fedoroviç, nerden çıktınız?” diye seslendi birden Kalganov. “Elbette oturun, merhaba!”

“Merhaba, değerli... ve paha biçilmez insan! Sizi her zaman saymışımdır...” Mitya hemen masanın üzerinden elini uzatarak sevinçle ve çabuk çabuk konuşarak karşılık verdi.

“Ay, elimi ne kadar da kuvvetli sıktınız! Parmaklarımı kırıyordunuz,” diyerek Kalganov gülmeye başladı.

“Her zaman öyle el sıkar, her zaman!” dedi Gruşenka neşeyle. Henüz çekinerek gülümsüyordu. Herhalde Mitya’nın görünüşüne bakarak kavga çıkarmayacağına inanmıştı. Korkunç bir merakla ve dahası endişeyle ona bakıyordu. Mitya’da onu son derece etkilemiş olan bir şey vardı. Üstelik böyle bir anda onun bu şekilde içeriye girip bu şekilde konuşmaya başlayacağını hiç beklemiyordu.

“Merhaba efendim,” diyerek toprak ağası Maksimov da sol taraftan güler yüzle selam verdi. Mitya bu defa da ona doğru atıldı.

“Merhaba, siz de buradasınız demek, sizin de burada olmanıza ne kadar sevindim! Beyler, ben...” Herhalde buradaki en önemli kişi sayarak tekrar pipolu pana döndü, “uçarak geldim... Son günümü ve son saatimi bu odada, bir zamanlar... kraliçeme... tapmış olduğum bu odada geçirmek istiyordum! Bağışlayın pane!” diye çıldırmış gibi bağırdı. “Uçarak geldim ve bir yemin ettim... Oh, korkmayın, bu son gecem benim! Barışa içelim pane! Hemen şarap ikram edecekler... Ben getirmiştim.” Nedense birdenbire para tomarını çıkarttı. “İzninizle pane! Müzik, gürültü patırtı, önceki her şeyi istiyorum... Ama bir solucan, toprağın üzerinde sürünen bir solucan asla olmayacak! Son gecemi, en sevinçli günüm olarak anımsayacağım!..”

Neredeyse boğuluyordu; bir sürü şey söylemek istiyordu, ama ağzından sadece tuhaf haykırışlar çıkmıştı. Pan, kımıldamadan ona, elindeki para tomarına ve Gruşenka’ya bakıyordu, gözle görülür bir şaşkınlık içindeydi.

“Eğer kruleva’m7 izin verirse...” diye söze başlıyordu ki, birden Gruşenka sözünü kesti:

“Ne krulevası, kraliçe mi yani? Söylediğiniz her şey bana gülünç geliyor. Otur Mitya, sen neler diyordun öyle? Korkutma beni lütfen. Korkutmayacaksın değil mi? Korkutmazsan geldiğine memnun olacağım...”

“Korkutmak mı, ben mi?” diye birden haykırdı Mitya ellerini havaya kaldırarak. “Of, gidin, yanımdan geçip gidin, size engel olmayacağım!..” Ve birden hiç kimsenin, kuşkusuz kendisinin de hiç beklemediği bir anda kendini bir sandalyeye attı ve kafasını karşı duvara çevirip elleriyle de sanki kucaklarmış gibi sandalyenin arkalığını sımsıkı tutatarak gözyaşlarına boğuldu.

“Şuna da bak, şunun yaptığı şeye bak!” diye sitem etti Gruşenka. “Bana geldiğinde de işte böyle yapar. Birdenbire konuşmaya başlar, bense hiçbir şey anlayamam. Bir kere daha böyle ağlamıştı, bu da ikincisi, ne ayıp! Niye ağlıyorsun ki? Ne sebep var ki?” diye ekledi birden esrarlı bir şekilde ve cümlesini kızmış gibi üzerine basa basa söyledi.

“Ben... ben ağlamıyorum... Pekâlâ, merhaba!” bir anda sandalyede geri döndü ve aniden gülmeye başladı, ancak kesik, ifadesiz gülüşüyle değil, zor duyulan uzun, asabi ve sarsıla sarsıla bir gülüşle.

“İşte, yine başladı... Hadi neşelen artık, neşelen!” diyerek onu ikna etmeye çalışıyordu Gruşenka. “Buraya geldiğine çok sevindim Mitya, çok sevindim, duydun mu?” Emreden bir tavırla ve görünüşe göre sözleri divanda oturan adama yönelik olduğu halde oradaki herkese dönerek, “Burada bizimle oturmasını istiyorum,” dedi. “İstiyorum, evet istiyorum! O giderse ben de giderim, o kadar!” diye de ekledi. Gözleri birden alev alev yanmaya başlamıştı.

“Kraliçemin emri kanun demektir!” dedi pan Gruşenka’nın elini kibarca öptükten sonra. “Pandan topluluğumuza katılmasını rica ediyorum!” diye nezaketle Mitya’ya döndü. Mitya yeni bir nutuk atma niyetiyle ayağa fırlamıştı, ama ağzından bambaşka bir şey çıktı.

“İçelim pane!” dedi birden nutuk atmak yerine. Hepsi de gülmeye başladılar.

“Aman Tanrım! Oysa ben tekrar konuşma yapacağını sanmıştım,” diye sinirli bir şekilde haykırdı Gruşenka. “Duyuyor musun Mitya,” diye ısrarla ekledi, “bir daha yerinden fırlama. Şampanya getirmene gelince, bu çok güzel bir şey. Ben de içeceğim, liköre hiç tahammül edemiyorum. En iyisi de buraya gelmiş olman, sıkıntıdan patlıyordum... Yine keyif çatmaya mı geldin, söyle bakalım? Paraları da cebine sok! Nerden buldun bu kadar şeyi?”

Herkesin, özellikle de panların çok dikkatini çeken banknotları hâlâ elinde buruş buruş tutmakta olan Mitya utanarak hemen paraları cebine soktu. Kıpkırmızı olmuştu. Tam bu dakikada hanın sahibi bir tepsi içinde açılmış bir şişe şampanya ve bardakları getirdi. Mitya şişeyi kaptı, ama öyle şaşkındı ki şişeyi ne yapacağını bilemedi. Şampanya şişesini Kalganov onun elinden aldı ve şampanyaları doldurdu.

“Bir şişe daha, bir şişe daha!” diye han sahibine seslendi Mitya ve o kadar ciddi bir tavırla barış için içmeye davet ettiği panla kadeh tokuşturmayı falan unutup hiç kimseyi beklemeden bardağı tepesine dikip hepsini içti. Yüz ifadesi bir anda tamamen değişmişti. İçeri girdiği zamanki ciddi ve acıklı ifadenin yerine adeta çocukça bir ifade belirmişti. Sanki birden tamamen boyun eğmiş ve ufalmıştı. Herkese ürkek ürkek ve sevinçle, sık sık da sinirli bir şekilde kikirdeyerek, tekrar sevilen ve içeri kabul edilen suçlu bir köpek yavrusunun minnettar ifadesiyle bakıyordu. Sanki her şeyi unutmuştu ve herkese hayranlıkla ve bir çocuk tebessümüyle bakıyordu. Gruşenka’ya da hep gülerek bakıyordu ve sandalyesini onun oturduğu koltuğun yanına çekmişti. Henüz nasıl insanlar olduklarını pek az anlamış olsa bile iki panı da arada sırada gözden geçiriyordu. Divanda oturan pan, onu oturuşuyla, Polonya aksanıyla ve en çok da piposuyla etkilemişti. “Nasıl biri olursa olsun, ama pipo içmesi iyi,” diyerek seyrediyordu Mitya. Panın biraz buruşmuş, kırk yaşlarında gösteren, minicik burunlu, burnunun altından ipincecik, boyalı ve küstah bıyığının göründüğü suratı da Mitya’da şimdilik en ufak bir ilgi uyandırmamıştı. Hatta panın Sibirya’da yaptırdığı, şakakları biçimsiz bir şekilde öne doğru taranmış çirkin peruğu bile Mitya’yı etkilememişti: “Peruksa eğer, demek ki, takması gerekiyormuş,” diyerek sakin sakin seyretmeye devam ediyordu. Duvarın yanında oturan ve divandaki pandan daha genç olan, topluluğu küstah ve meydan okuyan bakışlarıyla izleyen ve konuşmaları suskun bir küçümsemeyle dinleyen öteki pan ise Mitya’yı biraz da olsa ilgilendirmişti, ama sadece ve sadece divanda oturan pana oranla müthiş uzun boyu yüzünden. “Ayağa kalksa on bir verşok olacak,” diye aklından geçti Mitya’nın. Bu arada bu uzun boylu panın, büyük olasılıkla divanda oturan panın arkadaşı ve işbirlikçisi, adeta “muhafızı” olduğu ve pipolu, kısa boylu panın ise pek tabii ki, uzun boyluya amirlik ettiği düşüncesi de kafasından geçmişti. Ama bütün bunlar Mitya’ya müthiş güzel ve tartışmasız şeyler olarak göründü. Küçük köpekçikte rekabet duygusundan eser kalmamıştı. Gruşenka’dan ve onun bazı cümlelerindeki esrarlı vurgulamalardan henüz hiçbir şey anlamamıştı; bütün kalbiyle sarsılarak sadece bir tek şey anlamıştı: Gruşenka kendisine karşı sevecendi, onu “affetmişti” ve yanına oturtmuştu. Kadehinden şarabı nasıl yudumladığına bakıp bakıp hayranlıkla kendinden geçiyordu. Ancak topluluktakilerin sessizliği onu adeta birden etkiledi ve bir şeyler bekleyen gözlerini hepsinin üzerinde dolaştırmaya başladı: “Ama niye oturuyoruz, neden bir şeye başlamıyorsunuz beyler?” dercesine sırıtan bir bakışı vardı.

Onun bu düşüncesini doğru tahmin eden Kalganov, Maksimov’u göstererek birden konuşmaya başladı:

“Hep uyduruyor, biz de gülüyorduk.”

Mitya gözlerini hızla Kalganov’a, sonra da hemen Maksimov’a çevirdi.

“Uyduruyor mu?” diyerek o anda bir şeye sevinmiş gibi kısa, anlamsız gülüşüyle güldü. “Ha-ha!”

“Evet. Düşünebiliyor musunuz, yirmili yıllarda bütün süvarilerimizin Polonyalı kadınlarla evlendiklerini iddia ediyor; bu, korkunç bir saçmalık, öyle değil mi?”

“Polonyalı kadınlarla mı?” diye tekrar atıldı Mitya. Bu defa artık kesin bir hayranlık içindeydi.

Kalganov, Mitya’nın Gruşenka’ya olan ilgisini çok iyi anlamış ve pandan da kuşkulanmıştı. Ama bütün bunlar onu pek ilgilendirmiyordu, hatta belki de hiç ilgilendirmiyordu. Onun en fazla ilgisini çeken Maksimov’du. Buraya Maksimov’la birlikte tesadüfen gelmiş ve panları da hayatında ilk defa burada, handa görmüştü. Gruşenka’yı ise daha önceden tanıyordu ve hatta birisiyle birlikte bir kez evine de gitmişti; o zaman Gruşenka ondan hoşlanmamıştı. Ama burada kendisine çok tatlı bakıyordu; Mitya gelmeden önce onu okşamıştı üstelik. Ama Kalganov buna kayıtsız kalmıştı. En fazla yirmi yaşında genç bir adamdı. Fiyakalı giyinmişti. Çok sevimli, beyaz, küçücük bir suratı ve çok güzel, kumral gür saçları vardı. Ama bu küçük beyaz surattaki harikulade açık mavi gözleri zeki, zaman zaman da yaşına uymayan derin bir ifade taşırdı. Oysa bu genç adam, bazen tam bir çocuk gibi konuşur ve bakardı. Üstelik bunu kendisi de bilirdi ve bundan da zerre kadar utanmazdı. Aslında son derece kendine özgü, daima güler yüzlü olduğu halde kaprisli biriydi. Bazen yüz ifadesinde hareketsiz ve ısrarlı bir şey belirirdi: Size bakar ve sizi dinlerdi, ama o anda sanki ısrarla kendisiyle ilgili bir hayal kurardı. Kâh tembel tembel, miskin miskin durur, kâh en saçma bir nedenle birden heyecanlanıverirdi.

“Düşünün, dört gündür onu yanımda taşıyorum,” diye devam etti Kalganov. Sözcükleri birazcık tembelce uzatıyor gibiydi, ama bunu züppeliğinden değil, tamamen doğal olarak yapıyordu. “Hatırlarsanız, kardeşiniz onu arabadan itip de uçtuğu günden beri. O gün bu yüzden beni çok ilgilendirmiş ve onu alıp köye götürmüştüm, ama artık öyle yalanlar atıyor ki, ondan utanıyorum. Onu geri götüreceğim...”

“Pan, Polonyalı bir hanım görmemiştir ve öyle bir şey de olamaz,” diye açıkladı pipolu pan, Maksimov’a.

Pipolu pan, Rusça’yı oldukça düzgün, en azından göründüğünden çok daha iyi konuşuyordu. Rusça sözcükler kullanıyorsa bunları Polonya tarzına uydurarak bozuyordu.

“Ama ben kendim de Polonyalı bir pani8 ile evlendim, efendim,” diye sırıttı Maksimov cevap olarak.

“Pekâlâ, o halde siz de süvari birliğindeydiniz o zaman, öyle mi? Zaten bunu süvarilerle ilgili olarak söylemiştiniz. Yoksa süvari miydiniz?” diye şimdi de Kalganov lafa karışmıştı.

“Öyle ya, süvari miydi? Ha-ha!” diye güldü Mitya. Kim konuşmaya başlıyorsa ne duymayı beklediğini Tanrı bilir, hemen merakla onu dinlemeye başlıyor ve soran bakışlarını hızla ona çeviriyordu.

“Hayır efendim,” diye Mitya’ya döndü Maksimov, “ben şey demek istedim, efendim... oradaki bu paniler... güzeller efendim... bizim süvarilerle öyle bir mazurka9 yaparlar ki... Bunlardan biri bizim süvarilerden biriyle öyle bir mazurka yapıyor ki, anında bembeyaz bir dişi kedi gibi süvarinin kucağına atlıyor efendim... pan-oits10 ve pani-matka11 da bunu görüyorlar ve göz yumuyorlar... evet göz yumuyorlar, efendim... süvari de ertesi gün gidip evlenme teklif ediyor, efendim, işte hepsi bu... evlenme teklif ediyor, hi-hi!” Maksimov sözünü tamamlayıp kikirdedi.

“Pan laydak’tır”12 diye mırıldandı birden sandalyede oturan uzun boylu pan ve ayak ayak üstüne attı. Mitya’nın gözüne çarpan sadece adamın tabanı kalın ve çamurlu olan cilalı kocaman çizmesiydi. Her iki pan da genellikle oldukça yağlı giysiler giymişlerdi.

“Laydak’mış! Niye küfrediyor?” diye birden öfkelendi Gruşenka.

“Pani Agrippina, pan, Polonya topraklarında hanımefendileri değil, sokak kadınlarını görmüş,” diye belirtti pipolu pan Gruşenka’ya.

“Bundan emin olabilirsin!” diye nefretle kestirip attı sandalyede oturan uzun boylu pan.

“Bak gene! Bırakın da konuşsun! İnsanlar konuşur, ne diye engel olmalı ki? Neşelendiriyor bizi,” diye tersledi Gruşenka.

“Ben engel olmuyorum, pani,” dedi peruklu pan anlamlı anlamlı Gruşenka’ya bakarak. Ciddi bir tavır takınıp sustu, sonra da tekrar piposunu tüttürmeye başladı.

“Yo yo, panın şimdi söylediği doğru,” diye yine öfkelenmişti Kalganov. “Zaten Polonya’ya da gitmemiş ki, Polonya hakkında nasıl konuşsun? Polonya’da evlenmediniz, öyle değil mi?”

“Hayır, efendim, Smolensk vilayetinde evlendim. Ama onu, yani müstakbel karımı daha önceden bir süvari getirmişti, hem de annesi, teyzesi ve yetişkin oğlu olan bir başka akrabasıyla birlikte. Ta Polonya’dan... Ve bana bıraktı. Bizim orda teğmendi, iyi bir delikanlıydı. Önce kendisi evlenmek istiyormuş, ama evlenmemiş, çünkü kız topalmış.”

“Nasıl, siz topal bir kızla mı evlendiniz?” diye hayretle sordu Kalganov.

“Topal bir kızla evlendim, efendim. O zamanlar beni birazcık kandırmış ve bunu benden gizlemişler. Sıçrayarak yürüdüğünü sanmıştım... Hep seke seke yürüyordu, ben de onun sevinçten böyle yaptığını sanıyordum.”

“Sizinle evlendiği için sevinç duyduğunu mu sanıyordunuz?” dedi Kalganov, çınlayan çocukça bir sesle.

“Evet, efendim, sevinçten. Ama bambaşka bir nedenle olduğu ortaya çıktı. Daha sonra nikâhlandığımızda, aynı akşam kendisi itiraf etti ve çok dokunaklı bir şekilde özür diledi. Çocukken bir gün bir su birikintisinden atlamış ve ayağı böyle olmuş, hi-hi!”

Kalganov öyle çocukça kahkahalar atıyordu ki, neredeyse divanın üzerine kapaklanacaktı. Gruşenka da gülüyordu. Mitya ise mutluluğun doruğundaydı.

“Biliyor musunuz, işte şimdi doğruyu söylüyor, artık yalan söylemiyor!” diye haykırdı Kalganov Mitya’ya dönerek. “Zaten iki defa evlenmiş, sözünü ettiği ilk karısı, ikinci karısı ise kaçmış, hâlâ da sağmış, biliyor muydunuz?”

“Sahi mi?” Mitya yüzünde alışılmamış bir şaşkınlık ifadesiyle hızla Maksimov’a dönmüştü.

“Evet, efendim, kaçtı, böyle bir tatsız olay yaşadım,” diye doğruladı Maksimov mütevazı bir şekilde. “Bir mösyöyle, efendim. Asıl önemlisi de ilk iş olarak köyceğizimi kendi üstüne kaydettirdi. ‘Sen,’ dedi, ‘okumuş adamsın, geçim yolunu bulursun.’ Böylece ekiverdi beni. Bir keresinde saygıdeğer bir piskopos bana şöyle demişti: İlk karın topaldı, öbürü ise ayağına pek çabuk, hi-hi!”

“Dinleyin, dinleyin!” Kalganov öyle coşmuştu ki, “eğer yalan söylüyorsa –ki sık sık yalan söyler– sadece bizi eğlendirmek için söylüyor: Bu alçaklık sayılır mı yani? Onu, zaman zaman seviyorum. Alçağın biri, ama doğal bir alçaklık onunki, öyle değil mi? Ne dersiniz? Başkaları bir çıkar elde etmek için namussuzluk yapar, oysa o doğasında olduğu için böyle yapıyor... Düşünün, örneğin, Gogol’ün Ölü Canlar’da kendisinden bahsettiğini iddia ediyor (dün yol boyunca bunu tartıştık). Hatırlarsanız, orada da Maksimov adında bir toprak ağası vardır. Nozdrev, bu Maksimov’u döver ve ‘sarhoşken toprak ağası Maksimov’u sopayla döverek şahsi hakarette bulunmaktan’ mahkemeye verilir, hatırladınız mı? Düşünebiliyor musunuz, bunun kendisi olduğunu ve dayak yediğini ileri sürüyor! Böyle bir şey olabilir mi? Çiçikov çok daha sonra, yirmili yılların başında dolaşmıştı, yıllar hiç uymuyor. O zaman onu dövmüş olamazlar. Olamaz böyle bir şey, değil mi?”

Kalganov’un neden bu kadar coştuğunu anlamak zordu, ama coşkunluğu içtendi. Mitya da canla başla ondan yana çıkıyordu.

“Peki, ya dövmüşlerse!” diye bağırdı kahkahalar atarak.

“Dövdüler de denemez pek, efendim,” dedi birden Maksimov.

“Ne öyleyse? Dövdüler mi, dövmediler mi?”

“Ktura godzina, pane?”13 diye soran pipolu pan, sıkıntılı bir görünüşle sandalyede oturan uzun boylu pana döndü. Öteki cevap olarak omuzlarını kaldırdı: İkisinin de saati yoktu.

“Neden konuşmayacakmışız? Bırakın da başkaları konuşsun. Size sıkıcı geliyorsa konuşmayın,” diye Gruşenka yine terslendi. Galiba mahsus böyle üstüne üstüne gidiyordu. Mitya’nın kafasında ilk defa sanki bir şey parlayıp söndü. Bu kez pan gözle görülür bir öfkeyle cevap verdi.

“Pani, ya nits ne muven protiv, nits ne povedzyalem.”14

“Peki, tamam, hadi sen anlat,” diye haykırdı Gruşenka Maksimov’a. “Niye hepiniz sustunuz?”

“Anlatacak bir şey yok ki, efendim, hepsi de aptalca şeyler,” diye hemen lafa girdi Maksimov belirgin bir memnuniyetle ve birazcık da nazlanarak. “Zaten Gogol’de bütün bunlar sadece allegorik şekildedir, çünkü bütün soyadlarını benzeterek koymuştur: Nozdrev, zaten Nozdrev değil, Nosov’dur, Kuvşinnikov ise bambaşka bir şeydir ve benzerlik falan yoktur, çünkü o, Şkvornev’tir. Fenardi ise gerçekten Fenardi’dir, ama İtalyan değil, Petrov adında bir Rus’tur, efendim. Mamzel Fenardi de güzel bir kızcağızdı, efendim, bacaklarında güzel bir triko vardı, kısa eteği pırıl pırıl pulluydu ve fırıl fırıl dönerdi, ama dört saat değil, topu topu dört dakikacık, efendim... ve herkesi büyülerdi...”

“Peki, seni, niye dövdüler?” diye bağırdı Kalganov.

“Piron yüzünden, efendim,” diye cevap verdi Maksimov.

“Hangi Piron?” diye haykırdı Mitya.

“Ünlü Fransız yazarı Piron yüzünden, efendim. O zaman çok kalabalık bir grup halinde bir meyhanede, aynı panayırda şarap içiyorduk. Beni onlar çağırmışlardı, ben de hemen bir hiciv şiiri okumaya başladım: “Bu sen misin Bualo, ne gülünç bir kıyafet.” Bualo ise maskeli baloya, yani hamama gitmeye hazırlanıyorum diye cevap veriyor, efendim, hi-hi. Bunu kendi üzerlerine alındılar. Hemen başka bir şey, bütün okumuş insanların çok iyi bildiği, iğneleyici bir şey söyledim:

Sen Safo’sun, ben Faon, bunu tartışmayacağım, Ama ne yazık ki, Denize giden yolu bilmiyorsun.

Daha da çok kızdılar ve bana sövüp saymaya başladılar. Bense durumu düzeltmek için Piron’la ilgili çok bilinen bir anekdotu anlattım. Piron’u Fransız Akademisi’ne kabul etmemişler, o da öcünü almak amacıyla kendi mezar taşı için şunları yazmış:

Ci-gît Piron qui ne fut rien Pas même académicien15

Beni aralarına alıp dövdüler.”

“Peki ne için, ne için?”

“Okumuşluğum yüzünden. İnsanların birisini dövmek için bahaneleri az mıdır?” Maksimov kısa keserek ve bir de ahlak dersi vererek sözünü bitirdi.

“Ee, yeter, berbat şeyler bunlar, dinlemek istemiyorum, ben de neşeli bir şey anlatacak sanmıştım,” diye kesip attı Gruşenka. Mitya telaşlandı ve hemen gülmeyi kesti. Uzun boylu pan yerinden kalktı ve kendi arkadaşları arasında olamamaktan sıkılmış bir adamın yukardan bakan görünümüyle elleri arkasında bir köşeden öbürüne odayı adımlamaya başladı.

“Aman yürümeye başladı!” diye nefretle baktı Gruşenka. Mitya endişelenmeye başlamış, üstelik de divanda oturan panın öfkeli bir şekilde kendisine baktığını fark etmişti.

“Pan,” diye bağırdı Mitya, “içelim, pane! Ve öteki pan da: İçelim panlar!” Hemen üç tane bardak aldı ve şampanya doldurdu.

“Polonya’ya panlar, Polonyanıza içiyorum, Polonya’ ya!” diye haykırdı Mitya.

“Bordzo mi to milo, pane, vıypiyem,”16 dedi divanda oturan pan ciddi ve lütufkâr bir şekilde ve bardağını aldı.

“Öteki pan, adı neydi, hey hazret, bardağını al!” diye seslendi Mitya.

“Pan Vrublevskiy,” diye fısıldadı divanda oturan pan.

Pan Vrublevskiy sallanarak masaya yaklaştı ve durup bardağını aldı.

“Polonya’nın şerefine panlar, hurra!” diye bağırdı Mitya bardağını kaldırarak.

Üçü de içtiler. Mitya şişeyi kaptı ve üç bardağı hemen tekrar doldurdu.

“Şimdi de Rusya’ya panlar ve kardeşliğimize!”

“Bize de ver,” dedi Gruşenka, “Rusya’nın şerefine ben de içmek istiyorum.”

“Ben de,” dedi Kalganov.

“Koca büyükannemiz Rusya’ya ben de içerim,” diye kikirdedi Maksimov.

“Hep birden, hep birden!” diye haykırdı Mitya. “Patron, bir şişe daha getir!”

Mitya’nın getirdiği şişelerden kalan üç tanesini daha getirdiler. Mitya içkileri doldurdu.

“Rusya’nın şerefine, hurra!” diye tekrar bağırdı. Panların dışında hepsi içip bitirdiler. Gruşenka da bir dikişte içmişti.

“Ne oldu panlar?” diye haykırdı Mitya, “Niye öyle yapıyorsunuz?”

Pan Vrublevskiy bardağını aldı, kaldırdı ve gür sesiyle şöyle dedi:

“Yedi yüz yetmiş iki yılından önceki sınırları içindeki Rusya’ya!”

“Oto bardzo penkiye!”17 diye bağırdı öteki pan ve ikisi de bardaklarını bir dikişte bitirdiler.

“Çok aptal şeylersiniz panlar!” dedi birden kendini tutamayan Mitya.

“Pa-ne!!” Panların ikisi birden Mitya’ya horoz gibi diklenerek tehdit edercesine bağırdılar. Pan Vrublevskiy’ in tepesi daha çok atmıştı.

“Ale ne mojno ne mets slabostsi do svoyevo krayu?”18dedi.

“Susun! Tartışmayın! Tartışma istemiyorum!” Gruşenka emrederek bağırıyor ve ayağını yere vuruyordu. Yüzü al al olmuştu, gözleri ateş saçıyordu. Tepesine diktiği bir bardak içki etkisini göstermişti. Mitya müthiş korktu.

“Panlar, bağışlayın! Bu benim suçum, bir daha yapmam. Vrublevskiy, Pan Vrublevskiy bir daha yapmam!..”

“Sen de sus, yerine otur, sersem!” Gruşenka öfkeyle onu da tersledi.

Hepsi de yerine oturdu, herkes susuyor ve birbirine bakıyordu.

“Beyler, her şeye ben neden oldum!” diye tekrar konuşmaya başladı Mitya. Gruşenka’nın bağırmasına hiçbir anlam verememişti. “Pekâlâ, niye oturuyoruz? Tekrar neşelenmek için neden bir şeyler yapmıyoruz?”

“Ah, aslında böyle sıkıntılı sıkıntılı oturmak korkunç bir şey,” diye tembel tembel geveledi Kalganov.

“Deminki gibi banko19 oyunu oynasaydık...” dedi Maksimov kikirdeyerek.

“Banko mu? Mükemmel!” diye atıldı Mitya, “eğer panlar da...”

“Puzno pane!”20 diye karşılık verdi divanda oturan pan sanki istemiyormuş gibi...

“Doğru,” diyerek Pan Vrublevskiy de tasdik etti.

“Puzno mu? Puzno ne demek?” diye sordu Gruşenka.

“Yani geç oldu, pani, geç, saat geç,” diye divanda oturan pan açıklama yaptı.

“Bunlar için de hep geç, her şey imkânsız!” Gruşenka öfkeyle bağırdı. “Kendileri sıkıntılı sıkıntılı oturuyorlar, başkalarının da canı sıkılsın istiyorlar. Mitya, senden önce de hep böyle susup oturuyorlar ve karşımda kasılıp duruyorlardı...”

“Tanrıçam benim!” diye bağırdı divanda oturan pan. “Tso muviş, to sen stane. Vidzen nelasken, i yestem ne smutnı. Yestem gotuv, pane,”21 diye sözünü tamamladı Mitya’ya dönerek.

“Başla pane!” diye atıldı Mitya cebinden paralarını çıkararak ve bunlardan iki tane yüz rubleliği masanın üzerine koyarak.

“Sana çokça para kaybetmek istiyorum pan. Kartları al, bankoyu söyle!”

“Kartları han sahibinden isteyelim, pane,” dedi küçük pan ciddi ve ısrarlı bir şekilde.

“To naylepşi sposub,”22 diye tasdik etti Pan Vrublevskiy.

“Han sahibinden mi? Tamam, anlıyorum, han sahibinden isteyelim. Bunu iyi akıl ettiniz panlar! Kart getirin!” diye Mitya hanın sahibine seslendi.

Han sahibi açılmamış bir deste oyun kâğıdı getirdi ve Mitya’ya kızların artık toplanmakta olduklarını, Yahudilerin de çembalolarını alıp herhalde kısa zaman sonra geleceklerini, erzak getirecek olan troykanın ise henüz gelmediğini haber verdi. Mitya masadan kalktı ve işleri düzene koymak için yan odaya koştu. Ancak topu topu üç kız gelmişti, Marya da hâlâ ortada yoktu. Ne yapacağını ve neden koşup geldiğini kendisi de bilmiyordu: Sadece sandıktan şekerlemelerin, akide şekerlerinin ve sütlü karamelaların çıkarılmasını ve kızlara dağıtılmasını emretti. “Andrey’e de votka verin, votka!” diye ekledi arkasından, “Andrey’i gücendirdim!” Tam bu sırada arkasından koşup gelmiş olan Maksimov birden omzuna dokundu.

“Bana beş ruble verin,” diye fısıldadı Mitya’ya, “ben de banko oynamak istiyorum, hi-hi!”

“Güzel, harika! Alın on ruble!” Tekrar cebinden bütün banknotları çıkardı ve on ruble aradı. “Kaybedersen gene gel, tamam mı...”

“Peki, efendim,” diye sevinçle fısıldadı Maksimov ve koşarak salona gitti. Mitya da hemen geri döndü ve beklettiği için özür diledi. Panlar yerlerine oturmuşlar ve desteyi açmışlardı. Bakışları çok daha nazik, neredeyse şefkat doluydu. Divanda oturan pan yine pipo içiyor ve kâğıtları karıştırmaya hazırlanıyordu; yüzünde bir çeşit ciddiyet ifadesi belirmişti.

“Yerlerinize geçin, panlar!” diye seslendi pan Vrublevskiy.

“Yo, ben artık oynamayacağım,” diye cevap verdi Kalganov, “daha demin elli ruble kaptırdım bunlara.”

“Panın şansı yoktu, pan bu defa şanslı olabilir,” dedi divanda oturan pan ona doğru dönerek.

“Banko ne kadar?” diye sordu Mitya hırsla.

“Yüz, iki yüz, ne kadar koyarsan.”

“Milyon!” diye kahkahayla gülmeye başladı Mitya.

“Yüzbaşı pan, Podvısotski’nin başına gelenleri duymuştur belki.”

“Hangi Podvısotski?”

“Varşova’da ortaya sürülen parayı banko karşılar. Podvısotski geliyor, yerde bin altın görüyor, banko diyor. Oyunu yöneten adam, ‘Pane Podvısotski, para mı koyuyorsun ortaya, yoksa şerefini mi?’ diye soruyor. ‘Şerefimi pane’ diyor Podvısotski. ‘Çok güzel, pane.’ Oyun yöneticisi kâğıtları dağıtıyor, Podvısotski yerdeki bin altını alıyor. ‘Bekle, pane,’ diyor yönetici, çekmeceyi açıyor ve bir milyon uzatıyor, ‘Al, pane oto tvoy rahunek!’23 Meğerse banko bir milyonmuş. ‘Bunu bilmiyordum,’ diyor Podvısotski. ‘Pane Podvısotski,’ diyor yönetici, ‘sen şerefini ortaya koydun, biz de şerefimizi ortaya koyuyoruz.’ Podvısotski böylece milyonu alıp gidiyor.”

“Bu doğru değil,” dedi Kalganov.

“Pane Kalganov, v şlyahetnoy kompanii tak muvits ne prjistoi.”24

“Polonyalı oyuncu sana da böyle bir milyon verecek!” diye bağırdı Mitya, ama birden sustu. “Bağışla pane, kabahatliyim, yine suç işledim. Şerefi üzerine, Polonyalı gonor’u üzerine milyon verecek! Görüyor musun, nasıl Lehçe konuşuyorum, ha-ha! On ruble koyuyorum, oğlana.”

“Ben de şu küçük hanıma, cici kupa kızına, panenoçka’ya bir rublecik koyuyorum, hi-hi!” dedi Maksimov kikirdeyerek ve kupa kızını sanki herkesten saklamak istermiş gibi masaya sürdü, masaya iyice yaklaştı ve hemen masanın altında istavroz çıkarttı. Mitya kazandı. Bir rublecik de oyunu kazanmıştı.

“İki misli!” diye bağırdı Mitya.

“Ben de yine küçücük bir rublecik koyayım,” diye sevinçle mırıldandı Maksimov. Rublesi kazandığı için çılgınca sevinmişti.

“Kaybettim!” diye bağırdı Mitya. “Pe’ye oynuyorum.”

Pe’yi de kırdılar.

“Bırakın artık,” dedi birden Kalganov.

“Pe’ye, pe’ye,” diye sürekli iki kat artırıyordu Mitya ve hep pe’ye oynuyordu, “hepsi de kırıldı. Bir rublecikler kazandı.”

“Pe’ye,” diye öfkeyle adeta böğürdü Mitya.

“İki yüz kaybettiniz, pane. İki yüz daha koyacak mısınız?” diye sordu divanda oturan pan.

“Ne, daha şimdiden iki yüz mü kaybettim? Öyleyse bir iki yüz daha! Hepsi de pe’ye!” Ve cebinden paralarını kapan Mitya, kıza iki yüz ruble fırlatacaktı ki, Kalganov eliyle kâğıdı kapattı.

“Yeter!” diye bağırdı çınlayan sesiyle.

“Size de ne oluyor?” diye Mitya dik dik baktı.

“Yeter, istemiyorum. Daha fazla kaybetmeyin.”

“Neden?”

“Nedense neden. Tükürün ve gidin, işte bundan. Daha fazla oynamanıza izin vermeyeceğim!”

Mitya ona hayretle bakıyordu.

“Bırak Mitya, belki de doğru söylüyor; zaten çok kaybettin,” dedi Gruşenka da tuhaf bir ses tonuyla. Panların ikisi de müthiş gücenmiş bir görünümle birden yerlerinden kalktılar.

“Jartuyeş25 pane?” dedi kısa boylu pan Kalganov’a sert sert bakarak.

“Yak sen povajaş to robits, pane!”26 diye pan Vrublevskiy de Kalganov’a bağırdı.

“Bağırmayın, bağırmayın!” dedi Gruşenka. “Ah, sizi gidi hinthorozları!”

Mitya, gözlerini sırayla hepsinin üzerinde gezdiriyordu; ama Gruşenka’nın yüzünde fark ettiği bir şey birden dikkatini çekti ve aynı anda kafasında yepyeni bir ışık parladı, yeni ve tuhaf bir düşünceydi bu!

“Pani Agrippina!” diye kısa boylu, öfkeden kıpkırmızı olmuş pan tam lafa başlayacaktı ki, Mitya ona yaklaşarak birden omzuna yapıştı.

“Hazret, iki çift laf edelim.”

“Çevo htseş, pane?”27

“Şu odaya geçelim, sana en güzelinden iki laf edeceğim, memnun kalacaksın.”

Kısa boylu pan şaşırmıştı ve Mitya’ya korkuyla bakıyordu. Hemen razı oldu, ama kesinlikle Pan Vrublevskiy’in de beraber gelmesi koşuluyla.

“Muhafızın galiba. O da gelsin, o da lazım. Hem de mutlaka gelsin!” diye bağırdı Mitya. “Marş marş, panlar!”

“Nereye gidiyorsunuz?” diye endişeyle sordu Gruşenka.

“Hemen döneceğiz,” diye cevap verdi Mitya. Yüzünde bir çeşit cesaret, beklenmedik bir canlılık parlıyordu; yüzü, bir saat önce bu odaya girdiği zamankinden tamamen farklıydı. Panları, kızlar korosunun toplandığı ve masanın üzerinin örtüldüğü büyük odaya değil, sağ tarafa, sandıkların, yığıntı eşyaların ve her birinin üzerinde basma yastıkların yığılı olduğu iki büyük karyolanın bulunduğu yatak odasına götürdü. Burada en köşede küçük tahta sehpanın üzerinde mum yanıyordu. Pan ve Mitya bu sehpanın önünde karşı karşıya durdular, iriyarı Pan Vrublevskiy ise elleri arkasında onların yan tarafındaydı. Panlar sert, ama gözle görülür bir merakla bakıyorlardı.

“Pana nasıl yardımcı olabiliriz?” diye geveledi kısa boylu pan.

“Şöyle pan, lafı uzatmayacağım: İşte sana para,” diyerek paralarını çıkarttı, “istersen üç bin rubleyi al ve istediğin yere git.”

Pan, gözlerini dört açmış merakla bakıyordu, bakışı Mitya’nın yüzüne takılı kalmıştı.

“Trji tısöntsı, pane?”28 Vrublevskiy’le göz göze geldiler.

“Trji, panlar, trji! Dinle, pane, görüyorum ki, akıllı bir adamsın. Üç bini al ve cehennemin dibine git, Vrublevskiy’i de yanına al, duydun mu? Ama şimdi, şu anda ve ebediyen, anlıyor musun pan, ebediyen bu kapıdan çıkıp gideceksin. Palton, kürkün bir şeyin var mı? Getireyim sana. Bir saniyede troykanı hazır ederler ve dovidzenya pane! Ha?”

Mitya hiç tereddüt etmeden cevabı bekliyordu. Kuşkusu yoktu. Panın suratında son derece kararlı bir şey yanıp söndü.

“Ya rubleler pane?”

“Rublelere gelince, pane, şöyle: Araba için ve pey olarak beş yüz rubleyi hemen, iki bin beş yüzü ise yarın şehirde veririm, şerefim üzerine yemin ederim, bulacağım, yerin altında da olsa çıkaracağım!” diye bağırdı Mitya.

Polonyalılar tekrar göz göze geldiler. Panın yüz ifadesi bozulmaya başlamıştı.

“Yedi yüz, beş yüz değil, yedi yüz olsun, hemen şimdi elinizde bilin!” diye ekledi Mitya kötü bir şeyler sezinleyerek. “Ne oldu pan? İnanmıyor musunuz? Üç binin tamamını vermemi istiyor olmayasın sakın? Ben veririm vermesine de sen hemen yarın ona geri dönersin... Zaten şu anda yanımda üç binin tamamı yok, şehirde evimde duruyor,” diye geveledi Mitya ürkerek ve söylediği her sözcükle ruhen çökerek, “vallahi duruyor, sakladım...”

Kısa boylu panın yüzünde bir anda bir gurur ışığı parladı.

“Başka bir isteğin daha var mı, pane?” dedi alaylı bir şekilde. “Pfe! Pfe!”29 diyerek tükürdü. Pan Vrublevskiy de tükürdü.

“Tükürüyorsun pane,” dedi Mitya her şeyin bittiğini anlayarak umutsuzluk içinde, “çünkü Gruşenka’dan daha fazlasını koparacağını sanıyorsun.”

“Yestem do jivevo dotknentnım!”30 diyen kısa boylu pan birden istakoz gibi kızardı ve korkunç bir şaşkınlık içinde sanki başka hiçbir şey duymak istemiyormuş gibi odadan çıktı. Arkasından Pan Vrublevskiy de sallanarak onu takip etti, ikisinin arkasından da utanmış ve şaşkına dönmüş haldeki Mitya çıktı. Mitya Gruşenka’dan korkuyordu, panın hemen bağırıp çağıracağını sezmişti. Öyle de oldu. Pan salona girdi ve Gruşenka’nın önünde gösterişli bir şekilde durdu.

“Pani Agrippina, yestem do jivevo dotknentnım!” diye bağıracaktı, ama Gruşenka sanki bir anda bütün sabrını kaybetti, sanki en hassas noktasına dokunulmuş gibi oldu.

“Rusça konuş, Rusça, bir kelime bile Lehçe istemiyorum!” diye bağırdı. “Eskiden Rusça konuşurdun, beş yılda unuttun mu yoksa!” Öfkeden kıpkırmızı kesilmişti.

“Pani Agrippina...”

“Ben Agrafena’yım, Gruşenka’yım, Rusça konuş, yoksa dinlemek istemiyorum!” Panın bütün havası inmişti ve Rusça’yı eze boza çabuk ve kibirli bir şekilde şöyle dedi:

“Pani Agrafena, eskileri unutmaya, onu affetmeye, bugüne kadar olanları unutmaya gelmiştim...”

“Neyi affedeceksin ki? Beni mi affetmeye geldin?” diye sözünü kesti Gruşenka ve yerinden fırladı.

“Aynen öyle pani, ben yüreksiz biri değilim, gönlü yüce biriyim. Ama senin âşıklarını görünce şaşırıp kaldım. Pan Mitya seni bırakmam için bana öbür odada üç bin ruble teklif etti. Panın yüzüne tükürdüm.

“Nasıl? Benim için sana para mı verdi?” diye isterik bir şekilde bağırdı Gruşenka. “Doğru mu, Mitya? Buna nasıl cesaret edersin? Ben satılık mal mıyım?”

“Pane, pane,” dedi Mitya, “o tertemiz, pırıl pırıldır ve ben hiçbir zaman onun âşığı olmadım! Sen uydurdun bunu...”

“Onun karşısında beni korumaya nasıl kalkarsın,” diye bağırdı Gruşenka, “ne faziletimden ne de Kuzma’dan korktuğum için temiz kaldım, bunun tek nedeni bunun karşısına gururla çıkmak ve karşıma çıktığında ona alçak diyebilme hakkına sahip olmak istememdi. Senden parayı almadı, değil mi?”

“Aldı, evet, aldı!” diye haykırdı Mitya. “Üç binin hepsini bir defada istedi de ben sadece yedi yüz ruble pey verdim.”

“Şimdi anlaşıldı: Param olduğunu duydu ve bu yüzden de evlenmeye geldi!”

“Pani Agrippina,” diye bağırdı pan, “ben bir şövalyeyim, bir asilzadeyim, aşağılık bir serseri değilim! Seni izdivacıma almak için gelmiştim, ama şimdi öncekini değil, kaprisli ve arsız yeni bir pani görüyorum.”

“Defol git geldiğin yere öyleyse! Hemen defolup gitmeni emrediyorum sana, yoksa defederler!” diye bağırdı Gruşenka çıldırmış gibi. “Ahmağın, aptalın biriyim ben, beş yıl kendime işkence ettim! Kendime onun yüzünden eziyet etmedim, kendime olan kızgınlığımdan ettim! Zaten bu o değil! O böyle miydi! Bu sanki onun babası! Peruğunu da nerede yaptırdın? Öteki şahindi, bu ördek. Öteki gülerdi ve bana şarkı söylerdi... Ya ben, ya ben beş yıldır gözyaşlarına boğuluyordum, ben aşağılık bir ahmağım, adinin, arsızın biriyim!”

Kendini koltuğa attı ve elleriyle yüzünü kapattı. Aynı anda soldaki odada nihayet toplanmış olan Mokroyeli kızlar korosunun oynak oyun havası duyuldu.

“Bu ne gürültü!” diye kükredi birden Pan Vrublevskiy. “Patron, at şu utanmazları!”

Bağırtıları duyup konukların tartıştıklarını sezerek çoktandır merakla kapıdan bakan han sahibi hemen odaya girdi.

“Ne bağırıyorsun, boğazını yırtacaksın?” diyerek anlaşılmaz bir kabalıkla Vrublevskiy’e döndü.

“Hayvan!” diye bağırdı pan Vrublevskiy.

“Hayvan mı? Ya sen demin hangi kartlarla oynuyordun? Sana bir deste kâğıt verdim, ama sen benimkileri sakladın! Sahte kâğıtlarla oynadın! Sahte kâğıtlar yüzünden Sibirya’yı boylatırım sana, haberin var mı, çünkü bunun sahtekârlıktan farkı yok...” Ve divana yaklaşarak parmaklarını divanın arkasıyla yastığın arasına soktu ve oradan açılmamış bir deste oyun kâğıdı çıkardı.

“İşte benim verdiğim deste, açılmamış!” Havaya kaldırdı ve herkese gösterdi. “Benim verdiğim desteyi oraya soktuğunu ve kendisininkiyle değiştirdiğini görmüştüm zaten. Pan falan değil düzenbazın tekisin sen!”

“Ben de öteki panın iki kez kâğıt çaldığını gördüm,” diye bağırdı Kalganov.

“Ah, ne ayıp, ne utanç verici şey!” diye haykırdı Gruşenka ellerini çırparak ve gerçekten de utançtan yüzü kızardı. “Tanrım, ne biçim bir adam olmuş!”

“Bunu ben de düşünmüştüm,” diye bağırdı Mitya. Ama sözünü tamamlayamamıştı ki, mahcup ve kızgın Pan Vrublevskiy, Gruşenka’ya dönerek ve onu yumruğuyla tehdit ederek bağırmaya başladı:

“Orospu!” Ama tam o anda Mitya üzerine atıldı ve iki eliyle yakaladı, havaya kaldırdı ve bir anda salondan demin ikisini soktuğu sağdaki odaya götürdü.

“Onu yere serdim!” dedi hemen geri döndüğünde. Heyecandan zor nefes alıyordu. “Saldırıyor düzenbaz, ama herhalde bir yere gidemez!..” Kapının bir kanadını kapatmıştı ve diğerini arkasına kadar açık tutarak kısa boylu pana seslendi:

“Hazret, siz de buyurmaz mısınız? Pşepraşam!”31

“Beyim, Mitriy Fedoroviç,” dedi Trifon Borisiç, “kaybettiğin paraları onlardan geri al! Aslında senden hırsızlıkla aldılar parayı.”

“Ben elli rublemi almak istemiyorum,” dedi Kalganov birden.

“Ben de iki yüz rublemi istemiyorum!” diye haykırdı Mitya. “Ne olursa olsun almayacağım, varsın onunla avunsun.”

“Aferin Mitya!” diye bağırdı Gruşenka. Sesinde müthiş bir öfke vardı. Hiddetinden kıpkırmızı olan, ama onurundan hiçbir şey kaybetmeyen kısa pan, kapıya yöneldi, ama durdu ve birden Gruşenka’ya dönerek şöyle dedi:

“Pani, yejeli htseş ists za mnoyu, izdmı yesli ne, bıvay zdrova!”32

Ve ciddi bir tavırla, öfkesinden ve kibirinden öfleye püfleye kapıdan girdi. Kişilik sahibi bir adamdı: Bütün olup bitenlerden sonra hâlâ paninin arkasından geleceği umudunu kaybetmemişti, kendisini bu derece değerli görüyordu. Mitya, kapıyı arkasından küt diye kapattı.

“Onları kilitleyin,” dedi Kalganov. Ama kilit öbür taraftan şakırdadı, kendilerini içerden kilitlemişlerdi.

“Pekâlâ!” diye öfkeyle bağırdı Gruşenka. “Tamam! Uğurlar olsun!”

6 (Lehçe) Beyefendi. (Ç.N.)

7 (Lehçe) Kraliçe. (Ç.N.)

8 (Lehçe) Hanımefendi. (Ç.N.)

9 (Lehçe) Bir Polonya dansı. (Ç.N.)

10 (Lehçe) Peder Bey. (Ç.N.)

11 (Lehçe) Valide Hanım. (Ç.N.)

12 (Lehçe) Aşağılık. (Ç.N.)

13 (Lehçe) “Saat kaç?” (Ç.N.)

14 (Lehçe) “Ben karşı çıkmıyorum, bir şey demedim.” (Ç.N.)

15 (Fr.) Burada Piron yatıyor, hiçbir şey olmayan. Hatta bir akademisyen bile. (Ç.N.)

16 (Lehçe) “Çok memnun oldum, pane, içelim.” (Ç.N.)

17 (Lehçe) “Bu iyi işte!” (Ç.N.)

18 (Lehçe) “Kendi memleketini sevmemek mümkün müdür acaba?” (Ç.N.)

19 Çok sayıda kişi arasında 32 kâğıtla oynanan bir kumar oyunu. (Ç.N.)

20 (Lehçe) “Geç oldu, pane!” (Ç.N.)

21 (Lehçe) “Antipatinin farkındayım ve bu yüzden de üzüntülüyüm. Ben hazırım, pane.” (Ç.N.)

22 (Lehçe) “En iyisi bu?” (Ç.N.)

23 (Lehçe) “İşte payın!” (Ç.N.)

24 (Lehçe) “Namuslu bir toplulukta böyle konuşulmaz.” (Ç.N.)

25 (Lehçe) “Şaka mı ediyorsun?” (Ç.N.)

26 (Lehçe) “Bunu yapmaya nasıl cüret edersiniz!” (Ç.N.)

27 (Lehçe) “Ne istiyorsunuz?” (Ç.N.)

28 (Lehçe) “Üç bin mi??” (Ç.N.)

29 (Lehçe) “Ayıp, ayıp!” (Ç.N.)

30 (Lehçe) “Son derece aşağılandım!” (Ç.N.)

31 (Lehçe) “Buyurun!” (Ç.N.)

32 (Lehçe) “Pani, eğer arkamdan gelmek istiyorsan, gel gidelim, yok eğer istemiyorsan hoşça kal!” (Ç.N.)

VIII

KÂBUS

Çılgınca bir içki âlemi, bir ziyafet başladı. Şarap vermeleri için ilk bağıran Gruşenka oldu. “İçmek istiyorum, iyice sarhoş olmak için doya doya içmek istiyorum, geçen seferki gibi, hatırlıyor musun Mitya, hatırlıyor musun, tanıştığımız günkü gibi!” Mitya da hezeyan içinde gibiydi ve “mutluluğa” ereceğini hissediyordu. Bununla birlikte, Gruşenka onu hep kendisinden uzaklaştırıyordu: “Git, eğlen, söyle onlara oynasınlar, eğlensinler, o günkü gibi fırıl fırıl dönsün ev, fırıl fırıl dönsün ocak!” diye haykırmaya devam ediyordu. Müthiş coşmuştu. Mitya işlere çekidüzen vermeye gitti. Koro yan odada toplanmıştı. Deminden beri oturdukları dar oda basma bir perdeyle ikiye bölünmüştü. Perdenin arkasında üzerinde kabarık kuştüyü bir yatak ve basma yastıklar olan kocaman bir karyola bulunuyordu. Zaten bu evin dört “temiz” odasının dördünde de karyolalar vardı. Gruşenka kapının tam yanına yerleşti. Mitya onun için buraya bir koltuk getirdi: Aynen o günkü gibi, yani buradaki ilk içki âlemindeki gibi oturuyor ve buradan koroyu ve dansları izliyordu. Kızlar da aynı o günkü gibi toplanmışlardı; keman ve rebap çalan Yahudiler de gelmişti ve nihayet o kadar beklenen şarap ve yiyecek yüklü troyka da geldi. Mitya koşuşturup duruyordu. Çoktan uykuya dalmış oldukları halde şimdi uyanıp bir ay önceki gibi eşi benzeri görülmemiş bir ziyafetin kokusunu almış olan köylü kadınlar ve erkekler de seyretmek için odaya doluşmuşlardı. Mitya tanıdıklarıyla selamlaşıyor ve kucaklaşıyor, yüzleri hatırlamaya çalışıyor, şişeleri açıyor ve önüne gelene içki dolduruyordu. Şampanyaya yalnızca kızlar rağbet ediyordu. Rom, konyak ve özellikle de sıcak punç erkeklerin daha çok hoşuna gitmişti. Mitya kızlara kakao pişirilmesini ve her yeni gelene ne isterse ikram edebilmek amacıyla çay ve punç için üç semaverin de bütün gece sürekli kaynatılmasını emretti. Kısacası karmakarışık ve saçma bir şey başlamıştı, ama Mitya tam havasında gibiydi ve bu saçmalık arttıkça ruhen daha da canlanıyordu. O anda köylünün biri ondan para istemiş olsa anında bütün parasını çıkarır, hiç bakmadan sağa sola dağıtmaya başlardı. İşte bu yüzden Mitya’yı korumak için olacak han sahibi Trifon Borisiç, bu gece yatıp uyuma fikrinden tamamen vazgeçmiş, içkili, ama az içkili (hepsi hepsi bir bardakçık punç içmişti) ve kendince Mitya’nın çıkarlarını dikkatle gözeterek çevresinde dolanıp duruyordu. Gerekli anlarda nezaketle ve yaltaklanarak ona engel oluyor, “o zamanki gibi” köylülere “sigara ve Ren şarabı”, hele hele, Tanrı esirgesin para falan vermemesi için onu ikna ediyor ve kızların likör içip şeker yemelerine çok kızıyordu: “Hepsi bitli bunların, Mitriy Fedoroviç,” diyordu, “ayağımla hepsine bir tekme atarım, sonra da bundan onur duymalarını söylerim, bunlar böyledir işte!” Mitya yine Andrey’i hatırlamıştı. Ona punç götürmelerini emretti. “Demin onu gücendirdim,” diye tekrarladı zayıf ve duygulu sesiyle. Kalganov içki içmek istemiyordu ve kızlar korosu da ilk başta pek hoşuna gitmemişti, ama iki kadeh daha şampanya içince müthiş neşelendi, odaları dolaştı, güldü, herkesi, her şeyi, şarkıları da, müziği de övmeye başladı. Halinden memnun ve çakırkeyif Maksimov da onun peşini bırakmıyordu. Kafayı bulmaya başlayan Gruşenka da Mitya’ya Kalganov’u gösteriyordu: “Ne sevimli, ne harika bir çocuk!” Ve Mitya coşkuyla Kalganov’u ve Maksimov’u öpmeye koşuyordu. Mitya pek çok şeyi hissediyordu; henüz Gruşenka ona hiçbir şey söylememişti ve hatta sadece arada sırada ona şefkatle, ama alev alev yanan gözlerle bakarak söylemekten mahsus kaçınıyordu. Sonunda birden Mitya’nın elini sıkı sıkı tuttu ve bütün gücüyle kendisine doğru çekti. Bu sırada kapının yanındaki koltukta oturuyordu.

“Demin içeriye nasıl da girdin, ha? Nasıl girdin ama!.. Öyle korktum ki. Beni ona bırakmak istiyor muydun, ha? İstiyor muydun?”

“Saadetini mahvetmek istemiyordum!” dedi Mitya mutluluk içinde. Ama Gruşenka için onun vereceği cevap gerekli bile değildi.

“Hadi git... eğlen,” onu yine yanından uzaklaştırıyordu, “ağlama sakın, tekrar çağıracağım.”

Ve Mitya koşarak gidiyordu, Gruşenka ise nerede olursa olsun onu bakışlarıyla izlerken tekrar şarkıları dinlemeye ve oyunları seyretmeye koyuluyordu, ama on beş dakika sonra onu yine yanına çağırıyordu. Mitya da yine koşarak geliyordu.

“Pekâlâ, artık yanımda otur, dün benim buraya gelişimi nasıl duydun, ilk kimden duydun, anlat bakalım.”

Ve Mitya her şeyi anlatmaya başlıyordu, kopuk kopuk, sırasız, hararetle, ama garip bir şekilde anlatıyordu, sık sık da birden kaşlarını çatıyor ve duraklıyordu.

“Niye suratını asıyorsun?” diye soruyordu Gruşenka.

“Bir şey yok... orda birini hasta bıraktım. Keşke iyileşmiş olsa, keşke iyileşeceğini bilsem, anında on yılımı verirdim!”

“Hastaysa Tanrı yardım etsin. Sahiden yarın kendini vurmak niyetinde miydin? Budala, bunu niye yapacaktın ki? Senin gibi çılgınları severim,” diye geveledi yavaş yavaş ağırlaşan diliyle. “Benim için her şeyi yapacak mıydın? Ha? Sahiden yarın kendini öldürecek miydin? Yo, şimdilik bekle, yarın belki sana bir kelimecik söylerim... bugün değil, yarın söyleyeceğim. Bugün mü söylememi isterdin? Yo, ben bugün istemiyorum... Hadi git, şimdi git, eğlen.”

Yalnız bir defasında onu şaşkınlık ve kaygı içinde yanına çağırdı.

“Niye mahzunsun? Farkındayım, mahzunsun... Yo, ben görüyorum,” diye ekledi gözlerinin içine dikkatle bakarak. “Gidip köylülerle öpüşsen de bağırıp çağırsan da farkındayım. Yo, neşelen, ben neşeliyim, sen de neşelen... Burada kimi seviyorum, bil bakalım?.. Ay, bak: Benim delikanlı uyuyakaldı, sarhoş oldu yavrucak.”

Kalganov’dan söz ediyordu: Kalganov gerçekten de sızmış ve divanda otururken uyuyuvermişti. Uyumasının nedeni sadece sarhoşluk değildi. Nedense birden sıkıntı basmış ya da kendi deyimiyle “canı sıkılmıştı.” Kızların içki âlemiyle birlikte giderek son derece hayâsız bir şekle bürünmeye başlayan şarkıları da sonunda onu iyice şaşkına çevirmişti. Danslar da öyle: Kızların ikisi ayı kılığına girmiş, yaman bir kız olan Stepanida ise elinde sopa ayı oynatıcısı olmuş, ayıları “oynatıyordu.” “Kımılda Marya,” diye bağırıyordu, “yoksa yersin sopayı!” Sonunda ayılar etrafta toplanan kadın ve erkek kalabalığının hiç kesilmeyen gürültülü kahkahaları arasında son derece münasebetsiz bir şekilde yere yuvarlandılar “Varsın eğlensinler, varsın eğlensinler,” diyordu Gruşenka yüzünde mutlu bir ifadeyle, “böyle bir gün bir daha ne zaman ellerine geçecek, niye sevinmesin ki insanlar?” Kalganov sanki üzerine bir şey sıçrayıp da kirlenmiş gibi bakıyordu. “Çirkin şeyler bütün bunlar, hepsi de halk usulü,” dedi uzaklaşırken, “güneşi bütün bir yaz gecesine sakladıkları eğlenceli oyunlar bunlar.” Ama asıl hoşuna gitmeyen, bir beyin geldiğini ve kızları nasıl dövdüğünü anlatan “yeni” bir şarkıydı:

Bey kızları dövdü, Kızlar sever mi, sevmez mi?

Ancak kızlara göre beyi sevmek olanaksızdı.

Bey insafsızca dövecek Ben de onu sevmeyeceğim.

Sonra bir Çingene geliyor, bu da aynısı:

Çingene kızları dövdü, Kızlar sever mi, sevmez mi?

Ancak Çingene’yi sevmek de olanaksızdı:

Çingene aşıracak, Ben de üzüleceğim.

Ve böylece kızlara dayak atan bir sürü insan, hatta bir de asker gelip geçiyor:

Asker kızları dövdü, Kızlar sever mi, sevmez mi?

Ama askeri de küçümseyerek geri çeviriyorlar:

Asker sırt çantası taşıyacak, Ben de ardında...

Burada son derece içtenlikle söylenen ve dinleyenler arasında büyük sükse yaratan şiircik geliyordu. En sonunda da iş tüccarla bitiyordu:

Tüccar kızları dövdü, Kızlar sever mi, sevmez mi?

Ve çok sevecekleri anlaşıldı, çünkü:

Tüccar mal satacak, Ben de saltanat süreceğim.

Kalganov kızmıştı:

“Daha dünkü şarkı,” dedi yüksek sesle. “Kim besteliyorsa bunları! Şimendiferci ile Yahudi geldi ve kızları dövdü demeyi unuttular: Bunlar hepsini bastırırdı.” İşte tam bu sırada hemen hemen gücenmiş bir halde canının sıkıldığını söylemiş, divana oturmuş ve aniden uyuyakalmıştı. Küçük, güzel yüzü biraz solmuş ve divanın yastığına düşmüştü.

“Şuna bak, ne kadar sevimli,” diyordu Gruşenka, Mitya’yı ona doğru götürürken, “daha demin saçını taramıştım; saçları pamuk gibi ve gür...”

Duygulanarak delikanlının üzerine eğilen Gruşenka onu alnından öptü. Kalganov hemen gözlerini açtı, Gruşenka’ya baktı, doğruldu ve çok kaygılı bir ifadeyle Maksimov’un nerede olduğunu sordu.

“Kimi aradığına bak şimdi şunun,” diye gülmeye başladı Gruşenka, “bir dakikacık da benimle otur. Mitya şunun Maksimov’unu bul.”

Öyle görünüyordu ki, Maksimov kızlardan ayrılamamıştı. Sadece arada bir likör içmeye koşuyordu. İki fincan da kakao içmişti. Suratı kızarmış, burnu da kıpkırmızı olmuştu, gözleri buğulanmış, baygın baygın bakmaya başlamıştı. Koşup geldi ve hemen “bir bölümcük” Sabotyer dansı yapmak istediğini söyledi.

“Bütün bu zarif dansları bana küçükken öğretmişlerdi, efendim...”

“Hadi git bakalım, sen de onunla git, Mitya. Ben de burdan nasıl dans ettiğine bakayım.”

“Hayır, ben de, ben de bakmaya gideceğim,” diye haykırdı Kalganov Gruşenka’nın birlikte oturma önerisini bütün saflığıyla geri çevirerek. Herkes seyretmeye gitti. Maksimov gerçekten de dans etti. Ancak bu dans Mitya’dan başka hiç kimsede özel bir hayranlık uyandırmadı. Dans ayak tabanlarını yere vurarak birtakım sıçramalardan ibaretti ve Maksimov her sıçrayışında eliyle ayağına vuruyordu. Kalganov’un hiç hoşuna gitmedi, Mitya ise dansçıyı öptü.

“Pekâlâ, teşekkürler, yoruldun herhalde. Niye buraya bakıyorsun, şeker mi istiyorsun, ha? Yoksa sigara mı istiyorsun?”

“Sigara istiyorum, efendim.”

“İçki içmek istemiyor musun?”

“Bir kadehçik likör, efendim... Çikolatalı şekerlemelerden yok mu acaba?”

“Masada her çeşidi var, gönlünün istediğini seç!”

“Hayır, efendim, şöyle vanilyalılardan istiyorum... ihtiyarlar için, efendim... Hi-hi!”

“Hayır, birader, öylesi yok.”

“Dinleyin!” diye birden ihtiyar Mitya’nın ta kulağına eğildi. “Şu kız var ya, efendim, Maryuşka, hi-hi, eğer mümkünse onunla tanışmak istiyorum, gönlünüzden koparsa...”

“Vay canına, sen neler de istermişsin! Yo, birader saçmalıyorsun.”

“Hiç kimseye zarar vermem, efendim,” diye umutsuz bir şekilde fısıldadı Maksimov.

“Peki, tamam, tamam. Birader, burada sadece şarkı söyler ve dans ederler, ama neyse, şeytan alsın! Bekle... Şimdilik bir şeyler ye, iç, eğlen. Para lazım mı?”

“Belki sonra, efendim,” diye gülümsedi Maksimov.

“Tamam, tamam...”

Mitya’nın başı ateşler içinde yanıyordu. Sofaya, avlu tarafından binanın bir kısmını içerden çevreleyen ahşap galeriye çıktı. Serin hava onu canlandırmıştı. Karanlıkta, köşede tek başına dikiliyordu ve birden elleriyle kafasını tuttu. Dağınık düşünceleri aniden birleşti, duyguları bir araya geldi ve hepsi birden ışık saçmaya başladı. Korkunç, müthiş bir ışık! “Eğer kendimi vuracaksam bunu şimdi değil de ne zaman yapacağım?” diye geçti aklından. “Gidip tabancayı getirmeli ve tam burada, bu kirli ve karanlık köşede işi bitirmeli.” Bir dakika kadar kararsızlık içinde durdu. Biraz önce buraya nasıl da uçarak gelmişti, arkasında ise bir rezillik, bir hırsızlık ve kan bırakmıştı, kan!.. Ama o zaman daha kolaydı, ah evet daha kolaydı! Zaten o zaman her şey bitmişti: Gruşenka’yı kaybetmişti, onu başkasına bırakmıştı, Gruşenka onun için ölmüştü, yok olmuştu, o zaman hükmü infaz etmek kendisi için daha kolaydı, en azından kaçınılmaz ve gerekli olarak görünüyordu, çünkü dünyada olmak için hiçbir neden kalmamıştı. Ya şimdi! Şimdi o zamanla aynı mıydı? Şimdi hiç değilse bir hayalet, bir gudubet ortadan kalkmıştı: Gruşenka’nın “eski”, tartışmasız, kaçınılmaz adamı iz bile bırakmadan yok olmuştu. Korkunç hayalet aniden öyle küçük, öyle gülünç bir şeye dönüşmüştü ki; onu yatak odasına götürmüş ve kilitlemişlerdi. Artık asla geri dönemezdi. Gruşenka utanmıştı. Gruşenka’nın kimi sevdiğini artık gözlerinden açıkça görebiliyordu. Pekâlâ, öyleyse asıl şimdi yaşamalıydı... ama yaşamak olanaksızdı, olanaksız, ah alçaklık! “Tanrım, duvarın dibine yıkılan adama hayat ver! Bu korkunç kâseyi benim yanımdan uzaklaştır! Sen, benim gibi günahkârlar için mucizeler yarattın Tanrım! Ya, ya ihtiyar sağsa? Ah, o zaman işlediğim suçun bütün utancını silerim, çaldığım parayı geri götürüp veririm, yerin dibinden bile olsa bulur çıkarır geri veririm... Yaptığım rezillikten yüreğimde bıraktığı ebedi izin dışında başka hiçbir iz kalmayacak! Ama hayır, hayır, ne imkânsız korkakça hayaller! Ah, alçaklık!”

Ancak yine de karanlığın içinde parlak bir umut ışığı onu aydınlatır gibiydi. Yerinden kımıldadı ve odaya, ona, tekrar ona, ebedi kraliçesine koştu! “Rezaletin ıstırapları içinde olsam bile onun aşkıyla geçen bir saat, bir dakika bile geri kalan tüm hayatıma değmez mi?” Yüreğini bu tuhaf soru kaplamıştı. “Sadece bu gece için, bir saat için, bir an için de olsa ona, yalnız ona koşmalıyım, onu görmeli ve onu dinlemeliyim, hiçbir şey düşünmemeli ve her şeyi unutmalıyım!” Tam sofanın kapısında, daha galeriden içeri girmeden han sahibi Trifon Borisiç’le çarpıştı. Han sahibi ona biraz asık suratlı ve kaygılı göründü, galiba kendisini aramak için gelmişti.

“Ne var Borisiç, beni mi arıyordun?”

“Hayır efendim, sizi değil,” dedi han sahibi. Birden sanki şaşırmıştı, “Sizi neden arayayım ki? Peki siz... siz neredeydiniz, efendim?”

“Niye böyle sıkıntılısın, bir şeye mi kızdın yoksa? Sabret, birazdan yatarsın... Saat kaç?”

“Üç oluyor. Hatta dört olması lazım.”

“Tamam, bitirelim.”

“Yok canım, önemli değil efendim. Ne kadar isterseniz...”

“Nesi var?” diye şöyle bir düşündü Mitya ve kızların dans ettiği odaya koştu. Ama Gruşenka orada yoktu. Mavi odada da yoktu; yalnızca Kalganov vardı ve divanda uyukluyordu. Mitya perdenin arkasına baktı, Gruşenka oradaydı. Köşede sandığın üzerinde oturuyordu ve ellerini ve kafasını yandaki yatağın üzerine dayamış, bütün gücüyle kendini tutmaya ve sesini duyurmamaya çalışarak acı acı ağlıyordu. Mitya’yı görünce işaret ederek yanına çağırdı ve Mitya yaklaşınca elini sımsıkı tuttu.

“Mitya, Mitya ben onu seviyordum!” diye fısıltıyla konuşmaya başladı. “Beş yıldır, geçen bütün bu sürede onu öyle seviyordum ki! Onu mu seviyordum, yoksa duyduğum kini mi seviyordum? Hayır, onu seviyordum! Ah, onu seviyordum! Onu değil, sadece kendi hırsımı sevdiğimi söylerken yalan söylüyorum! Mitya, o zaman topu topu on yedi yaşındaydım. O zaman bana karşı öyle şefkatli, öyle neşeliydi ki, bana hep şarkı söylerdi... Ya da o zaman bana, benim gibi ahmak bir kıza öyle geliyordu... Oysa şimdi, aman Tanrım, bu, o değil, hiç değil. Yüzü de hiç benzemiyor. Suratından tanıyamadım onu. Buraya Timofey’le gelirken yol boyunca hep ‘Onunla nasıl karşılaşacağım, ne diyeceğim, birbirimize nasıl bakacağız?..’ diye düşünüp durdum. Ruhum donup kalmıştı, ama işte burada üzerime sanki bir leğen bulaşık suyu döküverdi. Sanki bir öğretmen konuşuyordu: Her şey bilgince, ağırbaşlıydı, beni öyle ciddi bir tavırla karşıladı ki, şaşırdım kaldım. Ne diyeceğimi bilemedim. İlk başta yanındaki uzun boylu Polonyalıdan çekindiğini sanmıştım. Oturuyordum, ona bakıyor ve düşünüyordum: Neden onunla artık hiçbir şey konuşamıyorum? Biliyor musun, o zaman beni terk edip evlendiği kadın onu böyle bozmuş... Kadın onun terbiyesini değiştirmiş. Mitya, ne utanç vericiydi bu durum! Ah, ne kadar utanıyorum, bütün hayatım için utanç duyuyorum! Lanet olsun o beş yıla, lanet olsun!” Tekrar gözyaşlarına boğuldu, ama Mitya’nın elini bırakmıyor, sımsıkı tutuyordu.

“Mitya, dur canım, gitme, sana bir kelimecik söylemek istiyorum,” diye fısıldadı ve birden başını Mitya’nın yüzüne doğru kaldırdı. “Dinle, söyle bana, ben kimi seviyorum? Burada bir tek adamı seviyorum. Kim bu? Bana bunu söyle işte.” Ağlamaktan şişmiş yüzünde ışıl ışıl bir tebessüm belirdi, yarı karanlıkta gözleri parladı. “Demin içeri bir şahin girdi ve yüreğime düştü. ‘Aptalsın sen, gitmiş kimi seviyorsun,’ diye fısıldadı birden yüreğim. İçeri girdin ve her şey pırıl pırıl parlamaya başladı. ‘Peki onun korkusu neden?’ diye düşünüyordum. Gerçekten korkuyordun, çok korkuyordun, konuşmayı bile beceremiyordun. Korktuğu onlar değil, diye düşünüyordum, başka kimden korkabilirdin ki? Benden korkuyor, diye geçti aklımdan, sadece benden. Budala Fenya, Alyoşa’ya pencereden Mitenka’yı bir saatçik sevdim, şimdi de ona... ötekine gidiyorum diye seslendiğimi anlatmış sana zaten. Mitya, Mitya, senden sonra ötekini sevebileceğimi nasıl düşünebildim ki! Affedecek misin Mitya? Beni affeder misin? Seviyor musun? Beni seviyor musun?”

Yerinden fırladı ve elleriyle Mitya’nın omuzlarını tuttu. Heyecandan dili tutulan Mitya, Gruşenka’nın gözlerine, yüzüne, gülümsemesine bakıyordu ve birden sımsıkı sarılarak öpmeye başladı.

“Ettiğim eziyetler için beni affedecek misin? Hırsımdan hepinizin canına okudum. Moruğu da hırsımdan bile bile deli ediyordum... Bir kere benim evimde içki içmiş ve kadehini kırmıştın, hatırlıyor musun? Bunu hatırladım ve bugün ben de kadehimi kırdım, ‘alçak kalbime’ içmiştim. Mitya, şahinim, beni neden öpmüyorsun? Bir kere öptün ve bıraktın, şimdi de bakıyor ve dinliyor... Beni dinlemekte ne buluyorsun ki! Öp beni, daha sıkı öp, işte böyle. Sevince tam sev! Artık senin kölen olacağım, hayatım boyunca kölen olacağım! Kölen olmak ne hoş!.. Öp! Döv beni, canımı yak, ne istersen yap... Ah, evet, gerçekten de beni dövmek lazım... Dur! Bekle, sonra, böyle istemiyorum...” diye birdenbire Mitya’yı itti. “Defol Mitka, şimdi gidip şarap içeceğim, sarhoş olmak istiyorum, sarhoş olup dans edeceğim, istiyorum, istiyorum!”

Mitya’nın kollarından kurtulup perdenin arkasında kayboldu. Mitya ardından sarhoş gibi yürüyüp çıktı. “Olsun varsın hiçbir şey olmamış gibi olsun, bir dakika için bütün dünyayı veririm,” diye geçti kafasından. Gruşenka gerçekten de bir dikişte bir bardak şampanya daha içti ve bir anda körkütük sarhoş oldu. Yüzünde mutlu bir gülümsemeyle koltuğa, eski yerine oturdu. Yanakları al al olmuştu, dudakları alev alev yanıyordu, parlak gözleri baygın süzülüyordu, ihtiraslı bakışları çekiciydi. Kalganov bile yüreğini bir şey ısırmış gibi Gruşenka’ya yaklaştı.

“Demin uyurken seni öptüğümü fark ettin mi?” diye fısıldadı Gruşenka Kalganov’a. “Sarhoşum şimdi, hepsi bu... Sen sarhoş olmadın mı? Mitya neden içmiyor? Sen niye içmiyorsun Mitya, ben içtim, sen içmiyorsun...”

“Sarhoşum! Hem de öyle bir sarhoşum ki... senin yüzünden sarhoşum, şimdi de şarapla sarhoş olmak istiyorum.” Bir bardak daha içti ve ancak bu son kadehten sonra sarhoş oldu (bu durum kendisine de tuhaf gelmişti) birden sarhoş oldu, o ana kadar hep ayıktı, kendisi de bunu hatırlıyordu. Bu dakikadan sonra her şey bir kâbusta gibi etrafında dönmeye başladı. Yürüyordu, gülüyordu, herkesle konuşuyordu ve bütün bunları artık hiç kendini bilmeden yapıyordu. Sadece hareketsiz ve yakıcı bir hissin “adeta ruhunda kızgın bir kor gibi” ikide bir içini yaktığını sonradan hatırlıyordu. Gruşenka’ya yaklaştı, yanına oturdu, yüzüne baktı, dinledi... Gruşenka korkunç bir geveze olmuştu, herkesi yanına çağırıyordu. Birden korodan bir kıza işaret edip yanına çağırıyor, kız geldiğinde ya onu öpüp geri gönderiyor, ya da eliyle takdis ediyordu. Ağlamak üzereydi. “Moruk” dediği Maksimov onu çok eğlendiriyordu. Maksimov, ikide bir Gruşenka’nın ellerini ve “tek tek parmaklarını” öpmeye koşuyordu, sonunda bir yandan kendisinin de söylediği eski bir şarkıyla bir kere daha dans etti. Özellikle nakarat kısmında pek ateşli dans ediyordu.

Domuzcuk hrü-hrü, hrü-hrü, Buzağı mu-mu, mu-mu, Ördekçik vak-vak, vak-vak, Kaz gak-gak, gak-gak, Tavuk dolaşıyordu sofalarda, Türü-rü, rü-rü havalarda, Ay, ay, havalarda!

“Ona bir şeyler ver, Mitya,” dedi Gruşenka, “ona bir hediye ver, zavallının biri. Ah, zavallılar ve kırgınlar!.. Biliyor musun, Mitya, ben manastıra gideceğim. Yo, doğru söylüyorum, günün birinde gideceğim. Alyoşa bugün bana hayatım boyunca unutamayacağım sözler söyledi... Evet... Olsun bugün dans edelim. Yarın da manastıra gideriz, ama bugün dans edelim. Ben haylazlık etmek istiyorum, iyi insanları Tanrı affeder. Ben Tanrı olsaydım, bütün insanları affederdim: ‘Benim sevgili günahkârlarım, bugünden itibaren hepinizi affediyorum’ derdim. Oysa ben kendim af dilemeye gideceğim: ‘Affedin bu ahmak kadını, iyi insanlar.’ Ben bir canavarım. Dua etmek istiyorum. Bir sap soğan vermiştim. Benim gibi bir canavar dua etmek istiyor! Mitya bırak dans etsinler, engel olma. Dünyadaki insanların hepsi, en sonuncusuna kadar hepsi de iyidir. Hayat güzel. Bizler iğrenç de olsak hayat güzel. İğrenç yaratıklarız, ama iyiyiz de, hem iğrenç, hem de iyi... Hayır, söyleyin, size soruyorum, hepiniz yanıma gelin, size soruyorum. Hepiniz söyleyin bana: Neden bu kadar iyiyim? Ben iyiyim, çok iyi bir insanım... İşte böyle: Neden ben böyle iyi bir insanım?” Gruşenka bunları ağzında geveliyor ve giderek sarhoşluğu daha da artıyordu. Sonunda artık kendisinin de dans etmek istediğini söyledi. Koltuktan kalktı, yalpalıyordu. “Mitya, artık bana şarap verme, rica ediyorum, verme. Şarap huzur falan vermiyor insana. Her şey dönüyor, soba da dönüyor, her şey dönüyor. Dans etmek istiyorum. Herkes baksın, nasıl dans ediyorum... ne kadar güzel, ne kadar harika dans ediyorum...”

Niyeti ciddiydi: Cebinden beyaz, patiska bir mendil çıkarttı ve oynarken sallamak için ucunu sağ eline aldı. Mitya telaşlandı, kızlar, ilk işarette koro halinde gümbür gümbür bir oyun havasına hazırlanmak için sustular. Maksimov Gruşenka’nın dans etmek istediğini öğrenince heyecandan bir çığlık attı ve Gruşenka’nın karşısına geçip,

İncecik bacakları, yuvarlak kalçaları Kuyruğu ise çengelli,

diye bir nakarat tutturup zıplamaya başladı. Ama Gruşenka mendilini sallayıp onu kovaladı:

“Kışt! Neden gelmiyorlar Mitya? Herkes bakmaya... gelsin. Kilitli olanları da çağır... Onları niye kilitlemiştin ki? Söyle onlara, dans edeceğim, nasıl dans ettiğimi onlar da görsünler...”

Mitya yalpalayarak kilitli kapıya yaklaştı ve yumruğuyla vurmaya başladı:

“Hey siz... Podvısotskiler! Çıkın, dans etmek istiyor, sizi çağırıyor.”

“Laydak!” diye bağırdı panlardan biri cevap olarak.

“Sen laydaktan da adisin! Adinin en adisisin; işte sen busun.”

“Polonya’yla alay etmekten vazgeçseniz artık,” dedi Kalganov öğüt verir gibi bir edayla. Fitil gibi sarhoştu.

“Sen sus, çocuk! Eğer ona aşağılık diyorsam, bütün Polonya’ya aşağılık dediğim anlamına gelmez ki. Polonya bu laydak’tan ibaret değil ya. Sus, cici çocuk, sus da şekerini ye.”

“Aman bunlar da! Sanki insan değiller. Niye barışmak istemiyorlar ki?” dedi Gruşenka ve dans etmek üzere ileri çıktı. Koro gürledi: “Ah, sofalarım, sofalarım.” Gruşenka başını geriye attı, dudaklarını araladı, gülümsedi, mendilini salladı ve birden durduğu yerde şiddetle sallanıp odanın ortasında şaşkın şaşkın dikilmeye başladı.

“Halim yok...” dedi bitkin bir sesle, “kusura bakmayın, halim yok, yapamayacağım... Bağışlayın...”

Koroyu selamladı, sonra sırayla dört bir tarafa dönüp selam vermeye koyuldu:

“Bağışlayın... Bağışlayın...”

“Fazla kaçırdı hanımefendi, fazla kaçırdı güzel hanımefendi,” diyen sesler yükseldi.

“Çok içtiler, efendim,” diye bir açıklama yaptı Maksimov kızlara kikirdeyerek.

“Mitya, götür beni... tut beni Mitya,” dedi Gruşenka bitkin bir şekilde. Mitya ona doğru atıldı, kucakladı ve paha biçilmez ganimetiyle perdenin arkasına koştu. “Artık gideyim,” diye düşündü Kalganov ve mavi odadan çıkarken kapının iki kanadını da örttü. Ama salondaki ziyafet gümbür gümbür devam ediyordu, üstelik daha da çok gümbürdemeye başlamıştı. Mitya Gruşenka’yı yatağa yatırdı ve dudaklarına bir öpücük kondurdu.

“Bana dokunma...” diye fısıldadı Gruşenka yalvaran bir sesle, “dokunma, henüz sana ait değilim... Seninim dedim, ama sen dokunma... merhamet et... Ötekiler buradayken, onların yanında olmaz. O burada. Buradayken adice bir şey olur...”

“Tamam! Aklımdan bile geçirmem... saygı duyarım!..” diye mırıldandı Mitya. “Evet, burada adice ve iğrenç olur.” Ve Gruşenka’yı kollarından bırakmadan yatağın yanına yere, dizlerinin üzerine indi.

“Bir canavar olsan da soylu biri olduğunu biliyorum,” diye ağır ağır konuştu Gruşenka. “Şerefli olmak lazım... ilerde şerefli olacak... şerefli insanlar olmamız lazım, iyi insan olmamız lazım, canavar değil, iyi insan... Götür beni, uzaklara götür, duyuyor musun... Burada kalmak istemiyorum, uzaklara, uzaklara...”

“Ah, evet, evet, mutlaka!” Mitya onu kollarının arasında sıktı. “Seni götüreceğim, uçuracağım... Ah, bütün ömrümü tek bir yıl için vermeye hazırım, bir de şu kan meselesini bilseydim!”

“Ne kanı?” dedi Gruşenka hayretle.

“Yok bir şey!” diye dişlerini gıcırdattı Mitya. “Gruşa, sen şerefli olmak istiyorsun, oysa ben bir hırsızım. Katka’nın parasını çaldım... Rezalet! Rezalet!”

“Katka’nın mı? Şu hanımefendinin mi? Yo, sen çalmadın. Ona geri ver, benden al... Ne diye bağırıyorsun? Artık benim olan her şey senin. Parayı ne yapacağız? Biz zaten parayı çarçur ederiz... Bizim gibiler çarçur etmeden durabilirler mi? Biz en iyisi gidelim seninle toprak sürelim. Toprağı şu ellerimle kazmak istiyorum. Çalışmak gerek, duyuyor musun? Alyoşa tembih etti. Senin sevgilin olmayacağım, senin sadık dostun, kölen olacağım, senin için çalışacağım. Hanımefendiye gidelim, önünde diz çöküp affetmesini dileyelim ve sonra uzaklara gidelim. Affetmezse biz yine de gideriz. Ona parasını geri götür ve beni sev... Onu sevme. Artık onu sevme. Eğer sevecek olursan onu boğarım... Gözlerini iğneyle oyarım...”

“Seni seviyorum, Sibirya’da da sadece seni seveceğim...”

“Niye Sibirya’da? Olsun, Sibirya’da olsun, sen istedikten sonra fark etmez... çalışacağız... Sibirya’da kar... karda yürümeyi severim... çan sesi de olmalı... Duyuyor musun, çan çalıyor... Nerede çalıyor bu çan? Birileri geliyor... bak işte çan sesi durdu.”

Bitkin bir halde gözlerini yumdu ve hemen uyuyakaldı. Gerçekten uzakta bir yerde çan çaldı ve birden ses kesildi. Mitya başını Gruşenka’nın göğsüne dayadı. Çan sesinin durduğunu fark etmedi, ama şarkıların bir anda durduğunu ve tüm evde şarkıların yerine aniden bir ölüm sessizliğinin hâkim olduğunu da fark etmedi. Gruşenka gözlerini açtı.

“Ne oldu, uyudum mu ben? Evet... çan... Uyudum ve bir düş gördüm: Karda yürüyordum... çan çalıyor, bense uyukluyorum. Sevdiğim adamla, seninle gidiyormuşum. Uzaklara, çok uzaklara... Sana sarılıp öpüyordum, sana sokuluyordum, sanki üşüyordum, kar pırıl pırıl parlıyordu... Biliyor musun, geceleyin kar parlıyorsa ve ay doğmuşsa kendimi dünyada değil de başka bir yerde sanırım... Uyandım ki, sevgilim yanı başımda, ne güzel...”

“Yanı başında,” diye fısıldadı Mitya elbisesini, göğsünü ve ellerini öperek. Birden garibine giden bir şey oldu: Gruşenka tam karşısında duruyordu, ama ona, onun yüzüne değil, başının üzerinden başka bir yere dikkatle ve şaşılacak kadar hareketsiz bir şekilde bakıyormuş gibi geldi. Şaşkınlığı birden hemen yüzünde ifadesini buldu, adeta korkuya dönüştü.

“Mitya, oradan bize bakan kim?” diye fısıldadı ansızın. Mitya geriye döndü ve gerçekten de birinin perdeyi oynattığını ve sanki kendilerini gözetlediğini fark etti. Hem sanki tek başına da değildi. Ayağa fırladı ve içeri bakan kişiye hızla yaklaştı.

“Buraya lütfen, buraya, bize doğru gelin.” Birisi ona alçak sesle, ama kesin ve ısrarlı bir şekilde böyle diyordu.

Mitya perdenin arkasından çıktı ve olduğu yerde kalakaldı. Oda insanlarla doluydu, ama deminkilerle değil, yepyeni insanlarla doluydu. Bir an sırtında bir ürperme oldu ve titredi. Bu insanların hepsini o anda tanımıştı. İşte şu palto ve kokartlı bir şapka giymiş olan uzun boylu, tombul ihtiyar emniyet amiri Mihail Makariç’ti. Şu “çizmeleri her zaman böyle temizlenmiş” şıklık düşkünü “veremli” ise savcıydı. “Dört yüz rublelik bir kronometresi var, göstermişti.” Ya şu gencecik, ufak tefek, gözlüklü... Mitya onun soyadını hatırlamıyordu, ama kendisini tanıyordu, görmüştü: “Hukuk”tan mezun sorgu yargıcıydı, geçenlerde gelmişti. Şu boylu boslu olan Mavrikiy Mavrikiç, onu da tanıyor, o da tanıdık biri. Peki ya şu göğüslerinde nişan plakası olanlar, onlar ne diye gelmişlerdi? İki tane de köylü... Kapının orada ise Kalganov ve Trifon Borisiç...

“Baylar... Neler oluyor, baylar?” dedi Mitya, ama birden sanki kendinden geçmiş, kendinde değilmiş gibi bütün gücüyle haykırdı:

“An-lı-yo-rum!”

Gözlüklü genç adam birden öne çıktı ve Mitya’ya doğru bir adım attıktan sonra heybetli bir şekilde, ama biraz da acele ederek konuşmaya başladı:

“Size söyleyeceklerimiz var... kısacası şuraya, işte şuraya, divana oturmanızı rica edeceğim... Kesinlikle sizinle konuşmamız gerekiyor.”

“İhtiyar!” diye bağırdı Mitya kudurmuş gibi. “İhtiyar, ihtiyarın kanı!... An-lı-yo-rum!”

Ve birden sanki yıldırım çarpmış gibi yanında duran sandalyeye çöktü.

“Anlıyor musun? Anlıyormuş! Baba katili canavar, ihtiyar babanın kanı seni çağırıyor!” Mitya’ya doğru ilerleyen yaşlı emniyet amiri birden kükrer gibi bağırdı. Kendini kaybetmişti, kıpkırmızı oldu, tir tir titriyordu.

“Ama böyle olmaz ki!” diye bağırdı kısa boylu genç adam. “Mihail Makariç, Mihail Makariç! Bu şekilde olmaz, olmaz, efendim!.. Konuşmama izin vermenizi rica ederim... Sizden böyle bir şeyi asla beklemezdim...”

“Ama bu bir kâbus beyler, bir kâbus!” diye bağırdı emniyet amiri. “Şuna bakın: Gece vakti, sarhoş halde, sürtüğün biriyle beraber ve babasının kanına bulanmış... Kâbus! Kâbus!”

“Azizim Mihail Makariç, sizden bütün gücümle bu defalık hislerinize hâkim olmanızı rica ediyorum,” dedi savcı hızlı hızlı konuşarak ihtiyara, “aksi takdirde...”

Ama ufak tefek sorgu yargıcı, sözünü bitirmesine fırsat vermedi; Mitya’ya döndü ve sert ve ciddi bir şekilde ve yüksek sesle şöyle dedi:

“Müstafi teğmen Bay Karamazov, babanız Fedor Pavloviç Karamazov’u bu gece öldürmekle suçlandığınızı size bildirmek zorundayım...”

Başka şeyler de söyledi, savcı da sanki bazı laflar etti, ama Mitya duysa bile artık bu sözleri anlamıyordu. Hepsini vahşi bakışlarıyla süzüyordu...

DOKUZUNCU KİTAP

HAZIRLIK SORUŞTURMASI

I

MEMUR PERHOTİN’İN KARİYERİNDE İLK ADIMLAR

Tüccar karısı Morozova’nın evinin sıkı sıkıya kapalı kapısına var gücüyle vururken bıraktığımız Pyotr İlyiç Perhotin, elbette en sonunda kapıyı açtırmayı başarmıştı. İki saat kadar önce o kadar korkmuş ve hem heyecandan hem de “düşünmekten” dolayı hâlâ yatıp yatmamaya karar verememiş olan Fenya, kapıdaki bu çılgınca sesi duyunca yeni bir sinir krizi geçirecek derecede korkmuştu: Kapıyı yine Dmitriy Fedoroviç’in (gittiğini kendi gözleriyle görmüştü ama) çaldığını sanıyordu, çünkü bu kadar “edepsizce” kapı çalan ondan başkası olamazdı. Uyanıp kapıya kadar gitmiş olan kapıcıya doğru atılmış ve geleni içeri almaması için yalvarmaya başlamıştı. Ancak kapıcı, kapıyı çalana kim olduğunu sormuş ve kim olduğunu, çok çok önemli bir konuda Fedosya Markovna’yla görüşmek istediğini öğrendikten sonra nihayet kapıyı açmaya karar vermişti. Fedosya Markovna mahut mutfağa girerken Pyotr İlyiç’ten “ne olur ne olmaz” diye kapıcının da içeri gelmesine izin vermesini rica etmişti. Pyotr İlyiç daha mutfağa girerken kıza soru sormaya başlamış ve bir anda işin en önemli noktasını yakalamıştı: Dmitriy Fedoroviç koşarak Gruşenka’yı bulmaya giderken havanelini kapmış, döndüğünde ise havaneli elinde değilmiş ve elleri kan içindeymiş: “Üstelik kan hâlâ akıyordu, ellerinden öyle bir kan akıyordu ki!” diye haykırmıştı Fenya. Altüst olmuş hafızasında bu korkunç durumu kendisi yaratmıştı. Her ne kadar kan damlasa da Mitya’nın kanlı ellerini Pyotr İlyiç de kendi gözleriyle görmüştü ve ellerini yıkamasına yardım etmişti. Ama önemli olan kan çabuk mu kurumuştu meselesi değildi, önemli olan, Dmitriy Fedoroviç’in elinde havaneliyle nereye koştuğu, yani Fedor Pavloviç’e gidip gitmediği meselesiydi ve her şey kesin olarak bu meselede düğümleniyordu. Pyotr İlyiç, bu nokta üzerinde ayrıntılı olarak duruyordu ve sonuçta kesin bir şey öğrenememiş bile olsa yine de Dmitriy Fedoroviç’in babasının evinden başka bir yere gidemeyeceği ve orada mutlaka bir şey olmuş olması gerektiği inancını taşıyordu. “Geri döndüğünde ve ona her şeyi itiraf ettiğimde,” diye heyecanla eklemişti Fenya, “‘beyim, Dmitriy Fedoroviç elleriniz niye kan oldu,’ diye sordum.” Dmitriy sözde ona bunun insan kanı olduğunu ve biraz önce birini öldürdüğünü söylemiş. “Böylece itirafta bulundu, burada bana her şeyi anlattı, sonra da aniden deli gibi kaçtı. Oturdum ve çıldırmış gibi şimdi de nereye koşuyor acaba düşünmeye başladım: Mokroye’ye gidip hanımımı öldürecek diye düşündüm. Hanımımı öldürmesin diye yalvarmak için oturduğu daireye koştum. Ama Plotnikovların dükkânının önünde yola çıkmak üzere olduğunu ve ellerinde artık kan lekesi bulunmadığını gördüm.” (Fenya bunu fark etmiş ve unutmamıştı.) Fenya’nın büyükannesi de torununun bütün anlattıklarını aklı erdiğince doğruladı. Bir şeyler daha soran Pyotr İlyiç evden ayrılırken geldiğine oranla çok daha fazla heyecanlı ve endişeliydi.

Galiba yapılacak en doğru ve kestirme iş, Fedor Pavloviç’in evine gidip bir olay olup olmadığını öğrenmekti. Eğer bir şey olmuşsa o takdirde artık kesinlikle emin olarak emniyet müdürüne gitmek kalıyordu geriye. Pyotr İlyiç tam olarak böyle düşünüyordu. Ancak karanlık bir geceydi ve Fedor Pavloviç’in kapısı sımsıkı kapalıydı, yine kapı çalmak gerekecekti. Fedor Pavloviç’i uzaktan tanırdı. Hadi diyelim, kapıyı çaldı ve açtılar, ya hiçbir şey olmamışsa, işte o zaman alaycı Fedor Pavloviç, tanımadığı memur Perhotin’in, birinin gelip kendisini öldürüp öldürmediğini anlamak için gecenin bir yarısı kapısını yıktığını ertesi gün bütün şehirde anlatacaktı. Skandal! Pyotr İlyiç dünyada en çok skandaldan korkardı. Üstelik onu çeken bu duygu öyle güçlenmişti ki, hırsla ayağını yere vurup kendisine bir küfür savurduktan sonra hemen yeni bir yola, ama bu kez Fedor Pavloviç’in değil, Bayan Hohlakova’nın evine giden yola saptı. Eğer bu kadın, diye düşünüyordu, şu saatte Dmitriy Fedoroviç’e üç bin ruble verip vermediği sorusuna olumsuz yanıt verecek olursa Fedor Pavloviç’e hiç uğramadan doğruca emniyet müdürüne gidecekti; tersi olursa her şeyi ertesi güne bırakacak ve evine geri dönecekti. Genç adamın neredeyse gecenin on birinde hiç tanımadığı sosyetik bir hanımın evine gidip bu ortama göre hayret uyandıracak bir soru sormak için onu belki de yatağından kaldırma kararında, elbette ki, Fedor Pavloviç’e gitme kararına oranla çok daha büyük bir skandal yaratma olasılığı olduğu pek açık bir şekilde akla gelecektir. Ama özellikle buna benzer durumlarda en doğru ve soğukkanlı düşünebilen insanların bile kararlarında bazen böyle şeyler olabiliyor. Pyotr İlyiç de o anda artık hiç soğukkanlı biri değildi! Onu giderek daha çok saran karşı gelinmez endişenin sonunda bir azap haline geldiğini ve iradesine karşı harekete geçirdiğini daha sonra hayatı boyunca unutamadı. Elbette bu kadına gittiği için yol boyunca kendisine küfredip durdu, ama “Sonuna kadar götüreceğim, sonuna kadar götüreceğim!” diye de dişlerini gıcırdatarak on defa içinden tekrarlamış ve sonunda niyetini gerçekleştirmiş ve işi sonuna kadar götürmüştü.

Bayan Hohlakova’nın evine geldiğinde saat tam on birdi. Çabucak avluya almışlardı, ama bir sorun vardı: Hanımefendi uyumuş muydu, yoksa henüz yatmamış mıydı? Kapıcı tam olarak cevap veremiyordu, ayrıca bu saatte genellikle yatmış olurdu. “Yukarıya söyleyin; sizi kabul etmek isterlerse ederler, istemezlerse etmezler.” Pyotr İlyiç yukarı çıktı, ancak burada iş daha da zorlaştı. Uşak haber vermek istemedi, sonunda hizmetçi kızı çağırdı. Pyotr İlyiç kibar, ama ısrarlı bir şekilde hanımefendiye buralı bir memur olan Perhotin’in özel bir iş için geldiğini ve mesele bu kadar önemli olmasa gelmeye cüret edemeyeceğini söylemesini, “Bilhassa, bilhassa bu kelimelerle iletiniz” diyerek rica etti. Hizmetçi kız gitti. Pyotr İlyiç, antrede beklemeye başladı. Bayan Hohlakova ise henüz daha uyumamıştı, ama artık yatak odasına geçmişti. Mitya’nın biraz önceki ziyareti yüzünden kafası allak bullak olmuştu ve bu koşullarda olağan olan migreninin bütün gece geçmeyeceğini hissediyordu. Hizmetçi kızın getirdiği haberi dinleyip hayretler içinde kaldı, ancak “buralı bir memurun” böyle bir saatte beklenmedik ziyaretinin kadınca merakını aşırı derecede çekmesine rağmen kabul etmeyeceğini bildirmesini öfkeli bir şekilde emretti. Ama Pyotr İlyiç, bu defa katır gibi inatçıydı: Reddedildiğini duyunca aşırı bir ısrarla bir kez daha haber vermesini ve özellikle “son derece önemli bir konu olduğu ve eğer şimdi kabul etmeyecek olurlarsa belki de ilerde bizzat kendilerinin üzüleceklerini” iletmesini rica etti. “O sırada sanki bir tepeden aşağı yuvarlandım,” diye anlatıyordu bu dakikayı daha sonraları. Oda hizmetçisi ona hayretle bakıp tekrar haber vermeye gitti. Bayan Hohlakova yenilmişti, düşündü, adamın nasıl göründüğünü sordu ve “çok şık giyinmiş, genç ve kibar biri” olduğunu öğrendi. Pyotr İlyiç’in oldukça yakışıklı bir delikanlı olduğunu ve bunu kendisinin de bildiğini bu arada parantez içinde belirtelim. Bayan Hohlakova konuğun yanına çıkmaya karar verdi. Sabahlığını ve terliklerini giymişti, ama omzuna siyah şalını atıverdi. “Memuru” demin Mitya’yı kabul ettikleri misafir odasına buyur ettiler. Ev sahibesi, konuğun yanına sert ve soru soran bir görünüşle çıktı ve oturmasını söylemeden doğruca “Ne istiyorsunuz?” diye söze başladı.

“Hanımefendi, sizi, ortak tanıdığımız Dmitriy Fedoroviç Karamazov’la ilgili olarak rahatsız ettim,” diye başladı Perhotin, ama daha bu adı söyler söylemez ev sahibesinin yüzünde birden çok şiddetli bir öfke belirdi. Nerdeyse çığlık atacaktı ve hiddetle Perhotin’in sözünü kesti.

“Daha ne kadar zaman bu korkunç adam benim canımı sıkacak?” diye çılgın gibi bağırdı. “Muhterem beyefendi, tanımadığınız bir hanımı, hem de kendi evinde bu saatte rahatsız etmeye nasıl cesaret edersiniz... topu topu üç saat önce burada, yine bu odada beni öldürmeye gelmiş, ayaklarını yere vurup böyle kibar bir evden hiç kimsenin yapamayacağı şekilde çıkıp gitmiş bir adam için tanımadığınız bir hanıma gelmeye nasıl kalkışırsınız? Şunu da bilin ki, muhterem beyefendi, sizi şikâyet edeceğim, bunu yanınıza bırakmayacağım. Hemen beni yalnız bırakın... Ben bir anneyim, ben şimdi... ben... ben...”

“Öldürmeye mi geldi! Sizi de mi öldürmek istedi?”

“Yoksa birini mi öldürdü?” diye sordu Bayan Hohlakova hemen.

“Hanımefendi, sadece yarım dakikacık dinlemek lütfunda bulunursanız size iki kelimeyle her şeyi açıklayabilirim,” diye kesin bir yanıt verdi Perhotin. “Bugün öğleden sonra saat beşte Bay Karamazov, arkadaşlığımıza dayanarak benden on ruble borç aldı ve ben o anda parasının olmadığından kesinlikle eminim. Yine bugün akşam saat dokuzda yaklaşık iki bin ya da hatta üç bin ruble tutarındaki yüz rublelik banknot destesini elinde göstere göstere evime geldi. Elleri ve yüzü kan içindeydi, aklını kaçırmış gibi görünüyordu. Benim bu kadar parayı nereden aldığı yolundaki soruma karşılık bana gelmeden önce sizden aldığını ve sizin altın madenlerine gitmesi için bu üç bini kendisine ödünç verdiğinizi söyledi...”

Bayan Hohlakova’nın yüzünde aniden alışılmamış ve hastalıklı bir heyecan ifadesi belirdi.

“Tanrım! İhtiyar babasını öldürmüş olmalı!” diye bağırdı ellerini çırparak. “Ona hiç para vermedim, hiç! Ah, koşun, koşun!.. Bir kelime daha konuşmayın! İhtiyara yardım edin, babasına koşun, koşun!”

“Hanımefendi, siz ona para vermediniz demek, öyle mi? Ona para vermediğinizi kesin olarak hatırlıyor musunuz?”

“Vermedim, vermedim! Vermeyi reddettim, çünkü değerlendirmeyi beceremezdi. Kudurmuş gibi ayaklarını yere vurarak çıkıp gitti. Üzerime atıldı, ama ben elinden kurtuldum... Şu anda hiçbir şeyi sizden saklamak niyetinde olmadığım için üstelik bir de bana tükürdüğünü söyleyeceğim, düşünebiliyor musunuz? Ama biz niye ayakta duruyoruz? Ah, oturun... Kusura bakmayın, ben... Ya da en iyisi koşun, koşun gidin, hemen gidip talihsiz ihtiyarı korkunç bir ölümden kurtarın!”

“Ama ya öldürmüşse!”

“Ah, aman Tanrım, evet, ya gerçekten öldürmüşse! O takdirde ne yapacağız? Şu anda ne yapmak gerekir, siz ne düşünüyorsunuz?”

Bu arada Pyotr İlyiç’i oturtmuş, kendisi de karşısına oturmuştu. Pyotr İlyiç ona bu işin öyküsünü, en azından bu öykünün bugün kendi gözleriyle tanık olduğu bölümünü kısaca, ama yeterince açık olarak anlattı, biraz önce Fenya’ya yaptığı ziyaretten söz etti ve havaneliyle ilgili havadisi de verdi. Bütün bu ayrıntılar, bir çığlık atıp elleriyle gözlerini kapatmış olan heyecanlı kadını haddinden fazla sarsmıştı...

“Düşünün, ben bütün bunları önceden hissetmiştim! Böyle bir özelliğim var benim, aklımdan geçirdiğim her şey olur. Bu korkunç adama defalarca bakmış ve hep işte beni öldürecek adam diye düşünmüşümdür. Ve işte öyle de oldu... Yani eğer şu anda beni değil de sadece babasını öldürdüyse bunun nedeni herhalde Tanrı’nın beni esirgeyen parmağının bu işe karışmış olması, ayrıca da burada, şu odada boynuna yüce çilekeş Varvara’nın mezarından getirdiğim bir ikonacığı taktığım için canıma kıymaktan utanmış olmasıdır... O dakika ölüme ne kadar yakınmışım, burnunun dibine kadar girmiştim, o da bana boynunu uzatmıştı! Biliyor musunuz, Pyotr İlyiç (özür dilerim, adınızın Pyotr İlyiç olduğunu söylemiştiniz galiba)... biliyor musunuz, ben mucizeye inanmam, ama bu ikonacık ve şimdi başıma gelen şu apaçık mucize beni sarsıyor ve tekrar olur olmaz her şeye inanmaya başlıyorum. Starets Zosima’yla ilgili haberi duydunuz mu?.. Aman ne söylediğimi bilmiyorum... Düşünün, hem de boynunda bu ikonacıkla bana tükürdü... Tabii, yalnızca tükürdü, öldürmedi ve... ve kim bilir nerelere koşup gitti! Peki, biz nereye gideceğiz, şimdi nereye gitmeliyiz, ne dersiniz?”

Pyotr İlyiç ayağa kalktı ve hemen doğruca emniyet müdürüne gideceğini ve ona her şeyi anlatacağını, artık gerisinin emniyet müdürünün bileceği bir iş olduğunu söyledi.

“Ah, harika bir adamdır, harika! Mihail Makaroviç’le tanışırız. Mutlaka ona gitmelisiniz. Ne kadar zekisiniz Pyotr İlyiç, bunların hepsini ne kadar da güzel akıl ettiniz; biliyor musunuz, sizin yerinizde olsam hayatta bunları bulamazdım!”

“Ayrıca ben de emniyet müdürünü iyi tanırım,” diye belirtti Pyotr İlyiç. Hâlâ ayakta duruyor ve galiba veda etmesine ve gitmesine bir türlü fırsat vermeyen bu tez canlı kadından bir an evvel kurtulmak istiyordu.

“Hem biliyor musunuz, biliyor musunuz,” diye geveliyordu, “orada gördüğünüz ve öğrendiğiniz... tespit ettiğiniz şeyleri... hakkında ne karar vereceklerini ve neye mahkûm edeceklerini gelip bana anlatın... Söyleyin, bizde zaten ölüm cezası yok, değil mi? Ama mutlaka gelin, gecenin üçü de olsa, dördü de, hatta beş buçuğu da olsa gelin... Beni uyandırmalarını, eğer kalkmayacak olursam dürtükleyerek uyandırmalarını emredin... Aman Tanrım, uyuyamam zaten. Ben de sizinle gelsem mi acaba?..”

“Ha-yır, efendim. Ama eğer şimdi her ihtimale karşı Dmitriy Fedoroviç’e hiçbir şekilde para vermediğinizi belirten üç satır yazıyı kendi elyazınızla yazacak olursanız iyi olur... her ihtimale karşı...”

“Hemen!” Bayan Hohlakova heyecanla çalışma masasına koştu. “Hem biliyor musunuz zekânızla ve bu işlerdeki becerinizle beni etkilediniz ve açıkçası şaşırttınız... Burada mı görevlisiniz? Burada görevli olduğunuzu işitmek ne kadar güzel...”

Daha bunu söylerken bir mektup kâğıdının yarısına şu üç satırı iri iri harflerle hemen karalayıverdi:

Talihsiz Dmitriy Fedoroviç Karamazov’a (şu anda da talihsizdir çünkü) hayatımda hiçbir zaman ne bugünkü üç bin rubleyi, ne de başka bir para verdim! Dünyamızdaki bütün kutsal şeyler üzerine yemin ederim.

Hohlakova.

“İşte not!” diye hızla Pyotr İlyiç’e döndü. “Gidin ve kurtarın. Bu sizin tarafınızdan yapılmış yüce bir iş olacak.”

Ve onu üç defa takdis etti. Hatta geçirmek üzere antreye koştu.

“Size ne kadar teşekkür etsem azdır! İlk önce bana uğradığınız için şimdi size ne kadar minnettar olduğuma inanmazsınız. Nasıl olmuş da sizinle karşılaşmamışız? İlerde de sizi evimde görmekten çok büyük onur duyarım. Hem burada görevli olduğunuzu duymak da çok hoş... hem de böyle bir dürüstlük ve böyle bir zekâyla... Ama sizi değerlendirmek zorundalar, sonunda sizin değerinizi anlayacaklardır. Sizin için yapabileceğim her şeyi yaparım, inanın... Ah, gençleri ne kadar çok severim! Gençlere âşığım. Genç insanlar, şu anda acı çeken Rusyamızın temeli ve tüm umududur... Oh, gidin, hadi gidin!..”

Ancak Pyotr İlyiç zaten gitmişti, yoksa daha onu bırakmayacaktı. Bununla birlikte, Bayan Hohlakova delikanlının üzerinde oldukça hoş bir izlenim, hatta böyle berbat bir işin içine sürüklendiği için duyduğu endişeyi az da olsa hafifletici bir izlenim bırakmıştı. Bilindiği gibi, zevkler son derece farklıdır. “Hiç de öyle yaşlı değil,” diye düşündü Pyotr İlyiç hoş duygularla, “aksine onu kızı sanabilirdim.”

Bayan Hohlakova’ya gelince, genç adama doğrusu bayılmıştı. “Ne büyük yetenek, ne özenlilik hem de günümüzde böyle genç bir adamda. Ayrıca bütün bunlar davranışlarında ve kılık kıyafetinde de görülüyor. Bir de günümüz gençlerinin hiçbir şey beceremediklerini söylerler, işte size örnek” vs. vs. Öyle ki, “korkunç olayı” bile unutmuştu. Ancak yatağına yatıp da “ölüme ne kadar yakın” olduğunu birden tekrar hatırlayınca “Ah, ne korkunç, ne kadar korkunç!” dedi. Ama hemen çok derin ve tatlı bir uykuya daldı. Bununla birlikte, bu genç memurun henüz hiç de yaşlı olmayan bu dul hanımla biraz önce anlattığım bu ilginç karşılaşması, daha sonra bu dürüst ve özenli genç adamın, şehrimizde hâlâ hayretle hatırlanan ve Karamazov kardeşleri anlatan bu uzun öykümüzü bitirirken belki de hakkında özel bir şeyler söyleyeceğimiz kariyerinin temelini oluşturmasaydı böyle ufak tefek şeylerden ve ayrıntılardan hiç bahsetmezdim.

II

TEHLİKE İŞARETİ

Yarbaylıktan emekli olduktan sonra yedinci dereceden memurluğa giren emniyet amirimiz Mihail Makaroviç Makarov iyi bir adamdı. Dul kalmıştı. Şehrimize topu topu üç yıl önce gelmişti, ama özellikle “toplum birliğini sağlamadaki” başarısıyla herkesin takdirini kazanmıştı. Konuğu hiç eksik olmazdı ve hatta konuksuz yaşayamazdı. Her gün mutlaka birileri, iki ya da en azından bir kişi evinde yemeğe kalırdı, konuksuz masaya oturulmazdı. Her türlü bahaneyle, hatta zaman zaman hiç beklenmedik bahanelerle yemek davetleri olurdu. Yemekler pek öyle ince zevk ürünü olmasa da boldu, harika balıklı çörekler yapılırdı. Şarapların cinsi çok iyi değildi, ama boldu. İlk girilen oda son derece süslü bir bilardo salonuydu. Her bekâr adamın evindeki bilardo salonunun gerekli donanımını oluşturan siyah çerçeveli İngiliz yarış atı resimleri de bu süslere dahildi. Akşamları yalnızca bir masa da olsa iskambil oynanırdı. Şehrimizin kalburüstü insanları karıları ve kızlarıyla birlikte dans etmek için sık sık bu evde toplanırlardı. Mihail Makaroviç karısını kaybetmişti, ama kendisine iki kız torun vermiş ve epey bir zaman önce dul kalmış olan kızıyla birlikte mazbut bir aile hayatı sürerdi. Kızlar artık büyümüş ve eğitimlerini tamamlamışlardı. Çirkin değillerdi, şen şakrak kızlardı. Drahomaları olmadığını herkes bildiği halde sosyetenin gençlerini yine de dedelerinin evine çekerlerdi. Mihail Makaroviç işten pek anlamazdı, ama görevini diğer pek çok insandan daha kötü de yapmazdı. Açık söylemek gerekirse pek okumuş biri değildi, hatta idari yetkisinin sınırlarını belirlerken kaygısız davranan bir adamdı. O günkü rejimin bazı reformlarını anlamamasına olanak yoktu, ama bunları yorumlarken zaman zaman çok belirgin bazı hatalar yapardı. Bunun nedeni yeteneksiz biri olması değil, sadece kişilik olarak kaygısız bir adam olmasıydı, çünkü derin derin düşünmeye zamanı yoktu. “Ben ruh olarak sivillikten ziyade askerliğe yakınım, efendim,” diye ifade ederdi kendisini. Köylü reformunun esasları hakkında bile sanki hâlâ doğru, kesin ve net bir anlayışa sahip olamamış gibiydi. Bu esasları, deyim yerindeyse yıllar geçtikçe bilgilerini deneye deneye ve gayri ihtiyari artırarak öğreniyordu. Oysa ki, kendisi de bir toprak sahibiydi. Pyotr İlyiç, bu akşam Mihail Makaroviç’in evinde mutlaka bir konukla karşılaşacağından kesinlikle emindi, ama hangisiyle onu bilmiyordu. İşte tam bu sırada savcıyla belediye tabibimiz Varvinskiy oyun masasında oturuyorlardı. Varvinskiy, Petersburg’dan şehrimize yeni gelmiş, Petersburg Tıp Akademisi’ni parlak bir şekilde bitirmiş genç bir adamdı. Savcı, yani aslında savcı yardımcısı olan, ama şehrimizde herkesin savcı diye adlandırdığı İppolit Kirilloviç ise topu topu otuz beş yaşlarında kendine özgü değişik biriydi. Veremli gibi biriydi, çok şişman ve çocuksuz bir kadınla evliydi. Gururlu ve sinirli, son derece akıllı, iyi kalpli bir insandı. Karakterinin herhalde tek kötü tarafı, kendisini gerçekte meziyetlerinin olanak verdiğinden biraz daha yüksekte görmesiydi. Bu yüzden de her zaman huzursuz görünürdü. Ayrıca, örneğin, psikoloji uzmanlığı gibi, insan ruhu konusunda özel bilgilere sahip olmak gibi, suçluyu ve suçlunun işlediği suçu anlama yeteneği gibi bazı yüksek ve ustaca eğilimleri de vardı. Bu anlamda kendisini biraz hor görülmüş ve hizmetleri takdir edilmemiş biri sayardı. Her zaman yüksek çevrelerde kendisine gereken değerin verilmediğine ve düşmanları bulunduğuna inanırdı. Hatta karamsar olduğu anlarda istifa edip ağır ceza avukatlığına geçme tehditleri bile savururdu. Karamazovların bu beklenmedik cinayet davası onu adeta tepeden tırnağa sarsmıştı: “Bütün Rusya’nın duyacağı bir dava” diye düşünüyordu. Ama bunu söyleyerek yine fazla ileriye gitmiş oluyorum.

Topu topu iki ay önce Petersburg’dan şehrimize gelmiş olan sorgu yargıcımız Nikolay Parfenoviç Nelüdov ise yan odada hanımlarla oturuyordu. Bütün bu insanların “cinayet” akşamı bir icra amirinin evinde sanki sözleşmiş gibi bir araya toplanmış olmaları sonradan şehrimizde çok konuşulmuş ve hatta hayret uyandırmıştı. Oysa mesele çok basit ve son derece doğaldı: İppolit Kirilloviç’in karısının iki gündür dişi ağrıyordu, karısının iniltilerinden kaçmak istemişti; doktor ise akşamları kâğıt oynamadan yapamazdı. Nikolay Parfenoviç Nelüdov da daha üç gün önceden bu akşam için Mihail Makaroviç’e gitmeyi planlamıştı. Deyim yerindeyse tesadüfen uğramış gibi yapacaktı. Mihail Makaroviç’in büyük torunu Olga Mihaylovna’yı, kızın bir sırrını bildiğini, yani o gün doğum günü olduğu halde şehirdekileri dansa çağırmamak için bunu sosyetimizden kasten gizlediğini bildiğini söyleyerek şaşırtmak istiyordu. Kızın sözde yaşının öğrenilmesinden korktuğunu, sırrını bildiğine göre artık ertesi gün gidip herkese anlatacağını vs. vs. söyleyip gülüşeceklerdi. Sevimli delikanlı böyle konularda gerçekten tam bir haylazdı. Zaten hanımlarımız da onu haylaz diye çağırırlardı. Galiba bu durum, onun da hoşuna gidiyordu. Bununla birlikte son derece iyi bir çevreden, iyi bir aileden geliyordu, iyi bir eğitimi ve temiz duyguları vardı. Uçarı olmasına rağmen son derece masum ve daima nazik davranan biriydi. Kısa boylu, zayıf ve narin yapılıydı. İncecik bembeyaz parmaklarında her zaman çok büyük taşlı birkaç yüzük pırıl pırıl parlardı. Görevini yaparken sahip olduğu önemi ve yükümlülüklerini adeta kutsal bir şey derecesine yükselterek olağanüstü şekilde ciddi bir tavır takınırdı. Özellikle sorgulamalar sırasında basit halktan katilleri ve suçluları şaşırtmakta çok başarılıydı ve aslında bu adamlarda kendisine karşı bir saygı uyandırmasa bile bir parça şaşkınlık yaratırdı.

Pyotr İlyiç emniyet amirinin evine girdiğinde şaşırıp kalmıştı: Orada bulunanların her şeyi bildiklerini anladı. Oyun kâğıtlarını bir yana atmışlar, dikilmiş tartışıyorlardı. Hatta Nikolay Parfenoviç hanımların yanından koşup gelmiş ve en kavgacı ve atak görünümünü takınmıştı. Pyotr İlyiç’i akılları durduran bir haber karşılamıştı: İhtiyar Fedor Pavloviç gerçekten de bu akşam evinde öldürülmüştü, öldürülmüş ve soyulmuştu. Bu durum biraz önce şu şekilde öğrenilmişti:

Bahçe duvarının yanında yaralı durumda bulunan Grigoriy’in karısı Marfa İgnatyevna, yatağında horul horul uyuduğu ve sabaha kadar da aynı şekilde uyuyabileceği halde birden uyanıvermişti. Bunun nedeni, yan odada kendini bilmeden yatan Smerdyakov’un korkunç bir çığlık atmasıydı. Bu öyle bir çığlıktı ki, sara nöbeti her zaman bu çığlıklarla başlardı ve Marfa İgnatyevna’yı hayatı boyunca her zaman müthiş korkutmuş ve gerçekten hasta edecek kadar etkilemişti. Buna asla alışamıyordu. Marfa İgnatyevna uyku sersemliğiyle yerinden fırladı ve hemen hemen baygın bir halde Smerdyakov’un odasına koştu. Ama oda çok karanlıktı, sadece ses duyuluyordu, hasta korkunç şekilde hırıldamaya ve çırpınmaya başlamıştı. Marfa İgnatyevna bir çığlık attı ve kocasına seslendi. Ancak yerinden kalktığı sırada kendisine Grigoriy zaten yatağında değilmiş gibi geldi. Yatağa koştu, eliyle yokladı, ancak yatak gerçekten de boştu. Demek ki gitmişti, nereye gitmişti acaba? Koşarak kapının eşiğine çıktı ve eşikten ürkek ürkek Grigoriy’e seslendi. Kuşkusuz cevap alamadı, ama gecenin sessizliği içinde bahçeden, sanki uzak bir köşeden gelen birtakım iniltiler duydu. Kulak kabarttı; iniltiler tekrar başlamıştı ve iniltilerin gerçekten de bahçeden geldiğini anladı. “Aman Tanrım, aynen Lizaveta Smerdyaşçaya’nın o geceki iniltileri!” diye geçti dağınık zihninden. Korka korka merdivenden indi ve bahçe kapısının açık olduğunu fark etti. “Doğru, evet orada, iki gözüm,” diye düşündü, bahçe kapısına yaklaştı ve birden Grigoriy’in bitkin, iniltili ve korkunç bir sesle “Marfa, Marfa!” diye bağırarak kendisini çağırdığını net olarak duydu. “Aman Yarabbim, felaketten koru bizi,” diye fısıldadı ve sese doğru giderek Grigoriy’i buldu. Ama duvarın yanında, ilk düştüğü yerde değil, duvardan yirmi adım kadar uzakta buldu. Sonradan anlaşıldığına göre, Grigoriy kendine geldikten sonra yerde sürüne sürüne, hem de galiba uzunca bir süre birkaç kez kendini kaybedip bayılarak sürüne sürüne ilerlemişti. Marfa İgnatyevna onun kanlar içinde olduğunu fark etti ve avaz avaz bağırmaya başladı. Grigoriy ise çok hafif bir sesle kesik kesik “Öldürdü... babasını öldürdü... ne bağırıyorsun ahmak kadın... koş, haber ver...” diye mırıldanıyordu. Ama Marfa İgnatyevna yatışmıyor ve durmadan bağırıyordu. Birden beyin penceresinin açık olduğunu ve ışık yandığını fark edince oraya koştu ve Fedor Pavloviç’e seslenmeye başladı. Ama pencereden içeri bakınca korkunç manzarayı gördü: Beyefendi yerde sırtüstü, hareketsiz yatıyordu. Açık renk sabahlığının ve beyaz gömleğinin göğsü kan içindeydi. Masanın üzerindeki mum, kanı ve Fedor Pavloviç’in hareketsiz ölü suratını pırıl pırıl aydınlatıyordu. Marfa İgnatyevna bu anda korkunun en son safhasındaydı ve kendini pencereden geriye attı, bahçeden koşarak çıktı, kapının sürgüsünü açtı ve kafasını geriye atarak komşu Marya Kondratyevna’ya koştu. Ana-kız komşu kadınlar derin uykudaydılar, ama Marfa İgnatyevna’nın panjurlara kuvvetli ve ısrarlı vuruşları ve haykırışları üzerine uyandılar ve pencereye koştular. Marfa İgnatyevna kopuk kopuk, çığlıklar atarak ve haykırarak meseleyi anlattı, onları yardıma çağırdı. Yersiz yurtsuz Foma da o gece tesadüfen onlarda kalıyordu. Hemen onu da kaldırdılar ve üçü birden cinayet yerine koştular. Yolda Marya Kondratyevna daha demin, saat dokuzda bahçelerinden bütün çevreye dağılan korkunç ve keskin bir çığlık duyduğunu hatırladı- kuşkusuz bu, duvarın üzerine çıkıp oturan Dmitriy Fedoroviç’in ayaklarına elleriyle yapıştığı sırada “baba katili!” diye haykıran Grigoriy’in çığlığıydı. “Birisi bir çığlık attı ve birden sesi kesildi,” diyordu Marya Kondratyevna koşarken. Grigoriy’in yattığı yere gelen iki kadın Foma’nın yardımıyla onu pavyona taşıdılar. Işığı yaktılar ve Smerdyakov’un henüz sakinleşmediğini, odasında çırpınıp durduğunu, gözlerinin kaydığını, ağzının köpük içinde olduğunu gördüler. Grigoriy’in başını sirkeli suyla sildiler. Grigoriy tamamen kendine geldi ve hemen “Bey ölmüş mü?” diye sordu. İki kadın ve Foma o zaman beye bakmaya gittiler ve bahçeye girerken bu kez sadece pencerenin değil, evin bahçeye açılan kapısının da ardına kadar açık olduğunu gördüler. Oysaki, bey bir haftadır her gece daha akşamdan bu kapıyı sımsıkı kilitliyor ve Grigoriy’in bile kapıyı çalmasına hiçbir şekilde izin vermiyordu. Kapının açık olduğunu görünce hepsi de, yani iki kadın ve Foma “sonradan bir şey çıkmasın diye” beyin odasına girmekten çekindiler. Geri döndüklerinde Grigoriy hemen emniyet amirine koşmalarını söyledi. Marya Kondratyevna koşarak gitti ve emniyet amirinin evindeki herkesi ayağa kaldırdı. Pyotr İlyiç’in gelişi, bundan sadece beş dakika sonraydı. Öyle ki, Pyotr İlyiç, artık yalnızca kafasındaki tahminler ve hükümlerle değil, ayrıca suçlunun kim olduğu hakkındaki genel tahmini doğrulayan öyküsüyle de bir görgü tanığı olarak gelmiş oluyordu (bununla birlikte, en son dakikaya kadar ruhunun derinlerinde buna inanmayı reddediyordu).

Hızlı hareket etmeye karar verdiler. Hemen komiser yardımcısına dört kadar tanık bulma görevi verdiler ve artık burada uzun uzun anlatmayacağım birtakım kurallara uyarak Fedor Pavloviç’in evine girdiler ve olay yerinde soruşturma yaptılar. Yeni gelen girişken belediye tabibi, emniyet amiriyle savcı ve sorgu yargıcına kendiliğinden eşlik etmek istedi. Kısaca şu kadarını belirteceğim: Fedor Pavloviç kafatası kırılarak öldürülmüştü, ancak kafasına neyle vurulmuştu? Büyük olasılıkla daha sonra da Grigoriy’i yaralayan silahla. Mümkün olan tıbbi yardım yapıldıktan sonra zayıf ve kesik kesik bir sesle nasıl yaralandığını oldukça düzgün bir şekilde anlatan Grigoriy’i dinleyip silahı aramaya başladılar. Ellerinde fenerle duvar boyunca arıyorlardı ve bahçedeki yola fırlatılıp atılmış olan havanelini buldular. Fedor Pavloviç’in yattığı odada dikkati çeken hiçbir dağınıklık görmediler, ama paravananın arkasında, Fedor Pavloviç’in yatağının yanında, üzerinde “Meleğim Gruşenka’ya, eğer gelmek isterse üç bin ruble hediyem” yazan, altına da herhalde sonradan Fedor Pavloviç tarafından “ve pilicime” sözü eklenmiş olan kalın kâğıttan büyük bir zarf buldular. Zarfın üzerinde kırmızı mühür mumundan üç tane büyük mühür vardı, ama zarf açılmıştı ve içi boştu: Para alınmıştı. Zarfın bağlanmış olduğu ince kırmızı kurdeleyi de yerde buldular. Pyotr İlyiç’in ifadesinde savcıyı ve sorgu yargıcını olağanüstü etkileyen bir husus vardı: Dmitriy Fedoroviç’in şafak vaktine doğru mutlaka kendisini vuracağını ve bunda kararlı olduğunu tahmin ediyordu. Pyotr İlyiç’e de bundan kendisi söz etmiş, tabancayı onun yanında doldurmuş, notu onun yanında yazmış ve cebine koymuştu vs. vs. Ona hâlâ inanmak istemeyen Pyotr İlyiç, bu intiharı önlemek için birilerine haber vermekle tehdit edince de Mitya yayvan yayvan sırıtarak “Yetişemezsin ki” diye cevap vermişti. Şu halde suçluyu yakalamak için belki de gerçekten kendisini vurmaya kalkışmadan önce Mokroye’ye ulaşmak gerekiyordu. “Kesinlikle öyle, kesinlikle öyle!” diye tekrarladı savcı olağanüstü bir heyecanla. “Bu tür serserilerde noktası noktasına böyle olur: Yarın kendimi öldüreceğim, ama ölmeden önce bir âlem yapayım” derler. Dükkândan nasıl şarap ve yiyecek aldığına ilişkin öykü, savcıyı daha da heyecanlandırdı. “Şu tüccar Olsufyev’i öldürüp bin beş yüz rublesini çalan delikanlıyı hatırlarsınız beyler, hemen berbere gitmiş saçlarını kıvırtmış, sonra da parayı gizleme gereği bile duymadan, neredeyse elinde taşıyarak kızların yanına yollanmıştı.” Ancak soruşturma hepsini oyalıyordu; Fedor Pavloviç’in evindeki arama, formaliteler vs. Bütün bunlar zaman alıyordu, işte bu yüzden kendileri yola çıkmadan iki saat kadar önce tam da o sırada maaş almak için şehre gelmiş olan bölge komiseri Mavrikiy Mavrikiyeviç Şmertsov’u Mokroye’ye gönderdiler. Mavrikiy Mavrikiyeviç’e Mokroye’ye gidip ortalığı telaşa vermeden gerekli kişiler gelinceye kadar “suçluyu” sürekli göz hapsinde tutması, keza tanıkları ve muhafızları bulması için vs. vs. talimat verdiler. Mavrikiy Mavrikiyeviç de öyle hareket etti, incognito durumunu korudu ve sadece eski bir tanıdığı olan Trifon Borisoviç’e bu sırrı birazcık açtı. Bu, tam Mitya’nın karanlıkta balkonda kendisini arayan han sahibiyle karşılaştığı, üstelik de burada Trifon Borisoviç’in yüzünde ve sözlerinde ani bir değişiklik olduğunu fark ettiği andı. Ne Mitya ne de başka biri gözlendiğini bilemezdi; Mitya’nın tabanca kutusu Trifon Borisoviç tarafından çoktan aşırılmış ve kuytu bir köşeye gizlenmişti. Ancak sabahın beşinde, hemen hemen şafak sökerken bütün idareciler, emniyet amiri, savcı ve sorgu yargıcı iki ekip halinde, iki troykayla geldiler. Doktor ise ertesi sabah cesede otopsi yapacağını bahane ederek Fedor Pavloviç’in evinde kalmıştı, ama onun asıl ilgilendiği hasta uşak Smerdyakov’un durumuydu. Doktor yola çıkmakta olan arkadaşlarına heyecanla “Kırk sekiz saat boyunca aralıksız tekrarlanan bu şiddetli ve uzun süreli sara nöbetlerine nadiren rastlarsın, bilimin konusuna girer bu,” diyordu ve arkadaşları da bu buluşu yüzünden onu tebrik ediyorlardı. Bunun yanı sıra savcı ve sorgu yargıcı, doktorun, Smerdyakov’un sabaha sağ çıkmayacağını en kesin ifadeyle eklediğini de çok iyi anımsıyorlardı.

Şimdi, uzun, ama gerekli olan bir açıklamadan sonra öykümüzün bir önceki kitabında kaldığımız yere geri dönelim.

III

RUHUN ÇİLELERDEN GEÇİŞİ
BİRİNCİ ÇİLE

Mitya oturuyor ve kendisine ne söylediklerini anlamaksızın orada bulunanlara vahşi bakışlarla bakıyordu. Birden ayağa kalktı, ellerini havaya kaldırdı ve şöyle haykırdı:

“Suçsuzum! O dökülen kanda benim suçum yok! Babamın öldürülmesinden ben suçlu değilim... Öldürmek istiyordum, ama suçlu değilim! Katil ben değilim!”

Ama o daha bunu haykırır haykırmaz perdenin arkasından Gruşenka fırladı ve doğruca gidip emniyet amirinin ayaklarına kapanarak:

“Lanetliyim ben, suçluyum!” diye insanın içini parçalayan bir çığlık attı. Gözyaşlarına boğulmuştu ve ellerini oradakilere doğru uzatmıştı. “Benim yüzümden öldürdü!.. Onu çok üzdüm ve bu hale getirdim! O zavallı rahmetli ihtiyarcığı da inim inim inlettim ve benim kötü yürekliliğim yüzünden iş bu hale geldi! Suçlu benim, en birinci, asıl suçlu benim!”

“Evet, suçlu sensin! Asıl suçlu sensin! Azgının, ahlaksızın tekisin, asıl suçlu sensin,” diye bağırdı emniyet amiri eliyle Gruşenka’yı tehdit ederek. Ama onu hemen yatıştırdılar. Hatta savcı emniyet amirini elleriyle tutmuştu.

“Bu tam bir kargaşa yaratır, Mihail Makaroviç,” diye bağırdı savcı, “soruşturmaya tam anlamıyla engel olursunuz... işi bozuyorsunuz...” savcının neredeyse soluğu kesiliyordu.

“Önlem almalı, önlem almalı, önlem almalı!” Nikolay Parfenoviç de müthiş sinirlenmişti. “Aksi takdirde bu iş yürümez.”

“Bizi birlikte yargılayın!” Hâlâ dizlerinin üzerinde durmakta olan Gruşenka çılgınca bağırmaya devam ediyordu. “Bizi birlikte idam edin, bundan sonra onunla ölüme bile giderim!”

“Gruşa, hayatım, canım, kutsal varlığım!” Mitya da onun yanında diz çöktü ve Gruşenka’ya sımsıkı sarıldı. “Ona inanmayın,” diye haykırıyordu, “onun hiçbir şeyde, hiç kimsenin kanında suçu yok!”

Birkaç kişinin kendisini zorla Gruşenka’dan ayırdığını, Gruşenka’yı hemen götürdüklerini, ancak masanın başına oturduğu sırada kendine geldiğini daha sonradan hatırlamıştı. Yanında ve arkasında göğsü plakalı adamlar duruyordu. Karşısında masanın öbür tarafındaki divanda sorgu yargıcı Nikolay Parfenoviç oturuyor ve masanın üzerinde duran bardaktan biraz su içmesini söyleyip duruyordu: “Sizi canlandırır, rahatlatır, korkmayın, endişelenmeyin,” diye de son derece nazik bir şekilde ekliyordu. Mitya’nın hatırında kaldığına göre, Nikolay Parfenoviç’in biri ametist, diğeri ise açık sarı, şeffaf ve olağanüstü parlak olan büyük taşlı yüzükleri birden müthiş ilgisini çekmişti. Bu yüzüklerin o korkunç sorgulama saatleri boyunca da karşı konulmaz bir şekilde bakışlarını celbettiğini, nedense bu yüzüklerden gözünü ayıramadığını ve içinde bulunduğu duruma hiç de uymayan bu nesneleri aklından çıkarıp atamadığını sonradan da uzun bir süre hayretle hatırlamıştı. Mitya’nın sol yanında, akşam Maksimov’un oturduğu yerde şimdi savcı oturuyordu. Mitya’nın sağ tarafında, daha önce Gruşenka’nın olduğu yerde ise avcı ceketine benzer son derece eski bir ceket giymiş ve önünde mürekkep ve kâğıt bulunan kırmızı yanaklı genç bir adam vardı. Görünüşe göre, bu adam, sorgu yargıcının yanında getirdiği kâtibiydi. Emniyet amiri ise o sırada odanın diğer köşesinde pencerenin önünde, aynı pencerenin yanındaki sandalyede oturan Kalganov’un yanında ayakta duruyordu.

“Biraz su için!” diye belki de onuncu kez tatlılıkla tekrarladı sorgu yargıcı.

“İçtim, efendim, içtim... ama... ezin, cezalandırın, kaderime karar verin!” diye haykırdı Mitya. Fal taşı gibi açılmış hareketsiz gözleriyle sorgu yargıcına bakıyordu.

“Demek, babanız Fedor Pavloviç’in ölümünden kesinlikle suçlu olmadığınızı iddia ediyorsunuz, öyle mi?” Sorgu yargıcı yumuşak, ama ısrarlı bir şekilde sordu.

“Suçsuzum! Başkasının, başka bir ihtiyarın kanının akmasından suçluyum, ama babamınkinden değil. Üstelik de arkasından ağlıyorum! Öldürdüm, ihtiyarı öldürdüm, öldürdüm ve yere yıktım... Ancak akan bu kanın hesabını başka bir kanla, hiçbir suçumun olmadığı korkunç bir kanla vermek de doğrusu pek ağır... Korkunç bir suçlama bu beyler, serseme çevirdiniz beni! Peki ama babamı kim öldürdü, kim öldürdü? Ben olmadığıma göre kim öldürmüş olabilir? Olmayacak şey bu, saçmalık, imkânsız bir şey!..”

“Evet, kim öldürmüş olabilir...” diye söze başladı sorgu yargıcı. Ancak savcı (aslında savcı yardımcısı ama biz ona kısaca savcı diyeceğiz) İppolit Kirilloviç, sorgu yargıcıyla bir kez daha bakıştıktan sonra Mitya’ya dönerek şöyle dedi:

“İhtiyar uşak Grigoriy Vasilyeviç için boşuna kaygılanıyorsunuz. Hayatta olduğunu, kendisinin ifadesine ve şimdi de sizin söylediklerinize göre sebep olduğunuz ağır yaralara rağmen kendine geldiğini, en azından doktorun yaşayacağını söylediğini bilin.

“Yaşıyor mu? Demek yaşıyor!” diye ellerini çırparak bağırdı Mitya. Yüzü aydınlandı. “Tanrım, dualarıma karşılık verip, bana, bu günahkâr adama, bu canavara yaptığın bu büyük mucize için teşekkür ederim sana!.. Evet, evet, dualarımla oldu bu, bütün gece dua etmiştim!..” Ve üç defa haç çıkardı. Nefes nefeseydi.

“Aleyhinizdeki bu kadar önemli kanıtları da zaten Grigoriy’den aldık...” diye savcı devam edecekti, ama Mitya birden sandalyeden fırladı.

“Bir dakika, efendim, Tanrı aşkına, sadece bir dakikacık; Gruşenka’nın yanına gidivereyim...”

“Lütfen efendim! Şu anda olanaksız!” Adeta çığlık attı Nikolay Parfenoviç ve ayağa fırladı. Göğsü plakalı adamlar Mitya’yı tutmuşlardı, bu arada kendisi de zaten sandalyeye oturmuştu...

“Ne yazık, beyler! Sadece bir dakikacık yanına gitmek istiyordum... Ona bütün gece yüreğimi kemiren kanın silindiğini, kaybolduğunu ve artık katil olmadığımı söylemek istiyordum! Beyler, aslında benim nişanlım o!” dedi birden coşku ve hürmetle ve gözlerini oradakilerin üzerinde gezdirdi. “Ah, size teşekkür ederim, beyler! Bir anda beni nasıl da dirilttiniz, nasıl da canlandırıverdiniz!.. O ihtiyar beni kucağında taşımış, leğende yıkamış, üç yaşında bir çocukken herkesin beni terk ettiği bir sırada bana babalık etmişti!..”

“Öyleyse siz...” diye söze başladı sorgu yargıcı.

“Lütfen, efendim, bir dakikacık daha izin verin,” diyerek sözünü kesti Mitya. Dirseklerini masaya dayamış ve elleriyle yüzünü örtmüştü. “Birazcık kafamı toplamama, azıcık soluk almama izin verin efendim. Bütün bunlar müthiş sarsıcı, korkunç şeyler, davul derisi değil ki, bu insan nihayeti!”

“Tekrar su içer miydiniz?” dedi Nikolay Parfenoviç.

Mitya ellerini yüzünden çekti ve kahkahalarla gülmeye başladı. Bakışları canlıydı, sanki bir anda bambaşka bir insan oluvermişti. Hali tavrı da tamamen değişmişti: Yine bütün bu insanlara, bütün bu eski tanıdıklarına denk biri olarak, dün, henüz daha hiçbir şey olmamışken herhangi bir toplulukta bütün bu insanlarla bir araya gelmiş gibi oturuyordu. Ancak bu arada Mitya’nın şehrimize geldiği ilk günlerde emniyet amirinin evinde güler yüzle karşılandığını, ama sonraları, özellikle de en son ay Mitya’nın emniyet amirini hemen hemen hiç ziyaret etmediğini, emniyet amirinin ise örneğin, sokakta Mitya’ yla karşılaştığında suratını astığını ve sırf kibarlığından selam verdiğini ve Mitya’nın bu durumu çok iyi fark ettiğini de belirtelim. Savcıyı daha az tanıyordu, ama savcının sinirli ve garip bir kadın olan karısına zaman zaman kendisinin de nedenini bilmediği saygı ziyaretlerinde bulunurdu. Kadın her nedense onunla en son zamana kadar ilgilenmiş ve her zaman güler yüzle kabul etmişti. Sorgu yargıcıyla henüz daha yakından tanışmamıştı, ama karşılaşmışlar ve hatta bir veya iki defa kadınlar hakkında konuşmuşlardı.

“Görüyorum ki, çok usta bir sorgu yargıcısınız Nikolay Parfeniç,” diye birden neşeyle güldü Mitya, “ama şimdi size ben de yardımcı olacağım. Ah, efendim, yeniden doğmuş gibiyim... sizinle bu kadar teklifsiz olduğum için kusuruma bakmayın. Ayrıca biraz da sarhoşum, bunu size içtenlikle söylüyorum. Sizinle... karşılaşmak şerefine ve mutluluğuna galiba sahip olmuştum Nikolay Parfeniç, akrabam Miusov’un evinde... Beyler, beyler, eşitlik iddiasında değilim, şu anda karşınızda ne sıfatla oturduğumu biliyorum. Zan altındayım... sadece Grigoriy benim aleyhimde ifade vermiş olsa bile... zan altındayım, ah, elbette korkunç bir zan altındayım! Korkunç, korkunç, bunu biliyorum! Ama davaya hazırım beyler. Bu işi hemen şimdi bitirelim, çünkü dinleyin, dinleyin beyler. Suçsuz olduğumu ben bildiğime göre demek ki, hemen bu işi bitirebileceğiz! Öyle değil mi? Öyle değil mi?”

Mitya, sinirli ve taşkın bir halle ve kendisini dinleyenleri en iyi dostları sayarak hızlı hızlı ve çok konuşuyordu.

“Şu halde şimdilik size yapılan suçlamayı kesinlikle reddettiğinizi kaydedeceğiz,” dedi Nikolay Parfenoviç ve kâtibe dönerek ne yazması gerektiğini alçak sesle dikte etti.

“Kaydetmek mi? Bunları yazmak mı istiyorsunuz? Pekâlâ yazın, tamam kabul ediyorum, tamamen onaylıyorum, efendim... Yalnız görüyorsunuz... durun, durun, şöyle yazın: ‘Rezalet çıkartmaktan suçlu, zavallı bir ihtiyarı ağır şekilde yaralamaktan suçlu.’ Kendi içinde, yüreğinin derinlerinde suçlu ama bunu yazmaya gerek yok...” Birden kâtibe döndü, “Bu benim özel hayatım, efendim, bu sizi ilgilendirmez, yüreğimin derinlikleri bunlar, yani... Ama ihtiyar babamın öldürülmesinden ben suçlu değilim! Bu, vahşice bir düşünce! Son derece vahşice bir düşünce!.. Size kanıtlayacağım ve hemen inanacaksınız. Kuşkulandığınız için güleceksiniz, beyler, kahkahalarla güleceksiniz!..”

“Sakin olun Dmitriy Fedoroviç,” diye hatırlattı sorgu yargıcı. Görünüşü, karşısındaki çılgını sakinliğiyle yenmek ister gibiydi. “Sorguya devam etmeden önce eğer yanıtlamayı kabul ederseniz, merhum Fedor Pavloviç’i sevmediğiniz ve onunla aranızda sürekli bir kavga olduğu hususunun teyidini sizden duymak isterdim... En azından çeyrek saat önce burada galiba onu öldürmek istediğinizi söylemiştiniz: ‘Öldürmedim,’ diye haykırmıştınız, ‘ama öldürmek istiyordum!’”

“Böyle mi haykırmıştım? Ah, olabilir efendim! Evet, ne yazık ki onu öldürmek istiyordum, bunu pek çok kez istedim... ne yazık, ne yazık ki istedim!”

“İstediniz. Babanızın şahsına duyduğunuz bu nefrette sizi özellikle hangi nedenlerin yönlendirdiğini açıklamayı kabul eder misiniz?”

“Neyi açıklayayım, beyler!” Mitya gözlerini yere dikip suratını asarak omuzlarını kaldırdı. “Duygularımı saklamadım ki, bütün şehir bilir bunu, meyhanedeki herkes bilir. Daha geçen gün manastırda Starets Zosima’nın hücresinde de söyledim... Aynı günün akşamı babamı dövdüm, nerdeyse öldürüyordum. Tanıkların önünde tekrar gelip öldüreceğime yemin ettim... Ah, binlerce tanık var! Bir ay boyunca haykırdım, herkes tanık!.. Gerçek ortada, gerçek konuşuyor, bar bar bağırıyor, ama ya duygular, beyler, iş duygulara gelince tamamen farklıdır. Gördüğünüz gibi, beyler...” Mitya suratını buruşturdu, “bana öyle geliyor ki, duygularım hakkında bana soru sorma hakkına sahip değilsiniz. Gerçi yetkiniz var, bunu biliyorum, ama bu benim kendi meselem, iç meselem, mahrem meselem... ancak... daha önce... duygularımı saklamadığıma... örneğin meyhanede bir bir herkese söylediğime göre, demek ki... demek ki şimdi de bunu sır olarak saklamayacağım. Gördüğünüz gibi, efendim, aleyhimdeki delillerin bu durumda korkunç deliller olduğunun bilincindeyim: Onu öldüreceğimi herkese söyleyip duruyordum ve aniden öldürüldü: Bu durumda katil benden başka kim olabilir? Hah-ha! Sizi bağışlıyorum, beyler, tamamen bağışlıyorum. Aslında ben de hayretler içindeyim, onu ben öldürmediğime göre kim öldürmüş olabilir? Doğru değil mi? Eğer ben değilsem kim, kim onu öldüren? Beyler...” Birden haykırdı, “nerede, nasıl, neyle öldürülmüş bilmek istiyorum ve hatta bunu sizden soruyorum. Söyleyin bana,” diye hızlı hızlı sordu. Gözlerini savcıya ve sorgu yargıcına dikmişti.

“Onu çalışma odasında kafası kırılmış olarak sırtüstü yerde yatarken bulduk,” dedi savcı.

“Korkunç bir şey bu, beyler!” Mitya birden irkildi ve dirseklerini masaya dayayarak sağ eliyle yüzünü kapadı.

“Devam edelim,” diye sözünü kesti Nikolay Parfenoviç. “Şu halde o zaman duyduğunuz nefretle hareket ediyordunuz, öyle mi? Kıskançlık duyduğunuzu da herkesin içinde ilan etmiştiniz galiba?”

“Ah, evet, kıskançlık, hem sadece kıskançlık da değil.”

“Para yüzünden mi tartışıyordunuz?”

“Evet para yüzünden de.”

“Galiba kavganız, mirastan size eksik verilen üç bin rubleyle ilgiliymiş.”

“Hangi üç bin! Daha çok, daha çok,” diye atıldı Mitya, “altı binden, belki dokuz binden de fazla. Herkese söylüyordum, herkese haykırıyordum! Ama üç binde anlaşmaya karar vermiştim. Bu üç bin ruble bana mutlaka lazımdı... Gruşenka için hazırlayıp yastığının altına koyduğu bu üç bin rublelik paketi kesinlikle benden çalınmış bir para olarak görüyordum. İşte böyle beyler, o parayı yine de kendi param sayıyordum...”

Savcı sorgu yargıcıyla manalı manalı bakıştı ve sezdirmeden göz kırptı.

“Bu konuya tekrar döneceğiz,” dedi sorgu yargıcı, “şimdi özellikle şu hususu ifade etmemize ve kaydetmemize izin veriniz: O zarftaki paraları kendi paranız sayıyordunuz.”

“Yazın efendim, bunun da yine aleyhime bir kanıt olduğunu biliyorum, ama kanıtlardan korkmuyorum ve kendi kendimi ele veriyorum. İşitiyor musunuz, kendi kendimi! Beyler, galiba siz beni olduğumdan farklı birisi olarak görüyorsunuz,” diye ekledi birden sıkıntı ve kederle, “sizinle konuşan soylu bir insandır, asıl önemlisi de (bunu gözden kaçırmayın) alçaklık uçurumuna düşmüş, ama içinde, derinlerinde daima soylu bir varlık olarak kalmış bir insanım, ancak bunu göstermeyi beceremiyorum... Hayatım boyunca bu yüzden öyle acılar çektim ki, soylu olmaya can attım, soyluluk çilekeşi ve elimde bir fenerle, Diyojen’in feneriyle soyluluk arayıcısı oldum, oysaki hayatım boyunca hepimiz gibi sadece kepazelik ettim... yani ben tek başıma, beyler, hepimiz değil, ben tek başıma, tek başıma!.. Başım ağrıyor, efendim.” Acıyla yüzünü buruşturdu, “Gördüğünüz gibi dış görünüşü hoşuma gitmiyordu, şerefsiz bir tarafı vardı, farfaralığı ve her çeşit kutsal şeyi çiğnemesi, alaycılığı ve dinsizliği iğrençti, iğrenç! Ama şu anda, o öldükten sonra farklı düşünüyorum.”

“Nasıl farklı yani?”

“Farklı değil, ama ondan o kadar nefret ettiğime üzülüyorum.”

“Pişmanlık mı duyuyorsunuz?”

“Hayır, pişmanlık değil bu. Bunu kaydetmeyin. Ben de iyi biri değilim, efendim, ben de çok yakışıklı değilim, bu yüzden de onu iğrenç saymaya hakkım yoktu. Bütün mesele bu! İsterseniz bunu yazın.”

Mitya bunları söyledikten sonra birdenbire aşırı derecede mahzunlaştı. Uzun bir süredir sorgu yargıcının sorularına yanıt verdikçe suratı daha da asılıyordu. İşte tam bu anda yine beklenmedik bir olay oldu. Gruşenka’yı biraz önce oradan uzaklaştırmışlardı, ancak çok uzağa değil, şu anda sorgulamanın yapıldığı bu mavi odadan sadece üç oda öteye götürmüşlerdi. Bu, gece dans ettikleri ve içki âlemi yaptıkları büyük odanın yanındaki tek pencereli küçük bir odaydı. Gruşenka bu odada oturuyordu, yanında ise yalnızca müthiş sarsılmış ve korkmuş, bir kurtarıcı ararcasına Gruşenka’ya sokulmuş olan Maksimov vardı. Bulundukları odanın kapısının önünde göğsünde plaka olan bir köylü dikiliyordu. Gruşenka ağlıyordu ve kederin artık ruhuna iyice saplandığı bir anda birden yerinden fırladı, “Vay başıma gelenler!” diye korkunç bir çığlık atıp ellerini çırptı, odadan dışarı, ona, Mityasına doğru atıldı. Bu, öyle beklenmedik bir anda olmuştu ki, hiç kimse onu durduramadı. Mitya ise Gruşenka’nın feryadını işitince titremeye başladı, yerinden fırladı, haykırdı ve kendini kaybetmiş gibi hızla onu karşılamaya koştu. Birbirlerini görmüş olsalar bile yine de kavuşmalarına izin vermediler. Mitya’yı kollarından sımsıkı tutmuşlardı: Çırpınıp çabalayıp duruyordu, zapt edebilmek için üç dört kişi gerekiyordu. Gruşenka’yı da tutmuşlardı ve Mitya, onu çekip götürürlerken çığlıklar atarak ellerini kendisine doğru uzattığını görmüştü. Bu sahne sona erdiğinde, masanın başında, sorgu yargıcının karşısındaki eski yerine oturduğunda kendine geldi ve sorgu yargıcına bağırdı:

“Ondan ne istiyorsunuz? Neden ona acı çektiriyorsunuz? Onun bir suçu yok, yok!..”

Savcı ve sorgu yargıcı Mitya’yı yatıştırdılar. Böylece on dakika kadar zaman geçti; sonunda dışarı çıkmış olan Mihail Makaroviç aceleyle odaya girdi, yüksek sesle ve heyecanlı bir şekilde savcıya şöyle dedi:

“Uzaklaştırıldı, aşağıda, bu talihsiz adama bir kelimecik bir şey söylememe izin verir misiniz, beyler? Sizin yanınızda, efendim, sizin yanınızda!”

“Buyrun, Mihail Makaroviç,” diye karşılık verdi sorgu yargıcı, “şu anda olmaz diyecek halimiz yok.”

“Dmitriy Fedoroviç, dinle evladım,” diye söze başladı Mihail Makaroviç Mitya’ya dönerek. Heyecanlı suratı, bu talihsiz adama karşı duyduğu samimi bir baba şefkatini ifade ediyordu. “Senin Agrafena Aleksandrovna’yı kendi elimle aşağı götürdüm ve ev sahibinin kızlarına emanet ettim. İhtiyar Maksimov da şu anda yanında bulunuyor. Hem de onu ikna ettim, duydun mu? İkna ettim ve yatıştırdım, senin temize çıkman gerektiğini, sana sıkıntı vermemesini, aksi takdirde senin şaşırabileceğini ve yanlış ifade verebileceğini söyledim. Kısaca anlattım ve o da anladı. Akıllı bir kız, birader, iyi bir kız. Benim gibi bir ihtiyarın elini öpmeye davrandı, senin için yalvardı. Onun için endişe etmemeni söylemek üzere beni buraya kendisi gönderdi. Gidip ona senin sakinleştiğini ve onun için endişelenmediğini söylemem lazım cancağızım. Sen şimdi rahat ol. O kadına karşı suçluyum. O bir Hıristiyan, evet beyler, uysal bir Hıristiyan ve hiçbir suçu yok. Ona ne söyleyeyim, Dmitriy Fedoroviç, sakin sakin oturacak mısın?”

Babacan adam daha pek çok şey söyledi, ancak Gruşenka’nın çektiği acı, bir insanın duyduğu keder, onun iyilikle dolu yüreğini etkilemiş, hatta gözlerinde yaşlar belirmişti. Mitya yerinden fırladı ve ona doğru atıldı.

“Affedersiniz, beyler, izin verin, ah izin verin!” diye bağırdı Mitya. “Melek ruhlu bir insansınız siz, Mihail Makaroviç, melek, onun adına teşekkür ederim! Rahat duracağım, neşeli olacağım, ruhunuzun sonsuz iyiliğine dayanarak ona neşeli olduğumu, hatta sizin gibi bir koruyucu meleği olduğunu bilerek birazdan gülmeye başlayacağımı söyleyin. Şimdi her şeyi halledeceğim ve serbest kalır kalmaz da hemen ona koşacağım, görecek, beklesin! Baylar...” Birden savcıya ve sorgu yargıcına döndü, “şimdi size ruhumu açacağım, içimi dökeceğim, bu işi hemen bitireceğiz, tatlıya bağlayacağız, en sonunda da güleceğiz. Güleceğiz, öyle değil mi? Beyler, bu kadın benim yüreğimin kraliçesidir! Ah, bunu söylememe izin verin, artık bu konuyu size açacağım... Soylu insanlarla bir arada olduğumu görüyorum: O benim ışığım, kutsal varlığımdır. Ah, bir bilseniz! Feryatlarını duydunuz: ‘Seninle birlikte idama bile giderim!’ diyordu. Oysa ben ona ne verdim? Fakirin, çulsuzun biriyim, böyle bir aşk benim neyime, değer miyim? Beceriksiz, rezil herifin biriyim, rezil de bir suratım var. Bu nasıl bir aşktır ki, benimle idam sehpasına gitmek istiyor. Biraz önce benim için ayaklarınıza kapanmıştı. Gururludur ve masumdur! Ona nasıl tapmam, nasıl feryat etmem, ona nasıl gönül vermem! Ah, efendim, bağışlayın! Ama şimdi, şimdi artık rahatladım!”

Sandalyeye çöktü ve elleriyle yüzünü örtüp hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Ancak bunlar artık mutluluk gözyaşlarıydı. Birden kendine geldi. Yaşlı emniyet amiri çok memnundu, galiba hukukçular da öyleydi: Sorgunun artık yeni bir aşamaya gireceğini hissediyorlardı. Emniyet amirini yolladıktan sonra Mitya’nın neşesi yerine geldi.

“Pekâlâ baylar, artık sizinim, tamamen sizinim. Hem... eğer şu ayrıntılar olmasaydı çoktan anlaşmıştık bile. Tekrar ayrıntılara gireceğim. Sizinim beyler, ama yemin edeceğim, karşılıklı güven gerek (sizin bana, benim de size) aksi takdirde asla bu işi bitiremeyiz. Bunu sizin için söylüyorum. Meseleye dönelim beyler, meseleye. En önemlisi de benim iç dünyamı o kadar karıştırmayın, ruhumdaki saçmalıkları didiklemeyin, sadece konuyu ve olayları sorun, ben de hemen sizi tatmin edici cevaplar vereyim. Ayrıntılar cehennemin dibine!”

Mitya bunları haykırarak söylemişti. Sorgu yeniden başladı.

IV

İKİNCİ ÇİLE

“Sizin bu şekilde yardıma hazır durumda oluşunuz bizi nasıl cesaretlendiriyor, bilemezsiniz, Dmitriy Fedoroviç...” dedi Nikolay Parfenoviç. Canlı bir görünüşü vardı ve bir dakika önce gözlüklerini çıkardığı iri ve patlak, açık gri ve aşırı miyop gözlerinde belirgin bir memnuniyet okunuyordu. “Biraz önce karşılıklı güven konusundan söz ederken haklıydınız. Bu derece önemli meselelerde, zan altındaki kişinin kendisini temize çıkartmak istemesi, bunu umut etmesi ve temize çıkartabilmesi için karşılıklı güven olmadan hiçbir şey elde edilemez. Biz kendi adımıza bize bağlı olan her şeyi yapacağız. Bu işi nasıl yürüttüğümüzü daha şimdiden kendiniz de gördünüz... Doğru değil mi, İppolit Kirilloviç?” diye birden savcıya döndü.

“Ah, elbette,” dedi savcı. Nikolay Parfenoviç’in heyecanlı tavrına kıyasla oldukça yavan bir şekilde bile olsa bunu o da onaylamıştı.

Şu hususu ilk ve son defa belirteyim ki, şehrimize yeni gelmiş olan Nikolay Parfenoviç, burada çalışmaya başladığı ilk günden itibaren bizim savcı İppolit Kirilloviç’e karşı olağanüstü bir saygı ve yakınlık duyuyordu. Bizim “çalışma hayatında gücendirilmiş” İppolit Kirilloviç’in görülmedik psikoloji ve hitabet yeteneğine sahip olduğuna kesinlikle inanan ve İppolit Kirilloviç’in gücendirildiğinden tam anlamıyla emin olan hemen hemen tek insan oydu. Daha Petersburg’dayken İppolit Kirilloviç hakkında bir şeyler duymuştu. Aslına bakılırsa bizim bu “gücenik” savcımızın da bütün dünyada içten ve yürekten sevdiği tek insan genç Nikolay Parfenoviç’ti. Buraya gelirken yol boyunca ellerindeki iş konusunda konuşup anlaşacakları zamanları olmuştu. Şimdi de bu masanın başında Nikolay Parfenoviç’in cin gibi zekâsı, yaşlı meskektaşının her işaretini, suratındaki her hareketi, daha ağzını açar açmaz, bakışından ve göz kırpışından hemen anlıyordu.

“Beyler, sözümü önemsiz şeylerle kesmeden anlatmama izin verirseniz size her şeyi hemen anlatacağım,” dedi Mitya öfkeyle.

“Pek güzel, efendim. Teşekkür ederim. Ancak anlatacaklarınızı dinlemeye başlamadan önce bizim için çok ilginç olan, dün saat beş civarında tabancalarınızı rehin bırakarak dostunuz Pyotr İlyiç Perhotin’den ödünç aldığınız şu on ruble meselesini de kaydetmeme izin veriniz.”

“Rehin koydum, efendim, on ruble karşılığında rehin koydum, ne var bunda? Yoldan şehre döner dönmez rehin bıraktım, hepsi bu.”

“Yoldan mı gelmiştiniz? Şehir dışına mı çıkmıştınız?”

“Gittim, efendim, kırk verst öteye gittim, bilmiyor muydunuz?”

Savcı ve Nikolay Parfenoviç bakıştılar.

“En iyisi hikâyenize dün sabahtan itibaren bütün gününüzü sırasıyla anlatarak başlasanız. Örneğin, şehirden nereye gittiğinizi, ne zaman gidip, ne zaman döndüğünüzü ve bütün olan biteni öğrenebilsek...”

“Siz de zaten en başından sormuştunuz,” diyerek yüksek sesle güldü Mitya, “eğer isterseniz dünden değil, evvelki gün sabahtan başlayayım, o zaman nereye, nasıl ve neden gidip geldiğimi daha iyi anlarsınız. Beyler, evvelki gün sabah burada oturan tüccar Samsonov’a çok güvenilir bir teminat karşılığında üç bin ruble borç almaya gitmiştim. Bu para birden lazım oluvermişti, beyler, birden...”

“Sözünüzü kesmeme izin verin,” dedi savcı nazik bir şekilde, “bu para neden birden gerekmişti, hem de tam tamına bu kadar, yani tam üç bin ruble para?”

“Aman, efendim, ayrıntılara ne gerek var: Nasıl, ne zaman, neden, neden o kadar değil de bu kadar para ve benzeri gibi ıvır zıvır şeyler... böyle giderse üç cilde sığdıramazsın bir de sonsöz yazmanız gerekir!”

Mitya bütün bunları iyi niyetle, ancak bütün gerçeği anlatmak isteyen ve en iyi niyetlerle dolu bir insanın sabırsız laubaliliğiyle söylemişti.

“Beyler,” dedi birden sanki bir şey anımsamış gibi, “siz benim terslenmeme aldırış etmeyin, tekrar rica ediyorum: Bir kere daha emin olunuz ki, tam anlamıyla saygılıyım ve işin şu andaki durumunun bilincindeyim. Sarhoş olduğumu sanmayın. Ayıldım artık. Sarhoş da olsam fark etmezdi. Ben zaten böyleyim:

Ayıldım, aklım başıma geldi, aptal oldum. İçtim, aptallaştım, akıllandım.

Hah-ha! Bununla birlikte, beyler, karşınızda espri yapmanın benim için hâlâ bir münasebetsizlik olduğunu, yani henüz daha aramızda anlaşamadığımızı görüyorum. Onurumu korumama izin verin. Şu anki farkı anlıyorum: Ne de olsa karşınızda bir suçlu olarak oturuyorum, demek ki, hiçbir şekilde size eşit değilim, size ise beni gözetleme görevi verilmiş: Grigoriy için kafamı okşayacak değilsiniz. İhtiyar adamların kafasını kırmak elbette ki cezasız kalmaz. Bu yüzden beni mahkemeye verip, altı ay, bir yıl hapse tıkarsınız. Medeni haklarımdan yoksun bırakmasalar bile ne hüküm verirler bilmem. Medeni haklarım elimden alınmaz, değil mi savcı bey? Evet, bu farkı biliyorum beyler... Ama kabul edin ki, nereye gittin, nasıl gittin, niye gittin sorularıyla Tanrı’yı bile şaşırtabilirsiniz. Böylelikle ben şaşıracağım ve siz de hemen kayda geçireceksiniz. Sonra ne olacak? Hiçbir şey olmayacak! Nihayetinde artık yalan söylemeye bir kere başlamışsam sonuna kadar götüreceğim, siz de beyler, yüksek tahsil görmüş ve en soylu kişiler olarak beni bağışlayacaksınız. Sizden bir ricam var: Şu formaliteye uygun sorgulama yönteminden, hani şu en başta nasıl kalktın, ne yedin, nasıl tükürdün gibi boş sorulardan başlayıp ‘suçlunun dikkatini uyuşturduktan sonra’ birden ‘kimi öldürdün, kimi soydun?’ sorusuyla şaşırttığınız sorgulama yönteminden vazgeçin. Hah-ha! Formaliteleriniz sizin kuralınızdır, bütün kurnazlığınız da buna dayanır! Bu tür kurnazlıklarla köylüleri kandırın, beni değil. Bu işi bilirim, ben de bu işi yaptım, ha-ha-ha! Kızmayın beyler, küstahlığımı bağışlıyorsunuz, değil mi?” diye bağırdı Mitya şaşırtıcı bir saflıkla onlara bakarak. “Konuşan Mitya Karamazov olduğuna göre bağışlanabilir, çünkü akıllı bir adam bağışlanmaz, ama Mitka bağışlanabilir! Hah-ha!”

Nikolay Parfenoviç dinliyor ve o da gülüyordu. Savcı gülmese de en küçük bir sözcüğü, Mitya’nın en ufak bir hareketini, yüzündeki en küçük bir çizginin titreyişini kaçırmak istemiyormuş gibi dikkatle ve gözlerini ayırmadan ona bakıyordu.

“Ama biz, sabah nasıl kalktınız, ne yediniz gibi sizi şaşırtacak sorularla değil, en önemli konudan başladık,” dedi hâlâ gülmeye devam eden Nikolay Parfenoviç.

“Anlıyorum, anladım ve bunun değerlendirmesini yaptım ayrıca bana göstermiş olduğunuz soylu insanlara layık eşi görülmemiş iyiliğinize daha da fazla değer veriyorum. Üç soylu insan toplanmışız şurda, varsın her şeyimiz asaletin ve şerefin birleştirdiği tahsilli ve medeni insanların arasındaki karşılıklı güvene dayansın. Her türlü durumda sizleri, hayatımın bu dakikasında, şerefimin ayaklar altına alındığı şu anda en iyi dostlarım saymama izin verin! Bu sizi gücendirmez, değil mi, beyler?”

“Tam tersine her şeyi pek güzel ifade ettiniz, Dmitriy Fedoroviç,” diye onayladı Nikolay Parfenoviç ciddi bir edayla.

“Ivır zıvırları, bütün bu hilebaz ıvır zıvırları ise bir kenara atın, beyler,” diye heyecanla haykırdı Mitya, “yoksa şeytan bilir iş nereye varacak, doğru değil mi?”

“Akıllıca öğütlerinize tam olarak uyacağım,” diye birden lafa girdi savcı Mitya’ya dönerek, “ancak sorduğum sorudan vazgeçmeyeceğim. Bu kadar paranın, yani özellikle tam üç bin rublenin size neden lazım olduğunu öğrenmek bizim açımızdan son derece gerekli.”

“Ne için mi lazım oldu? Şunun için veya bunun için. Pekâlâ, borcumu ödemek için.”

“Kime?”

“Bunu söylemeyi kesin olarak reddediyorum, beyler! Söyleyemeyeceğim, buna cesaret edemediğim ya da korktuğum için değil, bütün bunlar beş para etmez önemsiz şeyler olduğu için. Söylemeyeceğim, çünkü burada bir prensip söz konusu: Bu benim özel hayatımdır ve özel hayatıma girmenize izin vermiyorum. Benim prensibim bu. Sorunuzun bu işle bir ilgisi yok, bu işle ilgisi olmayan şeyler ise benim özel hayatım! Borcumu ödemek istedim, şeref borcumu ödemek istedim, ama kime olduğunu söylemeyeceğim.”

“İzninizle bunu kayda geçirelim,” dedi savcı.

“Lütfen. Nasılsa öyle yazın: Söylemeyeceğimi yazın. Hatta bunu söylemeyi onursuzluk saydığımı yazın baylar. Yazacak çok zamanınız var demek ki!”

“İzninizle, efendim, eğer bilmiyorsanız,” dedi savcı azarlar gibi bir edayla, “sizi uyarır ve şu anda size sorulan sorulara cevap vermeme hakkına sahip olduğunuzu, bizimse tam tersine, şu veya bu nedenle yanıtlamaktan kaçınmanız halinde sizden zorla cevap almak gibi bir hakkımız bulunmadığını bir kez daha hatırlatırım. Bu, sizin kişisel düşüncenize bağlı bir iştir. Ancak bizim görevimiz yine de bu gibi durumlarda şu ya da bu şekilde ifade vermeyerek kendinize ne derece zarar verebileceğinizi size anlatmaktır. Şimdi devam etmenizi rica ediyorum.”

“Ben kızmadım ki zaten, efendim... ben...” diye mırıldandı Mitya. Azar işittiği için biraz utanmıştı. “Bakın, beyler, o zaman yanına gittiğim şu Samsonov...”

Mitya’nın okurların artık bildiği öyküsünü uzun uzun anlatacak değiliz. Kuşkusuz. Mitya sabırsızlıkla her şeyi en ufak ayrıntısına kadar anlatmak ve böylece bu işten tamamen kurtulmak istiyordu. Ancak ifadesini kayda geçirdikçe sözünü kesmeleri gerekiyordu. Dmitriy Fedoroviç bu durumu kınadı, ancak buna boyun eğdi, öfkelendi, ama iyi niyetini henüz daha kaybetmemişti. Aslında zaman zaman “Beyler, bu yaptığınız, Tanrı’yı bile çıldırtır” ya da “Beyler, beni boşu boşuna kızdırdığınızı biliyor musunuz?” diye haykırıyordu, ama bunları haykırırken de henüz dostça tutumunu değiştirmemişti. Evvelki gün Samsonov’un kendisini nasıl “kazıkladığını” böylece anlattı. (O zaman kandırılmış olduğunu artık iyice anlıyordu.) Sorgu yargıcının ve savcının hiç bilmedikleri bir konu olan yol masrafları için altı ruble karşılığında saatin satılması olayı, aşırı derecede dikkatlerini çekmiş ve Mitya’yı haddinden fazla kızdırmıştı: Cinayetin öncesinde cebinde bir kuruşu bile bulunmadığı gerçeğinin ikinci dereceden kanıtı olarak bu olayın bütün ayrıntısıyla kayda geçirilmesini gerekli buldular. Mitya’nın suratı yavaş yavaş asılmaya başlamıştı. Daha sonra Lyagavıy’a yaptığı ziyareti ve kömür gazıyla dolu kulübede geçirdiği geceyi anlatıp öyküsünü kente dönüşüne kadar getirdi ve burada herhangi özel bir rica olmaksızın Gruşenka yüzünden çektiği kıskançlıkları ayrıntılı olarak anlatmaya başladı. Sessizce ve dikkatle dinliyorlardı, özellikle Fedor Pavloviç’in evinin “arkasında”, Marya Kondratyeva’nın bahçesinde epeydir Gruşenka’yı izlemek için bir gözetleme noktası oluşturmuş ve bilgileri ona Smerdyakov’un taşıyor olması ilgilerini çekti: Buna çok önem verdiler ve kayda geçirdiler. Duyduğu kıskançlığı hararetle ve ayrıntısıyla anlatıyordu. Gerçi en mahrem duygularını, deyim yerindeyse, “herkesin gözleri önüne” sermekten içten içe utanıyordu, ama haklı çıkmak için bu utancı gözle görülür bir şekilde yenmeye çalışıyordu. Öyküsünü anlattığı sırada sorgu yargıcının ve özellikle de savcının dikkatle ona çevrilmiş olan bakışlarının umursamaz sertliği, sonunda onu iyice şaşırttı: “Daha topu topu birkaç gün önce kadınlar hakkında saçma sapan şeyler konuştuğum şu yeniyetme Nikolay Parfenoviç ve şu hasta savcı, bunları anlatmaya değecek insanlar değiller,” diye geçirdi aklından sıkıntıyla. “Rezalet!” “Sabret, boyun eğ ve bir şey deme!” diyerek düşüncesini bir mısrayla sona erdirdi, ama tekrar devam edebilmek için yine de gücünü topladı. Hohlakova’yla ilgili öyküye geçerken neşesi yerine geldi, hatta bu hanımefendi hakkında konuyla hiç ilgisi olmayan küçük bir anekdot anlatmak istiyordu ki, sorgu yargıcı sözünü kesti ve nazik bir şekilde “daha önemli konulara” geçmesini önerdi. Nihayet, uğradığı hayal kırıklığını ve Hohlakova’nın evinden çıkarken “en kısa zamanda birini boğazlayıp üç bin ruble bulmayı” bile düşünmüş olduğu o dakikayı anlattıktan sonra onu yine durdurdular ve “boğazlamak istediğini” kayda geçtiler. Mitya hiç ses çıkarmadan yazmalarına izin verdi. Sonunda iş, öyküde Gruşenka’nın kendisini aldattığını ve ihtiyarın yanında geceyarısına kadar kalacağını söylediği halde daha oraya götürür götürmez Samsonov’un evinden ayrıldığını öğrendiği noktaya gelip dayandı: “Eğer o zaman o Fenya’yı öldürmediysem, sırf vaktim olmadığı içindir, beyler,” sözleri çıktı birden ağzından tam öykünün burasında. Bunu da titizlikle kayda geçirdiler. Mitya, sıkıntıyla devam ediyordu ve babasının bahçesine nasıl koşarak gittiğini anlatmaya başlamıştı ki, sorgu yargıcı birden sözünü kesti ve divanın üzerinde duran büyük çantasını açarak içinden havanelini çıkardı.

“Bunu tanıyor musunuz?” diye havanelini Mitya’ya gösterdi.

“Ah, evet!” diyerek sıkıntıyla gülümsedi Mitya. “Nasıl tanımam! Verin bakayım... Şeytan alsın, buna hiç gerek yok!”

“Bundan söz etmeyi unuttunuz,” dedi sorgu yargıcı.

“Şeytan götürsün! Sizden saklamıyordum, onu anlatmadan olur muydu sanıyorsunuz? Sadece aklımdan uçup gitmiş.”

“Lütfedip bunu nasıl ele geçirdiğinizi etraflıca anlatır mısınız?”

“Hay hay, emredersiniz, efendim.”

Ve Mitya havanelini nasıl kapıp koşarak uzaklaştığını anlattı.

“Peki bu aleti almaktaki amacınız neydi?”

“Hangi amaç? Hiçbir amacım yoktu! Kaptım ve koşmaya başladım.”

“Amacınız yoksa niye o zaman?”

Mitya’nın sıkıntısı artıyordu. “Yeniyetmeye” dikkatle baktı, sıkıntılı ve öfkeli öfkeli güldü. Duyduğu kıskançlığın öyküsünü “bu insanlara” böyle samimi bir şekilde içini dökerek anlattığı için utancı giderek artıyordu.

“Tükürürüm havaneline de!” sözleri kaçtı birden ağzından.

“Ama, efendim.”

“Pekâlâ, köpeklerden korunmak için almıştım. Ortalık karanlıktı... Her ihtimale karşı.”

“Karanlıktan bu kadar korktuğunuza göre, daha önceden de geceleri sokağa çıkarken yanınıza herhangi bir silah alır mıydınız?”

“Aman, cehennemin dibine, tuu! Beyler, sizinle konuşmak tam anlamıyla imkânsız!” diye bağırdı Mitya. Son derece öfkeliydi ve kâtibe dönerek hiddetten kıpkırmızı olmuş bir halde, çıldırmış gibi bir sesle hızlı hızlı şöyle dedi:

“Yaz şimdi... şimdi... ‘Koşup babam... Fedor Pavloviç’i... kafasına vurarak öldürmek için havanelini yanıma almıştım!’ Şimdi tatmin oldunuz mu, beyler? İçiniz rahatladı mı?” dedi sorgu yargıcına ve savcıya meydan okurcasına gözünü dikerek.

“Şu anda bize kızdığınız ve size yönelttiğimiz, sizin ufak ayrıntılar olarak gördüğünüz, aslında ise son derece önemli olan sorulardan sıkıldığınız için böyle bir ifade verdiğinizi çok iyi anlıyoruz,” diyerek ona kuru bir cevap verdi savcı.

“Ama, insaf edin, beyler! Tamam havanelini aldım... Peki, bu gibi durumlarda niye eline bir şey alır ki insan? Ne için olduğunu bilmiyorum. Aldım ve kaçtım. Hepsi bu. Ayıp, beyler, passons,33 yoksa yemin ederim anlatmaktan vazgeçeceğim!”

Dirseğini masaya koydu ve elini başına dayadı. Kendisini sorgulayanlara yan dönerek oturmuştu ve içindeki kötü duyguyu yenmeye çalışıyordu. Aslında ayağa kalkıp “beni idam sehpasına götürseniz de” artık bir kelime bile söylemeyeceğim demeyi korkunç bir şekilde istiyordu.

“Bakın, beyler,” dedi birden kendine güçlükle hâkim olarak, “bakın. Sizi dinliyorum ve hayal görür gibi oluyorum.... zaman zaman bir rüya görürüm... bu öyle bir rüya ki, sık sık görüyorum, sık sık tekrarlanıyor. Müthiş korktuğum birisi peşimden koşuyor, karanlıkta, gece vakti kovalıyor, beni arıyor, bense bir kapının veya bir dolabın arkasına girip ondan saklanıyorum, kendimi alçaltarak saklanıyorum, ama asıl önemlisi nereye saklandığımı çok iyi biliyor, ancak bana daha uzun bir süre eziyet etmek için, duyduğum korkunun tadını doya doya çıkartmak için mahsus nerede olduğumu bilmiyormuş gibi yapıyor... Şimdi sizin yaptığınız da aynısı! Tıpkı buna benziyor!”

“Böyle rüyalar mı görürsünüz?” diye sordu savcı.

“Evet, böyle rüyalar görürüm... Yoksa artık kayda geçirmek istemiyor musunuz?” diye ağzını çarpıtarak güldü Mitya.

“Hayır, efendim, bunu yazmaya gerek yok, ancak yine de ilginç rüyalarınız var.”

“Artık rüyaları bırakalım! Gerçekçilik, beyler, gerçek hayatın gerçekçiliği! Ben bir kurdum, sizlerse avcı, hadi kurdu kovalayın bakalım.”

“Lüzumsuz yere böyle bir kıyaslama yapıyorsunuz...” diye söze başladı Nikolay Parfenoviç çok yumuşak bir şekilde.

“Lüzumsuz yere değil, efendim, lüzumsuz değil!” Mitya tekrar öfkelendi. Ani bir öfke patlamasıyla ruhunu biraz rahatlatıp söylediği her kelimeyle yeniden yumuşamaya başladı. “Sorularınızla bezdirdiğiniz suçluya veya sanığa inanmayabilirsiniz, ama soylu bir adama, bir insanın bu en soylu galeyanına (Bunu cesaretle haykırırım!) hayır, efendim! Buna inanmamazlık edemezsiniz... böyle bir hakkınız yok... ama,

sus kalbim, Sabret, boyun eğ ve bir şey deme!

Pekâlâ, devam edecek miyiz?” diye somurtarak sordu.

“Tabii tabii, devam edin,” diye cevap verdi Nikolay Parfenoviç.

33 (Fr.) Geçelim, yeter. (Ç.N.)

V

ÜÇÜNCÜ ÇİLE

Mitya, sert bir tavırla konuşmaya başlamıştı, ama anlattığı şeylerin en ufak ayrıntısını bile unutmamaya ve gözden kaçırmamaya gayret ediyordu. Babasının bahçesine duvardan nasıl atladığını, pencereye kadar nasıl gittiğini ve pencerenin altındayken olup biten her şeyi bir bir anlattı. Bahçede bulunduğu sırada Gruşenka’nın babasının evinde olup olmadığını korkunç şekilde öğrenmek istediği o anda kendisini heyecanlandıran duyguları açık seçik, adeta tane tane aktardı. Yalnız tuhaf bir şey vardı: Savcı da, sorgu yargıcı da bu kez müthiş temkinli dinliyorlar, boş boş bakıyorlar, çok daha az soru soruyorlardı. Mitya yüzlerinden hiçbir sonuç çıkaramıyordu. “Kızdılar ve gücendiler,” diye düşündü, “aman canları cehenneme!” Babasının pencereyi açması için Gruşenka’nın geldiğini gösteren işareti vermeyi nasıl akıl ettiğini anlattığı sırada savcı ve sorgu yargıcı, bu “işaret” sözcüğüne, sanki bu sözcüğün ne anlama geldiğini hiç anlamamış gibi hiç dikkat etmemişlerdi. Öyle ki, Mitya da bunu fark etti. Nihayet, pencereden kafasını uzatan babasını görünce nefretinin arttığı ve cebinden havanelini kaptığı ana gelirken birdenbire mahsus durdu. Oturuyor ve duvara bakıyordu. Berikilerin gözlerini ona diktiklerini biliyordu.

“Peki, efendim,” dedi sorgu yargıcı, “silahı kaptınız ve... sonra ne oldu?”

“Sonra mı? Sonra öldürdüm... tepesine indirdim ve kafasını kırdım... Size göre böyle oldu!” Birden gözleri parladı. Tamamen sönmüş olan öfkesi aniden olağanüstü bir güçle yeniden patlamıştı.

“Bize göre öyle,” dedi Nikolay Parfenoviç, “pekâlâ, ya size göre nasıl?”

Mitya gözlerini yere dikti ve uzun süre konuşmadı.

“Bana göre, beyler, bana göre şöyle oldu,” diye sakin bir şekilde konuşmaya başladı, “birinin gözyaşları mı, annemin Tanrı’ya yakarışları mı, yoksa o anda alnıma bir öpücük konduran Kutsal Ruh mu nedir, bilmem ama şeytan yenik düştü. Pencereden uzaklaştım ve duvara doğru koştum... Babam korkmuş ve beni daha yeni görmüştü, çığlık attı ve pencereden geri çekildi. Bunu çok iyi hatırlıyorum. Bense bahçeyi geçmiş duvara doğru koşuyordum... İşte tam bu anda Grigoriy bana yetişti, o sırada duvarın üzerine çıkmıştım...”

Bu anda gözlerini kaldırıp dinleyenlere baktı. Ötekiler görünüşe göre ona son derece sakin ve dikkatle bakıyorlardı. Mitya’nın içinde adeta bir öfke sancısı oldu.

“Ama siz benimle alay ediyorsunuz, beyler!” diye birden parladı.

“Neden böyle bir sonuca varıyorsunuz?” dedi Nikolay Parfenoviç.

“Bir tek sözüme bile inanmıyorsunuz da ondan! En önemli noktaya geldiğimi anlıyorum zaten: İhtiyar şimdi orada kafası kırılmış olarak yatıyor, bense onu öldürmek istediğimi ve havanelini kaptığımı acıklı bir şekilde tasvir ettikten sonra pencerenin önünden koşarak kaçıyorum... Masal bu! Manzum masal! Bu herifin sözlerine inanılır mı? Hah-ha! Alay ediyorsunuz, beyler!”

Sandalyenin üzerinde bütün vücuduyla öyle bir döndü ki, sandalye çatır çatır çatırdadı.

Savcı, Mitya’nın heyecanına sanki dikkat etmiyormuş gibi birden söze başladı:

“Peki, pencereden uzaklaştığınız sırada pavyonun öbür tarafında bulunan bahçe kapısının açık olup olmadığını fark etmiş miydiniz?”

“Hayır, açık değildi.”

“Değil miydi?”

“Tam tersine kapalıydı, zaten kim o kapıyı açabilirdi ki? Vay canına, kapı, durun bir dakika!” Birden sanki bir şey hatırladı ve irkildi, “yoksa kapıyı açık mı buldunuz?”

“Açıktı.”

“Eğer kapıyı sizler açmadıysanız o zaman kim açmış olabilir ki?” diyen Mitya birden müthiş şaşırdı.

“Kapı açık duruyordu ve babanızın katili kesin olarak bu kapıdan içeri girmiş, cinayeti işledikten sonra yine bu kapıdan çıkmıştı.” Savcı tek tek, yavaş yavaş ve tane tane konuşuyordu. “Bu bizim için son derece açık. Cinayetin pencereden değil, odanın içinde işlendiği anlaşılıyor. Yapılan keşiften, cesedin duruşundan ve diğer başka şeylerden bunun böyle olduğu kesin. Bundan hiç kuşkumuz yok.”

Mitya müthiş sarsılmıştı.

“Bu imkânsız, beyler!” diye bağırdı kendini iyice kaybederek. “Ben... ben içeri girmedim... size kesinlikle doğruyu söylüyorum. Bahçede olduğum süre içinde ve bahçeden kaçtığım sırada kapı kapalıydı. Ben yalnızca pencerenin altında durdum ve yalnızca onu pencereden gördüm, yalnızca... Son dakikasına kadar hatırlıyorum. Hatırlamasam bile bir şey fark etmez, çünkü işaretleri sadece benim, Smerdyakov’un ve onun, yani rahmetlinin bildiğini, onun da işaret verilmeden dünyada kimseye kapı açmayacağını biliyorum!”

“İşaretler mi? Nasıl işaretler bunlar?” Savcı açgözlü, hemen hemen isterik bir merakla sordu. Ciddi görünüşünü bir anda kaybetmişti. Soruyu ürkek ürkek yanaşır gibi sormuştu. Henüz kendisinin bilmediği önemli bir gerçeğin kokusunu almış ve hemen o anda Mitya’nın belki de bunu tam olarak açıklamak istemeyeceği korkusuna kapılmıştı.

“Yoksa bilmiyor muydunuz?” diye göz kırptı Mitya. Alaycı ve öfkeli bir şekilde gülüyordu. “Ya söylemezsem? Kimden öğreneceksiniz o zaman? Bu işaretleri topu topu rahmetli, ben ve Smerdyakov biliyorduk. Ha, bir de Tanrı biliyordu, ama o zaten size söylemezdi. İlginç bir nokta bu, şeytan bilir, bunun üzerine neler neler uydurulabilir, hah-ha! Sakin olun, baylar, açıklayacağım, aklınızdan geçenler çok saçma. Kiminle iş yaptığınızı bilmiyorsunuz! Kendi kendisini ele verecek, kendine zarar getirecek bir sanıkla iş yapıyorsunuz! Evet, efendim, çünkü ben bir onur şövalyesiyim, siz ise değilsiniz!”

Savcı bütün bu sözleri yutuyor, ancak yeni bir gerçeği öğrenme sabırsızlığıyla titriyordu. Mitya, Fedor Pavloviç’in Smerdyakov için icat ettiği işaretlerle ilgili her şeyi onlara doğru ve etraflı bir şekilde açıkladı, pencereye vurulan her vuruşun ne anlama geldiğini anlattı, hatta bu işaretleri masaya vurarak gösterdi ve Nikolay Parfenoviç’in şu halde onun, yani Mitya’nın ihtiyarın penceresini çaldığında “Gruşenka geldi” anlamına gelen işareti mi vurmuş olduğu sorusuna tam o vuruşu, yani “Gruşenka geldi” vuruşunu yaptığını söyleyerek cevap verdi.

“Hadi artık kulenizi dikin!” diyerek konuşmasına son veren Mitya, tekrar küçümseyerek başını öte yana çevirdi.

“Bu işaretleri yalnız rahmetli babanız, siz ve uşak Smerdyakov mu biliyordunuz? Başka bilen kimse yok mu?” diye bir kez daha sordu Nikolay Parfenoviç.

“Evet, uşak Smerdyakov ve bir de Tanrı. Tanrı’yı da kayda geçirin; kaydetmek fazlalık olmaz. Aslında Tanrı size de lazım olacak.”

Kaydetmeye başladılar, ama tam yazmaya başladıkları sırada savcı aniden yeni bir düşünceyle karşılaşmış gibi şöyle dedi:

“Bu işaretleri eğer Smerdyakov da biliyorsa ve siz, babanızın öldürülmesiyle ilgili olarak size yöneltilen her türlü suçlamayı kesinlikle reddediyorsanız o zaman önceden kararlaştırılmış bu işaretlerle babanızı kapıyı açmaya zorlayan ve daha sonra da... cinayeti işleyen o olamaz mı?”

Mitya son derece alaycı, ama aynı zamanda da korkunç şekilde küçümseyen bir bakışla savcıya baktı. Hiçbir şey söylemeden öyle uzun uzun baktı ki, savcı gözlerini kırpıştırmaya başladı.

“Hadi yine tilkiyi yakaladınız!” dedi sonunda Mitya. “Keratayı kuyruğundan kıstırdınız, he-he! İçinizi okuyorum, savcı bey! Hemen yerimden fırlayıp söylediğiniz şeylere yapışacağımı ve avazım çıktığı kadar ‘Ah tamam, Smerdyakov, işte katil o!’ diye bağıracağımı sanmıştınız. İtiraf edin böyle düşünmüştünüz, hadi, itiraf edin, ancak o zaman devam ederim.

Ama savcı itiraf etmiyor, susuyor ve bekliyordu.

“Yanıldınız, Smerdyakov diye bağırmayacağım!” dedi Mitya.

“Peki, ondan hiç kuşkulanmıyor musunuz?”

“Ya siz kuşkulanıyor musunuz?”

“Ondan da kuşkulandık.”

Mitya gözlerini yere dikti.

“Şakayı bir yana bırakalım,” dedi somurtarak, “dinleyin: En başından beri, yani hemen hemen biraz önce şu perdenin arkasından size doğru koştuğum anda kafamdan “Smerdyakov!” diye geçmişti. Burada masanın başında oturuyor ve bu cinayette bir suçum olmadığını haykırıyordum. Kendi kendime “Bu Smerdyakov’un işi!” diye düşünüyordum. Smerdyakov’u aklımdan çıkaramıyordum. Sonunda şimdi de birden “Smerdyakov!” diye düşündüm, ama sadece bir saniyeliğine: Ardından şunu da düşündüm: “Yo hayır, Smerdyakov değil!” Bu onun işi değil, baylar!

“Bu durumda daha başka birinden de şüphelenmiyor musunuz?” diye dikkatli bir şekilde sordu Nikolay Parfenoviç.

“Kimdir, nedir, Tanrı’nın veya şeytanın eli midir, bilmiyorum, ama... Smerdyakov değil!” diye kestirip attı Mitya.

“Peki, onun olmadığını neden bu kadar kesin ve ısrarlı bir şekilde iddia ediyorsunuz?”

“Düşüncelerime ve izlenimlerime dayanarak. Çünkü Smerdyakov, karakter olarak alçak ve korkak bir adamdır. Sadece basit bir korkak da değildir, dünyadaki bütün korkaklıkları bir araya toplamış iki ayaklı bir yaratıktır. Bir tavuktan dünyaya gelmiştir. Benimle konuşurken elimi bile kaldırmadığım halde onu öldüreceğim diye tir tir titrerdi. Ayaklarıma kapanıp ağlar onu “korkutmamam” için yalvararak işte şu çizmelerimi öperdi. Duydunuz mu, “korkutmamam” için. Bu sözcük ne anlama gelir? Bense ona bahşiş bile verirdim. Saralı, kıt akıllı, sekiz yaşında bir çocuğun bile hakkından gelebileceği hasta bir tavuktur. Böyle huy mu olur? Hayır, efendim, Smerdyakov değil. Hem o, parayı da sevmez, verdiğim bahşişleri hiç almamıştır... Ne demeye ihtiyarı öldürsün ki? Aslında ihtiyarın gayri meşru oğludur. Bunu biliyor muydunuz?”

“Bu hikâyeyi duymuştuk. Ama siz de aynı babanın oğlusunuz ve onu öldürmek istediğinizi herkese söylemiştiniz.”

“Bana taş atıyorsunuz! Adice, iğrenç bir taş bu! Korkmuyorum! Oh, beyler, bunu gözümün içine baka baka söylemekle tam bir alçaklık yapmış oluyorsunuz! Alçaklık, çünkü bunu size zaten ben söylemiştim. Sadece öldürmek istemedim, üstelik öldürebilirdim de. Ayrıca nerdeyse öldüreceğimi söyleyerek kuşkuları bile bile üzerime çektim! Ama onu öldürmedim, koruyucu meleğim beni kurtardı. İşte bunu düşünemediniz... Bu yüzden alçaksınız, alçak! Çünkü ben öldürmedim, öldürmedim, öldürmedim! Dinleyin savcı bey, ben öldürmedim!”

Nerdeyse soluğu kesiliyordu. Sorgu boyunca hiç bu kadar heyecanlanmamıştı.

“Peki, ya o, yani Smerdyakov, o size ne söyledi, baylar?” dedi bir süre sustuktan sonra. “Bunu size sorabilir miyim?”

“Bize her şeyi sorabilirsiniz,” diye cevap verdi savcı soğuk ve ciddi bir tavırla, “işin gerçek kısmını ilgilendiren her şeyi sorabilirsiniz, biz de, tekrarlıyorum, her sorunuza cevap vermek zorundayız. Hakkında soru sorduğunuz uşak Smerdyakov’u, belki de onuncu kez üstelemiş olan son derece ağır bir sara nöbetinde bilincini yitirmiş olarak yatağında yatar durumda bulduk. Yanımızdaki doktor, hastayı muayene ettikten sonra belki de sabaha sağ çıkamayacağını söyledi.”

“Pekâlâ, bu durumda babamı şeytan öldürdü!” sözleri döküldü birden Mitya’nın ağzından. O dakikaya kadar kendi kendisine “Smerdyakov mu, değil mi?” diye sorup durmuştu.

“Bu noktaya tekrar döneceğiz,” diye kararını bildirdi Nikolay Parfenoviç, “şu anda ifadenize kaldığınız yerden devam etmek istemez misiniz?”

Mitya dinlenmek için izin istedi. Nazik bir şekilde izin verdiler. Dinlendikten sonra tekrar devam etti. Ancak görünüşüne bakılırsa bu iş artık zoruna gidiyordu. Yorgun düşmüş, aşağılanmış ve manen sarsılmıştı. Üstelik de savcı, her dakika “ayrıntılara” takılarak onu bile bile kızdırmaya başlamıştı. Duvarın üzerinde otururken sol ayağına yapışmış olan Grigoriy’in kafasına havanelini nasıl indirdiğini ve daha sonra yere yıktığı adamın yanına nasıl atladığını anlatıyordu ki, savcı sözünü kesti ve duvarın üzerinde nasıl oturduğunu daha ayrıntılı olarak anlatmasını rica etti. Mitya hayretler içinde kalmıştı.

“Öyle oturuyordum işte, ata biner gibi, bir ayağım o tarafta, bir ayağım öbür tarafta...”

“Ya havaneli?”

“Havaneli elimdeydi.”

“Cebinizde değil miydi? Bunu iyice hatırlıyor musunuz? Peki, çok mu kuvvetli vurmuştunuz?”

“Kuvvetli olmalı, bundan size ne?”

“Daha iyi anlayabilmemiz için sandalyeye tıpkı o anda duvarın üzerindeki gibi oturup elinizi nasıl ve nereye, ne tarafa doğru kaldırdığınızı bize tam olarak gösterir misiniz?”

“Yoksa benimle alay mı ediyorsunuz?” diye sordu Mitya. Bu arada kendisini sorgulayan savcıya tepeden bakıyordu, ama beriki gözünü bile kırpmamıştı. Mitya öfkeli bir hareketle döndü, sandalyeye ata biner gibi oturdu ve elini havaya kaldırdı:

“İşte böyle vurdum! İşte böyle öldürdüm! Daha başka bir isteğiniz var mı?”

“Teşekkür ederim. Şimdi de aşağıya neden atladığınızı, ne maksatla, ne düşünerek atladığınızı anlatmaya çalışır mısınız acaba?”

“Cehennemin dibine... yere düşen Grigoriy’e doğru atladım... Ne için bilmiyorum!”

“Böyle heyecanlı mıydınız? Kaçıyor muydunuz?”

“Evet, heyecanlandım ve kaçıyordum.”

“Ona yardım etmek mi istiyordunuz?”

“Ne yardımı... Ha, evet, belki de yardım etmek istiyordum, hatırlamıyorum.”

“Ne yaptığınızı hatırlamıyor musunuz? Yani kendinizi mi kaybetmiştiniz?”

“Ah, hayır, kendimi hiç kaybetmedim, her şeyi hatırlıyorum. En küçük noktasına kadar her şeyi. Bakmak için atladım ve mendilimle kanı sildim.”

“Mendilinizi gördük. Yaraladığınız adamı hayata geri döndürmeyi mi umut ediyordunuz?”

“Umut edip etmediğimi bilmiyorum. Sadece yaşıyor mu, öldü mü emin olmak istiyordum.”

“Demek, emin olmak istiyordunuz, öyle mi? Peki, sonra?”

“Ben doktor değilim, anlayamadım. Öldürdüğümü zannederek kaçtım. Oysa kendine gelmiş.”

“Pek güzel, efendim,” dedi savcı. “Size teşekkür ederim. Bana da bunlar gerekliydi. Devam etmeye çalışın.” Heyhat, acıdığı için duvardan atladığını ve ölünün başında durarak “Düştün ihtiyar, yapacak bir şey yok, öylece yat” şeklinde birkaç acıklı söz söylediğini anlatmak Mitya’nın aklına gelmemişti. Oysaki, bunları hatırlıyordu. Savcı ise bundan bir tek sonuç çıkarmıştı: “Böyle bir anda ve bu kadar büyük heyecan içindeki” bir insan ancak işlediği suçun tek görgü tanığının sağ mı, ölü mü olduğundan kesinlikle emin olmak için aşağıya atlardı. Demek ki, böyle bir anda bile bu adam güçlü, kararlı, soğukkanlı ve tedbirli olabilen biriydi... vs. vs. Savcı memnundu, “Hastalıklı adamı ‘ayrıntılarla’ sinirlendirdim, baklayı ağzından çıkardı” diye düşünüyordu..

Mitya, daha sonra olanları ıstırap içinde anlatmaya devam etti. Ancak Nikolay Parfenoviç, onu hemen yine durdurdu.

“Elleriniz ve sonradan anlaşıldığına göre yüzünüz kan içindeyken hizmetçi Fedosya Markovna’ya nasıl gidebildiniz?”

“O sırada kana bulandığımın hiç farkında değildim.!” diye cevap verdi Mitya.

“Doğrudur, hep böyle olur,” diyen savcı, Nikolay Parfenoviç’le bakıştı.

“Gerçekten de fark etmemiştim, pek güzel anladınız, savcı bey,” diye Mitya da doğruladı. Ancak daha sonra sıra Mitya’nın aniden verdiği “yoldan çekilme” ve “mutlu insanların yanından geçip gitmelerine izin verme” kararının öyküsüne geldi. Artık, deminki gibi, yüreğini bir kez daha açmaya ve “kalbinin kraliçesinden” söz etmeye bir türlü karar veremiyordu. Bu soğuk ve “tahtakurusu gibi kan emen” insanlardan bıkıp usanmıştı. Soruların tekrarlanması üzerine kısa ve net bir şekilde şu açıklamayı yaptı:

“Pekâlâ, kendimi öldürmeye karar vermiştim. Neden hayatta kalacaktım ki: Bu başlı başına bir sorundu. Gruşenka’nın tartışmasız ilk gözağrısı olan, onu vaktiyle üzmüş olsa da şimdi, beş yıl aradan sonra hatasını sevgiyle, yasal nikâh kıyarak tamir etmek için dörtnala koşup gelen o adam ortaya çıkmıştı. Her şeyi kaybettiğimi anlamıştım... Arkamda ise bir rezalet ve bu kan, Grigoriy’in kanı vardı... Ne diye yaşayacaktım ki? Rehin bıraktığım tabancaları geri almaya gittim, silahları doldurmak ve sabaha karşı kafama bir kurşun sıkmak istiyordum...”

“Geceleyin de içki âlemi, değil mi?”

“Geceleyin de içki âlemi. Eh, canınız cehenneme. Beyler, çabuk bitirin artık. Bu yakınlarda bir yerde, köyün dışında kendimi kesinlikle vurmak niyetindeydim ve sabahın beşi gibi yapacaktım bunu. Cebimde kâğıdım da hazırdı. Perhotin’in evinde tabancamı doldurduğum sırada yazmıştım. İşte kâğıt, okuyun. Laf olsun diye söylemiyorum!” diye ekledi birden nefretle. Yeleğinin cebinden kâğıdı çıkarıp masaya, önlerine fırlattı; sorguya çekenler merakla okudular ve her zaman olduğu gibi davayla ilgili belgelere bunu da eklediler.

“Bay Perhotin’in evine girerken de ellerinizi yıkamak hâlâ aklınıza gelmemiş miydi? Kuşku duyulmasından korkmuyordunuz demek ki, öyle mi?”

“Ne kuşkusu? İster kuşkulansın, ister kuşkulanmasın, ne fark ederdi ki, buraya gelecektim ve saat beşte kendimi öldürecektim, hiçbir şey yapamazlardı. Eğer babamın başına gelen şu olay olmasa siz de hiçbir şey öğrenemeyecektiniz ve buraya da gelmeyecektiniz. Ah, bunu şeytan yaptı, babamı şeytan öldürdü, şeytanın sayesinde siz de bu kadar çabuk öğrendiniz! Buraya ne kadar da çabuk geldiniz! Şaşılacak şey, hayret doğrusu!”

“Bay Perhotin, evine girerken elinizde... kana bulanmış ellerinizde... para olduğunu... çok fazla para olduğunu... yüz rublelik kâğıt para destesi olduğunu, bunu kendisine hizmet eden delikanlının da gördüğünü anlattı.”

“Evet, öyle efendim, öyle olduğunu hatırlıyorum.”

“Şimdi ufak bir sorum daha var.” Nikolay Parfenoviç, son derece yumuşak bir şekilde söze başlamıştı. “Soruşturmadan anlaşıldığına göre evinize bile uğrayamayacak kadar az zamanınız olduğu bir sırada bir anda bu kadar çok parayı nereden aldığınızı söyleyebilir misiniz?”

Savcı, bu kadar kesin bir dille sorulmuş bu soru yüzünden biraz yüzünü ekşitti, ama Nikolay Parfenoviç’in sözünü de kesmedi.

“Hayır, eve uğramadım,” diye yanıtladı Mitya. Görünüşe göre çok rahattı, ama yere bakıyordu.

“Bu durumda sorumu tekrarlamama izin veriniz,” diye devam etti Nikolay Parfenoviç, adeta sinsi sinsi yaklaşarak. “Sizin de ifade ettiğiniz gibi, o gün saatin beşinde bu kadar parayı nereden bulabildiniz...”

“On rubleye ihtiyacım vardı ve tabancalarımı Perhotin’e rehin bıraktım. Sonra üç bin ruble için Hohlakova’ya gittim. O da vermedi, falan filan, bir sürü şey işte,” diye kestirip attı Mitya, “evet, bakın beyler, ihtiyacım vardı ve birden binlikler ortaya çıkıverdi, tamam mı? Biliyor musunuz, beyler, şimdi ikiniz de ya nerden aldığını söylemezse diye korkuyorsunuz. Öyle yapacağım, söylemeyeceğim beyler, doğru tahmin ettiniz, öğrenemeyeceksiniz,” dedi birden Mitya tane tane konuşarak. Son derece kararlıydı. Sorguyu yürütenler bir an sustular.

“Anlayış gösterin, Bay Karamazov, bunu öğrenmek bizim için çok gerekli,” dedi Nikolay Parfenoviç sakin ve alçakgönüllü bir şekilde.

“Anlıyorum, ama yine de söylemeyeceğim.”

Savcı da işe karıştı ve sorguya çekilen kişinin eğer kendisi için yararlı olacağını düşünüyorsa elbette ki sorulara cevap vermeyebileceğini, ancak zan altındaki kişinin özellikle de böylesi önemli konularda susmak suretiyle kendi kendisine ne kadar büyük bir zarar verebileceğinin de göz önüne alınması gerektiğini bir kere daha anımsattı.

“Vesaire, vesaire beyler! Yeter, bu uzun talimatı daha önce de dinlemiştim!” diye lafı ağızlarına tıkadı Mitya. “Bu soruşturmanın önemini ve buradaki en önemli noktanın ne olduğunu ben de biliyorum, ama yine de söylemeyeceğim.”

“Ne yapalım, efendim, zaten bu bizim değil, sizin sorununuz, sadece kendinize zarar verirsiniz,” dedi sinirli bir şekilde Nikolay Parfenoviç.

“Bakın beyler, şakayı bir yana bırakın.” Mitya gözlerini dikmiş, sert bir şekilde ikisine bakıyordu. “En başından beri bu noktada toslaşacağımızı seziyordum. İlk başta, yani biraz önce ifade vermeye başladığım sırada her şey ilerdeki bir sis perdesinin içindeydi, her şey bu sisin içinde yüzüyordu, hatta ben öylesine saftım ki, söze ‘aramızda karşılıklı güven’ önerisiyle başladım. Hepimiz gelip bu lanet olası duvara tosladığımız için böyle bir güvenin olmadığını artık ben de görüyorum! Ne yapalım bu noktaya geldik bir kere! Bu işin bitmesine de imkân yok! Bununla birlikte sizi suçlamıyorum, sözlerime inanmayabilirsiniz, bunu anlayışla karşılarım!”

Suratını asarak sustu.

“Peki, bu en önemli konuda susma kararınızı bir nebze olsun bozmadan elimizdeki delillerin sizin açınızdan bu derece tehlikeli olduğu bir anda sizi susmaya iten nedenlerin neler olduğuna ilişkin ufacık da olsa bir imada bulunamaz mısınız?”

Mitya sıkıntılı ve düşünceli bir şekilde güldü.

“Ben düşündüğünüzden çok daha iyi biriyim, beyler, buna değmeyeceğiniz halde nedenini size söyleyeceğim ve bu imayı yapacağım. Susuyorum, beyler, çünkü burada benim açımdan rezilce bir iş söz konusu. Bu paraları nereden aldığım sorusunun cevabında benim için öyle bir rezalet yatıyor ki, babamı öldürmüş ve soymuş dahi olsam onun öldürülmesi ve soyulmasıyla bile kıyaslanmayacak bir rezalet bu. İşte bu yüzden konuşamıyorum. Bu rezillik yüzünden konuşamıyorum. Ne dersiniz baylar, bunu da kayda geçirmek istiyor musunuz?”

“Evet, yazalım,” diye mırıldandı Nikolay Parfenoviç.

“Bu ‘rezaleti’ kaydetmeniz gerekmezdi. Bunu size sırf yüreğimin iyiliğinden söyledim, yoksa söylemeyebilirdim, daha doğrusu bunu size bağışladım, siz ise hemen kayda geçiriyorsunuz. Peki, yazın, istediğinizi yazın,” dedi küçümseyerek ve iğrenerek, “sizden korkmuyorum ve... karşınızda gururla duruyorum.”

“Pekâlâ, bunun ne tür bir rezalet olduğunu da söylemeyecek misiniz?” diye mırıldandı Nikolay Parfenoviç.

Savcı ise korkunç şekilde suratını buruşturmuştu.

“Ni-ni, c’est fini34, boşuna uğraşmayın. Bulaşmaya değmezsiniz. Zaten yeterince bulaştım size. Değmezsiniz, siz de, başkası da... Yeter beyler, kesiyorum.”

Son derece kesin konuşmuştu. Nikolay Parfenoviç ısrar etmekten vazgeçti; ama İppolit Kirilloviç’in bakışlarından onun umudunu henüz yitirmediğini bir anda anlamıştı.

“En azından şu hususu açıklayabilir misiniz? Bay Perhotin’in evine girdiğiniz sırada elinizde ne kadar para, yani kaç ruble vardı?”

“Bunu da açıklayamam.”

“Galiba Bay Perhotin’e, Bayan Hohlakova’dan aldığınız üç bin rubleden söz etmişsiniz, değil mi?”

“Belki söz etmişimdir. Yeter beyler, ne kadar olduğunu söylemeyeceğim.”

“O halde buraya nasıl geldiğinizi ve geldikten sonra yaptığınız şeyleri anlatmaya çalışın.”

“Eh, bunu buradakilere sorun. Ama belki ben de anlatabilirim.”

Mitya anlattı, ancak biz anlatmayacağız artık. Yavan bir şekilde ve çabuk çabuk anlatıyordu. Aşkının heyecanlarından hiç söz etmedi. Ancak “yeni olayların” etkisiyle kendini vurma kararından nasıl caydığını anlattı. Gerekçelerini söylemeden, ayrıntılara girmeden anlatıyordu. Zaten sorguyu yürütenler de onu bu defa pek rahatsız etmediler: Kendileri için en önemli noktanın bu anlatılanlarla ilgili olmadığı açıktı.

“Bunların hepsini kontrol edeceğiz, tanıkların sizin yanınızda yapılacak sorgusu sırasında tekrar bunlara döneceğiz,” diyerek sorguyu tamamladı Nikolay Parfenoviç. “Şimdi sizden üzerinizde bulunan eşyaların hepsini, özellikle şu anda üzerinizdeki bütün parayı şuraya, masanın üzerine koymanızı rica ediyorum.”

“Paraları mı, efendim? Rica ederim, bunun gerekli olduğunu anlıyorum. Daha önce neden merak etmediğinize de şaşıyorum. Aslında hiçbir yere gitmedim, gözünüzün önünde oturuyorum. İşte buyrun paralarım, buyrun sayın, alın, galiba hepsi bu kadar.”

Ceplerindeki her şeyi, hatta bozuklukları, yeleğinin yan cebinden iki tane yirmi kapikliği bile çıkarttı. Paraları saydılar, sekiz yüz otuz altı ruble kırk kapik olduğu anlaşıldı.

“Hepsi bu mu?” diye sordu sorgu yargıcı.

“Hepsi bu.”

“Plotnikovların dükkânında üç yüz ruble bıraktığınızı, Perhotin’e on, arabacıya yirmi ruble verdiğinizi, iki yüz rubleyi de burada kumarda kaybettiğinizi az önce söylemiştiniz, sonra...”

Nikolay Parfenoviç tekrar saydı. Mitya da ona canla başla yardım etti. Her kapiği düşünüp hatırladılar ve hesaba kattılar. Nikolay Parfenoviç hemen sonucu çıkardı.

“Demek ki, bu sekiz yüzle birlikte başlangıçta elinizde bin beş yüz ruble kadar para varmış.”

“Demek ki,” dedi Mitya.

“Peki, herkes çok daha fazla olduğunu nasıl iddia edebiliyor?”

“Ederlerse etsinler.”

“Ama siz de öyle söylemiştiniz.”

“Ben de öyle söylemiştim.”

“Henüz sorgulamadığımız öteki kişilerin ifadeleriyle de bunları kontrol edeceğiz; paralarınız için endişelenmeyin, gereken yerde saklanacak ve bütün bunlar bittiğinde, bu paralar üzerinde kesinlikle hak sahibi olduğunuz anlaşılırsa ya da daha doğru bir deyimle kanıtlanırsa emrinize hazır tutulacaktır. Pekâlâ efendim, şimdi gelelim...”

Nikolay Parfenoviç birden ayağa kalktı ve Mitya’ya “gerek elbisenizi, gerekse diğer bütün şeyleri” en ince ayrıntısına kadar kontrol etmek “zorundayız” diye sert bir açıklama yaptı.

“Buyurun efendim, isterseniz ceplerimi tersine çevireyim.”

Gerçekten de ceplerini tersine çevirmeye koyuldu.

“Elbisenizi çıkartmanız gerekecek.”

“Nasıl? Soyunacak mıyım? Tuu, şeytan alsın! Böyle arayın. Böyle olmaz mı?”

“Olanaksız Dmitriy Fedoroviç. Elbisenizi çıkartmanız gerekiyor.”

“Nasıl isterseniz,” diye Mitya somurtarak boyun eğdi, “yalnız, lütfen burada değil, perdenin arkasında olsun. Kim kontrol edecek?”

“Elbette perdenin arkasında.” Nikolay Parfenoviç olur anlamında kafasını salladı. Suratı büyük bir ciddiyet ifadesi taşıyordu.

34 Ni-ni Rusça “yo, yo” anlamında, c’est fini Fransızca “bitti” ile kafiye yapıyor. (Ç.N.)

VI

SAVCI MİTYA’YI KISTIRDI

Mitya için hiç beklenmedik ve şaşırtıcı bir şey başlamıştı. Daha önce, hatta bir dakika önce bile birinin çıkıp da ona, yani Mitya Karamazov’a bu şekilde davranabileceği aklının ucundan dahi geçmezdi! Asıl önemlisi de aşağılayıcı bir şeyin, onların tarafından ise “tepeden bakan ve ona karşı küçümseyici” bir durumun ortaya çıkmış olmasıydı. Redingotunu çıkarttırmaları bir şey sayılmazdı, ancak daha da çok soyunmasını istediler. Hem sadece istemekle yetinseler iyiydi, aslında emretmişlerdi. Bunu çok iyi anlamıştı. Gururu ve nefreti yüzünden hiç sesini çıkarmadan boyun eğdi. Perdenin arkasına geçtiler. Nikolay Parfenoviç’in dışında savcı ve birkaç tane de köylü gelmişti içeri. “Kuvvete başvurmak gerekir diye besbelli, belki de başka bir şey içindir” diye düşündü Mitya.

“Gömleğimi de mi çıkartmam gerekiyor yoksa?” diye sert bir şekilde sordu, ama Nikolay Parfenoviç karşılık vermedi: Savcıyla birlikte redingotu, pantolonu, yeleği ve kasketi incelemeye dalmıştı ve öyle görünüyordu ki, her ikisi de bu inceleme işiyle pek ilgiliydiler: “Çok teklifsizler,” diye geçti Mitya’nın aklından, “gerekli en ufak nezaketi bile göstermiyorlar.”

“Size ikinci kez soruyorum: Gömleği çıkartmam gerekiyor mu, gerekmiyor mu?” diyerek daha sert ve öfkeli bir sesle bir kere daha sordu.

“Meraklanmayın, biz size söyleyeceğiz,” diye emreder gibi bir cevap verdi Nikolay Parfenoviç. Ya da en azından Mitya’ya öyle gelmişti.

Bu arada sorgu yargıcı ile savcı arasında alçak sesle dikkatli bir konuşma geçiyordu. Redingotun arkasında, özellikle sol tarafında kurumuş, sertleşmiş ve henüz çok yayılmamış büyük kan lekeleri vardı. Pantolon da aynı durumdaydı. Ayrıca Nikolay Parfenoviç, tanıkların gözü önünde redingotun yakasını, kol kapaklarını ve redingotla pantolonun bütün dikiş yerlerini besbelli ki bir şey, daha doğrusu para arayarak parmaklarıyla yokluyordu. Asıl önemlisi de Mitya’nın elbisesine para dikebileceği konusundaki kuşkularını ondan saklamamalarıydı. “Bir subaya davranır gibi değil, açıkçası hırsızmışım gibi davranıyorlar,” diye kendi kendine mırıldandı. Fikirlerini birbirlerine şaşılacak kadar aleni belirtiyorlardı. Örneğin, perdenin arkasında koşuşturarak çalışan kâtip, Nikolay Parfenoviç’in dikkatini elleriyle yoklayıp incelediği kaskete çekmişti: “Kâtip Gridenka’yı hatırlar mısınız, efendim,” diye belirtti kâtip, “yazın bütün kalemin maaşını almaya gitmiş, dönünce de sarhoşken parayı kaybettiğini söylemişti. Paralar nerede bulunmuştu? Kasketin kenarlarında, efendim, yüz rublelikler boru gibi kıvrılıp kenarlara dikilmişti.” Gridenka olayını sorgu yargıcı da, savcı da çok iyi hatırlıyorlardı ve bu yüzden Mitya’nın kasketini bir kenara ayırarak bütün bu giysileri daha sonra ciddi bir şekilde yeniden incelemeye karar verdiler.

Mitya’nın gömleğinin sağ kolunun içe kıvrılmış kol kapağının tamamen kana bulanmış olduğunu fark eden Nikolay Parfenoviç birden, “İzninizle, efendim, bu nedir, kan mı?” diye sordu.

“Kan,” diye kestirip attı Mitya.

“Yani kimin kanı, efendim... ve neden kol kapağı içe döndürülmüş?”

Mitya, Grigoriy’le ilgilenirken kol kapağına kan bulaştırdığını ve Perhotin’in evinde ellerini yıkadığı sırada da içe çevirdiğini anlattı.

“Gömleğinizi de almamız gerekecek. Çok önemli... maddi deliller açısından.” Mitya kıpkırmızı oldu ve cinleri tepesine çıktı.

“Ne yani çıplak mı kalacağım?” diye bağırdı.

“Meraklanmayın... bir çaresine bakarız, bu arada çoraplarınızı da çıkarmaya çalışın.

“Şaka etmiyorsunuz ya? Bu gerçekten de gerekli mi?” Mitya’nın gözlerinde şimşekler çaktı.

“Şaka yapacak halimiz yok,” diye sert bir karşılık verdi Nikolay Parfenoviç.

“Ne yapalım, eğer gerekliyse... ben...” diye mırıldanan Mitya, yatağın üzerine oturup çoraplarını çıkarmaya koyuldu. Dayanılmaz şekilde mahcup olmuştu: Herkes giyinik, bir tek o çıplaktı. İşin tuhafı, bu çıplak durumunda kendisini onların karşısında adeta bir suçlu gibi hissediyordu. Asıl önemlisi de gerçekten bir anda oradakilerin hepsinden daha aşağı olduğunu ve artık hepsinin kendisini küçümseme hakkına tamamen sahip olduklarını hemen hemen kabul etmiş olmasıydı. “Eğer herkes çıplak olsaydı, o kadar utandırıcı olmazdı, ama bir kişi çıplak olunca herkes ona bakar; ayıp!” düşüncesi tekrar tekrar aklından geçiyordu. “Sanki rüyada gibi, bazen rüyalarımda kendimle ilgili böyle rezillikler görürdüm.” Ama çoraplarını çıkartmak ona daha da büyük üzüntü veriyordu: Çorapları pek temiz değildi, iç çamaşırları da öyle. Şimdi herkes bunu görüyordu. En önemlisi de ayaklarını hiç sevmezdi. İki ayağının da başparmaklarını, özellikle de sağ ayağının kaba, yassı ve aşağı doğru bükülmüş olan tırnağını hayatı boyunca nedense pek biçimsiz bulmuştu. İşte şimdi herkes bunları görecekti. Dayanılmaz utancı yüzünden birdenbire daha kaba olmaya ve bunu kasten yapmaya başladı. Gömleğini koparırcasına sıyırdı.

“Utanmazsanız başka yerlerimi de aramak istemez misiniz?”

“Hayır, efendim, şimdilik gerek yok.”

“Ne yani, böyle çıplak mı duracağım?” diye gözü dönmüş bir şekilde ekledi.

“Evet, şimdilik böyle olması gerekiyor... Şimdilik burada oturun, yataktan battaniye alıp sarınabilirsiniz, ben de... ben de şunları halledeyim.”

Bütün eşyaları tanıklara gösterdiler, inceleme tutanağı hazırladılar ve nihayet Nikolay Parfenoviç çıktı, elbiseleri de arkasından götürdüler. İppolit Kirilloviç de çıktı. Sadece köylüler kaldılar, hiçbir şey söylemeden ve gözlerini ondan ayırmadan dikiliyorlardı. Mitya battaniyeye sarındı, üşüyordu. Çıplak ayakları dışarı fırlamıştı ve ayaklarını kapatmak için battaniyeyi bir türlü üzerlerine örtemiyordu. Nikolay Parfenoviç uzun bir süre, “işkence gibi uzun bir süre” dönmedi, “Beni köpek yavrusu yerine koyuyor” diye düşünen Mitya dişlerini gıcırdatıyordu.”Şu adi savcı da gitti, küçümsediğinden besbelli, çıplak birine bakmak tiksindirici gelmiştir.” Mitya yine de bir yerde giysilerini gözden geçirdiklerini ve geri getireceklerini düşünüyordu. Ancak Nikolay Parfenoviç, arkasında bir köylünün taşıdığı başka bir elbiseyle geri döndüğünde hiddeti büyük oldu.

“İşte size elbise,” dedi laubali bir şekilde. Görünüşüne bakılırsa dışarı çıkışıyla kazandığı başarıdan memnundu. “Bay Kalganov, bu ilginç durum nedeniyle bunu ve temiz bir gömleğini size veriyor. Neyse ki, bütün bunlar yanında, çantasındaymış. İç çamaşırınız ve çoraplarınız kalabilir.”

Mitya’nın iyice tepesi attı.

“Başkasının giysilerini istemiyorum!” diye öfkeyle bağırdı. “Benimkileri verin!”

“İmkânsız.”

“Benimkileri verin, Kalganov’un canı cehenneme, elbisesi de, kendisi de!”

Uzun bir süre onu yatıştırmaya çalıştılar. Her nasılsa sakinleştirebildiler. Kana bulanmış elbisesinin “maddi deliller arasına konmak” zorunda olduğunu, “soruşturmanın nasıl sonuçlanacağını bilmediklerinden şu anda bu giysileri onun üzerinde bırakma hakkına dahi sahip olmadıklarını” söyleyerek ikna ettiler. Suratını asarak sustu ve çabuk çabuk giyinmeye başladı. Ancak elbiseyi giyerken, bu elbisenin eski elbisesinden biraz daha gösterişli olduğunu ve bundan “faydalanmak” istemediğini belirtti. Ayrıca da “aşağılayıcı şekilde dardı. Gönlünüzü hoş etmek için bunu giyip bostan korkuluğu rolüne mi çıkacağım!” dedi.

İşi büyüttüğünü, Bay Kalganov’un ondan uzun boylu olsa bile ancak birazcık uzun olduğunu, sadece pantolonun biraz uzun geldiğini söylediler. Ama redingotun omuzları sahiden de dardı.

“Şeytan alsın, zor ilikleniyor,” diye tekrar homurdanmaya başladı Mitya, “bir lütufta bulunun da Bay Kalganov’a kendisinden elbise falan istemediğimi, maskaraya çevrildiğimi hemen iletin.”

“O, bu durumu çok iyi anlıyor ve üzülüyor... elbisesine değil, bütün bu olanlara üzülüyor...” diye geveledi Nikolay Parfenoviç.

“Tükürürüm onun üzüntüsüne! Pekâlâ, şimdi nereye? Yoksa hep burada mı oturacağım? Tekrar “şu odaya” geçmesini rica ettiler. Mitya, öfkeden kaşlarını çatarak ve hiç kimseye bakmamaya çalışarak çıktı. Şu köylülerin ve kapıda nedense suratı bir görünüp bir kaybolan Trifon Borisoviç’in önünde bile kendisini başka birisine ait bir elbisenin içinde rezil kepaze olmuş biri olarak hissediyordu. Trifon Borisoviç için “soytarıya bakmaya gelmiş” diye düşündü. Önceki sandalyesine oturdu. Gözünün önünden korkunç ve saçma bir hayal geçiyor, aklını kaçırdığını sanıyordu.

“Pekâlâ, şimdi de beni sopayla dövmeye başlayabilirsiniz, zaten yapmadığınız bir o kaldı,” dedi savcıya dönerek ve dişlerini gıcırdatmaya başladı. Nikolay Parfenoviç’ten yana bakmak ve onunla konuşma lütfunda bulunmak istemiyordu. “Çoraplarıma çok dikkatli baktı, üstelik bir de çorapları tersine çevirmemi emretti alçak. Bunu mahsus çamaşırlarımın ne kadar kirli olduğunu herkese göstermek için yaptı!”

“Pekâlâ, artık tanıkların sorgusuna geçmemiz gerekiyor,” dedi Nikolay Parfenoviç. Dmitriy Fedoroviç’in sözlerine karşılık verir gibiydi.

“Evet, efendim,” dedi savcı düşünceli bir şekilde. O da düşüncelere dalmış gibiydi.

“Dmitriy Fedoroviç, sizin yararınıza olabilecek her şeyi yaptık,” diye devam etti Nikolay Parfenoviç, “ancak üzerinizde bulunan paranın nereden geldiğini bize açıklamak konusunda tarafınızdan bu derece kesin bir ret cevabı aldıktan sonra, şu anda...”

“Yüzüğünüzün taşı nedir?” diyerek Mitya birden Nikolay Parfenoviç’in sözünü kesti. Adeta daldığı derin düşüncelerden çıkmış gibiydi ve Nikolay Parfenoviç’in sağ elini süsleyen üç büyük yüzükten birini parmağıyla gösteriyordu.

“Yüzük mü?” diye hayretle sordu Nikolay Parfenoviç.

“Evet, işte şu... ortaparmağınızdaki, damarlı olan, ne taşı bu?” Adeta öfkeyle, inatçı bir çocuk gibi ısrarla soruyordu Mitya.

“Kül rengi topaz,” diyerek gülümsedi Nikolay Parfenoviç, “bakmak isterseniz çıkarayım...”

“Yo, yo çıkarmayın!” diye kudurmuş gibi bağırdı Mitya. Birden aklı başına gelmiş ve kendine kızmıştı. “Çıkarmayın, gerek yok... Kör şeytan... İçime ettiniz, beyler! Yoksa gerçekten babamı öldürmüş olsam sizden gizleyeceğimi, kaçamak yollara sapacağımı, yalan söyleyeceğimi ve saklanacağımı mı sandınız? Hayır, Dmitriy Karamazov öyle biri değildir, o, buna tahammül edemezdi ve eğer suçlu olsaydım, yemin ederim, ilk başta niyetlendiğim gibi buraya gelişinizi ve güneşin doğuşunu beklemez, çok daha önce, şafağı beklemeden kendimi vururdum! Bunu şimdi içimde hissediyorum. Bu lanet olası gecede öğrendiklerimi hayatımın yirmi yılında öğrenemezdim!.. Eğer gerçekten babamı öldürmüş olsaydım bu gece ve şimdi, şu anda sizinle otururken böyle mi olurdum, böyle mi konuşurdum, böyle mi davranırdım, size ve dünyaya böyle mi bakardım? Grigoriy’i kazara öldürdüğüm düşüncesi bile bütün gece bana rahat vermezken, korkudan değil, ah hayır, beni cezalandırmanız korkusundan değil- böyle mi hareket ederdim? Beni korkutan yaptığım rezillikti! Sizin gibi hiçbir şeyi görmeyen ve hiçbir şeye inanmayan kör köstebeklere ve alaycılara suçlamalarınızdan beni kurtaracak olsa bile yeni bir alçaklığımı, yeni bir rezaletimi daha açıklamamı ve anlatmamı mı istiyorsunuz? Kürek cezası çok daha iyidir! Babama kapıyı açtıran ve bu kapıdan içeri giren her kim ise babamı öldüren de odur, soyan da. Kimdir, şaşıyor ve üzülüyorum, ama Dmitriy Karamazov değil, bunu bilin. İşte size söyleyebileceğim her şeyi söyledim, artık yeter, yakamı bırakın... Sürgüne yollayın, idam edin, ama daha fazla kızdırmayın beni. Artık konuşmayacağım. Tanıklarınızı çağırın!”

Mitya bu ani monoloğunu, sanki bundan sonra kesinlikle konuşmamaya karar verdikten sonra söylemişti. Savcı sürekli olarak onu izliyordu ve Mitya susar susmaz en soğuk ve sakin görünüşüyle birden sanki çok sıradan bir şey söylüyormuş gibi şöyle dedi:

“Şu anda tam yeri gelmişken, yaraladığınız Grigoriy Vasilyev’in sizin de demin sözünü ettiğiniz şu kapının açık olduğu meselesiyle ilgili sizin için de, bizim için de son derece ilginç ve önemli olan ifadesini size açıklayabiliriz. Grigoriy Vasilyev, kendine geldikten sonra sorduğumuz sorular üzerine bize, dışarı çıkıp bahçede bazı gürültüler duyduktan sonra açık duran bahçe kapısından geçerek bahçeye girmeye karar verdiğini, bahçeye girerken sizin de bize anlattığınız gibi, babanızı görmüş olduğunuz o açık pencereden kaçarken karanlıkta sizi fark etmeden önce sol tarafa bir göz atıp sahiden de bu pencerenin açık olduğunu gördükten sonra bu arada bahçede bulunduğunuz sürece kapalı kaldığını söylediğiniz ve o anda kendisine çok yakın olan kapının ardına kadar açık olduğunu fark ettiğini anlattı. Vasilyev’in bunu kesin olarak ifade ettiğini ve ilk anda kendisinden epeyce uzakta, bahçenin ortasında sizi duvara doğru kaçarken gördükten sonra kaçışınızı kendi gözleriyle görmemiş bile olsa bu kapıdan çıkmış olmanız gerektiğine tanıklık ettiğini sizden saklamayacağım...”

Mitya daha konuşmanın yarısında sandalyeden fırlamıştı.

“Saçma!” diye birden çıldırmış gibi bağırdı. “Hayâsızca bir aldatmaca! Kapıyı açık göremezdi, çünkü kapı o sırada kapalıydı... Yalan söylüyor.”

“İfadesinin kesin olduğunu size bir kere daha tekrarlamayı görev sayarım. Hiç tereddüt etmiyordu. Bu konuda ısrarlı. Bu soruyu ona tekrar tekrar sorduk.”

“Hele ben kaç defa sordum!” diye Nikolay Parfenoviç de doğruladı.

“Doğru değil, doğru değil! Bu, ya üzerime atılan bir iftira, ya da bir delinin gördüğü hayal,” diye bağırmaya devam etti Mitya, “sayıklıyor vesselam, aldığı yara yüzünden ayıldığında hayal görmüş olmalı... Sayıklıyor.”

“Öyle, efendim, ama kapının açık olduğunu yaralandıktan sonra kendine geldiğinde değil, daha önce, pavyondan bahçeye girdiğinde fark etmiş.”

“Doğru değil, doğru değil, bu olamaz! Öfkesinden bana iftira atıyor... Göremezdi... Ben kapıdan kaçmadım.” Mitya soluk soluğa kalmıştı.

Savcı, Nikolay Parfenoviç’e döndü ve ciddi bir edayla, “Gösterin,” dedi.

“Bunu tanıyor musunuz?” diye sordu Nikolay Parfenoviç ve birden masanın üzerine kalın kâğıttan yapılmış, üzerinde hâlâ üç adet mühür bulunan büro tipi büyük bir zarf koydu. Zarf boştu ve bir tarafından yırtılmıştı. Mitya gözlerini fal taşı gibi açarak zarfa dikti.

“Bu... bu, babamın zarfı, demek ki...” diye mırıldandı, “şu üç bin rublenin durduğu zarf... ve eğer üzerinde “pilicime” yazıyorsa... işte bakın: Üç bin,” diye haykırdı, “üç bin görüyor musunuz?”

“Görmez olur muyuz, efendim, görüyoruz, içinde para bulamadık, zarf boştu ve paravananın arkasında yere, karyolanın yanına atılmıştı.”

Mitya birkaç saniye sanki aklı durmuş gibi dikildi.

“Beyler, bu, Smerdyakov’un işi!” diye birden bütün gücüyle bağırdı. “Öldüren de, parayı çalan da o! İhtiyarın zarfı nereye sakladığını bir tek o biliyordu... Ta kendisi, şimdi anlaşıldı!”

“Ama zarfı ve zarfın yastığın altında durduğunu siz de biliyordunuz.”

“Hiç de bilmiyordum: Hiç görmedim, ilk defa şimdi görüyorum, önceden sadece Smerdyakov’dan işitmiştim... İhtiyarın nereye sakladığını tek o biliyordu, ben bilmiyordum...” Mitya nefes nefeseydi.

“Yalnız demin bize zarfın rahmetli babanızın yastığının altında durduğunu ifade etmiştiniz. Yastığın altında olduğunu üstüne basarak söylediniz. Demek ki, yastığın altında olduğunu biliyordunuz.”

“Biz de kayıtlara bu şekilde geçirdik!” diye doğruladı Nikolay Parfenoviç.

“Saçma, aptalca bir şey bu! Yastığın altında durduğunu hiç bilmiyordum. Belki de yastığın altında değildi... Yastığın altında diye öylesine söylemiştim... Smerdyakov ne diyor? Asıl önemlisi bu... Ben bile bile kendime iftira attım... Yastığın altında duruyor derken size düşünmeden yalan söyledim, siz de şimdi... Pekâlâ, bilirsiniz, insan diline hâkim olamaz, yalan söyleyiverirsin. Ama tek Smerdyakov biliyordu, sadece Smerdyakov ve başka hiç kimse de bilmiyordu!.. Zarfın nerede olduğunu bana da söylememişti! Ama bunu yapan o, o: Kesinlikle o öldürdü, artık gün gibi açık.” Mitya giderek daha çılgınca, birbirini tutmayan şeyleri tekrarlayarak, hırslanarak ve kızarak haykırıyordu. “Bunu anlayın ve hemen tutuklayın onu, bir an evvel... Benim kaçtığım, Grigoriy’in de kendini bilmeden yattığı sırada yüzde yüz o öldürdü, apaçık ortada artık... İşareti verdi ve babam ona kapıyı açtı... Çünkü işaretleri sadece o biliyordu, babam da zaten işaret vermeden hiç kimseye kapıyı açmazdı...”

“Ama yine bir hususu unutuyorsunuz.” Savcı her zamanki gibi temkinli, ancak artık muzaffer bir edayla konuşuyordu, “daha siz orada, bahçedeyken kapı eğer açık durmakta idiyse işaret vermeye de gerek yoktu...”

“Kapı, kapı,” diye mırıldandı Mitya ve sessizce gözlerini savcıya dikti. Bitkin bir şekilde tekrar sandalyeye çöktü. Herkes susmuştu.

“Evet, kapı!.. Bu bir hayalet! Tanrı da bana karşı!” diye bağırdı. Artık hiçbir şey düşünmeden önüne bakıyordu.

“İşte siz de görüyorsunuz.” dedi Savcı ciddi bir tavırla, “kendiniz hüküm verin Dmitriy Fedoroviç: Bir yanda bizi de, sizi de sarsan şu kaçıp gittiğiniz açık kapıya ilişkin ifade. Öte yanda bir anda elinizde beliriveren paraların kaynağı konusundaki anlaşılmaz, inatçı ve katı suskunluğunuz. Oysa bu para elinize geçmeden daha üç saat önce, kendi ifadenize göre, sadece on ruble alabilmek için tabancalarınızı rehin koymuştunuz! Bütün bunları göz önüne alarak kararı kendiniz verin: Neye inanmalı ve neyi esas almalıyız? Ruhunuzun soylu taşkınlıklarına inanmayan ‘soğuk edepsizler ve alaycı insanlar’ olduğumuzu da ileri sürmeyin... Tam tersine durumumuzu anlamaya çalışın...”

Mitya tasavvur edilemeyecek kadar büyük bir heyecan içindeydi, sararmıştı.

“Pekâlâ,” diye bağırdı birden. “Sırrımı size açacağım, parayı nereden aldığımı söyleyeceğim!.. Yaptığım rezilliği sonradan ne sizi ne de kendimi suçlamamak için açıklayacağım...”

“İnanınız, Dmitriy Fedoroviç,” diye atıldı Nikolay Parfenoviç dokunaklı bir şekilde ve sevinçli bir sesle, “özellikle şu anda yapacağınız her türlü samimi ve kapsamlı bir itiraf ilerde akıbetinizi ölçülemeyecek kadar kolaylaştırabilir, ayrıca...”

Ancak savcı, masanın altından ona hafifçe dokundu ve Nikolay Parfenoviç tam zamanında sustu. Aslında Mitya’nın da onu dinlediği yoktu ya.

VII

MİTYA’NIN BÜYÜK SIRRI. ISLIKLADILAR

“Beyler,” diye aynı heyecanla söze başladı Mitya, “bu paralar... tam olarak itiraf etmek istiyorum ki... bu paralar benimdi.”

Savcının ve sorgu yargıcının suratları buruştu, bunu hiç beklemiyorlardı.

“Nasıl sizindi yani?” diye mırıldandı Nikolay Parfenoviç, “ifadenize göre, o zaman öğleden sonra saat beşte nasıl...”

“Ee, öğleden sonra saat beş de, ifadem de cehennemin dibine! Mesele bu değil. Bunlar benim paralarımdı, benim, yani çalıntı paralarım... yani benim değil de, benim çaldığım paralardı. Tutarı ise bin beş yüz rubleydi ve yanımdaydı, hep yanımdaydı.”

“Peki, nereden almıştınız?”

“Boynumdan beyler, boynumdan, işte şu gördüğünüz boynumdan... Burada, boynumdaydı, bir bez parçasının içine dikmiş ve çok önce, bir ay önce boynuma takmıştım. Onları boynumda ne büyük bir utançla taşımıştım!”

“Fakat, kimden alıp... kendinize mal etmiştiniz?”

“‘Çaldınız’ demek mi istediniz? Açık konuşun artık. Evet, ben de bu paraları her şeye rağmen çaldığımı kabul ediyorum, ama isterseniz gerçekten de ‘mal ettim’ diyelim. Ama bence çaldım. Dün akşam ise tam anlamıyla çalmış oldum.”

“Dün akşam mı? Ama daha şimdi parayı alalı... bir ay oldu demiştiniz!”

“Öyle, ama babamdan değil, yo babamdan değil, meraklanmayın babamdan çalmadım, o kadından çaldım. İzin verirseniz anlatayım, hem sözümü kesmeyin. Bunu anlatmak bana zaten çok zor geliyor. Bakın: Eski nişanlım Yekaterina İvanovna Verhovtseva bir ay önce beni çağırdı... Onu tanır mısınız?”

“Nasıl tanımayız.”

“Tanıdığınızı biliyorum. Çok soylu bir insandır, soyluların en soylusudur. Ama çok çok uzun bir zamandır, hem de çok haklı olarak benden nefret eder!”

“Yekaterina İvanovna mı?” diye hayretle sordu sorgu yargıcı. Savcı da gözlerini ona dikmişti.

“Yerli yersiz onun adını ağzınıza almayın! Ben adını vererek zaten alçaklık etmiş oluyorum. Evet, benden nefret ettiğini... çok uzun zaman önce... ilk görüştüğümüz andan beri... daha o zaman evime geldiğinden beri... benden nefret ettiğini görüyordum. Ama hayır, yeter, yeter, bunları öğrenmeye siz de layık değilsiniz, bunları anlatmaya hiç gerek yok... Sadece Yekaterina İvanovna’nın bir ay önce beni çağırıp Moskova’ya kız kardeşine ve akrabası olan başka bir kadına gönderilmek üzere (sanki kendisi gönderemezmiş gibi!) üç bin ruble verdiğini söylemem gerekir. Oysa o sırada ben... hayatımın bu en uğursuz anında başka bir kadına, ona, şimdikine, şu anda alt katta tuttuğunuz kadına, Gruşenka’ya tam da yeni âşık olmuştum... onu kaptığım gibi buraya, Mokroye’ye getirmiş ve lanet olası üç bin rublenin yarısını, yani bin beş yüz rubleyi burada içki âleminde yemiş, kalan yarısını da saklamıştım. İşte sakladığım, muska gibi boynumda taşıdığım bu bin beş yüz rubleyi dün söküp çıkardım ve harcadım. Kalan sekiz yüz rublesi şu anda elinizde bulunuyor, Nikolay Parfenoviç. Bu para, dünkü bin beş yüz rubleden arta kalan paradır.”

“Müsaade buyurun, bu nasıl olur, bir ay önce burada bin beş yüz değil, üç bin ruble yemiştiniz, bunu herkes biliyor, öyle değil mi?”

“Kim biliyor? Kim saymış? Kime saydırmışım?”

“Rica ederim, o zaman tam üç bin ruble harcadığınızı herkese kendiniz söylüyordunuz.”

“Doğru, evet söylüyordum, bütün şehre öyle söylüyordum, şehirde de herkes öyle söylüyordu. Burada, Mokroye’de de herkes öyle biliyordu, herkes üç bin ruble biliyordu. Yalnız ben yine de üç bin değil, bin beş yüz ruble harcamıştım, kalan bin beş yüzü ise muskanın içine dikmiştim; işte böyle olmuştu, beyler, dünkü paralar da buradan geliyordu...”

“Garip...” diye mırıldandı Nikolay Parfenoviç.

“Bir soru sormama izin verin,” dedi nihayet savcı, “bu hususta... yani bin beş yüz rubleyi bir ay önce kendinize alıkoyduğunuzu daha evvel hiç kimseye söylemiş miydiniz?”

“Hiç kimseye söylemedim.”

“Tuhaf. Sahiden hiç kimseye söylemediniz mi?”

“Hiç kimseye. Hiç kimseye, hiç kimseye.”

“Ama bu suskunluk niye? Bunu bir sır olarak saklamaya sizi iten neydi? Şöyle söyleyeyim: Sonunda sırrınızı, kendi sözlerinizle söylersek ‘yüz kızartıcı’ sırrınızı bize açıkladınız. Gerçi aslında bu davranış, yani başkasına ait üç bin rubleyi, elbette ki geçici olarak kendinize mal etmeniz, en azından benim görüşüme göre, ayrıca sizin karakterinizi de dikkate alacak olursak öyle pek de yüz kızartıcı bir davranış değil, ancak büyük ölçüde düşüncesizce yapılmış bir harekettir. Hadi, diyelim ki, büyük ölçüde utanılacak bir hareket, kabul ediyorum, ama utanılacak sadece utanılacak bir hareket, yine de yüz kızartıcı değil... Yani, ben diyorum ki, şu harcadığınız üç bin rubleyi Bayan Verhovtseva’dan aldığınızı siz itiraf etmeden de içinde bulunduğumuz ay bir sürü insan zaten anlamıştı. Bu hikâyeyi ben de duymuştum. Örneğin, Mihail Makaroviç de duymuştu. Artık bu bir hikâye de değil, bütün kenti sarmış olan bir dedikodu. Üstelik de izler sizi gösteriyor. Yanılmıyorsam bunu, yani bu parayı Bayan Verhovtseva’dan aldığınızı birisine kendiniz açıklamışsınız... Şimdiye dek, yani şu ana dek kendi deyiminizle iç etmiş olduğunuz şu bin beş yüz rubleyi olağanüstü bir sır haline getirmiş olmanız ve hatta bu sırla birlikte bir dehşet havası yaratmış olmanız bu yüzden beni son derece şaşırtıyor... Böyle bir sırrın bir itirafta bulunmak için size bu derece büyük acılara mal olabilmesi inanılır gibi değil... çünkü daha demin itiraf etmektense sürgüne gitmenin daha iyi olacağını haykırıyordunuz...”

Savcı sustu. Heyecanlanmıştı. Nerdeyse öfkeye varan kızgınlığını gizlemiyordu. İçinde biriktirdiklerinin hepsini cümlelerinin güzelliğine bile önem vermeden, birbiriyle bağlantısız ve düzensiz bir biçimde sayıp döküyordu.

“Yüz kızartıcı olan şey, bin beş yüz ruble değil, bu bin beş yüzü üç binin içinden ayırıp almam,” dedi Mitya sert bir şekilde.

“Ne yani,” diye öfkeyle güldü savcı, “yüz kızartıcı olan, artık utanılacak bir şekilde ya da sizin dediğiniz gibi yüz kızartıcı bir şekilde almış olduğunuz üç binin yarısını kendi istediğiniz şekilde ayırmanız mı? Üç bin rubleyi iç etmiş olmanız önemli, bu parayı nasıl harcadığınız önemli değil. Sırası gelmişken sorayım, neden parayı bu şekilde kullandınız, neden yarısını ayırdınız? Ne için, ne maksatla böyle yaptınız, bunu bize açıklayabilir misiniz?”

“Ah, beyler, işte bütün mesele de bu maksatta zaten!” diye haykırdı Mitya. “Namussuzluğumdan ayırdım, yani bazı hesaplar yaptığım için. Bu durumda hesap yapmak da alçaklıktır ya... Üstelik bu alçaklığı koca bir ay boyunca sürdürdüm!”

“Bir şey anlamadım.”

“Sizi şaşırtıyorum galiba. Peki, biraz daha açayım, belki de gerçekten anlaşılmaz olmuştur. Bakın, şimdi beni dinleyin: Şerefime emanet edilen üç bin rubleyi iç ediyorum, bu paralarla hovardalık yapıyorum, hepsini yiyip bitiriyorum ve ertesi sabah ona gidip ‘Katya kabahatliyim, üç bin rubleni içki âleminde yedim’ diyorum. Hoş bir şey mi bu? Hayır, değil. Şerefsizce ve düşüncesizce bir şey, bir hayvan gibi, bir canavar gibi kendine hâkim olamayan bir insan ancak bunu yapabilir değil mi? Ama yine de hırsız değildir, öyle değil mi? Doğrudan doğruya hırsız sayılmaz, kabul edin! Kendime mal ettim, ama çalmadım! Şimdi ikincisine, daha kazançlı olan duruma gelelim. Beni izleyin, belki yine şaşırırım (çünkü başım dönüyor) evet, ikinci durum: Burada üç bin rublenin sadece bin beş yüzünü, yani sadece yarısını harcıyorum. Ertesi gün ona gidip paranın kalan yarısını vereceğim ve ‘Katya, benden, bu namussuzdan, bu düşüncesiz rezilden paranın geri kalan yarısını al, öbür yarısını hovardalık yaparken yediğime göre kalanını da yiyeceğim demektir, bir günah işlemeden al şu parayı benden!’ diyeceğim. Pekâlâ, bu durum nasıl? Buna ne dersiniz? Hayvandır, namussuzdur, ama hırsız değildir, kesinlikle hırsız değildir, çünkü eğer hırsız olsaydı paranın kalan yarısını geri götürmez onun da üstüne otururdu. Kız paranın yarısını bu kadar kısa sürede geri getirdiğini görecek ve geri kalan parayı da, yani yediği parayı da geri getireceğini, hayatı boyunca arayıp bulmaya çalışacak olsa da bulup getireceğini düşünecek. Böylelikle yalnızca bir alçak olacak, ama hırsız değil, hırsız değil!”

“Diyelim ki, arada küçük bir fark var,” diye soğuk bir şekilde güldü savcı. “Ama sizin burada böyle lanet olası bir fark görmeniz yine de tuhaf.”

“Evet, ben böyle lanet olası bir fark görüyorum! Herkes alçak olabilir, evet belki herkes alçak olabilir, ama herkes hırsız olamaz, yalnızca en büyük alçaklar hırsız olur. Pekâlâ, bu incelikleri anlatmayı beceremiyorum... Ama bir hırsız, bir alçaktan daha alçaktır. Benim düşüncem de işte böyle. Dinleyin: Yarın götürüp vereceğim diye bütün bir ay parayı üzerimde taşıyorum ve artık bir alçak değilim. Ama her gün karar versem de, her gün kendi kendimi ‘Karar ver, karar ver alçak’ diye dürtüklesem de bir türlü karar veremiyorum! İyi mi? Ne dersiniz, iyi mi?”

“Pek iyi değil, bunu çok iyi anlayabiliyorum ve tartışmıyorum,” diye temkinli bir cevap verdi savcı. “Bu incelikler ve farklılıklarla ilgili her türlü tartışmayı bir kenara bırakalım ve isterseniz tekrar asıl meselemize gelelim. Bu üç bin rublenin içinden daha ilk başta neden böyle bir para ayırdığınızı, yani bir yarısını harcayıp öbür yarısını neden sakladığınızı sormuş olmamıza rağmen henüz bir açıklama yapmak lütfunda bulunmadınız. Ne için saklamıştınız, ayırdığınız bu bin beş yüz rubleyi nereye harcamak istiyordunuz? Bu soruda ısrarlıyım, Dmitriy Fedoroviç.”

“Ah, evet, gerçekten!” diye bağırdı Mitya alnına vurarak. “Affedersiniz, sizi üzüyorum, ama asıl önemli olan şeyi açıklamayacağım, bu maksatta da bir rezillik olduğu için her şeyi şıp diye anlayıverirsiniz! Bakın, rahmetli ihtiyar, hep Agrafena Aleksandrovna’yı baştan çıkarmaya çalışıyor, ben ise onu kıskanıyordum ve o sıralar kızın onunla benim aramda kararsız kaldığını sanıyordum; her gün şöyle düşünüyordum: Ya günün birinde beni üzmekten vazgeçmeye karar verir de ‘Onu değil, seni seviyorum, beni dünyanın öbür ucuna götür’ deyiverirse. Oysa cebimde sadece iki tane yirmi kapiklik vardı; neyle götürürdüm, ne yapardım o zaman? İşte o zaman mahvolurdum. Zaten o sıralar Agrafena Aleksandrovna’yı pek iyi tanımıyor ve anlamıyordum, para peşinde olduğunu ve yoksulluğumu bağışlamadığını sanıyordum. Böylece üç bin rublenin yarısını sinsice ayırdım ve soğukkanlılıkla bezin içine diktim. Bir yandan hesap yaparak kendimden geçmiş dikiyordum, diker dikmez de paranın geri kalan yarısıyla sarhoş olmaya gittim! Yo, artık bu kadarı alçaklığın dik âlâsıdır, efendim! Şimdi anladınız mı?”

Savcı yüksek sesle güldü, sorgu yargıcı da.

“Bence kendinize hâkim olup hepsini harcamamanız akıllıca bir hareket ve hatta ahlaka uygun bile sayılabilir,” diye kikirdedi Nikolay Parfenoviç, “bunda ne var ki?”

“Hırsızlık yapmış oldum, daha ne olacak ki! Aman Tanrım, anlayışsızlığınızla beni korkutuyorsunuz! Bu bin beş yüz rubleyi muskaya dikip göğsümde taşıdığım sürece her gün, her saat kendime ‘Sen hırsızsın, sen hırsızsın!’ diyordum. Bu bir ay boyunca kendimi hırsız olarak hissettiğim için ortalığı kırıp geçirdim, meyhanede bu yüzden kavga ettim, babamı bu yüzden dövdüm! Alyoşa’ya, kardeşime bile bu bin beş yüz rubleden söz edip etmemeye karar veremedim, buna cesaret edemedim: Kendimi bir alçak ve bir dolandırıcı olarak görüyordum! Ama şunu bilin ki, parayı üzerimde taşıdığım sürece, her gün ve her saat kendime hep ‘Hayır, Dmitriy Fedoroviç, sen belki de henüz bir hırsız değilsin’ diyordum. Neden? Çünkü, yarın gidebilir ve bu bin beş yüz rubleyi Katya’ya geri verebilirsin. Muskayı boynumdan çıkarmaya ancak dün, Fenya’dan Perhotin’e giderken karar verdim, o ana kadar karar verememiştim ve çıkarır çıkarmaz da, daha o anda kesinlikle ve tartışmasız olarak bir hırsız, hayatı boyunca şerefsiz yaşayacak bir insan oluverdim. Neden? Çünkü, muskayla birlikte Katya’ya gidip ‘Ben bir alçağım, ama hırsız değilim’ deme hayalimi de koparıp atmıştım! Şimdi anlıyor musunuz?”

“Buna neden özellikle dün akşam karar verdiniz?” diye Mitya’nın sözünü kesti Nikolay Parfenoviç.

“Neden mi? Sormanız bile komik: Çünkü kendimi ölüme mahkûm etmiştim, şafakta, sabahın beşinde, burada kendimi öldürecektim. ‘Ölecek olduktan sonra bir alçak olarak ölmüşüm, namuslu olarak ölmüşüm ne fark eder?’ diye düşündüm. Hiç de öyle değilmiş! İnanır mısınız, beyler, bu gece, hem de aşkımın doruğa ulaştığı ve göklerin bana tekrar açıldığı bir sırada beni en çok, her şeyden çok üzen şey, ihtiyar uşağı öldürmüş olmam ve Sibirya’ya sürgün tehdidinin ortaya çıkmış olması değildi. Ah, evet, bunlar da üzmüştü, ama o kadar değil; yine de sonunda şu lanet olası paraları çaldığımı ve harcadığımı, bu durumda artık kesinlikle bir hırsız olduğumu anlamış olmam kadar değil! Ah beyler, size bir kere daha bütün içtenliğimle tekrarlıyorum: Bu gece pek çok şey öğrendim! Sadece bir alçak olarak yaşamanın olanaksızlığını değil, alçak olarak ölmenin olanaksızlığını da öğrendim... Yo, beyler, insan şerefiyle ölmeli!..”

Mitya bembeyaz olmuştu. Aşırı derecede heyecanlı olmasına rağmen yüzü bitkin ve yorgun görünüyordu.

“Sizi anlamaya başlıyorum, Dmitriy Fedoroviç,” diye yumuşak ve hatta merhametli bir tavırla uzata uzata konuşmaya başladı savcı, “ama bütün bunlar, siz ne derseniz deyin, sadece sinirden... sinirleriniz hasta sizin, hepsi bundan, efendim. Örneğin, neden hemen hemen bir ay boyunca kendinizi bu kadar büyük acılardan kurtarmak için size güvenip parasını emanet etmiş olan o zata gitmediniz ve onunla uzlaştıktan sonra demin çizdiğiniz tabloya göre o sıralar o kadar korkunç olan durumunuzu da hesaba katarak akla en uygun görünen bir çözüm yoluna başvurmayı denemediniz, yani ona hatalarınızı dürüst bir şekilde itiraf edip harcamalarınız için gereken parayı neden ondan istemediniz? Sizin çektiğiniz üzüntüyü de gördükten sonra sahip olduğu gönül yüceliğiyle bu parayı sizden kesinlikle esirgemezdi. Üstelik bir de imzalı bir belgeye dayalı olursa ya da tüccar Samsonov’a ve Bayan Hohlakova’ya teklif ettiğiniz gibi bir teminat altında olursa. Bu arada bu teminatı hâlâ değerli sayıyor musunuz?”

Mitya birden kızardı:

“Yoksa siz de beni o kadar namussuz biri olarak mı görüyorsunuz? Bunu ciddi söylemiş olamazsınız!..” dedi hiddetle. Savcının gözlerinin içine bakıyor ve duyduklarına sanki inanamıyordu.

“İnanın ki, ciddiyim... Neden ciddi olmadığımı düşünüyorsunuz?” Bu kez şaşırma sırası savcıdaydı.

“Ah, bu ne kadar alçakça bir şey olurdu! Beyler, beni üzdüğünüzün farkında mısınız? İzin verirseniz size her şeyi olduğu gibi anlatacağım. Ne kadar iğrençliğim varsa hepsini ortaya dökeceğim, ama bunu sizi utandırmak için yapacağım. İnsan duygularının bileşiminin hangi bayağılıklara kadar varabileceğini gözlerinizle görüp şaşıracaksınız. Bilin ki, ben bu duygu bileşimine, hani sizin demin sözünü ettiğiniz bileşimine sahibim, savcı bey! Evet beyler, bu düşünce, bu uğursuz ay boyunca kafamdaydı, öyle ki, Katya’ya gitmeye nerdeyse karar vermiştim, bu derece alçalmıştım! Ama ona gitmek, ona ihanetimi açıklamak ve bu ihanet için, bu ihaneti gerçekleştirmek için, bu ihanete ilerde yapacağım harcamalar için ondan, yani Katya’dan para istemek (istemek, duyuyor musunuz, istemek!) ve ötekiyle, Katya’nın nefret ettiği, onu kızdırmış olan rakibiyle beraber hemen ondan kaçmak; rica ederim, siz aklınızı kaçırmışsınız savcı bey!”

“Aklımı kaçırmasına kaçırmadım ama, kuşkusuz heyecandan... şu konuyu, yani kadın kıskançlığını... düşünemedim... eğer iddia ettiğiniz gibi gerçekten kıskançlık varsa... evet, belki de böyle bir şey vardır,” diye güldü savcı.

“Ama çok iğrenç bir şey olurdu,” diyerek masaya çıldırmış gibi bir yumruk indirdi Mitya, “bu, benim bile bilemeyeceğim kadar iğrenç bir koku salardı! Hem biliyor musunuz, bu parayı bana verebilirdi, verirdi, mutlaka verirdi, öcünü almak için verirdi, intikamının tadına varmak için, bana olan nefretinden verirdi, çünkü o da iğrenç ruhlu ve çok öfkeli bir kadındır! Ben de parayı alırdım, ah evet, alırdım ve o zaman da hayatım boyunca... aman Tanrım! Bağışlayın, beyler, böyle haykırıyorum, çünkü bu düşünce daha çok yakın bir zamanda, daha üç gün önce gece vakti Lyagavıy’la uğraştığım sırada, daha sonra da dün, evet dün de bütün gün aklımdaydı, hatırlıyorum evet, ta ki şu olaya kadar...”

“Hangi olaya kadar?” diye merakla sordu Nikolay Parfenoviç, ama Mitya duymadı.

“Size korkunç bir itirafta bulundum,” dedi somurtarak. “Bu itirafıma değer verin, beyler. Değer vermek de az gelir, hayır değer vermeyin, kıymetini çok iyi bilin, eğer bilmezseniz, eğer bir kulağınızdan girip öbüründen çıkarsa o zaman açıkçası beni adam yerine koymuyorsunuz demektir. Size bunu derim, beyler. Sizin gibilere itirafta bulunduğum için ben de utancımdan ölürüm! Of, kendimi vuracağım! Evet, artık iyice görüyorum, görüyorum, siz bana inanmıyorsunuz! Nasıl, bunu da kayda geçirmek niyetinde misiniz?” diye korku içinde bağırdı.

“Biraz önce söyledikleriniz,” diye söze başlayan Nikolay Parfenoviç hayretle ona bakıyordu, “yani son saate kadar bu parayı istemek için hâlâ Bayan Verhovtseva’ya gitmeyi düşünmeniz... İnanın bu bizim için çok önemli bir ifade Dmitriy Fedoroviç, yani bütün bu olay... özellikle de sizin için, özellikle sizin için önemli.”

“İnsaf edin, baylar,” diye ellerini çırptı Mitya, “bunu da yazmayın artık, utanın! Ben zaten önünüzde ruhumu ikiye ayırdım, siz ise bundan faydalanıyorsunuz ve her iki taraftaki açılmış yarayı parmaklarınızla deşip duruyorsunuz... Tanrım!”

Umutsuzluk içinde elleriyle yüzünü örttü.

“O kadar endişelenmeyin, Dmitriy Fedoroviç,” dedi savcı, “şu anda yazılan her şeyi daha sonra dinleyeceksiniz ve kabul etmediğiniz yerleri sizin istediğiniz şekilde değiştireceğiz. Ama şimdi size şu küçücük soruyu üçüncü defa soruyorum: Gerçekten hiç kimse sizden şu muskaya diktiğiniz paralar hakkında bir şey duymuş olamaz mı? Doğrusu, buna hiç ihtimal vermiyorum.”

“Hiç kimse, hiç kimse, dedim ya, yoksa hiçbir şey anlamadınız mı? Beni rahat bırakın.”

“Lütfen, efendim, bu mesele aydınlanmak zorunda, önümüzde daha çok zamanımız var, ama siz şimdiden düşünün: Harcadığınız paranın üç bin ruble olduğunu, evet bin beş yüz değil, üç bin ruble olduğunu bizzat sizin etrafa yaydığınızı ve bunu her yerde bağıra bağıra söylediğinizi, dünkü paralar ortaya çıktığında da yine yanınızda üç bin ruble para getirdiğinizi pek çok kişiye açıkladığınızı gösteren onlarca kanıt var elimizde...”

“Onlarca değil, yüzlerce kanıt var elinizde, iki yüz kanıt belki. İki yüz kişi, bin kişi duydu!” diye haykırdı Mitya.

“İşte siz de görüyorsunuz, efendim, herkes tanıklık ediyor, herkes, herkes sözcüğü bir anlam ifade ediyor mu?”

“Hiçbir anlam ifade etmiyor. Ben bir yalan söyledim ve herkes de benim arkamdan yalan söylemeye başladı.”

“‘Yalan söylemeye’ neden gerek duyduğunuzu nasıl açıklayacaksınız?”

“Nedenini şeytan bilir. Belki övünmek için... belki bu kadar çok para yedim demek için... Belki de şu diktiğim paraları unutmak içindir... evet, bunun içindir... kör şeytan... bu soruyu kaçıncı defadır soruyorsunuz? Tamam yalan söyledim. Yalan söylemiştim bir kez, bir daha da düzeltmek istemedim. İnsan niye yalan söyler?”

“İnsan niye yalan söyler,” dedi ciddi bir edayla savcı, “buna karar vermek çok zor, Dmitriy Fedoroviç. Söyler misiniz, şu boynunuzdaki muska dediğiniz şey büyük müydü?”

“Hayır, büyük değildi.”

“Örneğin, ne kadardı?”

“Yüz rublelik banknotu ikiye katlayın, işte o kadardı.”

“En iyisi bez parçalarını bize gösterin. Herhalde yanınızdadır.”

“Ee, şeytan alsın... ne saçma şeyler bunlar... nerde olduğunu bilmiyorum.”

“O zaman lütfen onu nerede ve ne zaman boynunuzdan çıkarttığınızı söyleyin. İfadenize göre evinize uğramamıştınız, değil mi?”

“Fenya’dan çıkıp Perhotin’e giderken yolda boynumdan koparıp aldım ve paraları içinden çıkarttım.”

“Karanlıkta mı?”

“Mum mu gerekirdi? Elimle hemen çıkarttım.”

“Makas kullanmadan ve sokak ortasında mı?”

“Meydanda galiba; makasa ne gerek var ki? Eski bir bez parçası, hemen yırtılıverdi.”

“ Sonra ne yaptınız bezi?”

“Oracıkta fırlatıp attım.”

“Tam olarak nerede?”

“Meydanda, meydandayken attım. Şeytan bilir meydanın neresine! Hem bu size ne için lazım ki?”

“Bu son derece önemli Dmitriy Fedoroviç: Maddi deliller sizin yararınızadır, bunu nasıl anlamak istemezsiniz? Bir ay önce bu muskayı dikmek için size kim yardım etmişti?”

“Hiç kimse yardım etmedi, kendim diktim.”

“Dikiş dikmeyi bilir misiniz?”

“Bir asker dikiş dikmeyi bilmek zorundadır, hem bunda bir marifet yok ki.”

“Malzemeyi, yani paraları içine diktiğiniz bezi nereden almıştınız?”

“Bunu alay etmek için sormadınız, değil mi?”

“Hiç değil, gülecek durumda değiliz, Dmitriy Fedoroviç.”

“Bezi nereden aldığımı hatırlamıyorum, bir yerden almışımdır.”

“Bunu nasıl olur da hatırlamazsınız?”

“Vallahi hatırlamıyorum, belki de bir çamaşırdan yırtmışımdır.”

“Bu çok ilgi çekici.”

“Yarın bu çamaşırınızı evinizde arayıp bulabiliriz. Bir parçasını yırttığınız belki de bir gömlek falandır. Kumaşı neydi, keten miydi?”

“Ne olduğunu şeytan bilir. Durun... Galiba hiçbir şeyden yırtmadım. Pamukluydu. Galiba ev sahibinin başlığına dikmiştim.”

“Ev sahibinin başlığına mı?”

“Evet, ondan aşırmıştım.”

“Nasıl aşırmıştınız yani?”

“Bakın, tozbezi yapmak, belki de kalemimin ucunu temizlemek için bir başlık aşırmıştım. Haber vermeden aldım, çünkü hiçbir işe yaramayacak bir bez parçasıydı. Parçaları bende kaldı. Bin beş yüz rubleyi aldım ve diktim... Galiba bu bez parçalarına dikmiştim. Bin kere yıkanmış eski püskü pamuklu bir şeydi.”

“Kesin olarak hatırlıyor musunuz?”

“Kesin mi bilmiyorum. Galiba bir başlıktı. Aman tükürürüm içine!”

“Öyleyse en azından ev sahibeniz böyle bir eşyasının kaybolduğunu hatırlayabilir, değil mi?”

“Kesinlikle hayır, farkına bile varmadı. Dedim ya size, beş para etmez eski bir bez parçasıydı.”

“Peki iğneyi, ipliği nerden aldınız?”

“Burada kesiyorum, artık konuşmak istemiyorum. Yeter!” Mitya sonunda öfkelenmişti.

“Şu... muskayı meydanın neresine attığınızı tamamen unutmuş olmanız yine de tuhaf.”

“Yarın meydanı süpürmelerini emrederseniz belki bulursunuz,” diye güldü Mitya. “Yeter, beyler, yeter,” dedi yorgun bir sesle. “Bana inanmadığınızı açıkça görüyorum! Hem de zerre kadar inanmadınız! Suç sizde değil, bende, hiç bulaşmamalıydım. Sırlarımı açıklayarak kendimi ne diye kepaze ettim ki sanki! Oysa bu size gülünç geliyor, gözlerinizden okuyorum. Beni bu duruma siz getirdiniz, savcı bey! Övünebilirsiniz, elinizden gelirse... Kahrolsun zalimler!”

Başını eğdi ve elleriyle yüzünü örttü. Savcı ve sorgu yargıcı susuyorlardı. Bir dakika sonra başını kaldırdı ve bilinçsizce onlara baktı. Yüzü, içine düştüğü, artık dönüşü olmayan umutsuzluğu ifade ediyordu. Öyle sessizce kalakalmış oturuyordu. Sanki kendinde değildi. Bu arada iş bitirilmek zorundaydı: Hemen tanıkların sorgusuna geçmek gerekiyordu. Sabahın sekiziydi. Mumlar söneli çok olmuştu. Sorgulama boyunca odaya girip çıkmış olan Mihail Makaroviç’le Kalganov bu kez ikisi birden tekrar dışarı çıktılar. Savcının ve sorgu yargıcının da son derece yorgun görünüşleri vardı. Yeni başlayan sabah yağmurlu bir sabahtı, tüm gökyüzü bulutlarla kaplanmıştı ve bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyordu. Mitya gözünü bilinçsiz bir şekilde pencereye dikmişti.

“Pencereden bakabilir miyim?” diye sordu birden Nikolay Parfenoviç’e.

“Ah tabii, ne kadar isterseniz,” diye yanıt verdi Nikolay Parfenoviç.

Mitya ayağa kalktı ve pencereye yaklaştı. Yağmur pencerenin yeşilimsi küçük camlarını kamçılıyordu. Tam pencerenin altında çamur içinde bir yol görünüyordu. Daha uzakta, yağmurlu, koyu sisin içinde ise yağmurdan daha da kararmış ve köhneleşmiş kara, biçimsiz evler vardı. Mitya, “altın bukleli Febus”u ve onun ilk ışığıyla kendini vurmak istediğini hatırladı. “Belki böyle bir sabah kendimi öldürmem daha iyi olurdu,” diye birden gülümsedi, elini yukardan aşağı doğru sallayıp “zalimlere” döndü.

“Beyler!” diye bağırdı. “Mahvolduğumu görüyorum. Peki ya o, ya Gruşenka? Bana ondan söz edin, yalvarıyorum size, yoksa benimle birlikte o da mı mahvolacak? Onun hiçbir suçu yok. Dün ‘Her şeyin suçlusu benim’ diye bağırırken aklı başında değildi. Onun hiçbir şeyde suçu yok! Sizinle otururken bütün gece acı çektim... Ona ne yapacağınızı bana söyleyemez misiniz?”

“Bu konuda kesinlikle içiniz rahat olsun, Dmitriy Fedoroviç.” Savcı anında ve fark edilir bir acelecilikle cevap verdi. “Bu derece ilgilendiğiniz bu şahsı herhangi bir şekilde rahatsız etmemiz için şimdilik hiçbir önemli gerekçemiz yok. Umut ederim, soruşturmanın bundan sonraki akışı sırasında da öyle olur... Tam tersine, bu anlamda kendi adımıza yapabileceğimiz her şeyi yapıyoruz. İçiniz tamamen rahat olsun.”

“Beyler, size teşekkür ederim, yine de şerefli ve adil insanlar olduğunuzu biliyordum. Yüreğimden bir yük kaldırdınız... Pekâlâ şimdi ne yapacağız? Ben hazırım.”

“Evet efendim, acele etmemiz lazım. Hemen tanıkların sorgularına geçmek gerekiyor. Her şey mutlaka sizin yanınızda olmak zorunda, bu yüzden de...”

“Önce bir bardak çay içsek olmaz mı?” diye savcının sözünü kesti Nikolay Parfenoviç. “Hazırlamışlardır herhalde!”

Aşağıda hazır çay varsa (Mihail Makaroviç’in büyük olasılıkla “çay içmeye” gittiği göz önüne alınırsa) birer bardak çay içmeye ve daha sonra “devam etmeye” karar verdiler. Asıl çaylarını ve “bir şeyler atıştırmayı” ise daha serbest bir saate bıraktılar. Aşağıda gerçekten de çay vardı ve hemen yukarı çay getirdiler. Mitya, Nikolay Parfenoviç’in nazik bir şekilde kendisine teklif ettiği çayı ilk başta reddetmişti, ama sonra kendisi çay istedi ve hırsla içti. Şaşılacak kadar yorgun görünüyordu. En güçlü duygu sellerine bile kapılmış olsa onun gibi bir babayiğit için bir gecelik içki âlemi nedir ki, diye düşünülebilir. Ama yerinde zor oturduğunu, zaman geçtikçe de etrafındaki her şeyin adeta hareket etmeye ve gözlerinin önünde dönmeye başladığını kendisi de hissediyordu. “Birazcık daha zaman geçse belki de sayıklamaya başlayacağım,” diye düşündü kendi kendine.

VIII

TANIKLARIN İFADESİ. BEBE

Tanıkların sorgusuna başlandı. Ama artık öykümüzü şimdiye kadar yaptığımız gibi ayrıntılı olarak anlatmaya devam etmeyeceğiz. Nikolay Parfenoviç’in çağrılan her tanığa, gerçeklere uygun olarak ve elini vicdanına koyarak ifade vermek ve verdiği bu ifadeyi daha sonra and içerek doğrulamak zorunda olduğunu tekrar tekrar anımsatmasını da bu nedenle bir bir anlatmayacağız. Sonunda tanıkların her birinden ifadelerinin yer aldığı tutanağı imzalamalarının istendiğini falan da geçeceğiz. Sadece ifadesine başvurulan herkesin dikkatini çekmiş olan en önemli noktayı belirteceğiz. En çok sorulan soru, üç bin rubleyle ilgili soruydu, yani Dmitriy Fedoroviç’in burada, Mokroye’de bir ay önceki ilk içki âlemi sırasında elinde bulunan para üç bin ruble miydi, yoksa bin beş yüz ruble miydi ve Dmitriy Fedoroviç’in dünkü içki âleminde üç bin rublesi mi, yoksa bin beş yüz rublesi mi vardı sorusuydu. Ne yazık ki, ifadelerin hepsi de Mitya’nın aleyhindeydi, bir tanesi bile lehinde değildi, hatta ifadelerden bazıları yeni, nerdeyse onun ifadesini çürüten akıllara durgunluk verici yeni gerçekleri ortaya koymuştu. İlk Trifon Borisoviç sorgulandı. Sorgulamayı yapanların huzuruna en ufak bir korku belirtisi göstermeden çıktı. Tam tersine zanlının karşısında sert ve çok öfkeli bir görünüşü vardı ve böylelikle kendisine son derece haklı ve güvenen bir görünüm vermişti. Az konuşuyordu, temkinliydi, soruları bekliyor, düşünerek doğru yanıtlar veriyordu. Kesin ve hiçbir kaçamak cevaba başvurmadan bundan bir ay önce burada harcanan paranın üç bin rubleden az olamayacağını, buradaki bütün köylülerin de “Mitriy Fedoroviç”in bizzat kendisinden üç bin ruble lafını duyduklarını söyleyeceklerini ifade etti: “Sadece Çingenelere bile ne kadar çok para dağıtmıştı. Sırf onlara herhalde bin ruble akıtmıştır” diyordu.

“Belki beş yüz bile vermemişimdir,” diye somurtarak buna yanıt verdi Mitya, “o zaman saymadım, sarhoştum, yazık keşke saysaydım...”

Mitya bu sırada sırtını perdeye dönmüş yan oturuyor, suratını asarak konuşulanları dinliyordu. “Ee, nasıl isterseniz öyle ifade verin, artık hiçbir şey fark etmez!” der gibi sıkıntılı ve yorgun bir görünüşü vardı.

“Çingenelere bin rubleden fazla para gitmişti, Mitriy Fedoroviç,” diyen Trifon Borisoviç onu kesinlikle yalanlamış oldu. “Paraları rasgele savuruyordunuz, onlar da kapışıyorlardı. Bunlar hırsız ve düzenbaz bir millettir, at hırsızıdır bunlar. Köyden de kovuldular zaten, sizden ne kadar para tırtıkladılarını belki kendileri de söyleyebilirler. O sırada elinizdeki parayı kendi gözlerimle gördüm. Saymasına saymadım, bana izin vermediniz, ama doğru söylüyorum, gözümle gördüm, bin beş yüzden çok çok fazlaydı hatırlıyorum... Ne bin beş yüzü! Bizim de para görmüşlüğümüz var herhalde, biliriz...”

Bir gün önceki para konusunda Trifon Borisoviç, Dmitriy Fedoroviç’in daha arabadan iner inmez üç bin ruble getirdiğini kendisine bizzat açıklamış olduğunu açıkça ifade etti.

“Tam olarak öyle mi dedim, Trifon Borisiç,” diye Mitya itiraz etti, “üç bin ruble getirdiğimi acaba o kadar kesin mi söyledim?”

“Söylediniz, Mitriy Fedoroviç, Andrey’in yanında söylediniz. İşte Andrey de burada, henüz gitmedi, onu çağırın. Salonda koroyu ağırladığınız sırada da burada altıncı bin rubleyi bıraktığınızı bar bar bağırarak söylediniz, yani öncekilerle birlikte anlamak gerek tabii. Stepan’la Semyon duydular, Pyotr Fomiç Kalganov da o sırada yanınızda duruyordu, belki kendileri hatırlıyorlardır...”

Altı bin rubleyle ilgili ifade sorgulamayı yapanları görülmedik şekilde etkiledi. Bu yeni düzeltme hoşlarına gitti: Üç üç daha altı eder, demek ki, üç bin o zaman, üç bin de şimdi, hepsi eder altı, durum işte bu kadar açıktı.

Trifon Borisoviç’in adını verdiği köylüler, Stepan ve Semyon, arabacı Andrey ve Pyotr Fomiç Kalganov da sorgulandılar. Köylüler ve arabacı, Trifon Borisiç’in ifadesini hiç duraksamadan doğruladılar. Ayrıca yolda Andrey’in Mitya’yla arasında geçen konuşmayla ilgili olarak “Ben, Dmitriy Fedoroviç, nereye gidiyorum, göğe mi, yoksa cehenneme mi, beni bu dünyada bağışlayacaklar mı, bağışlamayacaklar mı?” sözlerini özellikle kayda geçirdiler. “Psikolog” İppolit Kirilloviç, bütün bunları dudağında ince bir gülümsemeyle dinliyordu ve Dmitriy Fedoroviç’in nereye gittiği konusundaki ifadeyi de “davaya dahil etmeyi” tavsiye etti.

Sorguya çekilen Kalganov, içeriye isteksiz, asık suratlı, huysuz bir adam olarak girdi. Savcıyla Nikolay Parfenoviç, çok uzun zamandır her gün görüştüğü arkadaşları olduğu halde sanki onları hayatında ilk kez görüyormuş gibi konuşuyordu. Söze “bu konuda hiçbir şey bilmediğini ve bilmek de istemediğini” söyleyerek başladı. Ama altı bin ruble meselesini duyduğu anlaşıldı ve o anda Mitya’nın yanında durmakta olduğunu kabul etti. Ona göre Mitya’nın elinde “ne kadar olduğunu bilmediği” miktarda para vardı. Polonyalıların oyunda hile yaptıkları konusunda olumlu ifade verdi. Ayrıca ısrarlı sorular karşısında Polonyalıların dışarı atılması üzerine Mitya’nın Agrafena Aleksandrovna’yla arasının gerçekten düzeldiğini ve kızın Mitya’yı sevdiğini söylediğini de açıkladı. Agrafena Aleksandrovna’dan temkinli ve saygılı bir şekilde, sanki çok iyi bir sosyete hanımından söz eder gibi söz ediyordu. Hatta ondan bir kere olsun “Gruşenka” diye bahsetmedi. Genç adamın ifade verme konusunda gösterdiği belirgin isteksizliğe karşın İppolit Kirilloviç, onu uzun uzun sorguya çekti ve deyim yerindeyse Mitya’nın bu geceki “romanını” bütün ayrıntısıyla ondan öğrenmiş oldu. Mitya, Kalganov’un sözünü bir kere bile kesmedi. Sonunda delikanlıyı gönderdiler. Kalganov gizlemediği bir öfkeyle uzaklaştı.

Polonyalıların da ifadesini aldılar. Gerçi yatmışlardı, ama gece boyunca gözlerini hiç kırpmamışlardı. Amirler gelince kendilerinin de mutlaka çağrılacağını anlayarak hemen giyinip toparlandılar. Biraz korkmuş olsalar bile kendilerine güvenli görünüyorlardı. Esas, yani kısa boylu olan panın on ikinci dereceden emekli bir memur olduğu anlaşıldı. Sibirya’da veteriner olarak çalışmıştı, soyadı Musyaloviç’ti. Pan Vrublevskiy ise serbest çalışan bir dişçiydi. Her ikisi de odaya girer girmez soruları Nikolay Parfenoviç sorduğu halde cevapları bir kenarda duran Mihail Makaroviç’e vermeye başladılar. Cahilliklerinden olacak Mihail Makaroviç’i en önemli görevli ve buradaki amir kişi saymışlardı ve her lafın başı ona “Pane Pulkovnik”35 diyorlardı. Ancak birkaç kez böyle dedikten ve bizzat Mihail Makaroviç’in uyarısından sonra cevapların sadece Nikolay Parfenoviç’e verilmesi gerektiğini anladılar. Bazı sözcüklerin telaffuzu dışında Rusça’yı son derece doğru konuşabildikleri ortaya çıktı. Pan Musyaloviç, Gruşenka’ yla aralarındaki önceki ve şimdiki ilişkileri hararetli ve mağrur bir şekilde anlatmaya başlamıştı ki, Mitya birden kendini kaybetti ve bu “alçağın”, yanında bu şekilde konuşmasına izin vermeyeceğini haykırdı. Pan Musyaloviç hemen bu “alçak” lafına dikkat çekti ve tutanağa geçirilmesini istedi. Mitya öfkeden kudurmuştu.

“Alçak, alçak işte! Tutanağa geçirin, tutanağa geçirmenize rağmen yine de alçak diye haykırdığımı da tutanağa geçirin,” diye bağırıyordu.

Nikolay Parfenoviç, bunu tutanağa geçirmesine geçirdi, ama bu tatsız durumda çok övülecek bir beceriklilik ve yönetme yeteneği de gösterdi: Mitya’yı sert bir şekilde uyardıktan sonra işin romantik yönüyle ilgili bütün soruları anında kesti ve hemen meselenin aslına geçti. Aslında panların sorguyu yürütenlerde olağanüstü bir merak uyandıran bir ifadesi olmuştu: Bu ifade, Mitya’nın öbür odada Pan Musyaloviç’i satın almaya çalışması ve yedi yüz rublesini eline sayıp kalan iki bin üç yüzü de “yarın sabah şehirde” vermek suretiyle ona üç bin ruble rüşvet teklif ettiği, üstelik burada, Mokroye’de yanında o kadar parası olmadığına, ama şehirde parasının bulunduğuna şerefi üzerine yemin ettiği konusundaydı. Mitya, yarın şehirde mutlaka vereceğim demediğini öfkeden kudurarak belirtti, ama Pan Vrublevskiy bu ifadeyi doğruladı, Mitya da bir dakika kadar düşündükten sonra kaşlarını çatarak panların söyledikleri gibi olmuş olması gerektiğini, o sırada öfkeli olduğunu, bu yüzden de öyle söylemiş olabileceğini kabul etti. Savcı bu ifadeye dört elle sarıldı: Mitya’nın eline geçmiş olan üç bin rublenin yarısının ya da bir kısmının gerçekten de şehirde, belki de hatta burada, Mokroye’de bir yerde gizlenmiş olabileceği hususu soruşturma açısından açıklık kazanıyordu (sonradan da bu sonuca ulaştılar). Öyle ki, soruşturma için nazik bir konu olan Mitya’nın elinde sadece sekiz yüz ruble bulunduğu hususu, yani bu ana kadar tek ve oldukça önemsiz olsa da Mitya’nın lehine olan bir kanıt ortaya çıkmıştı. Şimdi ise lehindeki bu tek kanıt da çürümüştü. Savcının, elinde topu topu bin beş yüz ruble olduğunu kendisine söylediğine, üstelik de pana şeref sözü verdiğine göre üç binin geri kalan iki binini nereden almış olduğu sorusuna cevaben Mitya, ertesi gün “Polonyalıya” para değil, Çermaşnya çiftliğindeki haklarıyla, yani Samsonov ve Hohlakova’ya devretmeyi önerdiği haklarla ilgili belgeyi vermek niyetinde olduğunu söyledi. Savcı, “bu kıvırtmanın saflığına” güldü.

“Siz de onun nakit iki bin üç yüz ruble yerine bu ‘hakları’ devralmayı kabul edeceğini düşünüyordunuz, öyle mi?”

“Mutlaka edecekti,” diye hararetle savcının sözünü kesti Mitya. “Rica ederim efendim, orada yalnızca iki, dört değil, hatta altı bin rubleyi şak diye kesebilirdi! Hemen Polonyalı ve Yahudi avukatlarını toplar ve değil üç bin rubleyi, bütün Çermaşnya’yı ihtiyarın elinden mahkeme yoluyla koparıp alabilirdi.”

Pan Musyaloviç’in ifadesini pek tabii ki bütün ayrıntısıyla tutanağa geçirdiler. Bunun üzerine panları serbest bıraktılar. Kâğıt oyununda yaptıkları hileden hemen hemen hiç söz edilmedi; Nikolay Parfenoviç, onlara zaten son derece müteşekkirdi ve boş şeylerle rahatsız etmek istemedi, alt tarafı sarhoşken oyun masasında yapılmış lüzumsuz bir tartışmadan başka bir şey değildi. Bu gece bu türden rezalet az mıydı sanki... Böylece iki yüz ruble de panların cebinde kalmış oldu.

Daha sonra ihtiyar Maksimov’u çağırdılar. Çekinerek geldi, küçük adımlarla yaklaştı, perişan ve çok kederli bir görünüşü vardı. Bu arada aşağıda Gruşenka’nın dibine sıkışmış, hiç konuşmadan onun yanında oturmuş ve sonradan Mihail Makaroviç’in anlattığına göre, “arada bir kızın haline ağlamaya başlıyor ve mavi kareli mendiliyle gözlerini siliyormuş.” Öyle ki, artık Gruşenka onu yatıştırıyor ve teselli ediyormuş. İhtiyarcık hemen gözyaşları içinde suçlu olduğunu, “yoksulluğu yüzünden Dmitriy Fedoroviç’ten on ruble borç aldığını” itiraf etti ve geri vermeye hazır olduğunu söyledi. Nikolay Parfenoviç’in, borç para aldığı sırada Dmitriy Fedoroviç’e herkesten daha yakın olduğuna göre elindeki parayı görebileceği için ne kadar parası olduğunu fark edip etmediği sorusuna karşılık Maksimov, çok kesin bir şekilde “yirmi bindi, efendim” cevabını verdi.

“Peki, siz daha önce hiç yirmi bin ruble görmüş müydünüz?” diye sordu Nikolay Parfenoviç gülümseyerek.

“Nasıl görmem efendim, yalnız yirmi bin değil de yedi bindi. Karımın köyceğizimi ipotek ettiği zaman. Bana sadece uzaktan göstermiş, karşımda övünmüştü. Çok büyük bir desteydi, efendim, hepsi de yüzlüktü. Dmitriy Fedoroviç’inkilerin de hepsi yüzlüktü...”

İhtiyarı kısa sürede serbest bıraktılar. Nihayet sıra Gruşenka’ya gelmişti. Sorguyu yapanlar, Gruşenka’nın gelişinin Dmitriy Fedoroviç üzerinde yapabileceği etkiden herhalde korkuyorlardı ve hatta Nikolay Parfenoviç, ona birkaç nasihat mırıldandı, ama Mitya, karşılık olarak “bir düzensizlik olmayacak” anlamında susarak başını eğdi. Gruşenka’yı Mihail Makaroviç getirdi. Gruşenka sert ve asık bir suratla içeri girdi. Görünüşü hemen hemen rahattı ve Nikolay Parfenoviç’in karşısına, kendisine gösterilen sandalyeye sessizce oturdu. Çok solgundu, üşüyor gibiydi ve güzel siyah şalına sımsıkı sarınmıştı. Tam o sırada daha sonra bu geceden itibaren çektiği uzun hastalığın başlangıcı olan bir titreme nöbeti geçiriyordu. Sert görünüşü, dik ve ciddi bakışları ve rahat hareketleri herkesin üzerinde son derece iyi bir etki yaptı. Hatta Nikolay Parfenoviç birden birazcık “gönlünü bile kaptırıverdi.” Sonradan bir yerde konuşurken bu kadının “iyi biri olduğunu” ancak bu görüşünden sonra anladığını, daha önce de onu gördüğü halde hep bir “kasaba yosması” saymış olduğunu itiraf ediyordu. Bir hanımlar topluluğunda “hareketleri en yüksek sosyeteden birinin hareketleri gibi” diye hayran hayran gevezelik etmişti. Ancak onun bu sözlerini büyük bir öfkeyle dinlemişler ve hemen ona “haylaz” demişlerdi. O da bundan çok memnun kalmıştı. Gruşenka odaya girerken kendisine endişeyle bakan Mitya’ya şöyle bir göz attı. Gruşenka’nın görünüşü Mitya’yı o anda rahatlatmıştı. Gerekli ilk sorulardan ve nasihatlerden sonra Nikolay Parfenoviç, birazcık duraksasa bile en kibar halini koruyarak Gruşenka’ya “müstafi Teğmen Dmitriy Fedoroviç Karamazov’la ne gibi ilişkiler içinde bulunduğu” sorusunu sordu. Gruşenka bu soruya karşılık olarak sakin ve kesin bir şekilde şöyle dedi:

“Ahbabımdı. Son ay dostum olarak evime kabul ederdim.”

Daha sonraki meraklı sorulara karşılık dolaysız bir şekilde ve tam bir içtenlikle Mitya’yı “zaman zaman” beğenmiş olmasına rağmen onu sevmediğini, ama “yüreğindeki alçakça öfke” yüzünden tıpkı ihtiyara yaptığı gibi onu da baştan çıkardığını, Mitya’nın kendisini Fedor Pavloviç’ten ve herkesten aşırı derecede kıskandığını fark ettiğini, ancak böyle teselli bulduğunu açıkladı. Fedor Pavloviç’e ise hiçbir zaman gitmek istememiş, onunla sadece alay etmişti. “Bu bir ay boyunca ikisiyle de uğraşacak halim yoktu; başka birini, bana karşı suçlu birini bekliyordum... Yalnız düşünüyorum da,” diye tamamladı sözünü, “sizin bu konuyla ilgilenmenize, benim de size cevap vermeme hiç gerek yok, çünkü bu benim kişisel meselem.”

Nikolay Parfenoviç de hemen öyle davrandı: “Romantik” konularda ısrar etmekten vazgeçti ve doğruca ciddi konulara, yani üç bin rubleyle ilgili en önemli konuya geçti. Gruşenka, bir ay önce Mokroye’de gerçekten de harcanan paranın üç bin ruble olduğunu, parayı bizzat saymadığını, ama üç bin ruble olduğunu Dmitriy Fedoroviç’ten duyduğunu doğruladı.

“Bunu size yalnızken mi, yoksa birisinin yanında mı söyledi ya da yalnızca yanınızda başkalarıyla konuşurken mi duydunuz?” diye sordu savcı hemen.

Gruşenka, insanların yanında da, başkalarıyla konuşurken de, yalnızken kendisinden de duyduğunu söyledi.

“Yalnızken bir kere mi, yoksa birkaç kere mi duydunuz?” diye tekrar sordu savcı ve Gruşenka’nın bunu birçok defa duymuş olduğunu öğrendi.

İppolit Kirilloviç bu ifadeden çok memnun kaldı. Daha sonra sorulan sorulardan Gruşenka’nın, paraların nereden geldiğini, onları sözde Dmitriy Fedoroviç’in Yekaterina İvanovna’dan almış olduğunu bildiği de anlaşıldı.

“Peki, bir ay önce harcanan paranın üç bin değil de daha az olduğunu ve Dmitriy Fedoroviç’in bu paranın yarısını kendisine ayırdığını hiç duymuş muydunuz?”

“Hayır, bunu hiç duymadım,” dedi Gruşenka.

Daha sonra tam tersine Mitya’nın bütün bu ay süresince tek kapiği olmadığını söyleyip durduğu da anlaşıldı. “Hep babasından para almayı bekliyordu,” diye sözünü tamamladı Gruşenka.

“Peki, sizin yanınızda... öylesine ya da kızgınlıkla,” diye birden atıldı Nikolay Parfenoviç, “babasının canına kastetmek niyetinde olduğunu hiç söyledi mi?”

“Ah, söyledi!” diye iç geçirdi Gruşenka.

“Bir kere mi, birkaç kere mi?”

“Birkaç kere söyledi, hep öfkeli olduğu zamanlar.”

“Ya siz, onun bunu yapacağına inanmış mıydınız?”

“Hayır, hiçbir zaman inanmadım!” diye kesin bir cevap verdi Gruşenka. “Onun mertliğine güveniyordum.”

“Baylar, izninizle,” diye birden haykırdı Mitya, “sizin yanınızda Agrafena Aleksandrovna’ya bir kelimecik söylememe izin verin.”

“Söyleyin,” diyerek izin verdi Nikolay Parfenoviç.

“Agrafena Aleksandrovna...” Mitya sandalyeden doğrulmuştu, “Tanrı’ya ve bana inan: Dün öldürülen babamın kanında benim hiçbir suçum yok!”

Mitya bunu söyledikten sonra tekrar yerine oturdu. Gruşenka yerinden kalktı ve dindar biri gibi ikonanın karşısında haç çıkardı.

“Şükürler olsun sana, Tanrım!” dedi. Sesi ateşli ve samimiydi. Henüz yerine oturmadan Nikolay Parfenoviç’e dönerek ekledi: “Biraz önce söylediklerine inanın! Onu tanırım: Gevezeliğine gevezedir, kâh alay olsun diye, kâh inatçılığından gevezelik eder. Ama vicdanına aykırı düşüyorsa hiçbir zaman aldatmaz. Dosdoğru gerçeği söyler, inanın!”

“Teşekkür ederim, Agrafena Aleksandrovna, yüreğimi ferahlattın!” dedi Mitya titreyen bir sesle.

Dünkü paraların ne kadar olduğu sorusuna karşılık ne kadar olduğunu bilmediğini, ama Mitya’nın dün insanlara yanında üç bin ruble getirdiğini pek çok kez söylediğini işitmiş olduğunu açıkladı. Parayı nereden aldığı konusunda ise Gruşenka’ya Yekaterina İvanovna’dan “çaldığını” söylemiş, Gruşenka da buna karşılık ona çalmadığını ve ertesi gün bu parayı geri vermesi gerektiğini söylemiş. Savcının, Yekaterina İvanovna’dan çaldığı para olarak hangi paradan bahsettiği, yani dünkü paradan mı, yoksa bir ay önce burada yenmiş olan üç bin rubleden mi bahsettiği konusundaki ısrarlı sorusuna cevaben Mitya’nın bir ay önceki paradan söz ettiğini ve kendisinin onu bu şekilde anladığını ifade etti.

Sonunda Gruşenka’yı salıverdiler. Üstelik de Nikolay Parfenoviç, hemen atılarak ona hemen şehre dönebileceğini ve at temini konusunda olsun, eğer isterse yanına adam katmak konusunda olsun elinden gelen yardımı yapabileceğini söyledi.

“Size çok minnettarım,” diyen Gruşenka eğilerek onu selamladı, “şu ihtiyar toprak ağasıyla giderim, onu götüreceğim, ama eğer izin verirseniz siz burada Dmitriy Fedoroviç hakkında karar verirken ben aşağıda bekleyeceğim.”

Gruşenka çıktı. Mitya rahatlamıştı, hatta son derece cesur bir görünüşü vardı, ama bu sadece bir dakika sürdü. Zaman geçtikçe üzerine tuhaf bir halsizlik çöküyordu. Yorgunluktan gözleri kapanıyordu. Tanıkların sorgusu nihayet bitti. Tutanaktaki son düzeltmelere giriştiler. Mitya kalktı ve sandalyeden köşeye, perdeye doğru yürüdü, ev sahibinin üzeri halıyla örtülü büyük sandığına uzandı ve hemen uyuyakaldı. Hiç yeri ve zamanı olmayan tuhaf bir düş gördü. Sanki bozkırda, eskiden çalıştığı bir yere gidiyor ve bir köylü, çift atlı bir arabada onu vıcık vıcık bir yola sokuyordu. Mitya üşüyordu, kasım ayının başıydı ve sulusepken yağan kar yere düşer düşmez hemen eriyordu. Köylü onu şevkle götürüyor, kumral, uzun sakalını sallıyordu. İhtiyar değildi, olsa olsa ellisindeydi, sırtında gri bir köylü gocuğu vardı. İşte köy yakındı, kapkara evler görünüyordu, evlerin yarısı yanmıştı, yanmış kirişler fırlayıp ortaya çıkmıştı. Köyün çıkışında ise kadınlar, hepsi de zayıf, cılız, kahverengi suratlı bir sürü kadın yola sıralanmışlardı. Özellikle de kenarda duran bir tanesi, kemikleri sayılan, uzun boylu, kırk yaşlarında görünen, ama belki de topu topu yirmisinde olan, uzun, zayıf yüzlü bir kadın. Kadının kucağında bir bebek ağlıyor, memeleri öyle kurumuş olmalı ki, bir damla süt bile kalmamış. Ağlıyor, bebek ağlıyor ve çıplak, soğuktan mosmor olmuş minicik ellerini yumruk yapmış uzatıyor.

“Niye ağlıyorlar? Niye?” diye soruyor Mitya yanlarından hızla geçerken.

“Bebe,” diye cevap veriyor arabacı, “bebe ağlıyor. Onun bebek değil de kendi köylü diliyle ‘bebe’ demesi Mitya’yı etkiliyor. Köylünün bebe demesi hoşuna gidiyor: Bunda sanki daha fazla merhamet var.”

“Peki, neden ağlıyor?” diye aptal gibi ısrarla sormaya devam ediyor Mitya. “Neden elleri çıplak, neden bir şeye sarmıyorlar?”

“Bebe buz kesmiş, giysisi donmuş, bu yüzden de ısıtmıyor.”

“Neden öyle? Neden?” diyen aptal Mitya sormaktan vazgeçmiyor.

“Yoksullar, yangından çıkmışlar, ekmekleri yok da ondan, yangın yeri için dileniyorlar.”

“Hayır hayır,” Mitya sanki hâlâ hiçbir şey anlamıyor, “söyle bana: Yangından çıkmış bu analar niye dikiliyorlar, insanlar neden yoksul, bebe neden yoksul, bozkır neden çıplak, neden birbirleriyle kucaklaşmıyor, öpüşmüyorlar, neden neşeli şarkılar söylemiyorlar, neden kara bir beladan böylesine kararmışlar, neden bebenin karnını doyuramıyorlar?”

Kendi kendine akılsızca ve anlamsızca sorular soruyor olsa bile bu soruları özellikle sormayı mutlak surette istediğini ve özellikle de böyle sormak gerektiğini hissediyordu. Ayrıca yüreğinde şimdiye dek hiç olmamış bir merhamet yükseldiğini, ağlamak istediğini, bundan böyle bebenin ağlamaması için, bebeğin kararmış, kurumuş anasının ağlamaması için, bu dakikadan itibaren hiç kimsenin gözünden yaş akmaması için herkese bir şeyler yapmak istediğini ve bunu hemen, hemen şimdi, hiç ertelemeden ve Karamazov dizginsizliğiyle yapmak istediğini hissediyordu.

“Ben de seninle geliyorum, artık seni bırakmayacağım, hayatım boyunca seninle birlikte geleceğim.” Yanında Gruşenka’nın tatlı, duygulu sözleri duyuluyordu. Ve işte yüreği yanıp tutuşuyor, bir çeşit ışığa doğru atılıyordu. Yaşamak, bir yola, onu çağıran yeni bir ışığa doğru yürümek istiyordu, hem de daha çabuk, daha çabuk, hemen, şimdi!

“O ne? Nereye?” diye haykırdı gözlerini aralarken... Sandığın üzerinde oturmuş, sanki geçirdiği baygınlıktan sonra tamamen kendine gelmiş gibiydi, mutlu mutlu gülümsüyordu. Nikolay Parfenoviç başında dikiliyor ve tutanağı dinleyip imzalaması için ona sesleniyordu. Mitya bir saat ya da daha fazla uyuduğunu tahmin etti, Nikolay Parfenoviç’i duymamıştı. Güçsüz bir şekilde sandığın üzerine yığıldığında orada bulunmayan bir yastığı başının altında hissetmesi onu birden etkilemişti.

“Başımın altına yastığı kim getirip koydu? Ne iyi insanmış!” diye haykırdı heyecan ve minnet ifade eden ağlamaklı bir sesle, sanki ona büyük bir iyilik yapmışlar gibi. Bu iyi insanın kim olduğu öğrenilemedi. Tanıklardan biri, belki de Nikolay Parfenoviç’in kâtibi, acıdığı için getirip başının altına yastık koymuştu, ama onun bütün vücudu adeta gözyaşlarıyla sarsılıyordu. Masaya yaklaştı ve istedikleri her şeyi imzalayacağını söyledi.

“Güzel bir rüya gördüm, beyler,” dedi tuhaf bir şekilde. Yüzünde yeni, adeta sevinçle parlayan bir ifade vardı.

35 “Bay Albay” anlamında. (Ç.N.)

IX

MİTYA’YI GÖTÜRDÜLER

Tutanak imzalandığında Nikolay Parfenoviç ciddi bir tavırla sanığa döndü ve ona “kararı” tebliğ etti. Kararda falan yılın, falan günü, falan yerde, falanca bölge mahkemesinin sorgu yargıcı, falan falan suçlarla (bütün suçlar titizlikle yazılmıştı) suçlanan falanca kişinin (yani Mitya’nın) sorgulanmasından sonra sanığın kendisine yüklenen suçlarda suçlu olduğunu kabul etmeyerek kendisini haklı çıkaracak hiçbir şey ortaya koymadığını, oysa ki, falanca falanca tanıkların ve falanca koşulların onun suçlu olduğunu tümüyle meydana çıkardığını dikkate alarak “Ceza Kanunu”nun falanca falanca maddeleri uyarınca vs. vs. falancanın (Mitya’nın) soruşturmadan ve yargıdan kaçmasına engel olmak için falanca hapishaneye atılmasına, neyle suçlandığının kendisine tebliğ edilmesine, bu kararın bir suretinin savcı yardımcısına verilmesine vs. vs. karar vermiştir deniyordu. Özetle Mitya’ya o andan itibaren tutuklu olduğunu ve çok kötü bir yere hapsedilmek üzere hemen şehre götürüleceğini tebliğ ettiler. Mitya dikkatle dinledikten sonra sadece omuzlarını silkmekle yetindi.

“Ne yapalım, beyler, sizi suçlamıyorum, ben hazırım... Yapacak başka bir şeyiniz kalmadığını anlıyorum.”

Nikolay Parfenoviç, hemencecik orada bitivermiş olan bölge polis komiseri Mavrikiy Mavrikiyeviç’in kendisini hemen götüreceğini yumuşak bir dille ona izah etti.

“Durun,” diye Mitya birden onun sözünü kesti ve zapt edilmez bir duygusallıkla odadaki herkese dönerek şöyle dedi: “Baylar, hepimiz sertiz, hepimiz gaddarız, hepimiz insanları, anaları ve süt çocuklarını ağlatıyoruz, ama hepinizin içinde ben (varsın artık böyle bir karar verilmiş olsun), hepinizin içinde bir tek ben en rezil, en alçak olanınızım! Olsun varsın! Hayatımın her günü göğsüme vurarak kendimi düzeltmeye söz verirdim ve aynı rezillikleri her gün yeniden yapardım. Benim gibileri kementle yakalayıp kıskıvrak bağlamak için bir tokat atmak, feleğin sillesini indirmek gerektiğini şimdi anlıyorum. Asla, asla kendi başıma ayağa kalkamazdım! Ama bir kasırga koptu. Suçlanmanın ve herkese kepaze olmanın ıstırabını kabul ediyorum, acı çekmek istiyorum ve acı çekerek pisliklerimden arınacağım! Belki arınabilirim, ne dersiniz beyler? Ama son kez bana kulak verin: Babamın kanının akmasında benim suçum yok! Onu öldürdüğüm için değil, öldürmek istediğim için idam edilmeyi kabul ederim, belki de onu gerçekten öldürebilirdim... Ama her şeye rağmen sizinle mücadele etmek niyetindeyim ve bunu size haber veriyorum. En son ana kadar sizinle mücadele edeceğim ve işte orada kararı Tanrı verecek! Elveda beyler, sorgu sırasında size bağırdığım için bana kızmayın, ah, o sırada öylesine aptaldım ki... Bir dakika sonra bir tutuklu olacağım, şimdi son kez Dmitriy Fedoroviç Karamazov, henüz özgür bir insan olarak size elini uzatıyor. Sizlerle vedalaşırken insanlarla vedalaşmış oluyorum!..”

Sesi titriyordu. Gerçekten elini uzattı, ama kendisine herkesten daha yakında bulunan Nikolay Parfenoviç, sanki koluna kramp girmiş gibi bir hareketle birden ellerini arkasına sakladı. Mitya bunu hemen fark etti ve irkildi. Uzattığı elini hemen indirdi.

“Soruşturma henüz daha tamamlanmadı,” diye geveledi Nikolay Parfenoviç biraz mahcup bir tavırla, “şehirde devam edeceğiz ve ben kendi adıma size her türlü başarıyı dilemeye hazırım... aklanmanız için... Dmitriy Fedoroviç, şahsınızı her zaman için, nasıl derler, suçlu birinden ziyade talihsiz biri sayma eğiliminde olmuşumdur... Burada hepimiz, eğer herkesin adına ifade etmeye cüret edecek olursam, sizi esasında soylu genç bir adam olarak tanımaya hazırız, ama ne yazık ki, oldukça aşırı tutkuları olan bir genç adam olarak...”

Nikolay Parfenoviç’in ufak tefek vücudu, konuşma biterken en vakarlı halini ifade ediyordu. Mitya’ya birden bu “ufaklık” şimdi onun elini tutacak, öbür köşeye götürecek ve orada daha geçenlerde “kızlar” hakkında yaptıkları sohbete yeniden başlayacakmış gibi geldi. Bazen idama götürülen bir suçlunun bile aklından konuyla hiç ilgisi olmayan düşünceler geçtiği görülmemiş bir şey midir?

“Beyler, sizler iyi, sevecen insanlarsınız. Onu, yani Gruşenka’yı son kez görebilir ve vedalaşabilir miyim?” diye sordu Mitya.

“Elbette, ama gözümüzün önünde... yani artık yalnız görüşmeniz imkânsız...”

“Sizin yanınızda olsun!”

Gruşenka’yı getirdiler, ancak vedalaşma kısa sürdü ve Nikolay Parfenoviç’i tatmin etmeyecek kadar az konuştular. Gruşenka, Mitya’nın önünde iyice eğilmişti.

“Senin olduğumu söylemiştim, senin olacağım, nereye gidersen git hep seninle geleceğim. Elveda, suçsuz yere kendini mahveden adam!”

Dudakları titredi, gözlerinden yaşlar süzüldü.

“Affet Gruşa, aşkım için, aşkımla seni de mahvettiğim için beni affet!”

Mitya bir şey daha söylemek istiyordu, ama birden sustu ve dışarı çıktı. Etrafını bir anda gözlerini kendisinden ayırmayan insanlar sardı. Aşağıda, dün Andrey’in arabasıyla o kadar büyük bir gürültüyle yanaştığı merdivenin önünde hazır iki araba duruyordu. Kısa boylu, tıknaz, buruşuk suratlı bir adam olan Mavrikiy Mavrikiyeviç, birden ortaya çıkan kargaşaya sinirlenmiş bağırıp çağırıyordu. Mitya’ya son derece sert bir şekilde arabaya binmesini söyledi. “Meyhanede içki ısmarladığım eski günlerde herifin suratı bambaşkaydı,” diye düşündü Mitya arabaya binerken. Trifon Borisoviç de merdivenden aşağı inmişti. İnsanlar, köylü kadınlar, erkekler, arabacılar kapının önüne yığılmıştı, hepsi de gözünü Mitya’ya dikmişti.

“Elveda, Tanrı’nın insanları!” diye Mitya birden arabadan bağırdı.

“Bizi affet,” diyen iki üç ses duyuldu.

“Sen de hoşça kal Trifon Borisiç!”

Ama Trifon Borisiç dönmedi bile, belki de çok meşguldü. O da bağırarak bir şeyler söylüyor, koşuşturup duruyordu. İki muhafızın Mavrikiy Mavrikiyeviç’e refakat edecekleri ikinci arabada henüz her şeyin hazır olmadığı anlaşılmıştı. İkinci troykaya arabacı olarak bindirilen köylü, gocuğunu giymişti ve gitme sırasının kendisinde değil, Akim’de olduğunu ileri sürerek söylenip duruyordu. Ama Akim ortalarda yoktu; aramaya koştular; köylü ısrar ediyor ve beklemeleri için yalvarıyordu.

“İşte bizim halkımız böyledir, Mavrikiy Mavrikiyeviç, hiç utanmaları yoktur!” diye haykırdı Trifon Borisiç. “Akim sana evvelki gün bir gümüş çeyrek vermişti, o zaman kafayı çekmiştin, şimdi de kalkmış bağırıyorsun. Bizim bu alçak halkımıza yaptığınız iyiliğe şaşıyorum, Mavrikiy Mavrikiyeviç, ben bunu bilir, bunu söylerim!”

“Neden ikinci bir troykaya gerek var ki?” diye lafa karıştı Mitya. “Bir tanesiyle gidelim, Mavrikiy Mavrikiyeviç isyan çıkaracak, senden kaçacak değilim, konvoya ne gerek var?”

“Eğer hâlâ öğrenmediyseniz benimle konuşmayı öğrenin efendim. Ben size sen demiyorum, siz de senli benli olmayın efendim, öğütlerinizi de başka sefere saklayın...” diye birden çıldırmış gibi Mitya’nın sözünü kesti. Birinin kalbini kırmak Mavrikiy Mavrikiyeviç’i adeta sevindirmişti.

Mitya sustu. Kıpkırmızı olmuştu. Bir saniye sonra birdenbire çok üşümeye başladı. Yağmur kesilmişti, ama puslu gökyüzü hâlâ bulutlarla kaplıydı, keskin bir rüzgâr doğruca suratına çarpıyordu. “Sıtma mı tutuyor, nedir?” diye düşündü Mitya omuzlarını kısarak. Nihayet Mavrikiy Mavrikiyeviç de arabaya bindi, ağır ağır, Mitya’yı iyice sıkıştırdığını sanki hiç fark etmiyormuş gibi yayıla yayıla oturdu. Doğrusu keyifsizdi ve üzerine yıkılan bu iş de hiç hoşuna gitmiyordu.

“Hoşça kal, Trifon Borisiç!” diye Mitya tekrar bağırdı ve artık iyi niyetinden değil, öfkesinden, elinde olmaksızın bağırdığını hissediyordu. Ama Trifon Borisiç, ellerini arkasına koymuş, gözlerini Mitya’ya dikmiş mağrur dikiliyor, sert ve öfkeli bakıyordu. Mitya’ya hiçbir karşılık vermedi.

“Hoşça kalın, Dmitriy Fedoroviç, hoşça kalın!” Birdenbire bir yerlerden sıçrayıp ortaya çıkmış olan Kalganov’un sesi duyuldu. Arabaya doğru koşup Mitya’ya elini uzattı. Kasketi yoktu. Mitya elini yakaladı ve sıktı.

“Hoşça kal, aziz dostum, iyiliğini unutmayacağım!” diye hararetle bağırdı. Ancak araba hareket etti ve elleri ayrıldı. Çan çaldı. Mitya’yı götürdüler.

Kalganov ise sofaya koştu, bir köşeye oturdu, başını eğdi, elleriyle yüzünü örttü ve ağlamaya başladı, çok uzun bir süre oturdu ve ağladı, yirmi yaşında bir delikanlı gibi değil, minicik bir çocuk gibi ağladı. Ah, Mitya’nın suçlu olduğuna hemen hemen tamamen inanmıştı! “Nedir bu insanların yaptığı, bundan böyle insanlar nasıl olabilirler ki?” diye bağırdı acı bir keder ve umutsuzluk içinde. O anda dünyada yaşamak bile istemiyordu. “Değer mi, değer mi?” diye haykırıyordu kederli genç adam.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ONUNCU KİTAP

ÇOCUKLAR

I

KOLYA KRASOTKİN

Kasım ayının başıydı. Soğuk sıfırın altında on bir dereceydi, ayazla birlikte ince bir kar ve buz tabakası vardı. Gece donmuş toprağa biraz daha kar yağmıştı, “kuru ve sert” rüzgâr karı havalandırıyor, şehrimizin iç karartıcı sokaklarında, özellikle de pazar meydanında tipi halinde savuruyordu. Puslu bir sabahtı, ama kar dinmişti. Meydana pek uzak olmayan bir yerde, Plotnikovların dükkânının yakınında bir memurun dul karısı olan Krasotkina’nın içi de dışı da çok temiz küçük evi bulunuyordu. Vilayette kâtip olan Krasotkin epey önce, on dört yıl kadar önce ölmüştü, ama onun otuz yaşındaki hâlâ son derece alımlı olan karısı tertemiz evceğizinde “kendi parasıyla” geçinip gidiyordu. Namuslu ve çekingen, yumuşak başlı, ama oldukça neşeli bir kadındı. Kocasıyla topu topu bir yıl kadar beraber olduktan ve ona bir erkek çocuk doğurduktan sonra hemen hemen on sekiz yaşında dul kalmıştı. O zamandan, yani kocasının ölümünden bu yana kendisini tamamen tek oğlu Kolya’nın eğitimine adamıştı. Oğlunu çıldırasıya severdi, ama yine de pek tabii ki, aman hastalandı mı, üşüttü mü, yaramazlık mı yaptı, sandalyeden mi düştü, yere mi kapaklandı vs. diye hemen hemen her gün korkudan titreyerek ve nerdeyse ölerek sevinmekten ziyade acı çekerdi. Kolya ilkokula, sonra da bizim projimnaza36 gitmeye başladığında ise annesi, ona yardımcı olmak ve derslerini beraberce tekrarlamak için onunla birlikte bütün dersleri öğrenmeye, öğretmenleriyle ve öğretmenlerinin karılarıyla tanışmaya koyuldu, hatta Kolya’nın arkadaşı olan öğrencilere sevgi gösteriyor, Kolya’ya dokunmamaları, onunla alay etmemeleri ve onu dövmemeleri için bu çocuklara hoş görünmeye çalışıyordu. İş o hale geldi ki, çocuklar onun yüzünden Kolya’yla alay etmeye ve Kolya’yı anasının kuzusu diye kızdırmaya başladılar. Ancak çocuk kendisini korumayı iyi beceriyordu. Gözü pek bir çocuktu, sınıfta hakkında çıkan ve kısa sürede doğru olduğu anlaşılmış olan bir dedikoduya göre “korkunç kuvvetliydi.” Açıkgöz, direşken, kibirli ve işini bilen bir çocuktu. İyi okuyordu ve hatta hem aritmetikte, hem de genel tarihte öğretmeni Dardanelov’u bile cebinden çıkaracağına dair bir söylenti ortalıkta dolaşıyordu. Ama çocuk burnu havada, herkese tepeden bakan biri olmasına rağmen yine de iyi bir arkadaştı ve öyle böbürlenmezdi. Öğrencilerin gösterdiği saygıyı gösterilmesi zorunlu bir saygı olarak kabul eder, ama arkadaşça davranırdı. En önemlisi de ölçüyü kaçırmaz, gerektiğinde kendine hâkim olabilir, büyüklere karşı davranışlarında ise kabahatin kargaşaya, başkaldırıya ve kuralsızlığa dönüşerek artık katlanılmaz hale geleceği o son noktaya asla adım atmazdı. Ancak her fırsatta yaramazlık etmekten, en afacan çocukların yaptığı yaramazlıkları yapmaktan da hiç geri kalmazdı. Hem de sırf yaramazlık yapmış olmaktan ziyade hikmetli, olağanüstü bir şey yapmış olmak, “sivrilik” olsun, şık bir şey olsun diye ve gösteriş yapmış olmak için yapardı. En önemlisi çok onurlu olmasıydı. Hatta annesine nerdeyse bir despot gibi davranarak onu kendisine bağımlı hale getirmişti. Kadıncağız çoktandır ona bağımlı olmuştu, ancak oğlanın kendisini “az sevdiği” düşüncesine hiçbir şekilde katlanamıyordu. Hep Kolya ona karşı “duygusuzmuş” gibi geliyordu ve isterik gözyaşlarına boğulurken Kolya’ya soğukluğu yüzünden sitem etmeye başladığı da oluyordu. Çocuk bundan hoşlanmıyordu ve kendisinden daha içten duygular beklendikçe sanki mahsus yapıyormuş gibi daha da inatçı oluyordu. Ama bu inatçılık kasıtlı değil, elinde olmadan yaptığı bir şeydi, karakteri böyleydi. Annesi yanılıyordu: Annesini çok severdi, sevmediği tek şey, kendi öğrenci diliyle ifade ettiği gibi “yersiz sululuklar”dı. Babasından içinde birkaç kitabın bulunduğu bir dolap kalmıştı; Kolya okumayı seviyordu ve bunlardan bazılarını kendi kendine okumuştu. Annesinin şaşırdığı bu değildi, zaman zaman hayret ettiği tek şey, çocuğun oyun oynamak yerine saatlerce dolabın önünde elinde bir kitapla durmasıydı. Böylece Kolya, onun yaşında birinin okumasına henüz izin verilmeyecek şeyleri okumuş oldu. Bununla birlikte, son zamanlarda yaptığı yaramazlıklarda o bilinen çizgiyi geçmeye niyetlenmediği halde hiç de şaka olsun diye yapılmamış, annesini gerçekten korkutan yaramazlıklara başlamıştı. Bunlar ahlaka aykırı şeyler değildi, ama ancak gözü kara birinin yapacağı tehlikeli yaramazlıklardı. Bu yaz, temmuz ayındaki tatil sırasında kadıncağız oğlunu alıp bir haftalığına yetmiş verst uzaklıktaki başka bir kazaya, kocası demiryolu istasyonunda (ki bu istasyon, bir ay sonra İvan Fedoroviç Karamazov’un Moskova’ya doğru yola çıktığı şehrimize en yakın tren istasyonuydu) çalışan uzaktan akrabası bir kadına misafirliğe gitmişti. Kolya, orada hemen demiryolunu ayrıntılı olarak incelemeye başladı, eve döndüğünde projimnazdaki arkadaşları arasında ön plana çıkacağını düşünerek bütün düzenleri öğrendi. Bu sırada orada birkaç çocukla daha karşılaştı ve onlarla arkadaş oldu; bazıları istasyonda, bazıları ise yakınlarda oturuyorlardı. On iki ile on beş yaş arasında altı ya da yedi çocuk bir araya gelmişti, ikisi ise şehrimizdendi. Çocuklar birlikte oyun oynuyorlar, haylazlık ediyorlardı. Misafirliğin dördüncü ya da beşinci günü bu sersem çocuklar aralarında iki rublesine hiç olmayacak bir bahse tutuştular. Bahis şöyleydi: Hepsinin hemen hemen en küçüğü olan, bu nedenle de büyükler tarafından birazcık hor görülen Kolya, onurundan mı, yoksa gözünü budaktan esirgemeyen cesaretinden mi nedendir, gece, on bir treni geldiği sırada rayların arasına yüzükoyun uzanacağını ve tren bütün hızıyla üzerinden geçerken kımıldamadan yatabileceğini ileri sürdü. Gerçekten de bir ön inceleme yapıldı ve inceleme sonucunda o şekilde uzanılabileceği, trenin kesinlikle yerde yatana değmeden geçip gideceği anlaşıldı, ama oraya yatmak yine de büyük bir işti! Kolya yatmakta kararlıydı. İlk başta güldüler, yalancı, farfara dediler, ama böyle yaparak onu daha da kışkırtmış oldular. Asıl önemlisi bu on beşlikler onun karşısında böbürlenip duruyorlardı ve hatta ilk başta “küçük” diye onunla arkadaş olmak bile istememişlerdi. Bu da onu dayanılmaz şekilde gücendirmişti. Trenin istasyondan kalktıktan sonra iyice hızını almış olması için akşam istasyondan bir verst öteye gitmeye karar verildi. Çocuklar toplandılar. Gece bastırmıştı. Mehtapsız, hem öyle sadece karanlık değil, zifiri karanlık bir geceydi. Kolya, belirlenen saatte rayların arasına yattı. Bahisçi diğer beş çocuk, yolun yanındaki toprak setin altında bulunan çalılıkta yürekleri duracakmışçasına korku ve pişmanlık içinde bekliyorlardı. Nihayet, istasyondan kalkmış olan trenin gürültüsü uzaktan duyuldu. Karanlığın içinde iki kırmızı fener parladı, yaklaşmakta olan canavar gürledi. Korkudan ölmek üzere olan çocuklar çalılıktan Kolya’ya “Kaç, raylardan uzaklaş!” diye bağırıyorlardı, ama artık vakit geçti: Tren hızla geliyordu ve yanlarından şimşek gibi geçip gitti. Çocuklar Kolya’ya doğru atıldılar: Hareketsiz yatıyordu. Kolya’yı dürtüklemeye başladılar, kaldırmaya çalıştılar. Birden doğruldu ve hiçbir şey söylemeden toprak setten indi. Aşağı inerken mahsus, onları korkutmak için öyle hareketsiz yattığını söyledi, ama gerçek şu ki, uzun bir süre sonra annesine itiraf ettiği gibi aslında sahiden kendini kaybetmişti. Onun “gözünü budaktan esirgemeyen” çocuk şöhreti böylece sonsuza kadar perçinlenmiş oldu. İstasyondaki eve keten gibi bembeyaz döndü. Ertesi gün hafif bir sinir humması geçirdi, ama ruhen müthiş neşeli, mutlu ve sevinçliydi. Olay şehrimizde hemen değil, bir süre sonra duyuldu, projimnaza da ulaştı ve okul yönetiminin kulağına kadar gitti. Ancak Kolya’nın anacığı, oğlu için okul müdürüne yalvarmaya koştu, oğlunu savundu, onun için gidip saygın ve etkin bir öğretmen olan Dardanelov’a ricalarda bulundu ve meseleyi hiçbir şey olmamış gibi öylece bıraktılar. Bu Dardanelov, pek yaşlı olmayan bekâr bir adamdı ve yıllardır Bayan Krasotkina’ya deliler gibi âşıktı. Bir defa, bir yıl kadar önce çok saygılı bir şekilde ve hem korkudan hem de nezaketten kırılarak kadına evlenme teklif etmeyi göze almıştı; ancak Bayan Krasotkina, bu teklifi kabul etmeyi oğluna karşı bir ihanet sayarak kesinlikle reddetmişti. Oysaki, bazı gizli işaretlere göre, Dardanelov’un bu çok güzel, ama son derece iffetli ve tatlı dul hanıma hiç de o kadar itici gelmediğini hayal etmeye birazcık olsun hakkı vardı. Kolya’nın çılgınca yaramazlığı galiba buzları eritti ve Kolya’yı savunmak için Dardanelov’a uzaktan uzağa bir umut verildi, ama Dardanelov’un kendisi de şaşılacak kadar saf ve nazik biriydi ve bu nedenle onun tamamen mutlu olması için şimdilik bu kadarı bile yeterli olmuştu. Karşısında dalkavukluk etmeyi küçük düşürücü bir davranış saymasına ve derslerde ona karşı sert ve ciddi davranmasına karşın Dardanelov, Kolya’yı severdi. Ama Kolya da ona saygı gösterir, derslerini mükemmel yapardı. Sınıfta ikinci çalışkan öğrenciydi. Dardanelov’a karşı soğuk davranırdı ve bütün sınıf, genel tarih dersinde Kolya’nın Dardanelov’u “cebinden çıkaracak” kadar kuvvetli olduğuna kesinlikle inanmıştı. Aslına bakılırsa Kolya, ona bir kere “Troya’yı kim kurdu?” diye bir soru sormuştu. Dardanelov, bu soruya karşılık sadece genel olarak orada yaşamış olan halkları, bu halkların hareketlerini, göçlerini, geçmişinin hangi yıllara indiğini, efsanelerini anlatmış, ama Troya’yı kimin, yani hangi şahsın kurduğu sorusuna yanıt verememişti. Hatta soruyu her nedense temelsiz ve boş bulmuştu. Ama çocuklar böylelikle Dardanelov’un Troya’yı kimin kurduğunu bilmediğinden emin olmuşlardı. Kolya ise Troya’nın kurucularını, babasından kalan kitap dolabındaki Smaragdov’un kitabında okumuştu. Sonunda çocukların hepsi de Troya’yı kimin kurduğu meselesiyle ilgilenmeye başladılar, ama Krasotkin, sırrını kimseye söylemedi ve bunu bilme şerefi kesin olarak kendisinde kaldı.

Demiryolundaki olaydan sonra Kolya’nın annesine karşı davranışlarında bir parça değişiklik oldu. Anna Fedorovna (dul Bayan Krasotkina) oğlunun cesaret gösterisini duyunca nerdeyse korkudan aklını kaçırıyordu. Aralıklarla birkaç gün süren öyle korkunç sinir krizleri geçirdi ki, artık ciddi şekilde korkmuş olan Kolya, annesine bir daha böyle yaramazlıklar yapmayacağına dair şeref sözü verdi. Bayan Krasotkina’nın istediği şekilde ikonanın karşısında diz çöktü ve babasının anısı önünde eğildi, üstelik “gözü pek” Kolya, “duygulanarak” altı yaşındaki bir çocuk gibi ağlamaya başladı. Ana-oğul bütün gün boyunca birbirlerinin boynuna atılıp sarsıla sarsıla ağladılar. Ertesi gün Kolya, önceden olduğu gibi “duygusuz” bir şekilde uyandı, ama daha suskun, daha alçakgönüllü, daha ciddi ve daha düşünceli olmuştu. Aslında bir buçuk ay sonra yine bir haylazlığa karıştı ve adı sulh yargıcımıza kadar gitti. Yalnız bu, artık tamamen farklı türden, hatta gülünç ve aptalca bir haylazlıktı. Hem de anlaşıldığına göre, bu haylazlığı yapan o değildi, bu işe sadece bulaşmıştı. Ancak bu konudan daha sonra söz edeceğiz. Annesi heyecanlanmaya ve üzülmeye devam ediyordu. Dardanelov ise kadıncağızın endişesi arttıkça daha fazla umutlanıyordu. Kolya’nın, Dardanelov’un bu tarafını anlamış olduğunu ve pek tabii ki, bu “duyguları” yüzünden ondan nefret ettiğini belirtmek gerekir; hatta önceleri Dardanelov’un neyin peşinde olduğunu anladığını üstü kapalı ima ederek bu nefretini annesinin önünde söyleme nezaketsizliğini bile yapıyordu. Ama demiryolundaki olaydan sonra bu konuda da tututmunu değiştirdi: En üstü kapalı şekilde de olsa imada bulunmadı, annesinin yanında Dardanelov’dan daha saygılı söz etmeye başladı. Öyle ki, hassas Anna Fedorovna, bu durumu sonsuz bir minnettarlıkla anlamıştı, ama buna karşılık yabancı bir konuk Kolya’nın yanında kazara Dardanelov hakkında bir söz söyleyecek olsa utancından yanakları hemen gül gibi kızarıyordu. Bu anlarda Kolya, ya kaşlarını çatıp pencereden bakıyor, ya da çizmelerinin delinip delinmediğini kontrol ediyor veya bir ay önce bir yerden bulduğu, eve getirip her nedense arkadaşlarından hiçbirine göstermeden evin içinde sır gibi sakladığı oldukça büyük ve pis, uzun tüylü köpeği Perezvon’u37 çağırıyordu. Köpeğe her türlü hüneri ve bilgiyi öğretirken müthiş gaddar davranmış ve zavallı köpeği o hale getirmişti ki, kendisi okula gittiği zaman köpek uluyor, geldiği zaman ise sevincinden ciyak ciyak bağırıyor, deli gibi zıplıyor, salta duruyor, kendini yere atıyor ve ölü taklidi falan kısacası kendisine öğretilmiş olan bütün numaraları, kendisinden istendiği için değil sırf sevinç duygusundan ve minnettarlığından yapıyordu.

Yeri gelmişken, Kolya Krasotkin’in, okurumun artık tanıdığı emekli Yüzbaşı Snegiryov’un oğlu İlyuşa’nın, çocukların “hamam kesesi” diye isim taktıkları babasını savunurken bacağına çakı sapladığı çocuğun ta kendisi olduğundan söz etmeyi unutmuş olduğumu da belirteyim.

36 Jimnaza (lise) hazırlık niteliğinde okul. (Ç.N.)

37 Gürültü anlamına gelir. (Ç.N.)

II

ÇOCUKLAR

İşte bu soğuk ve karlı kasım sabahı Kolya Krasotkin evde oturuyordu. Pazar günüydü ve okul yoktu. Saat on biri vurmuştu ve “son derece önemli bir iş için” Kolya’nın mutlaka dışarı çıkması gerekiyordu. Oysaki, evde tek başına ve kesinlikle evin koruyucusu olarak kalıyordu, çünkü bütün yetişkin hane sakinleri çeşitli acil nedenlerle evden gitmişlerdi. Dul Bayan Krasotkina’nın evinde, onun işgal ettiği daireden çıkıp sofayı geçince iki küçük odadan oluşan kiralık bir daire daha vardı. Bu dairede iki küçük çocuk sahibi bir doktor karısı oturuyordu. Bu doktor karısı, Anna Fedorovna’yla aynı yaşlardaydı ve onun en yakın arkadaşıydı. Doktor ise bir yıl önce Orenburg’a, daha sonra da Taşkent’e uğramış, altı aydır da adamdan ses seda çıkmamıştı. Öyle ki, kocası tarafından terk edilmiş olan doktor karısının acısını bir parça olsun hafifleten Bayan Krasotkina’yla olan dostluğu da olmasaydı kadıncağız kederinden gözyaşlarına boğulurdu. Üstelik kaderin bütün bu zalimlikleri yetmiyormuş gibi, cumartesiyi pazara bağlayan o gece bir de doktor karısının tek hizmetçisi olan Yekaterina, hanımının hiç beklemediği bir anda sabaha karşı bir bebek doğuracağını aniden söyleyivermesin mi! Nasıl olmuşsa olmuş, hiç kimse bunu önceden fark etmemiş, herkes için hemen hemen inanılmaz bir şey olmuştu. Çok sarsılan doktor karısı, Yekaterina’yı henüz vakit varken şehrimizde böylesi durumlarda başvurulan tek ebeye götürmeye karar verdi. Hizmetçi kıza pek değer verdiği için de hemen bu planını gerçekleştirdi, kızı götürdü ve üstelik de yanında kaldı. Daha sonra sabahleyin her nedense Bayan Krasotkina’nın bu meseleye bir arkadaş olarak katılımına ve yardımına gerek duyuldu. Bayan Krasotkina, böyle bir durumda birilerinden bir şeyler rica edebilir ve bir şekilde koruyuculuk yapabilirdi. Böylece iki kadın dışarı çıktılar. Bayan Krasotkina’nın hizmetçisi Agafya da pazara gitti ve Kolya bu durumda bir süre için “ufaklıkların”, yani doktor karısının evde yalnız kalmış olan oğlunun ve kızının koruyucusu ve bekçisi oldu. Kolya evi beklemekten korkmuyordu, üstelik Perezvon da yanındaydı. Köpeğe antredeki peykenin altında “hareketsiz” yatması emredilmişti ve bu yüzden de odalarda dolaşıp duran Kolya’nın antreye her girişinde kafasını kaldırıp kuyruğuyla döşemeye iki sert ve yılışık darbe indiriyordu, ama ne yazık ki, kendisini çağıracak ıslık bir türlü duyulmuyordu. Kolya, zavallı köpeğe sert sert bakıyor ve beriki de uysal uysal yatıyordu. Ama Kolya’yı ilgilendiren bir şey varsa o da sadece “ufaklıklardı.” Yekaterina’nın başına gelen beklenmedik olaya elbette büyük bir nefretle bakıyordu, ama öksüz ufaklıkları çok severdi. Onlara bir çocuk kitabı getirmişti. Büyük olan kız çocuk Nastya, sekiz yaşındaydı ve okumayı biliyordu, ufaklıkların daha küçük olanı, yedi yaşındaki Kostya ise Nastya kendisine kitap okuduğunda dinlemeyi çok severdi. Pek tabii ki, Kolya onlarla daha yakından ilgilenebilir, yani her ikisini de yanına oturtup onlarla askercilik oyunu ya da evin her tarafında saklambaç oynayabilirdi. Bunu daha önce defalarca yapmıştı ve bundan hiç yüksünmezdi. Hatta bir keresinde sınıflarında Krasotkin’in evde küçük kiracılarıyla atçılık oynadığı, kafasında boyundurukla hoplayıp zıpladığı dedikodusu bile çıkmıştı, ama Krasotkin, “çağımızda” on üç yaşındaki yaşıtlarıyla atçılık oynamanın sahiden de ayıp olacağını, oysa kendisinin bunu “ufaklıklar” için yaptığını, çünkü onları sevdiğini, duyguları yüzünden hiç kimsenin ona hesap sormaya yeltenemeyeceğini söyleyerek bu suçlamayı kibirli bir şekilde çürütmüştü. İki “ufaklık” da ona hayrandılar bu arada. Ancak şimdi oyunun sırası değildi. Çok önemli ve görünüşe göre esrarengiz bir işi vardı. Oysa zaman geçiyordu ve çocukları bırakabileceği Agafya’nın da henüz pazardan döndüğü falan yoktu. Birkaç defadır sofadan geçiyor, doktorun karısının kapısını açıyor ve verdiği talimat üzerine kitabın başına çökmüş ve kapıyı açtığı her defada onun içeri girip hoş ve eğlenceli bir şey yapmasını bekleyerek ses çıkarmadan ağızları kulaklarına vararak sırıtmakta olan “ufaklıklara” kaygıyla bakıyordu. Ancak Kolya ruhsal bir tedirginlik içindeydi ve içeri girmiyordu. Nihayet saat on biri vurdu ve Kolya, şayet Agafya “alçağı” on dakika sonra da dönmezse onu beklemeden, ama elbette ki, “ufaklıklardan” kendisinin yokluğunda korkmayacaklarına, yaramazlık yapmayacaklarına ve korkudan ağlamayacaklarına dair söz aldıktan sonra dışarı çıkmaya kesin olarak karar verdi. Bir tür kunduz kürkünden yakası olan kışlık pamuklu paltosunu bu düşünceler içinde giydi, çantasını omzuna astı ve “böyle soğuk havalarda” sokağa çıkarken ayağına lastiklerini giymesi için annesinin defalarca yalvarmış olmasına rağmen antreden geçerken lastiklere nefretle bakmakla yetindi ve ayağında sadece çizmelerle dışarı çıktı. Onu giyimli gören Perezvon, bütün vücudu sinirli sinirli titreyerek kuyruğunu hızla yere vurmaya başladı, hatta acıklı bir uluma koyuverdi, ama Kolya, köpeğinin bu heyecanlı aceleciliğini görünce bunun disipline zarar vereceği sonucuna vardı, en azından bir dakika daha onu peykenin altında tuttu ve ancak bundan sonra sofanın kapısını açıp birden bir ıslık çalarak köpeği çağırdı. Köpek deli gibi fırladı ve sevincinden Kolya’nın önünde zıplamaya başladı. Sofadan geçerken Kolya, “ufaklıkların” kapısını açtı. Önceki gibi küçük masanın başında oturuyorlardı, ancak artık kitap okumuyorlar, hararetle bir şey tartışıyorlardı. Bu çocuklar, dikkatlerini çeken çeşitli konularda sık sık birbirleriyle tartışırlardı, üstelik de Nastya büyük olarak hep üste çıkardı; Kostya ise eğer Nastya’yla anlaşamamışsa hemen hemen daima Kolya Krasotkin’e fikir sormaya giderdi, artık Kolya ne karar verirse bu karar, bütün taraflar için mutlak bir uzlaşma olarak kalırdı. “Ufaklıkların” bu defaki tartışması, Krasotkin’i de biraz ilgilendiriyordu ve dinlemek üzere kapıda durdu. Çocuklar onun dinlemekte olduğunu gördüler ve tartışmaya daha büyük bir hararetle devam ettiler.

Nastya cıvıl cıvıl sesiyle heyecanlı heyecanlı şöyle diyordu:

“Ebelerin küçük bebekleri bostanda lahana evlekleri arasında bulduklarına asla inanmam, asla. Artık kış geldi ve evlek mevlek yok, ebe de Yekaterina’ya kız bebek falan getiremez.”

“F-i-y-u!” diye bir ıslık çaldı Kolya kendi kendine.

“Ya da şöyle olabilir: Bebekleri bir yerden getiriyorlar, ama yalnızca evli olanlara.”

Kostya, Nastya’ya dikkatle bakıyor, ciddi ciddi dinliyor ve düşünüyordu.

“Nastya ne salaksın,” dedi nihayet sert bir şekilde ve hiç heyecanlanmadan, “evli değilken Yekaterina’nın nasıl bebeği olabilir ki?”

Nastya müthiş sinirlendi.

“Hiçbir şey anlamıyorsun,” diye öfkeyle kestirip attı, “belki de kocası vardır, ama hapistedir, o da doğurmuştur.”

“Kocası hapiste mi?” diye ciddi ciddi sordu ağırbaşlı Kostya.

“Ya da şöyle olmuştur,” diye hızlı hızlı konuştu ilk tezini tamamen bir kenara atarak unutan Nastya, “haklısın, kocası yoktur, ama evlenmek istemiştir, nasıl evleneceğini düşünmeye başlamıştır, düşüne düşüne sonunda kocası olacağına bebeği olmuştur.

“Peki, öyleyse tamam,” diyerek boyun eğdi tamamen yenilmiş olan Kostya. “Ama bunu önceden söylemedin ki, ben nerden bileyim.”

“Pekâlâ yumurcaklar,” dedi Kolya ve bir adım atıp içeri girdi. “Görüyorum ki, çok tehlikeli bir milletsiniz!”

“Perezvon da yanınızda mı?” diye geniş geniş sırıttı Kostya ve parmaklarını şaklatarak Perezvon’u çağırmaya koyuldu.

“Ufaklıklar zor durumdayım,” diye ciddi bir şekilde söze başladı Krasotkin, “ve sizler bana yardım etmek zorundasınız: Şimdiye kadar ortada görünmediğine göre Agafya besbelli ayağını kırmış olmalı. Oysaki, benim dışarı çıkmam gerekiyor, beni bırakır mısınız?”

Çocuklar kaygıyla birbirlerine baktılar, biraz önce sırıtan suratları endişe ifade etmeye başlamıştı. Bununla birlikte, kendilerinden ne istendiğini henüz tam olarak anlamış değillerdi.

“Ben yokken yaramazlık yapmazsınız, dolabın tepesine çıkmaz, ayağınızı kırmazsınız, değil mi? Tek başınıza korkup ağlamazsınız da.”

Çocukların yüzünde korkunç bir keder ifadesi belirmişti.

“Ben de o zaman size gerçek barutla ateş edebilen şu küçük topu gösterebilirim.”

Çocukların gözleri bir anda parladı.

“Topu göster,” dedi yüzü gülen Kostya.

Krasotkin, elini çantasına soktu ve çantadan küçük bronz bir top çıkarıp masanın üzerine koydu.

“Gösterin ha! Tekerleklere bakın,” diyerek oyuncağı masanın üzerinde sürdü, “ateş de edebiliyor. İçine saçma dolduruyorsun ve ateş ediyorsun.”

“Öldürür mü?”

“Herkesi öldürür, sadece nişan almak yeter,” dedi ve Krasotkin barutun nereye konulacağını, saçmanın nereye yerleştirileceğini anlattı, ateşleme deliğini gösterdi ve geri tepebileceğini söyledi. Geri tepme lafı onları özellikle etkiledi.

“Barutunuz var mı peki?” diye sordu Nastya.

“Var.”

“Barutu da gösterin,” dedi yalvaran bir gülümsemeyle.

Krasotkin, elini tekrar çantasına soktu ve içinden küçücük bir kese çıkarttı. Kesenin içinde gerçek barut doluydu. Katlanmış bir kâğıt parçasının içindeyse birkaç saçma tanesi vardı. Kesenin ağzını açtı ve avucuna biraz barut döktü.

“Yalnız etrafta ateş olmasın, yoksa patlar ve hepimizi öldürür,” diye uyardı Krasotkin etkili olması için.

Çocuklar, baruta zevklerini daha da artıran saygılı bir korkuyla bakıyorlardı. Ancak saçma, Kostya’nın daha çok hoşuna gitmişti.

“Saçma yanmaz mı?” diye sordu Kostya.

“Saçma yanmaz.”

“Bana biraz saçma versenize,” dedi yalvaran bir sesle.

“Birazcık saçma veririm, işte al, ama ben geri dönünceye kadar sakın annene gösterme, yoksa bunun barut olduğunu zanneder ve korkudan ölür, sizi de bir güzel döver.”

“Annem bizi hiç dövmez,” dedi hemen Nastya.

“Biliyorum, lafın gelişi öyle söyledim. Siz de annenizi hiçbir zaman aldatmayın, ama bu defalık, ben gelinceye kadar olabilir. Ufaklıklar, bu durumda ben gidebilir miyim? Ben yokken korkudan ağlamazsınız, değil mi?”

“Ağ-la-rız,” diye uzattı ağlamaya hazır durumdaki Kostya.

“Ağlarız, mutlaka ağlarız!” diye atıldı Nastya korkudan hızlı hızlı konuşarak.

“Ah çocuklar, çocuklar, bu yaşlarda ne kadar da tehlikelisiniz. Yapacak bir şey yok yavrucuklar, bilmem ki sizinle daha ne kadar oturmam gerekecek. Ah vakit, vakit o kadar az ki!”

“Perezvon’a ölü taklidi yapmasını emredin,” diye rica etti Kostya.

“Yapacak bir şey yok zaten, Perezvon’a müracaat etmek gerekiyor. Buraya Perezvon!” Ve Kolya köpeğe emirler vermeye, köpek de bildiği her şeyi göstermeye başladı. Morumsu gri uzun tüylü, bildiğimiz bir sokak köpeği iriliğinde bir köpekti. Sağ gözü kördü, sol kulağında ise bir yırtık vardı. Keskin çığlıklar atıyor, zıplıyor, salta duruyor, arka ayaklarının üzerinde yürüyor, sırtüstü yere yatıp dört ayağını yukarı kaldırıyor, ölü gibi kımıldamadan yatıyordu. Bu son numara sırasında kapı açıldı ve Bayan Krasotkina’nın kırk yaşlarındaki çilli suratlı tombul hizmetçisi Agafya eşikte göründü. Elinde satın aldığı yiyeceklerle dolu torbası pazardan dönüyordu. Durdu ve sol elindeki torbayı yere doğru sarkıtarak köpeğe bakmaya koyuldu. Agafya’yı hiç beklemeyen Kolya gösteriyi kesmedi ve Perezvon’u belirli bir süre ölü taklidinde tuttuktan sonra sonunda ıslık çaldı: Köpek fırlayıp kalktı ve görevini yapmış olmanın sevinciyle atlayıp sıçramaya başladı.

“İte bak!” dedi Agafya beğenerek.

“Peki, sen niye geç kaldın hatun kişi?” diye sert bir şekilde sordu Krasotkin.

“Hatun kişiymiş, sivilce sen de!”

“Sivilce mi?”

“Sivilce ne sandın ya. Geç kalmamdan sana ne, geç kalmışsam öyle gerekiyormuş demek,” diye mırıldandı Agafya sobayla uğraşmaya başlayarak. Ancak hoşnutsuz ve öfkeli bir sesle değil, tam tersine neşeli küçük beyle gevezelik fırsatı yakalamış olmaktan adeta mutlu bir sesle konuşuyordu.

“Bana bak düşüncesiz kocakarı,” diye lafa başladı Krasotkin divandan kalkarken, “ben yokken şu ufaklıklara bakacağına dünyadaki bütün kutsal şeyler ve hatta daha da değerli şeyler üzerine bana yemin eder misin? Ben dışarı çıkacağım.”

“Sana niye yemin edecekmişim?” diye gülmeye başladı Agafya. “Yemin etmeden de bakarım.”

“Yo, ruhunun ebedi selameti adına yemin etmeden olmaz, yoksa gitmem.”

“Gitme öyleyse, bana ne, dışarda ayaz var, evde otur.”

“Ufaklıklar,” diye çocuklara döndü Kolya, “ben ya da anneniz gelene kadar bu kadın yanınızda kalacak. Annenizin de çoktan dönmesi gerekirdi zaten. Hem size kahvaltı da hazırlayacak. Onlara bir şeyler verirsin, değil mi Agafya?”

“Olabilir.”

“Hoşça kalın, yavrucuklar, gönül rahatlığıyla gidiyorum. Sana gelince kocakarı,” dedi alçak sesle ve ciddi bir ifadeyle Agafya’nın yanından geçerken, “umarım onlara Yekaterina hakkında şu bildiğimiz kocakarı saçmalıklarını anlatmaz, çocukluklarına acırsın. Buraya Perezvon!”

“Sana da Tanrı akıl fikir versin,” dedi Agafya, artık iyice öfkelenmişti. “Maskara! Bu lafların için seni bir güzel dövmek lazım.”

III

ÖĞRENCİ

Ancak Kolya artık dinlemiyordu. Sonunda dışarı çıkabilmişti. Kapıdan çıkarken etrafına bakındı, omuzlarını oynattı ve “Hava da ayazmış!” deyip dosdoğru caddeden, sonra da sağa dönerek pazar meydanına giden sokaktan yürüdü. Meydana bir ev kala bir kapının önünde durdu, cebinden bir düdük çıkardı ve sanki önceden kararlaştırılmış bir işaret verir gibi var gücüyle düdüğü öttürdü. Bir dakika kadar beklemesi gerekti, birden kalınca, temiz ve hatta çok şık bir palto giymiş olan on bir yaşlarında, kırmızı yanaklı bir çocuk bahçe kapısından fırlayıp ona doğru geldi. Bu çocuk, okulun hazırlık sınıfında okuyan (o sırada Kolya Krasotkin ondan iki sınıf büyüktü) ve zengin bir memurun oğlu olan Smurov’du. Çocuğun ana babası, çok tanınmış bir haylaz olan Krasotkin’le arkadaşlık etmesine herhalde izin vermiyorlardı ki, Smurov gizlice kaçmıştı. Eğer okurum unutmadıysa bundan iki ay önce kanalın ötesinden İlyuşa’ya taş atan bir grup çocuktan Alyoşa Karamazov’a İlyuşa hakkında bir şeyler anlatan çocuktu bu.

“Bir saattir sizi bekliyorum, Krasotkin,” dedi Smurov kararlı bir tavırla. Daha sonra çocuklar meydana doğru yürümeye başladılar.

“Geciktim,” diye yanıtladı Krasotkin. “Koşullar öyle gerektirdi. Benimle beraber olduğun için dayak yemezsin ya?”

“Yok canım, beni kim dövecekmiş? Perezvon da yanınızda mı?”

“Perezvon da yanımda!”

“Onu da oraya mı götürüyorsunuz?”

“Onu da oraya götürüyorum.”

“Ah, keşke Juçka olsaydı!”

“Juçka olamaz. Juçka yok. Juçka bilinmezliğin karanlığında kayboldu.”

“Ah, şöyle olamaz mıydı acaba,” diyerek birden durdu Smurov. “İlyuşa, Juçka’nın da aynen Perezvon gibi uzun tüylü ve böyle duman rengi olduğunu söylüyor. Bunun Juçka olduğunu söylesek olmaz mı, belki inanır.”

“Öğrenci, yalan söylemekten kaçınmalısın, bu bir; hatta hayırlı bir iş için bile olsa, iki. Ama asıl önemlisi, geleceğimi orada ilan etmemişsindir umarım.”

“Tanrı korusun, durumun farkındayım. Ama onun gönlünü Perezvon’la alamazsın,” diye iç geçirdi Smurov. “Biliyor musun, babası, yüzbaşı, hani şu hamam kesesi, bugün ona halis Medelyan cinsi siyah burunlu bir köpek yavrusu getireceğini söyledi bize. Onunla İlyuşa’yı teselli edebileceğini sanıyor. Ama öyle mi acaba?”

“Ya İlyuşa nasıl?”

“Ah, kötü, kötü! Verem olduğunu sanıyorum. Aklı tamamen başında, yalnız soluk alışı hiç iyi değil. Geçen gün ayağa kaldırmalarını, çizmesini giydirmelerini istedi, yürürken yığılıverdi. ‘Ah,’ diyor, ‘ben sana söyledim baba, şu benim eski, kötü çizmelerimle önceden de doğru dürüst yürüyemezdim.’ Ayağındaki çizmeler yüzünden düştüğünü sanıyordu, oysa zayıflıktan yığılıvermişti. Bir hafta bile yaşamaz. Hertsenştube gelip gidiyor. Artık yine zenginler, bol paraları var.”

“Keratalar.”

“Kim kerata?”

“Doktorlar ve genel konuşursak bütün bu tıp alçaklarının hepsi. Tıbbı kabul etmiyorum. Yararsız bir kuruluş. Bununla birlikte, bütün her şeyi araştırıyorum. Duygusallığın dışında neler yaptınız orada? Galiba bütün sınıf oraya gidiyorsunuz, değil mi?”

“Hepimiz değil, her gün onar kişi gidiyoruz. Bu da bir şey değil.”

“Bütün bunlarda Aleksey Karamazov’un oynadığı rol beni şaşırtıyor: Yarın ya da öbür gün kardeşini öyle bir suçtan yargılayacaklar, o ise çocuklarla birlikte duygusal konulara o kadar zaman harcıyor!”

“Bunda hiç de duygusal bir şey yok. İşte sen kendin de İlyuşa’yla barışmaya gidiyorsun.”

“Barışmaya mı? Gülünç bir laf. Bu arada hiç kimsenin benim davranışlarımı tahlil etmesine izin vermem.”

“Ama İlyuşa seni görünce ne kadar sevinecek! Senin geleceğini aklından bile geçirmez. Neden bu kadar zamandır gitmek istemedin?” diye birden heyecanla haykırdı Smurov.

“Sevgili küçüğüm, bu benim meselem, senin değil. Kendi başıma gidiyorum, çünkü bu benim kararım, oysa hepinizi buraya Aleksey Karamazov getirmişti, demek ki, arada bir fark var. Hem nereden biliyorsun, belki hiç de barışmaya gitmiyorum. Aptalca bir laf.”

“Hiç de Karamazov yüzünden değil, asla onun yüzünden değil. Bizimkiler oraya öylesine gitmeye başladılar, kuşkusuz ilk başta Karamazov’la birlikte. Hem bu, öyle aptalca bir şey de değil. Önce biri, derken sonra öteki. Babası gitmemize müthiş sevindi. Bilirsin, İlyuşa ölürse adamcağız aklını kaçırır. İlyuşa’nın öleceğinin farkında. İlyuşa’yla barışmış olmamız bizi de çok sevindiriyor. İlyuşa seni sordu, başka hiçbir şey söylemedi. Soruyor ve susuyor. Babası ise aklını kaçıracak ya da kendini asacak. Zaten eskiden de deli gibi davranıyordu. Biliyorsun, o şerefli bir insan, o zaman bir hata olmuştu. Bütün bunlar o zaman onu döven o baba katilinin suçu.”

“Yine de Karamazov benim için bir bilmece. Onunla çoktan tanışabilirdim, ama bazen gururlu olmayı severim. Ayrıca onun hakkında henüz daha doğrulanması ve açıklık kazanması gereken bir düşünce oluşturdum.”

Kolya ciddi bir ifadeyle sustu; Smurov da. Pek tabii ki, Smurov, Kolya Krasotkin karşısında saygı gösteriyor ve kendisini onunla aynı ayardaymış gibi düşünmeye kalkışmıyordu. Kolya, “kendi başına” gittiğini söylediği için onun durup durup da tam şimdi, özellikle bugün aniden gitmeye kalkışmasında mutlak surette bir muamma olması gerektiğinden bu konuya müthiş bir ilgi duyuyordu. Pek çok yük arabasının durduğu ve pek çok da kümes hayvanının bulunduğu pazar yerinde yürüyorlardı. Şehirli kadınlar, sundurmaların altında küçük simitler, iplik vs. satıyorlardı. Pazar günü yapılan bu toplantılara şehrimizde panayır derler ve bu panayırlar yıl boyunca birçok defa olur. Perezvon bir şeyleri koklamak için durmadan sağa sola saparak büyük bir keyifle koşuyordu. Öteki köpeklerle karşılaştığında köpek kurallarının hepsine uyarak onlarla görülmemiş bir hevesle koklaşıyordu.

“Gerçekleri gözlemeyi severim, Smurov,” diye birden söze başladı Kolya. “Köpeklerin birbirleriyle karşılaştıklarında nasıl koklaştıklarını fark ettin mi? Onların bu konuda bir tür doğa yasaları var.”

“Evet, gülünç bir yasa.”

“Yani gülünç değil, bu konuda yanılıyorsun. Birtakım kör inançları olan insanoğluna nasıl gelirse gelsin doğada gülünç hiçbir şey yoktur. Şayet köpekler karar verebilseler ve eleştiri yapabilselerdi, kendileri için gülünç buldukları şeyler, efendileri olan insanların kendi aralarındaki sosyal ilişkilerinde yer alan gülünç durumlar kadar çok olmazdı, tekrarlıyorum, çok olmazdı, çünkü bizim yaptığımız saçmalıkların çok çok daha fazla olduğundan kesinlikle eminim. Bu, Rakitin’in düşüncesi, önemli bir düşünce. Ben sosyalistim, Smurov.”

“Sosyalist ne demek?”

“Herkes eşit, herkesin tek bir ortak düşüncesi olacak, evlenme olmayacak, din ve bütün yasalar nasıl istersen öyle olacak, diğer bütün her şey de öyle. Henüz bunu anlayacak yaşta değilsin, senin için erken. Hava amma da soğukmuş.”

“Evet, sıfırın altında on iki derece. Demin babam termometreye bakmıştı.”

“Sen de fark etmişsindir, Smurov, kışın ortasında sıcaklık sıfırın altında on beş, hatta on sekiz bile olsa hava, örneğin şimdiki gibi sıfırın altında on iki derecede ayazın aniden vurduğu, üstelik karın henüz az olduğu kış başındakinden daha soğuk değildir. Bu demektir ki, insanlar henüz daha soğuğa alışkın değiller. Her konuda, hatta devlet ve siyaset ilişkilerinde bile insanlarda her şey alışkanlıktan ibarettir. Alışkanlık, en büyük harekete geçiricidir. Şuna bak, ne komik bir köylü.”

Kolya, arabasının yanında durmuş, tek parmaklı eldiven giydiği ellerini soğuktan birbirine vuran güleç yüzlü, uzun boylu, gocuklu bir köylüyü gösterdi. Kumral uzun sakalı soğuktan tamamen buz tutmuştu.

“Köylünün sakalı donmuş!” diye bağırdı Kolya, köylünün yanından geçerken yüksek sesle ve muzip bir şekilde.

“Çoğununki donmuş,” diye karşılık verdi köylü sakin bir şekilde.

“Takılma ona,” dedi Smurov.

“Yok bir şey, kızmaz, iyidir o. Hoşça kal Matvey.”

“Güle güle.”

“Sen yoksa Matvey misin?”

“Matvey’im. Bilmiyor muydun?”

“Bilmiyordum; öylesine söylemiştim.”

“Bak sen. Öğrencisin galiba, öyle mi?”

“Öğrenciyim.”

“Dayak atarlar mı sana?”

“Pek değil, ara sıra.”

“Canın yanar mı?”

“Yanmaz olur mu?”

“Eee, hayat bu!” diyerek köylü derin derin iç geçirdi.

“Hoşça kal Matvey.”

“Güle güle. Sevimli bir delikanlısın sen.”

Çocuklar yürümeye devam ettiler.

“İyi bir köylü,” dedi Kolya Smurov’a. “Halkla konuşmayı severim ve halka hak vermekten daima mutlu olurum.”

“Bizi dövüyorlar diye neden yalan söyledin?” diye sordu Smurov.

“Adamın gönlünü hoş etmek gerekmez miydi?”

“Nasıl yani?”

“Bak Smurov, ağzımdan çıkan sözü anlamayıp tekrar tekrar soru sorulmasından hoşlanmam. Bazı şeyleri açıklayamazsın. Köylünün düşüncesine göre, öğrenciye dayak atarlar ve dayak atmaları gerekir; dayak yemeyen öğrenciden ona ne? Ona kalkıp da bizi dövmediklerini söyleseydim üzülecekti. Ama sen bunu anlamazsın zaten. Halkla nasıl konuşulacağını bilmek gerekir.”

“Aman kimseyi kızdırma lütfen, şu kaz meselesi gibi bir hikâye çıkmasın.”

“Korkuyor musun?”

“Alay etme, Kolya, vallahi korkuyorum. Babam çok kızar. Seninle dolaşmamı kesinlikle yasakladı.”

“Kaygılanma, bu defa hiçbir şey olmayacak. Merhaba Nataşa,” diye tenteli tezgâhlardan birine bağırdı.

“Ne Nataşa’sı, ben Marya’yım,” diye şamatacı bir şekilde cevap verdi pek yaşlı olmayan satıcı kadın.

“Marya da olsan iyi, hoşça kal.”

“Ah, seni yumurcak, yerden bitme, hele şuna da bak.”

“Vaktim yok, seninle geçirecek zamanım yok, gelecek pazara anlatırsın,” diye elini salladı Kolya, sanki kendisi kadına değil de kadın ona sataşmış gibi.

“Pazar günü sana ne anlatacağım ki? Ben sana değil, sen bana musallat oldun yumurcak,” diye bağırdı Marya, “iyi bir sopa atmalı sana, yaramazlıklarını bilmeyen yok!”

Marya’nın yanındaki tezgâhlarında satış yapan öteki kadınlar arasında gülüşmeler duyuldu. Dükkânların önündeki kemerlerin altından birdenbire tezgâhtar kılıklı öfkeli bir adam fırladı. Adam bizim şehirden değildi, dışardan gelmiş biriydi. Uzun etekli mavi bir kaftan ve kasket giymişti. Gençten biriydi. Koyu kumral kıvırcık saçları, uzun, soluk, çiçek bozuğu bir suratı vardı. Anlamsız bir heyecan içindeydi ve hemen yumruğuyla Kolya’yı tehdit etmeye koyuldu.

“Seni tanıyorum,” diye öfkeyle haykırdı, “seni tanıyorum!”

Kolya ona dikkatle baktı. Bu adamla ne zaman tartışmış olabileceğini hatırlayamadı. Tabii, sokaklarda giriştiği tartışmalar az mıydı ki hepsini hatırlayabilsin.

“Tanıyor musun?” diye alayla sordu.

“Seni tanıyorum! Seni tanıyorum!” diye bir ahmak gibi tutturdu şehirli.

“İyi o zaman. Ama benim hiç vaktim yok, hoşça kal!”

“Niye yaramazlık ediyorsun?” diye bağırdı şehirli. “Yine mi bir haylazlık edeceksin? Seni tanıyorum! Yine ne yaramazlık yapacaksın?”

“Benim haylazlık etmem seni ilgilendirmez, birader,” dedi Kolya durarak ve onu süzmeye devam ederek.

“Nasıl beni ilgilendirmez?”

“Öyle, ilgilendirmez işte.”

“Peki, kimi ilgilendirir? Kimi? Kimi, ha?”

“Trifon Nikitiç’i ilgilendirir, birader, seni değil.”

“Trifon Nikitiç de kim?” Delikanlı hep aynı öfkeli haline rağmen ahmakça bir hayretle gözlerini Kolya’ya dikmişti. Kolya, onu bakışlarıyla ciddi bir şekilde ölçtü.

“Voznesenye’ye gittin mi?” diye birden sert ve ısrarlı bir sesle adama sordu.

“Ne Voznesenye’si? Neden? Hayır, gitmedim.” Delikanlının şaşkınlığı daha da artmıştı.

“Sabaneyev’i tanır mısın?” diye devam etti Kolya daha da ısrarlı ve sert bir şekilde.

“Sabaneyev’i mi? Hayır, tanımam.”

“Hadi canın cehenneme öyleyse!” diye birden kestirip attı Kolya ve sağa dönüp Sabaneyev’i bile tanımayan böyle bir ahmakla konuşmayı adeta küçümseyerek hızlı adımlarla yoluna devam etti.

“Dursana, hey! Hangi Sabaneyev?” İyice meraklanmış olan delikanlının aklı başına gelmişti. “Niye böyle konuştu?” diyerek birden aptal aptal baktığı satıcı kadınlara döndü.

Kadınlar gülüştüler.

“Akıllı çocuk,” dedi biri.

“Hangi Sabaneyev’den bahsetti?” diye deli gibi tekrarlıyordu delikanlı sağ elini sallayarak.

“Kuzmiçevlerde çalışan Sabaneyev olmalı, evet o olmalı,” diye tahminde bulundu kadınlardan biri.

Delikanlı kadına dik dik baktı.

“Kuz-mi-çev mi?” dedi başka bir kadın . “Nasıl Trifon olur canım? Öteki Kuzma, Trifon değil ki. Çocuk Trifon Nikitiç demişti, demek ki o değil.”

“Ne Trifon ne de Sabaneyev Çijov bu,” diye birden lafa karıştı o ana kadar susup ciddi ciddi dinlemiş olan üçüncü kadın, “adı Aleksey İvaniç’tir. Çijov, Aleksey İvanoviç.”

“Öyle, öyle, Çijov bu,” diye ısrarla doğruladı dördüncü kadın.

Şaşkına dönen delikanlı bir ona, bir ötekine bakıyordu.

“Bunu niye sordu, niye sordu, dostlar!” artık neredeyse umutsuzluk içinde haykırıyordu. “‘Sabaneyev’i tanır mısın?’ diye neden sordu? Canı cehenneme, kimse kim bu Sabaneyev.”

“Be akılsız adam, Sabaneyev değil, Çijov, Aleksey İvanoviç Çijov, anladın mı?” diye bağırdı satıcı kadın ciddi bir ifadeyle.

“Ne Çijov’u? Hangi Çijov? Biliyorsan söyle.”

“Hani şu uzun boylu, uzun saçlı, yazın pazarda otururdu ya.”

“Bana ne lazım senin Çijov’un ha?”

“Sana ne lazım ben nerden bileyim.”

“Onun sana niye lazım olduğunu kim bilsin ki,” diye atıldı başka bir kadın, bu kadar yaygara kopardığına göre onun sana niye lazım olduğunu senin bilmen gerekir. Zaten çocuk da bize değil, sana söyledi, aptal herif. Sahi gerçekten tanımıyor musun?”

“Kimi?”

“Çijov’u.”

“Şeytan alsın şu Çijov’u, seni de beraber götürsün! Pataklayacağım onu, görür gününü! Benimle alay etti!”

“Çijov’u mu pataklayacaksın? Yoksa o mu seni! Aptalın tekisin sen!”

“Çijov’u değil, Çijov’u değil, çocuğu döveceğim, sen de ne fesat karısın be! Getirin onu, buraya getirin, benimle alay etti!”

Kadınlar kahkahalarla gülüyorlardı. Kolya ise yüzünde zafer kazanmış bir ifadeyle çoktan uzaklaşmıştı. Smurov, uzaktan bağırtıları gelen gruba arada bir göz atarak Kolya’nın yanında yürüyordu. Kolya’yla birlikte bir maceraya girmekten hâlâ korktuğu halde o da çok eğlenmişti.

“Ona sorduğun şu Sabaneyev de kimdi?” diye sordu Kolya’ya cevabını önceden sezinleyerek.

“Ne bileyim kim olduğunu. Artık akşama kadar bağırır dururlar. Toplumun bütün katmanlarındaki salakları galeyana getirmeyi severim. Bak işte bir ahmak daha orada duruyor, bak işte şu köylü. ‘Aptal bir Fransız’dan daha aptal bir varlık yoktur’ derler, ama Rusların yüz ifadesi de kendini ele verir. Şu köylünün suratında da aptal olduğu yazılı değil mi, ha?”

“Bırak onu Kolya, yürü gidelim.”

“Asla bırakmam, bir kere ok yaydan çıktı artık. Hey, merhaba köylü!”

Yanlarından yavaş yavaş yürüyen, biraz kafayı bulmuş, yuvarlak safça suratlı, kırçıl sakallı, çam yarması gibi iriyarı köylü kafasını kaldırdı ve delikanlıya baktı.

“Eğer dalga geçmiyorsan merhaba,” dedi cevap olarak acele etmeden.

“Ya dalga geçiyorsam?” diye güldü Kolya.

“Dalga geçiyorsan geç, Tanrı seni affetsin. Bunda bir şey yok, olabilir tabii. Her zaman şaka edilebilir.”

“Kusuruma bakma, birader, şaka yapmıştım.”

“Tanrı seni affetsin.”

“Sen de affeder misin?”

“Ederim. Hadi git yoluna.”

“Vay canına, sen akıllı bir köylüsün galiba.”

“Senden akıllıyım,” diye yanıtladı köylü beklenmedik bir şekilde ve önceki ciddiyetiyle.

“Hiç sanmam.” Kolya biraz şaşırmıştı.

“Doğru söylüyorum.”

“Belki de öyledir.”

“Tamam birader.”

“Hoşça kal köylü kardeş.”

“Güle güle.”

“Köylüler de çeşit çeşit,” dedi Kolya Smurov’a biraz sustuktan sonra. “Akıllısına çatacağımı nerden bilirdim. Halkın içindeki zekâyı kabul etmeye her zaman hazırım.”

Uzaktan kilisenin saati on bir buçuğu vurdu. Çocuklar acele etmeye başladılar ve Yüzbaşı Snegiryov’un evine giden oldukça uzun yolu hızlı adımlarla ve hemen hemen hiç konuşmadan yürüdüler. Eve yirmi adım kala Kolya durdu ve Smurov’a önden gitmesini ve Karamazov’u oraya, yanına çağırmasını söyledi.

“Önceden havayı koklamak gerek,” dedi Smurov’a.

“Çağırmaya ne gerek var ki,” diye itiraz etti Smurov, “git, içeri gir, gelişine müthiş sevinecekler. Ayazda tanışmaya ne lüzum var?”

“Onu buraya, bu soğuk havaya neden çağırdığımı ben biliyorum,” diye sert bir şekilde kestirip attı Kolya (bu “bücürlere” bu şekilde davranmayı pek severdi) ve Smurov verilen emri yerine getirmeye koştu.

IV

JUÇKA

Kolya, yüzünde ciddi bir ifadeyle bahçe duvarına yaslandı ve Alyoşa’nın gelişini beklemeye başladı. Evet, onunla karşılaşmayı epeydir istiyordu. Çocuklardan Alyoşa hakkında pek çok şey işitmişti, ama şimdiye dek kendisine ondan bahsettiklerinde hep bir küçümsemeyle umursamaz bir tavır takınmış, hatta onun hakkında anlatılanları dinlerken Alyoşa’yı “eleştirmişti.” Ama içinden tanışmayı çok, ama pek çok istiyordu: Alyoşa hakkında dinlediği her şeyde sevimli ve çekici bir taraf vardı. Şu dakika bu yüzden önemli bir dakikaydı; birincisi, bu işten yüzünün akıyla çıkması ve başına buyruk, bağımsız biri olduğunu göstermesi gerekiyordu: “Yoksa on üç yaşında olduğumu düşünerek beni de ötekiler gibi çocuk yerine koyar. Bu çocuklarda ne buluyor ki zaten. Karşılaştığımızda bunu soracağım ona. Boyumun bu kadar kısa olması da ne fena. Tuzikov benden daha küçük ama yarım kafa daha uzun. Ama suratım zeki bir surat; yakışıklı değilim, biliyorum, suratım iğrenç, ama zeki bir görünüşü var. Fazla da samimi olmamak gerek, yoksa birden sarılmalar falan, sonra zanneder ki... Tuh, eğer öyle düşünürse berbat bir şey olur!..

Kolya en başına buyruk havasını takınmaya çalıştıkça daha da çok heyecanlanıyordu. En önemlisi de “iğrenç” suratından ziyade boyunun kısalığı onu üzüyordu. Evin bir köşesinde daha geçen sene duvara kurşunkalemle bir çizgi çizilmişti. Bu çizgiyle boyunu işaretlemişti. O zamandan beri iki ayda bir heyecanla gidip duvara dayanıyor ve boyunu ölçüyordu: Boyu ne kadar uzamıştı? Ama heyhat! Boyu çok az uzuyordu ve bu durum onu zamanla umutsuzluğa düşürmüştü. Suratına gelince, suratı hiç de “iğrenç” değildi, tam tersine oldukça sevimli, solgun, beyaz, çilli bir suratı vardı. Gri, fazla büyük olmayan, ama fıldır fıldır gözleri cesaretle bakar ve genellikle sevgiyle parlardı. Elmacıkkemikleri biraz iriceydi, dudakları pek kalın olmasa da kıpkırmızıydı; burnu ufak ve kalkıktı: Kolya, aynaya baktığında kendi kendine “Tam kalkık burun, tam kalkık!” diye söylenirdi ve aynadan her zaman öfkeyle uzaklaşırdı. Bazen de “Suratım zeki mi acaba?” diye düşünür ve hatta bundan bile kuşkuya düşerdi. Bununla birlikte, suratı ve boyuyla ilgili kaygılarının onun tüm ruhunu sardığını düşünmek de gerekmez. Tam tersine, ayna karşısında geçirdiği dakikalar ne kadar alaycı ve iğneleyici olsa da “kendini tamamen düşüncelere ve hayatın gerçeklerine vererek” bunları çabucak ve hatta uzunca bir süreliğine unuturdu.

Alyoşa kısa bir süre sonra göründü ve hızlı hızlı Kolya’ya yaklaştı; birkaç adım kalmıştı ki, Kolya, Alyoşa’nın yüzünün son derece sevinçli olduğunu gördü. “Bana mı bu kadar sevindi acaba?” diye düşündü Kolya memnuniyetle. Burada yeri gelmişken Alyoşa’nın onu bıraktığımızdan bu yana çok değişmiş olduğunu da belirtelim: Rahip cüppesini atmıştı ve artık mükemmel dikilmiş bir redingot, yumuşak yuvarlak bir şapka giyiyordu. Saçları da kısa kesilmişti. Bütün bunlar ona çok yakışmış ve tam anlamıyla yakışıklı bir adam olmuştu. Sevimli yüzü her zamanki neşeli görünüşe sahipti, ama bu, sakin ve huzurlu bir neşeydi. Kolya, Alyoşa’nın içerde oturduğu gibi, öylece paltosuz olarak yanına geldiğini görünce şaşırdı, besbelli çok acele çıkmıştı. Elini doğruca Kolya’ya uzattı.

“Sonunda gelebildiniz, hepimiz de sizi dört gözle bekliyorduk.”

“Birazdan öğreneceğiniz nedenlerim vardı. Tanıştığımıza sevindim. Uzun zamandır fırsat kolluyordum, hakkınızda çok şey işittim,” diye mırıldandı Kolya. Neredeyse nefesi kesiliyordu.

“Evet, biz sizinle zaten tanışmış gibiydik. Ben de sizin hakkınızda çok şey işittim, ancak buraya gelmekte geciktiniz.”

“Nasıl buraya? Söyleyin...”

“İlyuşa çok kötü, kesinlikle ölecek.”

“Neler diyorsunuz! Siz de kabul edin ki, Karamazov, tıp bir alçaklıktır,” diye heyecanla bağırdı Kolya.

“İlyuşa, sık sık hem de çok sık olarak sizden bahsederdi, hatta uykuda, sayıklarken bile. Anlaşılan önceden... şu olaydan... yani çakı olayından önce onun için çok değerliymişsiniz. Bir neden daha var... Bu sizin köpeğiniz mi?”

“Benim. Adı Perezvon.”

“Juçka değil mi?” Alyoşa, Kolya’nın gözlerine üzüntüyle baktı. “Öteki kayboldu, değil mi?”

“Biliyorum, hepiniz Juçka’yı istiyordunuz, her şeyi duydum, efendim,” diye esrarengiz bir şekilde gülümsedi Kolya. “Dinleyin Karamazov, size bütün olan biteni anlatacağım, zaten bunun için geldim ve içeri girmeden önce her şeyi önceden anlatmak için sizi çağırdım,” diye canlı bir şekilde konuşmaya başladı. “Biliyorsunuz Karamazov, İlyuşa ilkbaharda hazırlık sınıfına başladı. Bizim hazırlık sınıfları malum, ufaklıklar hemen İlyuşa’yı hırpalamaya başladılar. Ben iki sınıf büyüğüm ve tabii ki uzaktan, bir kenardan sürekli izliyorum. Çocuk ufak tefek ama kimseye boyun eğmiyor, hatta onlarla dövüşüyor, gururlu, gözleri alev alev yanıyor. Böylelerini severim. Ama o böyle yaptıkça çocuklar onu daha da çok kızdırıyorlar. Bir de en önemlisi o sırada sırtında berbat bir palto var, pantolonu kısalmış, çizmeleri ise delik deşik. Bu yüzden de kızdırıyorlar onu, aşağılıyorlar. Yo, artık bu kadarına gelemedim ve hemen ona arka çıkarak çocuklara günlerini gösterdim. Ben onları patakladıkça onlar bana kucak açıyorlar, böyle bir şey duydunuz mu, Karamazov?” diye heyecanla övündü Kolya. “Evet, çocukları genellikle severim. Şu anda da evde iki yavru var başımda, hatta bugün gecikmemin nedeni de onlar. Neyse böylece İlyuşa’yı dövmekten vazgeçtiler, onu himayem altına aldım. Bakıyorum, gururlu bir çocuk, inanın, gururlu bir çocuk, ancak sonunda bana köle gibi bağlandı, en küçük emirlerimi bile yerine getiriyor, bir ilahmışım gibi sözümü dinliyor, beni taklit etmeye çalışıyor. Dersler arasındaki teneffüslerde artık o bana geliyor, birlikte dolaşıyoruz. Pazar günleri de aynen öyle. Bizim jimnazda eğer büyük bir çocuk kendisinden küçüğe ayak uydurursa hemen dalga geçerler, tabii bu yanlış bir düşüncedir. Ben öyle istiyorsam kime ne, öyle değil mi? Ona bir şeyler öğretiyorum, yetiştiriyorum. Hoşuma gitmese ona neden bir şey öğreteyim ki, söyleyin. Karamazov, siz de bu çocuklarla birliktesiniz, şu halde siz de genç nesli etkilemek, geliştirmek ve yararlı olmak istiyorsunuz, öyle değil mi? İtiraf edeyim, kulağıma gelenlerden öğrendiğime göre, sizin karakterinizdeki bu özellik beni en çok ilgilendiren konuydu. Biz bu arada konumuza dönelim: Çocukta duygusallığın arttığını fark ediyorum, ancak şunu da bilin ki, ben doğduğumdan beri her türden sululuklara da kesinlikle karşıyımdır. Üstelik de bu işte bir çelişki var: Çocuk gururlu, bana da köle gibi bağlı, evet köle gibi bağlı, ama aniden gözleri parlıyor ve benimle uzlaşmaya yanaşmıyor, tartışıyor, inatlaşıyor. Zaman zaman çeşitli düşünceler ileri sürüyorum, bu düşünceleri kabul etmesine ediyor, ama onun yumuşaklığına soğuk bir şekilde karşılık verdiğim için bana karşı isyan ediyor. Onu daha da pişirmek için o yumuşak davrandıkça ben daha soğuk karşılık veriyorum, bunu mahsus yapıyorum, benim tarzım böyledir. Bir karaktere şekil vermek, onu düzeltmek, bir insan yaratmak niyetindeyim... Bunu en başından beri anladınız tabii. Birden onun bir gün, iki gün derken üçüncü gün şaşkına döndüğünü ve üzüldüğünü fark ediyorum, yalnız artık yumuşaklıktan falan değil, daha başka bir şeyden, çok güçlü, çok önemli bir şey söz konusu. Bu trajedinin arkasında ne var diye düşünüyorum. Üstüne gidince meseleyi öğreniyorum: Merhum babanızın (ki o zaman henüz hayattaydı) uşağı Smerdyakov’la bir şekilde karşılaşmış. Beriki ona, bu küçük salağa aptalca, daha doğrusu vahşice, alçakça bir oyun öğretmiş. Bir parça ekmek alıp içine topluiğne batırıyorlar ve açlıktan lokmaları çiğnemeden yutan sokak köpeklerinden birinin önüne atıp ne olacağını izliyorlarmış. İşte böyle bir ekmek parçası hazırlamışlar ve yaşadığı bu sokakta hiçbir yiyecek bulamayan ve bütün gün durmadan havlayan uzun tüylü Juçka’nın önüne atmışlar. (Bu aptal havlamayı sever misiniz, Karamazov? Ben hiç tahammül edemem.) Hayvan hemen ekmeği kapıp yutmuş ve feryadı basmış, fırıl fırıl dönmeye ve koşmaya başlamış. Koşuyor ve durmadan bağırıyormuş, sonunda da gözden kaybolmuş. İlyuşa bana aynen böyle anlattı. Bir yandan itiraf ediyor, hüngür hüngür ağlıyor, sarılıyor, sarsılıyor ve durmadan ‘Kaçıyor ve feryat ediyor, kaçıyor ve feryat ediyor’ diye tekrarlıyor. Bu manzara onu çok etkilemiş. Bakıyorum, vicdan azabı çekiyor. Ben de bu konuyu ciddi olarak ele aldım. Önceden olduğu gibi ona bir ders daha vermek istedim, ama itiraf ederim burada biraz hileye başvurdum ve kendimi, bende hiçbir zaman görmediği bir şekilde öfkeliymiş gibi gösterdim: ‘Sen,’ diyorum, ‘çok adice bir iş yaptın, sen alçağın tekisin. Tabii ben bunu hiç kimseye söylemeyeceğim, ama şimdilik seninle ilişkimi kesiyorum. Bu meseleyi iyice düşüneceğim ve seninle ilişkimi ilerde devam ettirecek miyim, yoksa seni bir alçak olarak sonsuza kadar terk mi edeceğim bunu sana Smurov’la bildireceğim.’ (Smurov, demin benimle birlikte gelen ve bana her zaman bağlı kalmış bir çocuktur). İtiraf edeyim, o zaman da aşırı derecede sert davrandığımı hissediyordum, ama ne yapabilirdim ki, o sırada düşüncem böyleydi. Bir gün sonra ona Smurov’u yolladım ve artık onunla ‘konuşmayacağımı’ bildirdim. Bizde iki arkadaş aralarındaki ilişkiyi kopardıklarında aynen böyle yaparlar. Sadece onu birkaç gün sıkıntıda bırakmak, pişman olduğunu görünce de tekrar elimi uzatmak istiyordum. Kesinlikle niyetim buydu. Ama ne oldu dersiniz: Smurov’u duyar duymaz gözleri alev saçmaya başlamış. ‘Git Krasotkin’e söyle,’ diye bağırıyormuş, ‘artık bütün köpeklere iğneli ekmek atacağım, bütün köpeklere, hepsine!’ ‘Ya, demek kafa tutmaya başladı, o zaman buna bir son vermek gerek’ diye düşündüm. Ona tamamen küçümseyerek bakmaya başladım, her karşılaşmamızda kafamı çeviriyor ya da alaycı bir biçimde gülümsüyordum. İşte tam o anda babasıyla ilgili şu olay, hani hatırlar mısınız, hamam kesesi meselesi patlak verdi. Yani anlayacağınız korkunç bir öfkeye kapılmaya zaten daha önceden hazırdı. Çocuklar onu terk ettiğimi görünce yine yüklenmeye başladılar, “hamam kesesi, hamam kesesi” diye kızdırıyorlar. Bu sırada çocuklarla kavga etmeye başladı. Bunları düşününce müthiş üzülüyorum, çünkü galiba o sıralarda çok kötü bir dayak yedi. Sınıftan çıktıklarında bahçede herkese saldırıyordu. Bense on adım ötesinde duruyor ve ona bakıyordum. Yemin ederim, güldüğümü falan hatırlamıyorum, tam tersine o anda ona o kadar acımıştım ki, bir dakika daha geçse onu kurtarmak için hemen atılacaktım. Ama birden benim baktığımı gördü: Ne düşündü, bilmiyorum, çakısını kaptığı gibi üzerime atıldı ve çakıyı şuraya, sağ kalçama sapladı. Hiç istifimi bozmadım, itiraf edeyim, bazı zamanlar pek cesur olurum, Karamazov, sadece nefretle, sanki bakışlarımla ‘Arkadaşlığımı istemiyor musun, al öyleyse işte emrine amadeyim!’ der gibi bakıyordum. Ama ikinci defa çakıyı kullanamadı, dayanamadı, korkmuştu, çakıyı fırlatıp attı, avaz avaz ağlamaya ve kaçmaya başladı. Kuşkusuz kimseye bir şey söylemedim, okul yönetiminin kulağına gitmemesi için herkese de susmasını tembih ettim. Anneme bile ancak yara iyileştikten sonra söyledim, zaten sıyrık gibi küçük bir yaraydı. Daha sonra duyduğuma göre, aynı gün çocuklara taş atmış, sizin de parmağınızı ısırmış, ne haldeymiş demek, düşünün! Ne yapalım, aptalca bir şey yaptım, hastalandığı zaman onu bağışladığımı söylemeye, yani barışmaya gitmedim, şimdi pişmanlık duyuyorum. Ama bu konuda belli amaçlarım vardı. İşte bütün hikâye bu... yalnız, galiba aptalca davrandım...”

“Ah, ne kadar yazık,” diye haykırdı Alyoşa heyecanla, “onunla aranızdaki ilişkileri önceden bilmiyordum, yoksa çoktan gelir sizden benimle birlikte ona gelmenizi rica ederdim. İnanın, hasta yatağında ateşler içindeyken hep sizi sayıkladı. Onun için ne kadar değerli olduğunuzu bilmiyordum. Şu Juçka’yı bulamadınız mı? Babası ve bütün çocuklar şehrin her yanında onu arıyorlar. İnanın, hasta halinde gözyaşlarına boğularak benim yanımda babasına “O zaman Juçka’yı öldürdüğüm için hastalandım baba, Tanrı bana bu cezayı verdi” diye üç kez tekrarladı. Onu bu düşüncesinden vazgeçiremezsiniz! Eğer şu Juçka’yı hemen bulsalar ve ona köpeğin ölmediğini, hayatta olduğunu kanıtlasalar herhalde sevinçten iyileşir ayağa kalkardı. Hepimiz umudumuzu size bağlamıştık.”

“Söyleyin, Juçka’yı bulacağıma, yani özellikle benim bulacağıma neden bu kadar inanmıştınız?” diye Kolya son derece büyük bir merakla sordu. “Bir başkasına değil de neden özellikle bana güveniyordunuz?”

“Onu aradığınıza ve bulduğunuz zaman getireceğinize dair bir söylenti vardı. Smurov böyle bir şey söylemişti. Asıl önemlisi de onu hep Juçka’nın hayatta olduğuna, bir yerlerde görüldüğüne inandırmaya gayret ediyoruz. Çocuklar ona canlı bir tavşan bulup getirdiler, şöyle bir baktı ve gülümsedi, onu kıra salıvermemizi istedi. Biz de öyle yaptık. Biraz önce babası Medelyan cinsi bir yavru köpek getirdi, bir yerden bulmuş, bununla avunacağını düşünmüş, ama durum galiba daha kötü oldu...”

“Bir şey daha soracağım Karamazov: Babası nasıl biri? Onu tanıyorum, ama sizin fikrinize göre nasıl biri: Bir soytarı, bir maskara mı?”

“Ah hayır, hani çok duygulu ve duyguları ezilmiş insanlar vardır. Bu insanların soytarılığı, sürekli olarak hissettikleri küçültücü çekingenlikleri yüzünden gerçeği gözlerinin içine baka baka söylemeye cesaret edemedikleri insanlara karşı öfkeli bir alay şeklindedir. İnanın Krasotkin, bu tür soytarılık bazen son derece trajik olabilir. O adam için her şey, dünyadaki her şey şu anda İlyuşa’da toplanmış bulunuyor ve İlyuşa ölecek olursa ya üzüntüsünden aklını kaçırır ya da kendini öldürür. Ona baktığımda artık bundan hemen hemen tamamen emin oluyorum!”

“Sizi anlıyorum, Karamazov, insanları iyi tanıdığınızı görüyorum,” diye ekledi Kolya içtenlikle.

“Bense sizi köpekle görünce Juçka’yı getirdiğinizi sanmıştım.”

“Bekleyin Karamazov, onu da buluruz belki, ama bu Perezvon. Birazdan onu içeriye, odaya sokacağım, İlyuşa’yı belki de öteki köpek yavrusundan daha çok eğlendireceğim. Bekleyin Karamazov, birazdan öğreniriz. Ah Tanrım, sizi burada neden tutuyorum!” diye birden bağırdı Kolya. “Üzerinizde bir tek redingotla bu soğuk havada sizi bekletiyorum; gördünüz mü, gördünüz mü ne kadar da bencilim! Ah, hepimiz benciliz zaten Karamazov!”

“Üzülmeyin, doğrusu hava soğuk, ama ben üşümedim. Gidelim o zaman. Yeri gelmişken adınızın kısaca Kolya olduğunu biliyorum, devamı ne?”

“Nikolay, Nikolay İvanov Krasotkin, ya da resmi dille oğul Krasotkin,” Kolya nedense gülmeye başlamıştı, ama birden ekledi:

“Nikolay isminden nefret ediyorum tabii.”

“Neden?”

“Bayağı, resmi bir isim...”

“On üçünde misiniz?” diye sordu Alyoşa.

“Yani on dört, iki hafta, yani çok kısa bir süre sonra on dört olacağım. Size zayıf bir yanımı itiraf edeyim Karamazov, tüm mizacımı hemen fark ettiğiniz için daha ilk görüşmemizde bunu size açıklayacağım: Bana yaşımın sorulmasından nefret ederim, nefretten de öte... hem sonra... benim hakkımda geçen hafta hazırlıktakilerle haydutçuluk oynadığıma dair bir iftira var. Oynadım, tamam doğru, ama kendim için, kendi keyfim için oynadığım kesinlikle yalan. Bu haberin kulağınıza geldiğini sanıyorum, ama kendim için oynamamıştım, ufaklıklar için oynamıştım, onlar ben olmadan hiçbir oyun uyduramıyorlar. İşte böyle bizde her zaman bir saçmalık bulurlar. İnanın, bu şehir çok dedikoducudur.”

“Diyelim ki, kendi zevkiniz için oynadınız, ne çıkar bundan?”

“Hadi canım hiç kendin için olur mu... Siz hiç atçılık oynamazsınız, değil mi?”

“O zaman şöyle düşünün,” diye gülümsedi Alyoşa, “örneğin, yetişkin insanlar tiyatroya giderler, tiyatroda ise her türden kahramanın başından geçen, bazen de haydutların, askerlerin başına gelen olaylar temsil edilir, bu da aynı şey değil mi? Genç çocukların teneffüslerde savaş oyunu ya da haydutçuluk oynamaları da bir tür sanattır, genç beyinlerde sanata olan gereksinmedir. Hatta bu oyunlar zaman zaman tiyatrodaki temsillerden çok daha uyumlu olurlar, yalnızca bir farkla, tiyatroya aktörleri seyretmek için gidilir, öbüründe ise gençler kendileri birer aktördür. Ayrıca bu tamamen doğal bir şeydir.”

“Böyle mi düşünüyorsunuz? Düşünceniz bu şekilde mi?” Kolya dikkatle ona bakıyordu. “Biliyor musunuz, oldukça ilginç bir düşünce ileri sürdünüz; eve gidince bu konuda biraz kafa yoracağım. İtiraf edeyim, ben de sizden bir şeyler öğrenebileceğimi umut etmiştim. Sizden ders almaya gelmiştim, Karamazov,” dedi Kolya samimi ve coşkulu bir sesle.

“Ben de sizden,” diye gülümsedi Alyoşa elini sıkarak.

Kolya Alyoşa’dan çok hoşlanmıştı. Alyoşa’nın kendisine eşit biri gibi davranmış ve onunla “büyük biriyle” konuşur gibi konuşmuş olması onu çok etkilemişti.

“Şimdi size bir numara göstereceğim, Karamazov, aynı tiyatro temsili gibi,” diye asabi bir şekilde gülmeye başladı, “zaten bunun için gelmiştim.”

“Önce sol tarafa, ev sahiplerine bir uğrayalım, odanın içi sıcak ve kalabalık olduğundan sizinkiler paltolarını oraya bırakıyorlar.”

“Ah, ben zaten bir dakika kalacağım, içeri paltoyla girip öyle otururum. Perezvon burada, sofada kalır ve ölür: “Buraya Perezvon, yat ve öl! Bakın öldü bile. Ben önce içeri girip etrafı kolaçan ederim ve sonra eğer gerekirse ‘Buraya Perezvon!’ diye ıslığımı çalarım ve onun anında deli gibi uçup geldiğini görürsünüz. Yalnız Smurov o anda kapıyı açmayı unutmasın da. Emir vereceğim ve numarayı göreceksiniz.”

V

İLYUŞA’NIN BAŞUCUNDA

Emekli Yüzbaşı Snegiryov’un ailesinin oturduğu ve artık hepimizin tanıdığı oda, o sırada içerdeki kalabalık yüzünden hem çok boğucu hem de sıkış sıkıştı. Çocukların birkaç tanesi İlyuşa’nın yatağının başucunda oturuyordu, hepsi de tıpkı Smurov gibi, kendilerini İlyuşa’yla barıştırmak için Alyoşa’nın buraya getirmiş olduğunu inkâr etmeye hazırdılar, ama aslında aynen öyle olmuştu. Onun bu olaydaki bütün hüneri, hiçbir “sululuk” olmaksızın, sanki mahsustan yapıyormuş, sanki bir tesadüfmüş gibi çocukları birbiri ardınca İlyuşa’yla buluşturmasıydı. Bu durum, İlyuşa’nın çektiği acıların büyük ölçüde hafiflemesini sağlamıştı. Eskiden düşmanı olan bütün bu çocukların sevecen arkadaşlığını ve kendisine gösterdikleri ilgiyi görünce çok duygulanmıştı. Bir tek Krasotkin eksikti ve bu da yüreğinde korkunç bir yük olarak duruyordu. Eğer İlyuşa’nın acı anıları arasında en acı olanı hangisi diye sorulsa bu, eskiden biricik dostu ve koruyucusu olan ve bir zamanlar çakıyla üzerine yürüdüğü Krasotkin’le geçirdiği dönemdi. Zeki bir çocuk olan Smurov da böyle düşünüyordu (İlyuşa’yla barışmaya ilk gelen de Smurov’du). Ancak Krasotkin, Smurov kendisine Alyoşa’nın “bir iş için” ona gelmek istediğini bildirdiği zaman Smurov’u hemen “Karamazov”a, nasıl davranacağını kendisinin bileceğini, hiç kimseden nasihat istemediğini, eğer bir hastayı ziyaret edecekse ne zaman gideceğini yine kendisinin bileceğini, çünkü onun da “kendisine göre bir hesabı olduğunu” söylemekle görevlendirerek yakınlaşmaktan anında vazgeçmişti. Bu olay, bu pazar gününden iki hafta önce olmuştu. Alyoşa, niyetlendiği halde işte bu yüzden Kolya’ya gitmemişti. Bununla birlikte biraz bekledikten sonra Smurov’u Krasotkin’e iki kere daha göndermişti. Ama bu son iki defada da Krasotkin, Alyoşa’ya, eğer kendisi gelecek olursa İlyuşa’ya hiçbir zaman gitmeyeceğini ve daha fazla kendisini sıkboğaz etmemelerini bildirerek en kesin şekilde ret cevabı vermişti. Hatta bu son güne kadar Smurov bile Kolya’nın bu sabah İlyuşa’ya gitmeye karar verdiğini bilmiyordu. Kolya ancak dün akşam Smurov’la vedalaşırken birdenbire sert bir şekilde yarın sabah evlerinin önünde kendisini beklemesini, çünkü onunla birlikte Snegiryovlara gideceğini, ama geçerken uğramış gibi yapmak istediğinden gideceğini hiç kimseye haber vermeye kalkışmamasını söylemişti. Smurov da sözünü dinlemişti. Smurov’un Kolya’nın kayıp Juçka’yı bulup getireceği üzerine kurduğu hayal de Krasotkin’in bir keresinde laf arasında söylediği “Eğer hayattaysa bir köpeği bulup getiremediklerine göre hepsi de eşek bunların” sözüne dayanıyordu. Smurov çekinerek bir süre bekledikten sonra Krasotkin’e köpeğiyle ilgili imalı bir soru sorduğunda ise beriki hemen çok fena sinirlenmişti: “Perezvon elimdeyken şehrin her yanında başka köpek arayacak kadar eşek miyim ben? Hem iğne yutmuş bir köpeğin hayatta olduğu düşünülebilir mi? Sululuk hepsi de, başka bir şey değil!”

Bu arada İlyuşa, aşağı yukarı iki haftadır köşede, tasvirlerin önündeki yatağından hemen hemen hiç kalkmamıştı. Alyoşa’yla karşılaştığı ve parmağını ısırdığı günden beri okula da gitmiyordu. Zaten o gün hastalanmıştı. Gerçi bir aydır arada sırada yataktan kalkıp odada ve sofada biraz dolaşabiliyordu. Sonunda tamamen halsiz düştü, öyle ki, babası yardım etmese yerinden kımıldayamıyordu. Babası üzerine titriyordu, içkiyi bile tamamen bırakmıştı, oğlu ölecek diye korkudan neredeyse aklını kaçıracaktı. Onu elinden tutup odanın içinde dolaştırdıktan ve tekrar yatağına yatırdıktan sonra hemen sofaya, karanlık bir köşeye koşuyor ve alnını duvara dayayıp sarsıla sarsıla, İlyuşeçka hıçkırıklarını duymasın diye sesini bastırarak ağlıyordu.

Odaya geri dönerek sevgili oğlunu her zamanki gibi herhangi bir şeyle oyalamaya ve avutmaya koyuluyor, ona masallar, fıkralar anlatıyor veya tanıdığı gülünç insanlara kendini benzetmeye çalışıyor, hatta hayvanların komik ulumalarını ve böğürmelerini taklit ediyordu. Ama İlyuşa, babasının bu şekilde taklit yapmasından, maskaralık etmesinden hoşlanmıyordu. Çocuk bundan hoşlanmadığını belli etmemeye çalışıyordu, ama babasının toplum içinde küçük düşürüldüğünü anladığında yüreğinde bir sızı duymuştu. “Hamam kesesini” ve o “korkunç günü” hiç gözünün önünden gitmeden sürekli olarak hatırlıyordu. İlyuşeçka’nın sessiz ve yumuşak başlı kız kardeşi, kötürüm Ninoçka da babasının soytarılık etmesinden hazzetmezdi (Varvara Nikolayevna’ya gelince o çoktan Petersburg’a ders dinlemeye gitmişti), ama yarım akıllı annecik çok eğleniyordu ve kocası komik hareketler yapmaya başlayınca bütün kalbiyle gülüyordu. Bunlarla sadece onu avutmak mümkün oluyordu. Kadıncağız, geri kalan zamanda artık herkes kendisini unuttuğu, hiç kimse saygı göstermediği, onu kızdırdıkları vs. vs. için durmadan homurdanıyor ve ağlıyordu. Ancak son günlerde o da aniden değişmişti. Sık sık köşeye, İlyuşa’ya bakmaya başlıyor ve düşüncelere dalıyordu. Çok daha sessiz olmuştu, susup oturuyordu ve ağlayacak olsa duyulmasın diye sessiz sessiz ağlıyordu. Yüzbaşı ondaki bu değişikliği hayretle fark etmişti. Çocukların ziyaretleri ilk önceleri anneciğin hoşuna gitmemiş ve onu sadece sinirlendirmişti, ama sonra sonra çocukların neşeli bağrışmaları ve anlattıkları şeyler onu da oyalamaya başladı ve sonunda bunlar öyle hoşuna gitti ki, çocuklar gelmezse müthiş üzülüyordu. Onlar bir şey anlattıklarında veya oyun oynadıklarında gülüyor ve el çırpıyordu. Bazılarını yanına çağırıyor ve öpüyordu. Özellikle Smurov’u seviyordu. Yüzbaşıya gelince, çocukların İlyuşa’yı eğlendirmek için onun evine gelmesi, ta en başından beri içini taşkın bir sevinçle ve hatta İlyuşa’nın bir an evvel üzülmekten vazgeçip iyileşeceği umuduyla doldurmuştu. İlyuşa için hissettiği tüm korkulara karşın oğlunun birdenbire iyileşivereceğinden son zamana dek bir an olsun kuşku duymamıştı. Küçük konukları saygıyla karşılıyor, etraflarında dolaşıp duruyor, onlara hizmet ediyordu. Çocukları sırtında taşımaya hazırdı, hatta taşımaya başlamıştı bile. Ama bu oyunlar İlyuşa’nın hoşuna gitmemiş ve vazgeçmişlerdi. Onlar için şekerleme, bisküvi, fındık fıstık alıyor, çay yapıyor, sandviç hazırlıyordu. Bütün bu süre zarfında parasız kalmadığını da belirtelim. Yekaterina İvanovna’nın o zaman yolladığı iki yüz rubleyi tam tamına Alyoşa’nın tahmin ettiği şekilde kabul etmişti. Daha sonra ise Yekaterina İvanovna, durumlarını ve İlyuşa’nın hastalığını daha ayrıntılı öğrenip evlerini bizzat ziyaret etmiş, ailenin tüm üyeleriyle tanışmış, hatta yüzbaşının yarım akıllı karısını kendisine hayran etmeyi bile başarmıştı. O zamandan bu yana yardım elini hiç çekmedi, oğlunun öleceği düşüncesiyle büyük bir korku içinde olan yüzbaşı ise önceki çalımlarını bir yana bırakmıştı ve verilen paraları uslu uslu kabul ediyordu. Bütün bu süre içinde Doktor Hertsenştube, Yekaterina İvanovna’nın daveti üzerine sürekli ve gün aşırı düzenli olarak hastaya bakmaya geliyordu, ancak bu ziyaretlerin pek az yararı olmuştu, çocuğa durmadan ilaç veriyordu. Aslında o gün, yani o pazar sabahı yüzbaşının evinde yeni bir doktor, Moskova’dan gelen ve Moskova’da ünlü sayılan bir doktor bekleniyordu. Yekaterina İvanovna bir mektup yazarak bu doktoru çok büyük bir para karşılığında Moskova’dan çağırmıştı, ama İlyuşeçka için değil, başka bir amaçla, ilerde yeri gelince sözü edilecek olan bir amaçla çağırmıştı. Doktor buraya gelmiş olduğuna göre bir de İlyuşeçka’yı gidip görmesini rica etmişti. Yüzbaşının bundan daha önce haberi olmuştu. Kolya Krasotkin’in gelebileceği hiç aklına gelmemişti, gerçi İlyuşa’nın o kadar özlemini çektiği bu çocuğun gelmesini çoktandır arzu ediyordu. Tam Krasotkin’in kapıyı açıp da odaya girdiği anda yüzbaşı ve çocuklar, hastanın yatağının çevresinde toplanmışlar ve henüz yeni getirilmiş, daha dün akşam doğmuş, ancak bir hafta önce kaybolmuş ve artık öldüğüne kesin gözüyle bakılan Juçka için üzülüp duran İlyuşeçka’yı oyalamak için yüzbaşı tarafından ısmarlanmış olan minnacık köpek yavrusunu inceliyorlardı. Ama kendisine küçük bir köpek yavrusu, hem de öyle sıradan değil, gerçek bir Medelyan yavrusu (ki, bu elbette müthiş önemliydi) armağan edileceğini daha üç gün önceden işitmiş ve öğrenmiş olan İlyuşa ince ve nazik bir şekilde bu armağana sevindiğini göstermiş olsa bile herkes, gerek babası, gerekse çocuklar bu yeni köpeğin, onun küçücük yüreğinde acı çektirdiği zavallı Juçka’yla ilgili anıları belki de sadece tazelemiş olduğunu açıkça görmüşlerdi. Yavru köpek yanında yatıyor ve çabalayıp duruyordu. İlyuşa kederli kederli gülümseyerek incecik, bembeyaz, kupkuru elceğiziyle köpeği okşuyordu; köpekten hoşlandığı bile söylenebilirdi, ama... yine de Juçka yoktu, yine de bu Juçka değildi, keşke Juçka ve bu yavru birlikte olsalardı, işte o zaman mutluluğu tam olurdu!

“Krasotkin!” dedi içeri girmekte olan Kolya’yı ilk gören çocuk. Gözle görülür bir dalgalanma oldu, çocuklar ikiye ayrılıp yol açarak yatağın iki yanına sıralandılar, birden İlyuşeçka’nın önü açıldı. Yüzbaşı hemen Kolya’yı karşılamaya koştu.

“Buyurun, buyurun... değerli konuğumuz!” diye mırıldandı. “İlyuşeçka bak Bay Krasotkin sana gelmiş...”

Ama Krasotkin, ona hemen elini uzatıp görgü kurallarını çok iyi bildiğini gösterdi. Hemen, en önce koltuğunda oturmakta olan yüzbaşının karısına döndü (tam bu anda kadıncağız müthiş mutsuzdu ve çocuklar İlyuşa’nın yatağına yığılıp yeni köpeği görmesine izin vermiyorlar diye söylenip duruyordu) ve önünde son derece nazik bir şekilde topuklarını hafifçe birbirine vurdu, sonra da Ninoçka’ya dönüp ona da hanımefendiye verdiği selamın aynısını verdi. Bu nazik davranış hasta kadının üzerinde olağanüstü hoş bir etki bıraktı.

“İşte çok iyi yetiştirilmiş bir genç adam nasıl da belli oluyor,” dedi yüksek sesle ve ellerini açarak, “öteki konuklarımız ise birbirlerinin sırtında geliyorlar.”

“Nasıl anacığım, birbirinin sırtında ne demek?” diye mırıldandı yüzbaşı, şefkatle, ama biraz da “annecik” için endişe duyarak.

“Ama içeri öyle giriyorlar. Sofada birbirlerinin omzuna çıkıyorlar, soylu bir eve birbirlerinin sırtında giriyorlar. Ne biçim konuk bunlar?”

“Kim öyle girdi, anacığım, kim?”

“İşte şu çocuk bugün şunun sırtında geldi, şu da şunun...”

Bu arada Kolya artık İlyuşa’nın yatağının yanında duruyordu. Hastanın rengi iyice sararmıştı. Yatağında doğruldu ve gözlerini Kolya’ya dikti. Kolya, eski küçük dostunu hemen hemen iki aydır görmüyordu, karşısında kalakaldı: Bu kadar zayıflamış ve sararmış bir yüz, böyle alev alev yanan ve adeta korkunç şekilde büyümüş gözler, bu kadar zayıf eller göreceğini asla düşünmemişti. İlyuşa’nın derin derin ve sık sık solumasına ve dudaklarının ne kadar kurumuş olduğuna kederle ve şaşkınlık içinde bakıyordu. İlyuşa’ya doğru bir adım attı, elini uzattı ve nerdeyse kendinden geçmiş bir halde şöyle dedi:

“Ne haber babalık... nasılsın?”

Ama sesi kesildi, hareketlerindeki rahatlık kayboldu, yüzü birden çarpılmış gibi oldu, dudaklarının çevresinde bir titreme belirdi. İlyuşa ona kederle gülümsedi, hâlâ konuşabilecek gücü yoktu. Kolya birden elini kaldırdı ve İlyuşa’nın saçlarında gezdirdi.

“Zararı yok!” dedi sessizce. Bunu ona cesaret vermek için değil, kendisi de neden söylediğini bilmeden söylemişti. Bir dakika kadar tekrar sustular.

“Ne o , yeni bir köpeğin mi var?” diye sordu birden Kolya duygusuz bir sesle.

“E-vet!” diye yanıtladı İlyuşa uzun bir fısıltıyla ve tıkanarak.

“Siyah burunlu olduğuna göre azgın demek ki, şu zincire bağlananlardan,” dedi ciddi ve sert bir şekilde Kolya, sanki bütün sorun bu köpek yavrusuymuş ve onun siyah burnuymuş gibi. Ama asıl sorun, bir “ufaklık” gibi ağlamamak için içindeki duyguyu hâlâ bütün gücüyle yenmeye çalışması ve hâlâ yenememiş olmasıydı. “Büyüyünce zincirle bağlamak gerekecek, biliyorum.”

“Kocaman olacak!” diye bağırdı kalabalığın içinden bir çocuk.

“Elbette, Medelyan cinsi, kocaman, şöyle dana gibi,” diye birden birkaç ses daha duyuldu.

“Dana gibi, gerçek bir dana gibi, efendim,” diye atıldı yüzbaşı, “mahsus böylesini, en azgınını aradım. Bunun anası babası da çok büyük ve çok azgın, yerden şu kadar boyları var... Oturun, efendim, işte şuraya, İlyuşa’nın yanına, yatağın üzerine oturun, ne zamandır beklenen konuğumuz... Aleksey Fedoroviç’le birlikte mi teşrif ettiniz, efendim?”

Krasotkin, yatağa, İlyuşa’nın ayakucuna ilişti. Yolda gelirken belki de lafa nereden başlayacağına karar vermişti, ama şu anda kesinlikle ipin ucunu kaybetmişti.

“Hayır... Perezvon’la geldim... Perezvon adında bir köpeğim var artık. Slav ismi. Dışarda bekliyor... ıslık çalacağım hemen uçarak gelecek. Benim de bir köpeğim var,” diyerek birden İlyuşa’ya döndü, “Juçka’yı hatırlıyor musun, babalık?” bu soruyu sorarak onu adeta yüreğinden vurmuştu.

İlyuşa’nın küçük suratı buruştu. Kederle Kolya’ya baktı: Kapının yanında duran Alyoşa, suratını astı ve Juçka’dan söz etmemesi için başıyla gizlice Kolya’ya işaret etti, ama Kolya bunu fark etmedi ya da fark etmek istemedi.

“Juçka... nerede?” diye sordu İlyuşa kısık bir sesle.

“Babalık, senin Juçka, fiyuu! Kayboldu senin Juçka!”

İlyuşa sustu, ama Kolya’ya bir kez daha dik dik baktı. Alyoşa, Kolya’nın bakışını yakalayıp var gücüyle tekrar işaret etti, ama beriki yine bir şey anlamamış gibi yaparak gözlerini kaçırdı.

“Kim bilir nereye kaçtı ve kayboldu. Öyle bir yemekten sonra nasıl kaybolmasın,” dedi Kolya acımasızca. Bu arada nedense kendisi de soluk soluğa kalmıştı. “Ama benim Perezvonum var... Slav ismi... Sana getirdim...”

“Gerek yok!” dedi birden İlyuşa.

“Yo yo, gerek var, mutlaka görmelisin... Hoşuna gidecek. Mahsus getirdim... uzun tüylü öbürü gibi... Köpeğimi buraya çağırmama izin verir misiniz, hanımefendi?” diyerek artık tamamen anlaşılmaz bir heyecan içinde bulunan Bayan Snegiryova’ya döndü.

“Gerek yok, gerek yok!” diye haykırdı İlyuşa sesinde acıklı bir çırpınışla. Bakışları sitem doluydu.

“Şey, siz, efendim...” diye birden atıldı duvarın yanındaki sandığın üzerinde oturan yüzbaşı yerinden fırlayarak, “siz, efendim... belki de başka bir zaman, efendim...” diye mırıldandı, ama Kolya ısrarla ve aceleyle Smurov’a seslendi: “Smurov, kapıyı aç!” Smurov kapıyı açar açmaz da ıslık çaldı. Perezvon hızla odaya daldı.

“Hopla Perezvon, salta dur! Salta!” diye haykırdı Kolya yerinden fırlayarak. Köpek arka ayaklarının üzerinde kalkarak İlyuşa’nın yatağının yanında salta durdu. Hiç kimsenin beklemediği bir şey oldu bu anda: İlyuşa irkildi ve bütün vücuduyla hızla öne doğru hareket etti, Perezvon’a doğru eğildi ve sanki donakalmış gibi köpeğe baktı.

“Bu... bu Juçka!” diye bağırdı birden kederden ve mutluluktan çatlamış bir sesle.

Krasotkin çın çın çınlayan mutlu bir sesle bütün gücüyle bağırdı:

“Ya sen ne olduğunu sanmıştın?” dedi ve köpeğin üzerine eğilerek sarıldı ve İlyuşa’ya doğru kaldırdı.

“Bak babalık, görüyorsun ya bir gözü kör, sol kulağı da yırtık, aynen senin bana anlattığın işaretler. Zaten onu bu işaretlere göre arayıp buldum! Hem de ta o zaman çabucak buldum. Sahipsizdi, sahibi yoktu!” diye açıkladı hızla yüzbaşıya, yüzbaşının karısına, Alyoşa’ya ve sonra tekrar İlyuşa’ya dönerek, “Fedotovların arka bahçesindeydi, oraya alışmıştı, ama ona bakmıyorlardı, başıboş dolaşıyordu... Onu buldum... Gördün mü babalık, senin verdiğin ekmeği yutmamış demek ki. Yutmuş olsaydı çoktan ölmüş olurdu, kesinlikle ölmüş olurdu! Hayatta olduğuna göre demek ki, tükürmeyi başarmış. Sense tükürdüğünü fark etmemişsin. Tükürmüş, ama yine de dili acımış, bu yüzden de feryat etmiş. Koşup feryat ettiği için sen de onun ekmeği yuttuğunu sanmışsın. Çok bağırmış olmalı, çünkü köpeklerin ağzındaki deri çok naziktir... insanlarınkinden daha nazik, çok daha nazik!” diye çıldırmış gibi haykırdı Kolya. Yüzü kızarmıştı ve sevinçten ışıl ışıl parlamıştı.

İlyuşa ise konuşamıyordu. Yuvalarından fırlamış iri gözleriyle Kolya’ya baktı, ağzı açıktı ve rengi bez gibi solmuştu. Ve eğer hiçbir şeyden kuşku duymamış olan Krasotkin, bu anın çocuk üzerinde ne kadar acı verici ve öldürücü bir etki yaptığını bilseydi bu oyunu oynamaya asla kalkışmazdı. Ancak odada bunu belki de sadece Alyoşa fark ediyordu. Yüzbaşıya gelince, o adeta minnacık bir çocuk haline gelmişti.

“Juçka! Bu Juçka mı yani?” diye bağırıyordu sevinçli bir sesle. “İlyuşeçka, Juçka bu, senin Juçkan! Anacığım, bak bu Juçka!” Ağlamak üzereydi.

“Ben de aslını anlamamışım!” dedi Smurov üzülerek. “Yaşa Krasotkin, Juçka’yı bulacağını söylemiştim zaten, buldu işte!”

“Buldu işte!” diye sevinçle bağırdı birisi daha.

“Aferin Krasotkin!” dedi üçüncü bir ses.

“Aferin, aferin!” diye bütün çocuklar bağırıp alkışlamaya başladılar.

“Durun, durun,” diye bağırarak hepsinin sesini bastırmaya çalışıyordu Krasotkin, “size her şeyi olduğu gibi anlatacağım! Onu buldum, eve götürdüm ve hemen sakladım, kapıyı kilitleyip son güne kadar hiç kimseye göstermedim. Bir tek Smurov, o da iki hafta önce öğrendi, ama onu da bunun Perezvon olduğuna inandırdım, o da hiçbir şey anlamadı. Bu arada Juçka’ya her şeyi öğrettim, bakın, bakın ne numaralar biliyor! Babalık, sana eğitilmiş ve pırıl pırıl bir köpek getirmek ve bak bakalım babalık, senin Juçka ne hale gelmiş demek için eğittim onu. Bir parça sığır etiniz yok muydu, size öyle bir numara gösterecek ki, gülmekten yerlere yatacaksınız, bir parça sığır eti yok muydu acaba?”

Yüzbaşı sofadan geçip hızla kendi yemeklerinin de piştiği ev sahibinin evine koştu. Kolya ise çok değerli olan zamanı boşa harcamamak için deli gibi acele ederek Perezvon’a “Öl!” diye bağırdı. Köpek birden fırıl fırıl dönmeye başladı, sırtüstü yattı ve dört ayağını havaya dikip öylece hareketsiz kaldı. Çocuklar gülüyorlardı, İlyuşa deminki kederli gülümsemesiyle bakıyordu, ama Perezvon’un ölü taklidi en çok “anacığın” hoşuna gitmişti. Köpeğe kahkahalarla gülüyor ve parmaklarını şaklatarak sesleniyordu:

“Perezvon, Perezvon!”

“Asla kalkmaz, asla,” dedi Kolya. Zafer kazanmış gibi haklı olarak gurur duyuyordu. “İsterse bütün dünya bağırsın kalkmaz, ama bakın ben sesleneyim hemen sıçrayıp kalkacaktır. Buraya Perezvon!”

Köpek kalktı ve sevinçli sesler çıkararak zıplamaya başladı. Yüzbaşı elinde bir parça haşlanmış sığır etiyle koşarak içeri girdi.

“Sıcak değil ya?” diye telaşla ve bilmiş bilmiş sordu Kolya eti alırken. “Yo hayır, sıcak değil, köpekler sıcak şeyleri sevmezler de. Hepiniz bakın, İlyuşa sen de bak, hadi bak ama babalık, niye bakmıyorsun? Ben bulup getirdim, ama o bakmıyor!”

Yeni numarada hareketsiz duran ve burnunu uzatmış olan köpeğin burnuna lezzetli bir et parçası konuyordu. Zavallı köpek, burnunun üzerinde et parçasıyla hiç kımıldamadan, sahibi ne kadar isterse o kadar zaman durmak, yarım saat bile olsa hareket etmemek, hiç kımıldamamak zorundaydı. Ama Perezvon’u bu halde sadece bir dakikacık tuttular.

“Tut!” diye bağırdı Kolya ve et parçası bir anda Perezvon’un burnunun üzerinden ağzına uçuverdi. Seyirciler, pek tabii ki, sevinç içinde şaşkınlıklarını belirttiler.

“Yoksa sırf köpeği eğitmek için mi bu kadar zamandır gelmemiştiniz!” diye elinde olmayan bir sitemle haykırdı Alyoşa.

“Sırf bunun için,” dedi saf saf Kolya. “Onu dört başı mamur göstermek istiyordum!”

“Perezvon! Perezvon!” İlyuşa birden çöp gibi parmaklarını şaklatarak köpeği çağırdı.

“Ne duruyorsun! Hadi atlasın yatağına. Buraya Perezvon!” Kolya eliyle yatağa vurdu ve Perezvon ok gibi İlyuşa’nın yanına fırladı. İlyuşa, köpeğin kafasına iki eliyle sarıldı, Perezvon ise buna karşılık hemen onun yanağını yaladı. İlyuşeçka köpeğe sokuldu, yatağa uzandı ve yüzünü köpeğin uzun tüyleri arasına gömerek herkesten sakladı.

“Tanrım, aman Tanrım!” diye haykırıyordu yüzbaşı.

Kolya tekrar İlyuşa’nın yatağına oturdu.

“İlyuşa, sana bir numara daha gösterebilirim. Sana küçük bir top getirdim. Hatırlar mısın, ta o zamanlar sana bu toptan söz etmiştim de sen de ‘Ah keşke onu görebilsem!’ demiştin. Bak işte getirdim.”

Kolya, bronz topunu acele acele çantasından çıkarttı. Acele ediyordu, çünkü artık kendisi de çok mutluydu: Başka zaman olsa Perezvon’un yaptığı etkinin geçmesini beklerdi, ama şimdi her türlü ölçülülüğü “Ne kadar mutlular, alın işte size biraz daha mutluluk!” diye bir kenara atıp acele ediyordu. O da kendinden geçecek kadar mutluydu.

“Bunu epey zaman önce memur Morozov’da görmüştüm; senin için babalık, senin için. Onda boşu boşuna duruyordu, kardeşinden mi ne kalmış, babamın dolabından Muhammed’in Akrabası ya da Şifalı Delilikler kitabıyla değiş tokuş ettim. Yüzyıllık, açık saçık bir kitap, sansürün olmadığı zamanlarda Moskova’da çıkmış. Morozov da böyle şeylere bayılır zaten. Üstüne bir de teşekkür etti.”

Herkes görebilsin ve keyfine varabilsin diye Kolya topu hepsinin önünde elinde tutuyordu. İlyuşa doğruldu ve sağ koluyla Perezvon’a sarılmaya devam ederek oyuncağa hayran hayran bakmaya başladı. Kolya yanında barut bulunduğunu ve “şayet hanımefendileri rahatsız etmezse” hemen ateş edebileceklerini açıkladığında topun uyandırdığı etki son haddine varmıştı. “Annecik” hemen oyuncağa daha yakından bakmasına izin vermelerini istedi. Bu isteği anında yerine getirildi. Tekerlekli bronz top müthiş hoşuna gitmişti ve topu dizlerinin üzerinde sürmeye koyuldu. Ateş etmek için izin isteğini kendisine ne sorduklarını anlamadan “olur” diye cevapladı. Kolya barutu ve saçmayı gösterdi. Yüzbaşı eski bir asker olarak doldurma işini bizzat halletti ve çok az miktarda barut doldurdu, saçmayı ise bir başka zamana bırakmalarını rica etti. Topu yere koydular; topun ağzını boş bir yere çevirdiler, fitiline üç küçük barut sıkıştırdılar ve kibritle yaktılar. Çok muhteşem bir patlama oldu. Annecik irkilmişti, ama hemen sevinçten gülmeye başladı. Çocuklar ses çıkarmadan sevinçle bakıyorlardı, ama en çok gözlerini İlyuşa’dan ayırmayan yüzbaşı mutlu olmuştu. Kolya topu yerden aldı ve saçma ve barutla birlikte hemen İlyuşa’ya armağan etti.

“Bunu senin için getirdim, senin için! Çok önceden hazırlamıştım,” diye mutluluk içinde bir kere daha tekrarladı.

“Ah, bana hediye edin! Yo, topu bana hediye edin en iyisi!” Annecik birden tıpkı küçük bir kız çocuğu gibi tutturmuştu. Yüzü, topu ona hediye etmeyecekleri korkusuyla telaşlı bir ifade almıştı. Kolya şaşkındı. Yüzbaşı telaşlandı.

“Anacığım, anacığım!” diye kadına doğru atıldı. “Top senin, senin, ama İlyuşa’ya hediye ettiklerine göre top onda kalsın, ama yine de senin, İlyuşeçka oynaman için her zaman sana verir, ortaklaşa ikinizin olsun, ortaklaşa...

“Hayır, ben ortaklaşa istemem, hayır sadece benim olsun, İlyuşa’nın değil,” diye devam etti her an ağlamaya hazır annecik.

“Al anne, sen al!” diye bağırdı birden İlyuşa. “Krasotkin onu anneme armağan edebilir miyim?” diye aniden yalvaran bir ifadeyle Krasotkin’e döndü. Krasotkin’i hediyesini bir başkasına vererek gücendirmekten korkuyor gibiydi.

“Elbette, olur!” Krasotkin hemen kabul etti ve topu İlyuşa’nın elinden alıp çok nazik bir selamla anneciğe verdi. Kadın duygulanarak ağlamaya başladı.

“İlyuşeçka canım, işte bakın anneciği kim seviyormuş görün!” diye haykırdı duygulu bir şekilde ve hemen topu dizlerinin üzerinde tekrar sürmeye koyuldu.

“Anacığım, ver elini öpeyim,” diyerek yüzbaşı karısına doğru atıldı ve niyetini hemen yerine getirdi.

“Öteki iyi çocuk da şu iyi yürekli genç adam!” dedi hediyeye memnun olan kadın Krasotkin’i göstererek.

“İlyuşa ne kadar istersen o kadar barut getireceğim. Barutu artık kendimiz yapıyoruz. Borovikov bileşimini öğrenmiş: Yirmi dört kısım güherçile, on kısım kükürt ve altı kısım odun kömürü, hepsi bir arada dövülerek karıştırılacak, içine su konacak, macun kıvamına getirilecek ve davul derisinden geçirilecek; işte sana barut.”

“Sizin bu baruttan Smurov bana daha önce söz etti, ama babam bunun gerçek barut olmadığını söylüyor,” dedi İlyuşa.

“Nasıl gerçek değilmiş?” Kolya kızardı. “Bizimki de yanıyor. Ama yine de bilmem ki...”

“Hayır, efendim, öyle bir şey demedim ben,” diye bir anda suçlu suçlu yerinden fırladı yüzbaşı. “Aslında gerçek barutun bu şekilde oluşmadığını söylemiştim, ama önemli değil, efendim, böyle de olabilir.”

“Ben bilemem, siz daha iyi bilirsiniz. Taştan bir merhem kutusunda tutuşturduk, güzelce tamamen yandı, birazcık is bıraktı. Ama macun halindeydi, eğer bir de deriden geçirilirse... Yine de siz daha iyi bilirsiniz, ben bilemem tabii... Ama bizim barut yüzünden babası Bulkin’i dövmüş, duydun mu?” diye birden İlyuşa’ya döndü.

“Duydum,” diye yanıtladı İlyuşa. Sonsuz bir ilgi ve keyifle Kolya’yı dinliyordu.

“Koca bir şişe barut hazırladık, Bulkin barutu yatağının altında saklıyordu. Babası görmüş, patlayabilir demiş. Hemen oracıkta hakkından gelmiş. Okula beni şikâyet etmek istedi. Şimdi benimle dolaşmasına izin vermiyorlar, artık hiç kimsenin benimle arkadaşlık etmesine izin vermiyorlar zaten. Smurov’a da izin vermiyorlar, her yerde meşhur oldum; benim için ‘iflah olmaz biri’ diyorlar.” Küçümser gibi gülümsedi Kolya. “Bunlar hep şu demiryolu hikâyesinden çıktı.”

“Ah, sizin bu hadisenizi duymuştuk!” diye haykırdı yüzbaşı. “Orada öyle nasıl yatabildiniz? Trenin altında yatarken hiç korkmadınız mı? Korkunç bir şey değil miydi?”

Yüzbaşı, Kolya’nın karşısında müthiş yaltaklanıyordu.

“Pek değil!” diye önemsemeden cevap verdi Kolya. “Kötü şöhretime daha çok buradaki lanet olası kaz meselesi neden oldu,” diye tekrar İlyuşa’ya döndü. Ancak anlatırken hiç önemsemiyormuş gibi bir görünüm yaratmasına karşın giderek kendine hâkim olamıyordu ve adeta sesi kısılmış gibi devam ediyordu.

“Ah, kaz hikâyesini de duydum!” diye gülmeye başladı İlyuşa. Yüzü ışımıştı. “Bana anlatmışlardı, ama seni mahkemede yargıladılar mı, yargılamadılar mı anlayamamıştım.”

“Çok aptalca, incir çekirdeğini doldurmayacak bir şey, her zamanki gibi pireyi deve yapmışlardı,” diye laubali bir şekilde anlatmaya başladı Kolya. “Bir keresinde meydanda dolaşıyordum, tam o sırada birisi kaz güdüyordu. Durdum ve kazlara bakmaya başladım. Birden buralı bir delikanlı, şu anda Plotnikovların dükkânında getir götür işlerine bakan Vişnyakov adlı delikanlı ortaya çıktı. Bana bakıyor ve ‘Niye kazlara bakıyorsun?’ diyor. Ben de ona bakıyorum: Yusyuvarlak ahmak suratlı, yirmi yaşında bir delikanlı. Bilirsiniz, halka hiçbir zaman sırt çevirmem ben. Halkla birlikte olmayı severim... Halktan koptuk, (bu bir aksiyom) galiba gülüyorsunuz, değil mi Karamazov?”

“Hayır, Tanrı korusun, sizi dikkatle dinliyorum,” diye en saf haliyle cevap verdi Alyoşa ve kuruntulu Kolya bir anda cesaret buldu.

“Benim teorim açık ve basittir, Karamazov,” Kolya yeniden acele acele ve neşeli bir şekilde konuşmaya başladı. “Ben halka inanırım ve ona her zaman hakkını vermekten memnuniyet duyarım, bunu yaparken de onu hiç şımartmam, bu bir sine qua’dır.38 Ha evet, kazlardan söz ediyordum. Bu ahmağa döndüm ve ona ‘Şu kazın ne düşündüğünü düşünüyorum’ dedim. Bana son derece aptalca baktı: ‘Kaz ne düşünüyor acaba?’ diyor, ‘Bak,’ diyorum, ‘yulaf yüklü bir araba duruyor. Çuvaldan da yulaf dökülüyor, kaz boynunu tekerleğin altına uzatmış, taneleri gagalıyor, görüyor musun?’ ‘Çok iyi görüyorum,’ diyor. ‘Pekâlâ,’ diyorum, ‘arabayı birazcık öne itersek tekerlek kazın boynunu koparır mı, koparmaz mı?’ ‘Koparır yüzde yüz’ diyor. Ağzı kulaklarında sırıtıyor, iyice mest olmuş durumda. ‘Öyleyse hadi deneyelim, hadi delikanlı.’ ‘Hadi,’ diyor. Bu işi yapmak pek az zamanımızı aldı: Delikanlı fark ettirmeden dizginlerin yanında durdu, ben de kazın yolunu çevirmek için yan tarafa geçtim. Köylü bu arada aval aval etrafa bakıyor, biriyle konuşuyordu, öyle ki, kaza yol göstermeme bile gerek kalmadı: Kaz kendiliğinden gitti ve boynunu yulafı yemek için arabanın, tam tekerleğin altına uzattı. Delikanlıya göz kırptım, o da arabayı çekti: K-rrak, kazın boynu ikiye ayrılıverdi! Köylüler o anda bizi görmesin mi! Hepsi birden bağırmaya başladılar: ‘Mahsus yaptın!’ ‘Hayır, mahsus yapmadım!’ ‘Mahkemeye gidelim!’ diye yaygaraya devam ediyorlar. Beni de yakaladılar: ‘Sen de buradaydın demek, ona yardım ettin, zaten bütün pazar seni tanır!’ Beni de nedense bütün pazar tanır,” diye ekledi Kolya gururla. Bizi çeke çeke mahkemeye götürdüler, kaz da yanımızda. Baktım, bizim delikanlı karı gibi ağlıyor. Çoban ise ‘Bunlar böyle yaparak istedikleri kadar kaz çiğnetirler!’ diye bağırıp duruyor. Tabii, tanıklar da var. Sulh yargıcı meseleyi hemen karara bağladı: Kaz için çobana bir ruble verilecek, kazı da delikanlı alacak. Bir daha böyle şakalar yapmamasını da tembihledi. Delikanlı ise hâlâ karı gibi ağlıyor: ‘Ben yapmadım,’ diyor, ‘bana bu öğretti,’ hem de beni gösteriyor. Son derece soğukkanlı olarak hiçbir şey öğretmediğimi, sadece ana fikri ifade ettiğimi ve sadece bir proje olarak söz ettiğimi söyledim. Sulh yargıcı Nefedov gülümsedi ve gülümsediği için de kendisine kızdı: ‘Sizi hemen okul yöneticilerinize haber vereceğim,’ diyor bana, ‘kitaplarınızın başında oturmak ve derslerinizi çalışmak dururken böyle projelerle uğraşmanıza bir daha izin vermesinler.’ Beni okul yönetimine bildirmedi, şaka yapmıştı, ama olay gerçekten de duyuldu ve yöneticilerin kulağına kadar gitti: Kulakları çok uzundur zaten! En çok da klasikçi Kolbasnikov ayağa kalktı, neyse Dardanelov yine beni savundu. Kolbasnikov şu sıralar okulda herkese karşı yeşil eşek gibi hırçın. Duymuşsundur İlyuşa, Kolbasnikov evlendi, Mihaylovlardan bin ruble drahoma aldı, kızı da görsen kaknemin teki. Üçüncü sınıflar hemen bir tekerleme uydurmuşlar:

Şaşırttı haber üçüncü sınıfı, Evlenmişti Kolbasnikov pasaklısı.

Devamı da çok komik, sonra sana getiririm. Dardanelov’a bir sözüm yok: Bilgili, kesinlikle bilgili adam. Böylelerini sayarım, ama asla beni koruduğu için değil...”

“Ama Troya’yı kimin kurduğu konusunda sen onu alt etmiştin! diye birden taşı gediğine koydu Smurov. Bu anda Krasotkin’den kesinlikle gurur duyuyordu. Kaz hikâyesi de çok hoşuna gitmişti.

“Olur şey değil, efendim, demek alt ettiniz onu?” diye atıldı yüzbaşı yılışık bir şekilde. “Hani şu Troya’yı kim kurdu meselesi mi bu? Bunu duymuştuk, efendim. İlyuşeçka bana ta o zamanlar anlatmıştı, efendim...”

“Baba, o her şeyi bilir, hepimizden iyi bilir!” diye İlyuşeçka da lafa karıştı. “Kendini böyle göstermeye çalıştığına bakma ama bütün derslerde en birinci öğrencidir...”

İlyuşa, Kolya’ya sınırsız bir mutlulukla bakıyordu.

“Aman bu Troya meselesi çok saçma sapan bir şey. Ben bu konuyu önemsiz ve boş bir şey olarak görüyorum,” diye karşılık verdi Kolya alçakgönüllülükle. Ama aslında gururlanmıştı. Biraz huzursuz da olsa iyice havaya girmişti artık. Büyük bir heyecan içinde bulunduğunu ve örneğin, kaz konusunu tamamen içinden geldiği gibi anlattığını hissediyordu, oysa Alyoşa, bütün öykü boyunca susmuş ve ciddiyetini hiç bozmamıştı, işte bu durum da gururlu çocuğun yavaş yavaş yüreğini tırmalamaya başlıyordu: “Ondan övücü sözler beklediğimi düşünerek beni küçümsüyor olmasın? Eğer öyle düşünecek olursa o zaman ben...”

“Ben bu konuyu kesinlikle önemsiz sayıyorum,” diye bir kere daha gururlu bir şekilde tekrarladı.

“Troya’yı kimin kurduğunu ben biliyorum,” dedi o ana kadar hemen hemen hiç ağzını açmamış olan bir çocuk hiç beklenmedik bir anda. Bu, Kartaşov adında, sessiz, utangaç, son derece sevimli, on bir yaşlarında bir çocuktu. Ta kapının yanında oturuyordu. Kolya ona hayretle ve kibirle baktı. “Troya’yı kim kurdu?” sorusu, bütün sınıflarda bir sır haline dönüşmüştü ve bu sırrı çözmek için Smaragdov’u okumak gerekiyordu. Ama Smaragdov, Kolya’dan başka hiç kimsede yoktu. Kartaşov, Kolya’nın arkasını döndüğü bir anda kitaplarının arasında duran Smaragdov’u yavaşça açmış ve Troya’nın kurucularından söz edilen yeri hemen bulmuştu. Bu iş olalı epey zaman olmuştu, ama çocuk o kadar utangaçtı ki, bundan bir sonuç çıkmayacağını ve bu yüzden Kolya’nın onu mahcup edebileceğini düşünerek Troya’yı kimin kurduğunu kendisinin de bildiğini herkese açıklamaya cesaret edememişti. Bu anda ise nedense sabredememiş ve birden söyleyivermişti. Zaten epeydir de söylemek istiyordu.

“Peki kim kurmuş?” Kolya kibirli bir şekilde ve yüksekten bakarak çocuğa döndü. Kartaşov’un suratından sorunun yanıtını gerçekten bildiğini anlamış ve pek tabii ki, olabilecek tüm sonuçlara kendini hazırlamıştı. Genel havada huzursuzluk denebilecek bir şey oldu.

“Troya’yı Teukros, Dardanos, İlos ve Tros kurmuşlar,” diye bir çırpıda cevabı verdi ve bir anda kıpkırmızı oldu çocuk. Öyle kızarmıştı ki, insan yüzüne bakınca acıyordu. Ama çocukların hepsi de tastamam bir dakika boyunca gözlerini ayırmadan ona baktılar ve sonra da bu gözlerin hepsi birden Kolya’ya döndü. Beriki, karşısındakini küçümseyen soğuk bir tavır takınarak hâlâ bu haddini bilmez çocuğu bakışlarıyla ölçmeye devam ediyordu.

“Yani Troya’yı nasıl kurdular?” diye sonunda konuşmak lütfunda bulundu. “Ayrıca bir kenti veya bir devleti kurmak genel olarak ne anlama gelir? Ne yapmışlar yani, gelip tuğla üstüne tuğla mı koymuşlar?”

Bir kahkaha koptu. Kabahatli çocuğun suratı pembeden kırmızıya renk değiştiriyordu. Susuyordu, ağlamak üzereydi. Kolya onu bir dakika daha bu şekilde bekletti.

“Bir ulusun kuruluşu gibi tarihsel olaylar hakkında konuşmak için öncelikle bunun ne anlama geldiğini bilmek gerekir,” dedi ders verir gibi sert bir şekilde. “Bununla birlikte, ben bu kocakarı masallarına önem vermem, zaten genel olarak dünya tarihine de hiç saygı duymam,” diye birden çevresindekilere dönerek kayıtsızca ekledi.

“Dünya tarihine mi, efendim?” diye birden korkuyla sordu yüzbaşı.

“Evet, dünya tarihine. İnsanların yaptığı bir sürü aptallığın incelenmesi, hepsi bu. Bir tek matematiğe ve tabiat bilimlerine saygı duyarım,” diye caka sattı Kolya ve yan gözle de Alyoşa’ya baktı: Burada tek korktuğu onun ne düşüneceğiydi. Ama Alyoşa hâlâ susuyor ve deminki gibi çok ciddi duruyordu. Eğer Alyoşa bir şey söylemiş olsaydı, her şey bitecekti, ama Alyoşa susuyordu, “belki de küçümsediği için konuşmuyordu” ve Kolya artık iyice öfkelenmişti.

“Şu klasikler yine dilimizde: Sadece delilik, başka bir şey değil... Siz, herhalde benimle aynı fikirde değilsiniz Karamazov, ne dersiniz?”

“Değilim,” diyen Alyoşa hafifçe gülümsedi.

“Eğer benim fikrimi sorarsanız, klasik diller polisiye önlemdir, sadece bunun için konmuştur.” Kolya’nın tekrar yavaş yavaş nefesi tıkanmaya başlamıştı, “sıkıcı oldukları için, yetenekli insanları aptala çevirdikleri için programa alınmışlardır. Dersler sıkıcı, sıkıcılığı artırmak için ne yapmalı? Dersler aptalca, daha aptalca olması için ne yapmalı? İşte klasik dilleri bunun için bulmuşlar. Klasik dillerle ilgili düşüncem tam olarak böyle, umarım hiçbir zaman da bu fikrimi değiştirmem,” diye birden kestirip attı Kolya. İki yanağında da kırmızı birer nokta oluşmuştu.

“Doğru,” diye onayladı canla başla dinlemekte olan Smurov, çın çın çınlayan inançlı bir sesle.

“En birincisi de Latince,” diye bağırdı kalabalığın içinden bir çocuk.

“Baba, kendisi böyle diyor, ama bizim sınıfın Latince birincisidir,” dedi İlyuşa.

“Ne var bunda?” Övülmek çok hoşuna gittiği halde Kolya kendini savunma gereği duymuştu. “Latince’yi ezberliyorum, çünkü gerekli, çünkü kursu bitirmek için anneme söz verdim, bence giriştiğin işi iyi yapmak gerekir, ama klasisizme ve bütün bu alçaklığa içimden derin bir nefret duyuyorum... Kabul etmiyor musunuz, Karamazov?”

“Peki neden ‘alçaklık’ oluyormuş?” diye tekrar gülümsedi Alyoşa.

“Rica ederim, klasiklerin hepsi de bütün dillere çevrilmiştir, şu halde Latince, klasikleri öğretmek için değil, sadece polisiye önlemler için ve yetenekleri köreltmek için gerekli olmuştur. Bu durumda alçaklık değil de nedir?”

“Peki, bütün bunları size kim öğretti?” diye hayretle sordu Alyoşa sonunda.

“Birincisi, öğretilmeden kendim de anlayabilirim, ikincisi, şunu bilin ki, demin size çevrilmiş klasiklerle ilgili olarak söylediklerimi, bizzat ders öğretmeninin kendisi, yani Kolbasnikov üçüncü sınıfa bağıra bağıra söylemiş...”

“Doktor geldi!” diye haykırdı o ana kadar hep susmuş olan Ninoçka.

Gerçekten de Bayan Hohlakova’ya ait araba kapıya yanaşmıştı. Sabahtan beri doktoru bekleyen yüzbaşı, başını eğerek doktoru karşılamaya kapıya koştu. Annecik derlenip toparlandı ve kendine ciddi bir hava verdi. Alyoşa, İlyuşa’ya yaklaştı ve yastığını düzeltmeye koyuldu. Ninoçka oturduğu koltuktan onun yatağı düzeltmesini endişeyle izliyordu. Çocuklar acele vedalaşmaya başladılar, içlerinden bazıları akşam uğramaya söz verdiler. Kolya Perezvon’u çağırdı ve köpek yataktan atlayarak indi.

“Ben gitmiyorum, gitmiyorum,” dedi Kolya telaşla İlyuşa’ya, “sofada bekleyeceğim ve doktor gidince Perezvon’la birlikte tekrar geleceğim.”

Ancak bu sırada doktor içeri girmişti. Ayı kürkünün içinde, koyu uzun favorileriyle ve pırıl pırıl tıraşlı çenesiyle ciddi bir görünüşü vardı. Eşiği geçtikten sonra birden durdu. Telaşlanmış gibiydi, herhalde yanlış yere geldiğini sanmıştı: Sırtından kürkünü ve kafasından kunduz kürkü siperli şapkasını çıkarmadan “Bu da ne? Neredeyim ben?” diye mırıldandı. Kalabalık, odanın yoksulluğu, köşede ipe asılı çamaşırlar aklını başından almıştı. Yüzbaşı, önünde iki büklüm eğildi.

“Burası, efendim, burası,” diye geveledi yaltaklanarak, “burası, benim evimdesiniz, bana geldiniz...”

“Sne-gir-yov?” dedi doktor yüksek sesle ve ciddi bir ifadeyle. “Bay Snegiryov, siz misiniz?”

“Benim, efendim.”

“A!”

Doktor odaya bir kez daha iğrenerek baktı ve sırtından kürkünü çıkartıp attı. Boynundaki önemli nişan herkesin gözünü aldı. Yüzbaşı kürkü havada yakaladı, doktor şapkasını da çıkarttı.

“Hasta nerede?” diye yüksek sesle ve üzerine basa basa sordu.

38 (Lat.) Zorunlu koşul anlamında. (Ç.N.)

VI

ERKEN GELİŞME

“Ne dersiniz, doktor ne diyecek?” dedi Kolya hızlı hızlı konuşarak. “Ne iğrenç bir suratı var, değil mi? Tıbba tahammül edemiyorum!”

“İlyuşa ölecek. Bu bana artık kesin görünüyor,” diye yanıtladı Alyoşa kederle.

“Adiler! Tıp adiliktir! Ama sizi tanıdığıma sevindim, Karamazov. Çoktandır sizinle tanışmak istiyordum. Ne yazık ki, böyle üzüntülü bir ortamda tanıştık...”

Kolya daha ateşli, daha coşkulu şeyler söylemek istiyordu, ama sanki ona engel olan bir şey vardı. Alyoşa bunu fark etti, gülümseyerek Kolya’nın elini sıktı.

“Sizin şahsınızda çoktandır ender bulunur bir insanı takdir etmeyi öğrendim,” diye mırıldandı Kolya. Şaşırmıştı ve lafları karıştırıyordu. “Bir mistik olduğunuzu ve manastırda yaşadığınızı işitmiştim. Mistik olduğunuzu biliyorum, ama... bu, beni durdurmadı. Gerçeklere dokunmak size iyi gelecektir... Sizin yapınızdaki insanlara hep böyle olur.”

“Niye mistik diyorsunuz ki? Hem iyi gelecek olan nedir?” Alyoşa biraz şaşırmıştı.

“Şey... orada Tanrı ve diğer başka şeyler var.”

“Nasıl, yoksa Tanrı’ya inanmıyor musunuz?”

“Tam tersine, Tanrı’ya karşı değilim. Kuşkusuz Tanrı sadece bir varsayımdır... ama... gerekli olduğunu kabul ediyorum... düzen için... dünya düzeni için vesaire... ve eğer Tanrı olmasaydı, Tanrı’yı icat etmek gerekirdi,” diye ekledi Kolya kızarmaya başlayarak. Birdenbire aklına Alyoşa’nın şimdi onun fikirlerini ortaya koymak ve ne kadar “büyüdüğünü” göstermek niyetinde olduğunu zannedeceği düşüncesi geldi. “Oysaki ben hiç de onun karşısına geçip düşüncelerimi söylemek niyetinde değilim,” diye düşündü Kolya öfkeyle. Birden fena halde canı sıkıldı.

“İtiraf edeyim, bu tür tartışmalara girmeye tahammül edemiyorum,” diye kestirip attı, “aslında Tanrı’ya inanmadan da insanları sevmek mümkündür, siz ne dersiniz? Voltaire de Tanrı’ya inanmıyor, ama insanları seviyordu, öyle değil mi? (‘Bak işte gene, gene başladın!’ diye düşündü kendi kendine.)

“Voltaire Tanrı’ya inanıyordu, ama galiba az inanıyordu ve galiba insanları da az seviyordu,” dedi Alyoşa sakin, kendine hâkim ve son derece doğal bir şekilde. Sanki yaşça kendisiyle aynı, hatta daha büyük birisiyle konuşur gibiydi. Alyoşa’nın onun Voltaire hakkındaki düşüncesine pek inanmaması ve sanki bu sorunun yanıtını ona, yani küçük Kolya’ya bırakması Kolya’yı özellikle etkilemişti.

“Voltaire’i okudunuz mu?” diye sordu Alyoşa.

“Yo, pek okudum sayılmaz... Ama Candide’i okudum, Rusça çevirisinden... eski, beş para etmez, komik bir çeviriden... (Bak gene, gene!)”

“Anladınız mı?”

“Ah evet, her şeyi anladım... yani... neden anlamadığımı düşünüyorsunuz? Tabii, pek çok açık saçık söz var orda... Bunun felsefi bir roman olduğunu ve bir düşünce ileri sürmek için yazıldığını anlayacak durumdayım elbette...” Kolya iyice ipin ucunu kaçırmıştı artık. “Ben sosyalistim Karamazov, ıslah olmaz bir sosyalistim,” deyiverdi nedense.

“Sosyalist mi?” diye gülmeye başladı Alyoşa. “Ne zaman becerebildiniz bunu? Daha on üç yaşında değil misiniz?”

Kolya bozuldu.

“Birincisi, on üç değil, on dört, iki hafta sonra on dört olacağım,” diye parladı, “ikincisi, hiç anlamıyorum yaşımın ne ilgisi var bununla? Mesele benim kaç yaşında olduğumda değil, hangi düşüncelere sahip olduğumda, doğru değil mi?”

“Yaşınız ilerlediği zaman yılların düşünceler üzerinde ne denli öneme sahip olduğunu kendi gözlerinizle göreceksiniz. Ayrıca sanıyorum, söyledikleriniz size ait sözler değil,” dedi Alyoşa alçakgönüllü ve sakin bir şekilde. Ama Kolya onun sözlerini heyecanla kesti:

“Rica ederim, sizin istediğiniz itaat ve mistisizm. Kabul edin ki, Hıristiyan inancı, alt sınıfı köle olarak tutmak için sadece ve sadece zenginlere ve soylulara hizmet etmiştir, öyle değil mi?”

“Ah, bunu nerede okuduğunuzu biliyorum, bunları size mutlaka birisi öğretmiş olmalı!” diye haykırdı Alyoşa.

“Rica ederim, neden mutlaka bir yerde okumuş olayım ki! Ayrıca hiç kimse de öğretmedi. Kendim de bilebilirim... Şayet öğrenmek istiyorsanız, İsa’ya karşı değilim. İsa tam anlamıyla bir insandı ve eğer zamanımızda yaşamış olsaydı devrimcilere katılır, belki de gözle görülür önemli bir rol oynardı... Evet, mutlaka öyle olurdu.”

“Bu fikirleri nereden kaptınız? Hangi ahmakla konuştunuz?” diye haykırdı Alyoşa.

“Rica ederim, gerçekleri saklayamazsınız. Evet, tesadüfen sık sık Bay Rakitin’le konuşuyorum, ama ihtiyar Belinski39 de böyle söylemiş diyorlar.”

“Belinski mi? Ben hatırlamıyorum. Böyle bir şeyi hiçbir yerde yazmamıştır.”

“Yazmamışsa da dediklerine göre söylemiş. Birinden duymuştum... aman neyse ne...”

“Peki Belinski’yi okudunuz mu?”

“Bakın... şey... hayır, pek okumadım, ama... Tatyana’yla ilgili yeri, Tatyana’nın Onegin’le40 neden gitmediğini anlatan bölümü okudum.”

“Onegin’le gitmemesi mi? Demek bunları... anlıyorsunuz artık.”

“Rica ederim, galiba siz beni küçük Smurov’la bir tutuyorsunuz,” dedi ve sinirli sinirli sırıttı Kolya. “Bu arada, rica ederim benim öyle devrimci falan olduğumu sanmayın. Bay Rakitin’le genellikle fikirlerimiz uyuşmuyor. Tatyana konusuna gelecek olursak, ben hiçbir zaman kadınların serbestliğinden yana değilim. Kadınların başkalarına bağımlı ve söz dinlemek zorunda yaratıklar olduğu görüşündeyim. Les femmes tricottent41 Napoleon’un dediği gibi.” Kolya bunu söylerken nedense gülümsedi, “bu sahte büyük adamın en azından bu konudaki düşüncesini tam olarak paylaşıyorum. Ayrıca, örneğin anavatanımızdan Amerika’ya kaçmayı da alçaklık, alçaklıktan da kötü, ahmaklık sayıyorum. İnsanlık için yurdumuzda da bir sürü faydalı şey yapmak mümkünken Amerika’ya gitmek de ne oluyor? Üstelik tam da şu sırada. Hem de verimli çalışmalar için büyük bir kitle varken. Ben de böyle cevap verdim zaten.”

“Ne cevap verdiniz? Kime? Yoksa biri sizi Amerika’ya mı çağırdı?”

“İtiraf edeyim, beni kandırmaya çalıştılar, ama kabul etmedim. Bu, pek tabii aramızda kalacak, Karamazov, hiç kimseye bir şey söylemedim. Sadece size söylüyorum. Üçüncü Şube’nin pençesine düşmeye ve Tsepnoy Köprüsü’nde42 ders almayı hiç istemem.

Hatırlayacaksın o binayı Tsepnoy Körüsü’ndeki!

Hatırlıyor musunuz? Harika! Niye gülüyorsunuz? Size söylediğim her şeyin yalan olduğunu mu düşünüyorsunuz yoksa?” (“Ya bir de babamın dolabında Kolokol’un43bir tek bu sayısının bulunduğunu, bundan başka da bir şey okumadığımı öğrenirse?” diye aklından geçirdi Kolya ürpererek.)

“Ah hayır, gülmüyorum ve bana yalan söylediğinizi de hiç sanmıyorum. Sanmıyorum, çünkü bunların hepsi de ne yazık ki, gerçeğin ta kendisi! Peki söyleyin bakalım, Puşkin’i, örneğin Onegin’i okudunuz mu?.. Demin Tatyana’dan bahsetmiştiniz, değil mi?”

“Hayır, henüz okumadım, ama okumak niyetindeyim. Benim saplantılarım yoktur Karamazov. Her iki tarafı da dinlemek isterim. Neden sordunuz?”

“Öylesine.”

“Söyleyin Karamazov, beni çok küçümsüyorsunuz, değil mi?” diye birden terslendi Kolya ve adeta Alyoşa’nın karşısında hazırola geçti. “Lütfen açık açık söyleyin.”

“Sizi küçümsüyor muyum?” Alyoşa hayretle ona baktı. “Ne için? Sadece sizin gibi henüz daha hayata atılmamış güzel huylu bir insanın bütün bu çirkin saçmalıklarla yoldan çıkarılması beni üzüyor.”

“Benim huyum için tasalanmayın,” diyerek kendini beğenmişlik etmeden de duramadı Kolya, “kuruntulu biri olmama gelince, öyleyim işte ne yapayım. Ahmakça, adice kuruntulu biriyim. Demin siz gülümseyince ben de sanmıştım ki, sanki siz...”

“Ah, ben bambaşka bir şeye güldüm. Bakın neye güldüm: Geçenlerde bir zamanlar Rusya’da yaşamış bir Alman’ın şimdiki öğrenci gençlerimizle ilgili bir eleştirisini okumuştum. Şöyle yazıyor: ‘Bir Rus öğrenciye şimdiye dek hakkında hiçbir bilgi sahibi olmadığı bir yıldız haritası gösterin, ertesi gün bu haritayı size üzerinde düzeltmeler yapılmış olarak geri verir.’ Hiçbir bilgiye sahip olmadığı halde alabildiğine kendini beğenmişlik; işte Alman’ın Rus öğrencisi hakkında söylemek istediği bu.”

“Ah evet, son derece doğru!” diye birden kahkahayı bastı Kolya. “Çok doğru, noktası noktasına! Bravo Alman’a! Ama herif işin iyi tarafını da görmemiş, ne dersiniz? Kendini beğenmişlik olabilir, kendini beğenmişlik gençlikten kaynaklanır, düzelmesi gerekiyorsa da düzelir. Ayrıca çocukluğumuzdan itibaren var olan bağımsız ruhla birlikte düşünce ve inançlarında yürekli olmak söz konusudur burada, yoksa onlarınki gibi yetkililerin karşısında sucukçulara özgü dalkavukluk ruhu değil... Ama yine de Alman güzel söylemiş! Bravo Alman’a! Gerçi yine de Almanları boğmak gerekir ama. Bilimde varsın kuvvetli olsunlar, yine de onları boğmak gerekir...”

“Niye boğmak gereksin ki?” diye gülümsedi Alyoşa.

“Pekâlâ, kabul ediyorum, belki de yalan söyledim. Bazen korkunç bir çocuk olurum ve bir şeye sevinmişsem kendimi tutamayıp saçmalamaya başlarım. Bakın, sizinle burada durmuş boş şeylerden söz ediyoruz. Şu doktor da ne zamandır orada takılıp kaldı. Ama belki de ‘anacığa’ ve kötürüm Ninoçka’ya bakıyordur. Biliyor musunuz, bu Ninoçka hoşuma gitti. Odadan çıkarken bana ‘Daha önce neden gelmediniz?’ diye fısıldadı. Sesinde öyle bir sitem vardı ki! Bence çok iyi ve zavallı bir kız.”

“Evet, evet! Buraya gelip gittikçe onun nasıl bir insan olduğunu göreceksiniz. Böylesi insanları tanımak sizin için çok yararlı olacaktır, özellikle de bu insanlarla tanışıklığınızdan öğreneceğiniz diğer bir sürü şeyi de değerlendirebilmek için yararlı olacaktır,” dedi Alyoşa heyecanla. “Bu, size her şeyden daha iyi gelecektir.”

“Of, daha önce gelmediğim için ne kadar pişmanım ve kendime nasıl küfrediyorum!” diye kederle haykırdı Kolya.

“Evet, çok yazık. Zavallı yavrucağın üzerinde ne denli sevindirici bir etki yaptığınızı kendi gözlerinizle gördünüz. Sizi beklerken acılar içinde kıvranıyordu.”

“Böyle söylemeyin! Derdimi depreştiriyorsunuz. Bu arada bana da oh olsun: Gururum yüzünden, bencilce gururum ve hayatım boyunca kırmaya çalışsam da bir türlü kurtulamadığım alçakça hükmetme huyum yüzünden gelmemiştim. Şimdi bunu görüyorum, ben alçağın biriyim Karamazov!”

“Yo hayır, biraz bozulmuş olsa bile iyi huylu birisiniz ve bu dürüst ve hassas çocuğun üzerinde neden bu kadar büyük bir etkiye sahip olduğunuzu çok iyi anlıyorum!” diye hararetle karşılık verdi Alyoşa.

“Hem de bunu bana söylüyorsunuz!” diye bağırdı Kolya. “Oysa ben de sanmıştım ki... hem de deminki gibi birçok defalar beni küçümsediğinizi sanmıştım! Sizin düşüncenize nasıl değer verdiğimi bir bilseydiniz!”

“Gerçekten o kadar kuruntulu biri misiniz? Hem de bu yaşta! Demin orada, odada konuştuğunuz sırada size baktığımda sizin için vesveseli biri olmalı diye düşünmüştüm.”

“Gerçekten bunu düşündünüz mü? Ama sizde de ne göz varmış! Bahse girerim, kaz meselesini anlattığım sırada olmuştur. Tam o anda kabadayılık ettiğim için beni iyice küçümsüyormuşsunuz gibi gelmişti bana da. Hatta ben de bu yüzden birdenbire sizden nefret etmiş ve saçmalamaya başlamıştım. Sonra demin burada ‘Eğer Tanrı yoksa Tanrı’yı icat etmek gerekir’ dediğimde bildiklerimi ortaya koymakta aceleci davranıyormuşum gibi geldi, üstelik de bu cümleyi bir kitapta okumuştum. Ama size yemin ederim, aceleciliğimin nedeni şöhrete düşkün olmam değildi, öylesine, nedenini bilmiyorum, ama yemin ederim sevinçtendi, yani sanki sevinçten gibiydi... gerçi bu da insanın sevinip herkesin boynuna sarıldığı anlarda ortaya koyduğu çok ayıplanacak bir özelliğidir ama. Bunu biliyorum. Ama beni küçümsemediğinize artık inanıyorum, her şeyi kafamda ben uydurmuşum. Ah Karamazov, ben çok talihsiz biriyim. Bazen Tanrı biliyor ya, herkesin, bütün dünyanın benimle alay ettiğini sanıyorum ve işte o zaman, işte o zaman her şeyi yok etmeye hazır biri olup çıkıyorum.”

“Etrafınızdakileri de üzüyorsunuz,” diye gülümsedi Alyoşa.

“Etrafımdakileri de üzüyorum, özellikle de annemi. Söyleyin Karamazov, şu anda çok mu gülünç durumdayım?”

“Yo, bunu düşünmeyin, hiç düşünmeyin!” diye haykırdı Alyoşa. “Hem niye gülünç olasınız ki? İnsanların gülünç oldukları veya gülünç göründükleri durumlar az mıdır? Ayrıca artık hemen hemen tüm yetenekli insanlar gülünç olmaktan korkuyorlar ve bu yüzden mutsuz oluyorlar. Beni şaşırtan tek şey, bunu bu kadar erken hissetmeye başlamanız. Gerçi bunu sadece sizde değil, epeydir başkalarında da fark ediyorum ama. Artık nerdeyse çocuklar bile bundan etkilenmeye başladılar. Delilik gibi bir şey bu. Şeytan gurur kılığına girmiş ve bütün nesillerin içine sızmış,” diye ekledi Alyoşa. Aslında hiç de gözünü ısrarla ona dikmiş bakan Kolya’nın düşündüğü gibi gülümsediği falan yoktu. “Siz de herkes gibi, yani pek çokları gibisiniz,” dedi Alyoşa, “yalnız herkes gibi olmaya hiç gerek yok.”

“Herkes öyle olduğu halde mi?”

“Evet, herkes öyle olduğu halde. Tek siz öyle olmayın. Zaten herkes gibi değilsiniz: Bakın, daha demin çirkin ve gülünç durumda olduğunuzu itiraf etmekten çekinmediniz. Artık kim bunun bilincinde ki? Hiç kimse. Dahası insanlar kendinde kusur bulma ihtiyacı bile duymuyorlar. Herkes gibi olmayın; tek başına kalsanız bile öyle olmayın.”

“Harika! Sizin hakkınızda yanılmamışım. İnsanın gönlünü almayı iyi biliyorsunuz. Ah, sizinle tanışmaya nasıl can atıyordum Karamazov, ne kadar zamandır sizinle görüşme fırsatı arıyordum! Acaba siz de aynı şekilde benim hakkımda düşündünüz mü? Biraz önce benim hakkımda düşündüğünüzü söylemiş miydiniz?”

“Evet, hakkınızda bir şeyler işitmiş ve düşünmüştüm... ve biraz da gururunuz sizi bu soruyu sormaya zorlamış olsa bile bunun hiç önemi yok.”

“Biliyor musunuz Karamazov, şu açıklamamız bir aşk ilanına benzedi,” dedi Kolya zayıf ve mahcup bir sesle. “Gülünç değil mi?”

“Hiç gülünç değil, hem gülünç bile olsa güzel bir şey olduğuna göre ne önemi var bunun?” diyerek tatlı tatlı gülümsedi Alyoşa.

“Siz de kabul edin ki Karamazov, şu anda benimle beraberken siz de birazcık utanıyorsunuz... Gözlerinizden anlıyorum bunu...” Kurnazca, ama mutlulukla gülümsedi Kolya.

“Niye utanayım ki?”

“Öyleyse neden kızardınız?”

“Sizin yüzünüzden kızardım!” Alyoşa gülmeye başladı ve gerçekten kıpkırmızı oldu. “Pekâlâ, birazcık utandım, nedenini Tanrı bilir, ben bilmiyorum...” diye mırıldandı utanarak.

“Ah, sizi ne kadar çok seviyorum ve özellikle yanımdayken utandığınız için şu yaşadığımız ana ne kadar büyük değer veriyorum! Çünkü siz de tıpkı benim gibisiniz!” diye büyük bir coşkuyla haykırdı Kolya. Yanakları alev alev yanıyor, gözleri parlıyordu.

“Dinleyin Kolya, siz hayatta çok talihsiz bir insan olacaksınız,” dedi Alyoşa nedense.

“Biliyorum, biliyorum! Her şeyi nasıl da önceden biliyorsunuz!” diye hemen doğruladı Kolya.

“Ama bir bütün olarak düşünürsek yine de hayatı güzel bulacaksınız.”

“Tamamen öyle! Çok yaşayın! Peygambersiniz siz! Oh, sizinle anlaşacağız Karamazov! Biliyor musunuz, beni en çok etkileyen de bana sizinle eşitmişim gibi davranmanız. Ama biz eşit değiliz, yo hayır, eşit değiliz, siz daha yükseksiniz! Ama anlaşacağız. Biliyor musunuz, bütün bir ay boyunca kendi kendime ‘Onunla ya bir kerede sonsuza dek dost olacağız ya da ilk görüşte mezara kadar düşman olup ayrılacağız!’ demiştim.”

“Bunu söylerken de beni seviyordunuz tabii!” diye neşeyle güldü Alyoşa.

“Seviyordum, korkunç şekilde seviyordum, seviyordum ve hep sizi hayal ediyordum! Her şeyi nasıl önceden bilebiliyorsunuz? Vay canına, işte doktor da göründü. Tanrım, bir şeyler söylüyor, suratına bakın!”

39 Büyük Rus eleştirmeni. (Ç.N.)

40 Yevgeni Onegin, ünlü Rus şairi A.S. Puşkin’in manzum romanıdır. (Ç.N.)

41 (Fr.) “Kadınlar örgü örer.” (Ç.N.)

42 Çarlık Rusyası’nda gizli siyasi polis şubesi. (Ç.N.).

43 Kolokol (Çan): A. Herzen’in Londra’ya sığındıktan sonra yayımladığı siyasal muhalefet gazetesi. (Ç.N.)

VII

İLYUŞA

Doktor, tekrar kürküne bürünmüş olarak ve kafasında şapkasıyla evden çıktı. Suratı öfkeliydi ve sanki hep üzerine bir şey bulaşmasından korkuyormuş gibi iğrenen bir ifade taşıyordu. Sofaya bir göz attı. Bu arada sert sert Alyoşa’ya ve Kolya’ya baktı. Alyoşa, kapıdan arabacıya el salladı ve doktoru getirmiş olan araba çıkış kapısına yaklaştı. Yüzbaşı hızla doktorun peşinden fırladı ve önünde eğilip bükülerek son bir söz söylemek için onu durdurdu. Yüzü kederli, bakışları korku doluydu.

“Ekselans, ekselans... şey acaba?..” diye söze başlayacak oldu, ama sonunu getiremedi, sadece sanki doktorun şu anda ağzından çıkacak söz zavallı çocuğunun alın yazısını değiştirebilirmiş gibi doktora hâlâ son bir yalvarışla bakarak umutsuzluk içinde ellerini çırptı.

“Ne yapalım! Ben Tanrı değilim,” diye karşılık verdi doktor. Sesi alışkanlıktan olacak etkileyiciydi, ancak kayıtsızdı aynı zamanda da.

“Doktor... ekselans... yakın mı, yakın mı?”

Doktor her hecenin üzerine basarak:

“Her şe-ye ha-zır-lık-lı o-lun!” dedi ve bakışlarını yere indirip arabaya gitmek için eşikten adımını atmaya hazırlandı.

“Ekselans, İsa aşkına!” Yüzbaşı onu korku içinde tekrar durdurdu. “Ekselans!.. Hiçbir şey, acaba hiçbir şey artık onu kurtaramaz mı?..”

“Artık bana bağ-lı de-ğil,” dedi doktor sabırsızlıkla, “hmm, yalnız,” diye birden durdu doktor, “şayet, mesela.. hastanızı... hemen, vakit geçirmeden (‘hemen, vakit geçirmeden’ sözlerini ciddi bir şekilde değil, nerdeyse sinirli bir şekilde söylemişti, öyle ki yüzbaşı irkildi) Si-ra-ku-za’ya gönderebilirsiniz, belki yeni el-ve-riş-li ik-lim koşullarının etkisi o-la-bi-lir...”

“Sirakuza’ya!” diye bağırdı yüzbaşı henüz hiçbir şey anlamadan.

“Sirakuza Sicilya’dadır,” dedi birden Kolya yüksek sesle, açıklamak için. Doktor ona baktı.

“Sicilya mı? Ekselans.” Yüzbaşı ne yapacağını şaşırmıştı. “Halimizi gördünüz!” Evinin durumunu anlatmak için iki eliyle etrafı gösterdi: “Ya anneciğimiz, ailemiz?”

“Ha-yır, aileniz Sicilya’ya değil, Kafkasya’ya gitmeli, ilkbaharın başında... kızınızı Kafkasya’ya, karınızı ise... romatizmalarını düşünürsek Kaf-kas-ya’da kaplıca tedavisi gördükten sonra... hemen Paris’e, ruh doktoru Le-pel-let-ye’nin kliniğine yollamalısınız. Ona verilmek üzere bir not yazabilirim, o zaman... belki... mümkün olabilir...”

“Doktor, doktor! Halimizi görüyorsunuz!” Yüzbaşı umutsuzluk içinde sofanın çıplak ahşap duvarlarını göstererek birden ellerini salladı.

“Orasını bilmem,” diye gülümsedi doktor, “ben sadece sizin sorunuza karşılık bilimin son çareler konusunda ne diyebileceğini söyledim, gerisi... ne yazık ki...”

Doktorun eşikte duran Perezvon’a birkaç kere endişeyle baktığını fark eden Kolya yüksek sesle, “Kaygılanmayın hekim efendi, köpeğim sizi ısırmaz,” dedi. Kolya’nın sesinde öfke hissediliyordu. Doktor yerine “hekim efendi” sözünü kasten kullanmıştı ve bunu daha sonra kendisi de açıkladığı gibi “aşağılamak için söylemişti.”

“Nedir o?” Doktor kafasını kaldırarak gözlerini hayretle Kolya’ya dikti. “Kim bu?” diye birden hesap sorar gibi Alyoşa’ya döndü.

“Perezvon’un sahibi hekim efendi, şahsım hakkında endişelenmeyin,” dedi Kolya tekrar.

“Zvon44 mu?” dedi Perezvon’un ne olduğunu anlamayan doktor.

“Evet, ama nereden geldiği belli değil. Güle güle hekim efendi, Sirakuza’da görüşürüz.”

“Bu da kim böyle? Kim, kim?” doktor birdenbire müthiş sinirlenmişti.

“Buralı bir öğrenci doktor bey, haylazın biridir, üzerinde durmayın,” dedi Alyoşa. Kaşlarını çatmıştı ve hızlı hızlı konuşuyordu. “Kolya susar mısın?” diye bağırdı Krasotkin’e. “Üzerinde durmaya gerek yok doktor bey,” diye tekrarladı biraz daha sabırsız bir şekilde.

“Döv-mek, döv-mek gerek, döv-mek!” derken ayaklarını yere vuruyordu çılgına dönmüş olan doktor.

“Biliyor musunuz hekim efendi, aslında benim Perezvon’un arada sırada ısırdığı da olur!” dedi Kolya titreyen bir sesle. Rengi solmuş ve gözleri parlamıştı. “Buraya Perezvon!”

“Kolya, bir kelime daha söyleyecek olursanız sizinle bütün ilişkimi ebediyen keserim!” diye emreder gibi bağırdı Alyoşa.

“Hekim efendi, bu koca dünyada Nikolay Krasotkin’e emredebilecek bir tek varlık vardır, o da işte bu adamdır” dedi Kolya, Alyoşa’yı göstererek, “onun sözünü dinlerim, hoşça kalın!”

Yerinden fırladı ve kapıyı açıp hızla odaya geçti. Perezvon da arkasından atıldı. Doktor, Alyoşa’ya bakarak beş saniye kadar kazık gibi dikildi, sonra birden yere tükürdü ve yüksek sesle, “Bu da nedir, anlamadım!” diye tekrarlayarak arabaya doğru yürüdü. Yüzbaşı binmesine yardım etmek için davrandı. Alyoşa, Kolya’nın ardından odaya geçti. Kolya, İlyuşa’nın yatağının yanında duruyordu. İlyuşa onun elini tutmuş ve babasına sesleniyordu. Bir dakika sonra yüzbaşı da geri gelmişti.

“Babacığım, babacığım, buraya gel... biz...” dedi cırıl cırıl sesiyle. Aşırı bir heyecan içindeydi, ama görünüşe bakılırsa devam edecek gücü yoktu, birden incecik kollarını ileri uzattı ve Kolya’yla babasına elinden geldiğince sıkı sarıldı, her ikisini kucağında birleştirdi ve kendisi de onlara sokuldu. Yüzbaşı birden sessiz hıçkırıklarla tepeden tırnağa sarsıldı, Kolya’nın ise dudakları ve çenesi titriyordu.

“Baba, babacığım! Sana ne kadar acıyorum, babacığım!” diye acı acı inledi İlyuşa.

“İlyuşeçka... canım... doktor dedi ki... iyileşecekmişsin... mutlu olacağız... doktor...” diyebildi yüzbaşı.

“Ah babacığım! Yeni doktorun sana benim için söylediklerini biliyorum... Gördüm!” diye haykırdı İlyuşa ve yüzünü babasının omzuna gömerek tekrar ikisine de bütün gücüyle sarıldı.

“Ağlama baba... ben ölürsem, başka, iyi bir çocuk alırsın... aralarından birini seç, ona İlyuşa de ve onu benim yerime sev...”

Krasotkin sanki kızmış gibi birden bağırdı:

“Sus babalık, iyileşeceksin sen! “

“Babacığım, beni, beni hiçbir zaman unutma,” diye devam etti İlyuşa, “mezarıma gel... baba, beni, seninle birlikte gezmeye gittiğimiz bizim o büyük taşın yanına göm ve oraya, bana Krasotkin’le beraber gel, akşamları... Perezvon’u da getir... Sizi bekleyeceğim... Baba, babacığım!”

Sesi kesildi, üçü birbirlerine sarılmış duruyorlardı ve artık konuşmuyorlardı. Ninoçka koltuğunda sessizce ağlıyordu ve birden ağlayanları gören annecik de gözyaşlarına boğuldu.

“İlyuşeçka! İlyuşeçka!” diye haykırdı.

Krasotkin aniden İlyuşa’nın kollarından kurtuldu.

“Hoşça kal babalık! Annem öğle yemeğine bekler,” dedi hızlı hızlı konuşarak. “Ne yazık, buraya geleceğimi ona önceden haber vermemiştim! Çok endişelenir... Ama öğleden sonra hemen sana geleceğim, bütün gün, bütün akşam, sana neler neler anlatacağım, neler neler! Perezvon’u da getireceğim, şimdi yanımda götürüyorum, çünkü ben olmayınca ulumaya başlar ve seni rahatsız eder, hadi hoşça kal!”

Koşarak sofaya çıktı. Ağlamak istemiyordu, ama sofada yine de ağlamaya başladı. Alyoşa onu bu halde buldu.

“Kolya, sözünüzü mutlaka tutmalı ve gelmelisiniz, yoksa çok üzülecek,” dedi Alyoşa üzerine basa basa.

“Mutlaka geleceğim! Ah, daha önce gelmediğim için kendime ne beddualar ediyorum,” diye mırıldandı Kolya ağlayarak. Artık ağladığı için hiç utanmıyordu. O anda yüzbaşı birden odadan dışarı fırladı ve ardından hemen kapıyı kapattı. Suratı çıldırmış bir insanın suratıydı, dudakları titriyordu. İki genç insanın önünde durdu ve ellerini havaya kaldırdı.

“İyi bir çocuk istemiyorum! Başka bir çocuk istemiyorum!” diye fısıldadı vahşi bir sesle ve dişlerini gıcırdattı. “Seni unutacak olursam Kudüs, dilim kurusun...”

Boğulur gibi oldu, sözünü tamamlayamadı ve tahta kerevetin önünde dizlerinin üzerine çöktü. Kafasını yumrukları arasında sıkıp garip çığlıklar atarak, ama çığlıklarının evden duyulmaması için büyük çaba harcayarak ağlamaya başladı. Kolya sokağa fırladı.

“Hoşça kalın Karamazov! Siz de gelecek misiniz?” diye Alyoşa’ya seslendi sert ve öfkeli bir şekilde.

“Akşam mutlaka geleceğim.”

“Kudüs hakkında ne dedi... Ne demekti o öyle?”

“İncil’dendi: ‘Seni unutacak olursam Kudüs’, yani benim için değerli olan şeyleri unutacak olursam, değiştirirsem eğer, çarpılayım anlamında...”

“Anladım, tamam! Siz de gelin! Buraya Perezvon!” Köpeğe son derece acımasızca bağırdı, sonra da hızlı ve büyük adımlarla eve doğru yürümeye başladı.

44 Zvon, zil, çan sesi demektir. (Ç.N.)

ON BİRİNCİ KİTAP

AĞABEY İVAN FEDOROVİÇ

I

GRUŞENKA’DA

Alyoşa, Sobornaya Meydanı’na, tüccar karısı Morozova’nın evine, Gruşenka’ya yollandı. Gruşenka, daha sabah erkenden Fenya’yı ona göndermiş ve ısrarla kendisine uğramasını rica etmişti. Alyoşa Fenya’yı sorguya çektikten sonra hanımının dünden beri çok büyük bir endişe içinde olduğunu öğrendi. Alyoşa, Mitya’nın tutuklanmasından sonraki iki ay boyunca gerek kendi isteğiyle, gerekse Mitya’nın verdiği görevlerle sık sık Morozova’nın evine uğramıştı. Mitya’nın tutuklanmasından üç gün sonra Gruşenka çok hastalanmış ve nerdeyse beş hafta hasta yatmıştı. Bu beş haftanın bir haftasında bilinci yerinde değildi. Yüzü iyice değişmiş, zayıflamış ve sararmıştı. Ama hemen hemen iki haftadır artık sokağa çıkabiliyordu. Ancak Alyoşa’ya göre Gruşenka’nın yüzü adeta daha da çekici olmuştu ve Alyoşa, Gruşenka’nın yanına girerken onun bakışıyla karşılaşmaktan çok hoşlanıyordu. Bakışlarına sağlam ve akıllıca bir şey gelip yerleşmişti. Ruhsal bir değişiklik ve bir çeşit sabit, sessiz, ama iyi ve kesin bir kararlılık hali ortaya çıkmıştı. Alnında, iki kaşının arasında, güzel yüzüne dalgın, düşünceli, hatta ilk bakışta sert denebilecek bir görünüş veren küçük dik bir kırışıklık belirmişti. Eski hoppalığından eser kalmamıştı. Alyoşa’nın tuhafına giden bir şey de korkunç bir cinayet yüzünden tutuklanmış bir adamın hemen hemen tutuklanmasıyla aynı anda nişanlısı olmuş bu zavallı kadının başına gelen her türlü talihsizliğe, daha sonra geçirdiği hastalığa ve ileriki günlerde mahkemenin alacağı nerdeyse kaçınılmaz olan tehlikeli karara rağmen Gruşenka’nın yine de eski gençlik neşesinden bir şey kaybetmemiş olmasıydı. Önceden gururla parlayan gözlerinde artık bir çeşit yumuşaklık vardı, gerçi... bu gözler arada sırada yine de yüreğinde bırakın sönmeyi daha da büyümüş olan eski bir kaygının ortaya çıktığı anlarda uğursuz alevlerle parlıyordu. Bu kaygının konusu hep aynıydı: Gruşenka’nın hasta yatağında sayıklarken bile adını dilinden düşürmediği Yekaterina İvanovna. Alyoşa, Gruşenka’nın Mitya’yı, daha doğrusu tutuklu Mitya’yı Yekaterina İvanovna’dan korkunç şekilde kıskandığını biliyordu. Oysaki, Yekaterina İvanovna, Mitya’yı istediği zaman gidip hapiste ziyaret edebileceği halde bunu bir kere olsun yapmamıştı. Bütün bunlar Alyoşa için çözümü zor bir mesele haline gelmişti, çünkü Gruşenka bir tek ona kalbini açıyor ve sürekli olarak ona akıl danışıyordu; Alyoşa ise ona zaman zaman hiçbir fikir veremiyordu.

Gruşenka’nın evine endişeli bir şekilde girdi. Gruşenka evdeydi; Mitya’yı ziyaretten döneli yarım saat olmuştu. Alyoşa, onun masadan fırlayıp kendisini karşılamak için hızla koşuşuna bakıp kendisini büyük bir sabırsızlıkla beklediği sonucuna vardı. Masanın üzerinde oyun kâğıtları duruyordu ve kâğıtlar “Aptal” oyunu için dağıtılmıştı. Masanın öbür tarafındaki deri divanın üzerine bir yatak serilmişti ve yatakta sırtında sabahlığı ve kafasında kâğıttan bir kalpakla tatlı tatlı gülümsemesine rağmen hasta ve zayıflamış görünen Maksimov yarı uzanmış vaziyette oturuyordu. Bu yeri yurdu olmayan ihtiyarcık, o zaman, yani bundan iki ay önce Gruşenka’yla birlikte Mokroye’den döndüğünden beri Gruşenka’nın evinde kalıyordu. O günden beri de hiç yanından ayrılmamıştı. O gün yağmurlu ve çamurlu bir havada Gruşenka’yla birlikte eve geldikten sonra ıslanmış ve korkmuş bir durumda divana oturmuş ve dudağında yalvaran, ürkek bir gülümsemeyle hiçbir şey söylemeden gözlerini Gruşenka’ya dikmişti. Korkunç bir üzüntü içinde bulunan ve artık hummaya yakalanmış olan, türlü koşuşturmalar yüzünden eve geldikten sonra ilk yarım saat içinde onu hemen hemen tamamen unutmuş olan Gruşenka, birden gözlerini dikip bakınca ihtiyar acınacak bir şekilde sersem sersem Gruşenka’nın gözlerinin içine bakarak kikirdemişti. Gruşenka, Fenya’ya seslenmiş ve ihtiyarın karnını doyurmasını emretmişti. İhtiyarcık, bütün gün boyunca hemen hemen hiç kımıldamadan yerinde oturdu; hava kararıp da panjurları kapattıkları sırada Fenya hanımına:

“Hanımefendi, burada mı geceleyecekler acaba?” diye sordu.

“Evet, yatağını divana serin,” diye cevap verdi Gruşenka.

Gruşenka, ona daha ayrıntılı sorular sorduktan sonra gerçekten de artık gidecek hiçbir yeri olmadığını öğrendi ve ihtiyar, “Velinimetim Bay Kalganov, beni artık kabul edemeyeceklerini söylediler ve beş ruble hediye ettiler, efendim” dedi. Merhametle ona gülümseyen Gruşenka ise, sıkıntı içinde “Eh, ne yapalım, kal bari” demek zorunda kaldı. İhtiyar onun bu gülümsemesinden çok etkilendi ve minnetinden dudakları titredi, neredeyse ağlayacaktı. İşte oraya buraya sığınan bu yersiz yurtsuz ihtiyarcık o günden sonra böylece burada kalmış oldu. Gruşenka’nın hastalığı sırasında bile evden ayrılmadı. Fenya ve Gruşenka’nın aşçısı olan büyükannesi de onu kovamadılar, karnını doyurmaya ve yatağını divana sermeye devam ettiler. Daha sonraları Gruşenka ona daha da alıştı ve Mitya’yı ziyaret edip döndüğünde (biraz düzelir düzelmez, hatta tamamen iyileşmeyi bile beklemeden Mitya’ya gitmeye başlamıştı) sıkıntısını dağıtmak için oturmuş ve “Maksimuşka’yla saçma sapan şeylerden konuşmaya başlamıştı. Bunu sırf derdini unutmak için yapıyordu. İhtiyar hep anlatacak bir şeyler buluyordu. Öyle ki, sonunda Gruşenka için gerekli biri haline bile geldi. Gruşenka, arada bir ve her zaman da kısa sürelerle uğrayan Alyoşa’dan başka hemen hemen hiç kimseyi evine kabul etmiyordu. Gruşenka’nın ihtiyar tüccarı ise bu sırada artık iyice ağırlaşmıştı ve şehirdeki söylentilere göre “gidiciydi.” Gerçekten de Mitya’nın mahkemesinden topu topu bir hafta sonra öldü. Ölümünden üç hafta önce sonunun yaklaştığını hissedip nihayet oğullarını, karıları ve çocuklarıyla birlikte yukarı çağırmış ve artık yanından ayrılmamalarını emretmişti. Uşaklara da bu dakikadan itibaren Gruşenka’yı hiçbir şekilde içeri almamalarını, eğer gelecek olursa ona “Size neşe içinde uzun yıllar geçirmenizi, kendisini ise tamamen unutmanızı söylüyor” demelerini sıkı sıkı tembihlemişti. Ancak Gruşenka, tüccarın sağlık durumu hakkında bilgi almak için hemen hemen her gün birini gönderiyordu.

“Nihayet gelebildin!” diye bir çığlık attı Gruşenka. Elindeki oyun kâğıtlarını fırlatıp atmış, sevinç içinde Alyoşa’yı karşılıyordu. “Maksimuşka da belki gelmez diye beni nasıl korkutmuştu. Ah, sana ne kadar ihtiyacım var! Geç, otur masaya; ne istersin, kahve içer misin?”

“Olabilir,” dedi Alyoşa masaya yerleşerek, “çok acıktım.”

“Gördün mü bak; Fenya, Fenya kahve getir!” diye bağırdı Gruşenka. “Çoktandır kaynıyor, seni bekliyor, börek de getir, sıcak olsun. Hayır, dur Alyoşa, bu börekler yüzünden bugün ne fırtınalar koptu. Hapishaneye, ona da börek götürdüm, inanır mısın, suratıma fırlattı, yemedi. Böreklerden birini yere attı, üzerinde tepindi. Ben de ‘Gardiyana bırakacağım; eğer akşama kadar yemezsen seni zehirli öfken besliyor demektir’ dedim ve çıktım. İnan, yine kavga ettik. Her gidişimde tartışıyoruz.”

Gruşenka bütün bunları soluk almadan, heyecan içinde söylemişti. Hemen ürkmüş olan Maksimov, gözlerini yere dikerek gülümsedi.

“Bu defa ne için kavga ettiniz?” diye sordu Alyoşa.

“Hiç beklemediğim bir şeyden! Düşünsene, ‘öncekini’ kıskanıyor: ‘Niye ona para veriyorsun, demek ona bakmaya başladın?’ diyor. Hep kıskanıyor, sürekli beni kıskanıyor! Gece gündüz kıskanıyor. Geçen hafta bir keresinde Kuzma’dan bile kıskandı.”

“‘Öncekini’ bilmiyor muydu zaten?”

“Tabii biliyordu. Ta en başından son güne kadar hep biliyordu, bugün durup dururken ayaklandı ve sövüp saymaya başladı. Ağza alınmayacak şeyler söyledi. Ahmak! Ben çıkarken Rakitka girdi yanına. Belki de onu kışkırtan Rakitka’dır, ha? Ne dersin?” diye ekledi dalgın bir şekilde.

“Seni seviyor, mesele bu, çok seviyor. Şu sıra çok sinirli ayrıca da.”

“Nasıl sinirli olmasın, yarın mahkemeye çıkacak. Yarın olacaklar hakkında ona birkaç şey söylemeye gitmiştim. Alyoşa, yarın olacakları düşünmek bile korkunç geliyor bana! Bak, sinirli olduğunu sen de söylüyorsun, ama ben de sinirliyim. Ama o kalkmış Polonyalı’dan söz ediyor! Ahmak! Maksimuşka’dan kıskanmıyor zahir.”

“Karım da beni çok kıskanırdı, efendim,” diye lafa karıştı Maksimov.

“Seni mi kıskanıyordu,” diye isteksizce güldü Gruşenka, “seni kimden kıskanıyordu ki?”

“Hizmetçi kızlardan, efendim.”

“Eee, sus Maksimuşka, şu anda hiç gülecek halim yok, hatta kızıyorum bile. Böreklere de göz dikme, vermem, sana dokunuyor, likör de vermeyeceğim. Bir de bununla uğraş; sanki evimde kimsesizler yurdu açtım,” diyerek güldü.

“İyiliklerinize değmem, efendim, ben bir hiçim,” dedi Maksimov ağlamaklı bir sesle. “İyiliklerinizi benden daha gerekli insanlara yapın en iyisi.”

“Eh, herkes gereklidir, hem kimin kimden daha gerekli olduğunu nereden bilelim. Olmaz olsun şu Polonyalı. Alyoşa, üstelik bugün onun da hastalanacağı tuttu. Ona da gittim. Ona da bile bile börek gönderiyormuşum. Ben göndermedim, ama Mitya gönderiyorsun diye suçladı beni. Görür o gününü, ben de inadına şimdi göndereceğim, inadına! Ah, işte Fenya da mektupla geldi! Tamam işte yine Polonyalılardan, yine para istiyorlardır!”

Gerçekten de Pan Musyaloviç, son derece uzun ve alışkanlığına uygun ağdalı bir dille yazılmış, üç ruble borç istediği bir mektup göndermişti. Mektuba, borçlarını üç ay içinde ödeme taahhüdü içeren bir de alındı makbuzu iliştirilmişti; makbuzun altını Pan Vrublevskiy de imzalamıştı. Gruşenka “öncekinden” bu şekilde pek çok mektup ve makbuz almıştı. Bu iş, iki hafta kadar önce, Gruşenka’nın iyileştiği günden sonra başlamıştı. Gruşenka, hastalığı sırasında panların gelip sağlık durumunu öğrendiklerini biliyordu. Gruşenka’nın aldığı ilk mektup, büyük boy mektup kâğıdına yazılmış, aile mührüyle mühürlenmiş, son derece karamsar ve tumturaklı uzun bir mektuptu. Öyle ki, Gruşenka mektubu ancak yarısına kadar okuyabilmiş ve hemen hemen hiçbir şey anlamadan fırlatıp atmıştı. Zaten o sırada mektupla falan uğraşacak hali de yoktu. Bu birinci mektubu ertesi gün ikincisi izledi. Pan Musyaloviç, mektubunda çok kısa bir süre için iki bin ruble borç vermesini istiyordu. Gruşenka bu mektubu da yanıtsız bıraktı. Sonra her gün bir mektup olmak üzere bir sürü mektup geldi. Hepsi de aynı şekilde ciddi ve tumturaklı mektuplardı, ancak mektuplarda borç olarak istenen tutar gitgide düşerek yüz rubleye, yirmi beş rubleye, on rubleye kadar indi ve nihayet Gruşenka panların ondan sadece bir ruble istedikleri, ekinde ikisinin de imzaladıkları bir makbuz bulunan bir mektup aldı. O zaman Gruşenka birden acıdı ve alacakaranlıkta koşup pana gitti. Polonyalıları korkunç bir yoksulluk, hemen hemen sefalet içinde, yiyeceksiz, odunsuz, sigarasız ve ev sahibi kadına borçlanmış olarak buldu. Mokroye’de Mitya’dan kazandıkları iki yüz ruble anında uçup gitmişti. Yalnız panların her ikisinin de kendisini mağrur bir ciddiyet ve serbestlikle, en yüksek bir etiketle ve abartılı konuşmalarla karşılamaları Gruşenka’yı hayrete düşürmüştü. Gruşenka buna gülüp geçti ve “öncekine” on ruble verdi. O zaman bunu Mitya’ya gülerek anlatmış, Mitya ise hiç kıskanmamıştı. Ama o günden sonra panlar Gruşenka’ya dadandılar ve her gün para istedikleri mektuplarla onu adeta bombardımana tuttular. Gruşenka ise her defasında azar azar gönderiyordu. İşte bugün durup dururken Mitya’nın da şiddetle kıskanacağı tutmuştu.

“Ben de aptal gibi Mitya’ya giderken hepsi hepsi bir dakikalığına ona da uğrayıvermiştim, çünkü o da, yani benim önceki pan da hastaydı,” diye Gruşenka telaşla ve acele acele tekrar anlatmaya başladı. “Gülüyorum ve Mitya’ya düşünsene, diyorum, benim Polonyalı’nın bana gitar çalıp eski şarkılarımızı söyleyeceği tuttu, yumuşayacağımı ve peşinden gideceğimi sanıyor. Mitya ise küfürlerle yerinden fırlıyor... İnat olsun diye ben de panlara börek göndereceğim! Fenya, o küçük kızı yolladılar mı? Kızın eline üç ruble ver, bir kâğıda da beş on börek sar, götürsün onlara, sana gelince Alyoşa, onlara börek gönderdiğimi hemen git Mitya’ya anlat.”

“Asla anlatmam,” dedi Alyoşa gülümseyerek.

“Onun üzüleceğini sanıyorsun; zaten mahsustan kıskançlık gösterdi, ona göre fark etmez ki,” dedi Gruşenka kederle.

“Mahsustan mı?” diye sordu Alyoşa.

“Aptalsın sen, Alyoşa, bu kadar zeki olmana rağmen hiçbir şey anlamıyorsun. Beni kıskanmasına üzülmedim, asıl hiç kıskanmasaydı üzülürdüm. Ben böyleyim işte. Kıskandığı için üzülmüyorum, benim yüreğim de katıdır, ben de kıskanırım. Beni üzen tek şey, onun beni hiç sevmemesi, şimdi de mahsustan kıskanmış gibi yapması. Kör müyüm ben, ha, görmüyor muyum? Bana öbüründen, Katka’dan bahsediyor. Demin durup dururken şöyle dedi: İşte Katka böyledir de, şöyledir de, benim için mahkemeye Moskova’dan doktor getirtti de, beni kurtarmak için en birinci, aynı zamanda en bilgili avukatı çağırdı da. Gözümün içine baka baka onu övmeye başladığına göre, demek ki, onu seviyor, arsız herif! Benim karşımda kabahatli olan kendisi. Suçunu bastırıp beni suçlu göstermek için, “Sen, benden önce Polonyalı’yla beraberdin, öyleyse ben de Katka’yla beraber olabilirim” diyerek bütün suçu benim üzerime atmak için böyle yaptı. Hep bundan! Bütün suçu bana yıkmak istiyor. Bunu mahsus yaptı, mahsus yaptı diyorum sana, ama ben...”

Gruşenka sözünü tamamlayıp ne yapacağını söyleyemedi, gözlerini mendiliyle kapatarak hüngür hüngür ağlamaya başladı.

“O Yekaterina İvanovna’yı sevmiyor,” dedi Alyoşa kesin bir ifadeyle.

Gruşenka mendili gözlerinden çekerek tehdit eder gibi bir sesle, “Sevip sevmediğini yakında öğrenirim,” dedi. Yüzü çirkinleşmişti. Alyoşa, onun yumuşak, sakin, neşeli yüzünün nasıl birdenbire asıldığını ve öfkeli bir hal aldığını acıyla fark etti.

“Bu kadar saçmalık yeter!” diye birden kestirip attı Gruşenka. “Seni bunlar için çağırmadım. Alyoşa, canım, yarın neler olacak? İşte beni üzen bu! Beni üzen tek şey bu! Bakıyorum herkese, hiç kimse bunu düşünmüyor, hiç kimse bu işle ilgilenmiyor. Sen birazcık olsun düşünüyor musun? Yarın onu yargılayacaklar! Anlat bana, onu nasıl yargılayacaklar? Ama bunu yapan uşaktı, uşak öldürdü, uşak! Aman Tanrım! Uşağın yerine onu yargılayacaklar. Hiç kimse Mitya’ya arka çıkmayacak mı? Uşağı çağırmadılar bile, değil mi?”

“Onu da sıkı sıkı sorguya çektiler,” dedi Alyoşa düşünceli bir şekilde, “ama hepsi de onun yapmadığı sonucuna vardılar. Şu anda çok hasta, yatıyor. Geçirdiği o sara nöbetinden beri hasta. Gerçekten hasta,” diye ekledi Alyoşa.

“Aman Yarabbim, şu avukata sen kendin gidip de davayı yüz yüze konuşsan. Petersburg’dan üç bin rubleye getirtildiğini söylüyorlar.”

“Üç bin rubleyi biz üçümüz, ben, İvan Ağabey ve Yekaterina İvanovna verdik. Doktoru ise Moskova’dan iki bin ruble karşılığında Yekaterina İvanovna getirtti. Avukat Fetyukoviç daha fazla para isteyebilirdi. Dava tüm Rusya’da duyuldu, bütün gazeteler, dergiler ondan bahsediyor. Fetyukoviç, bunu daha ziyade ün kazanmak için kabul etti, çünkü dava artık son derece ünlü bir dava haline geldi. Onu dün gördüm.”

“Eee, ne oldu? Onunla konuştun mu?” diye telaşla atıldı Gruşenka.

“Dinledi ve hiçbir şey söylemedi. Kafasında artık belirli bir düşünce oluştuğunu belirtti yalnızca. Ama benim sözlerimi de hesaba katacağına söz verdi.”

“Hesaba katacakmış demek! Ah, onlar ne düzenbazdırlar! Mitya’yı mahvedecekler! Peki, doktoru neden getirtti?”

“Bilirkişi olarak. Ağabeyimin deli olduğunu ve kendini kaybederek bir delilik anında cinayeti işlediğini kanıtlamak istiyorlar,” diye sessizce gülümsedi Alyoşa. “Ama ağabeyim bunu kabul etmez.”

“Ah, eğer öldürmüş olsaydı doğru bir yol olurdu bu!” diye haykırdı Gruşenka. “O zamanlar deliydi, tam bir deli ve bunun suçlusu, alçağın biri olan benim! Ama o öldürmedi, o öldürmedi! Ancak herkes, bütün şehir onun öldürdüğünü söylüyor. Hatta Fenya’nın söylediklerinden bile onun öldürmüş olduğu sonucu çıkıyor. Dükkânda, sonra şu memur, en önce de meyhanede duymuşlar! Herkes, her şey onun aleyhinde, hakkında atıp tutuyorlar.”

“Evet, kanıtlar korkunç şekilde arttı,” diye belirtti Alyoşa somurtarak.

“Ya Grigoriy, Grigoriy Vasilyeviç, kapı açıktı diye inat ediyor, gördüm diye ısrar ediyor, dediğinden döndüremezsin onu. Koşup gittim, konuştum kendisiyle. Bir de küfür işittim üstelik!”

“Evet, bu belki de ağabeyimin aleyhindeki en kuvvetli kanıt,” dedi Alyoşa.

“Mitya’nın deli olduğu konusuna gelince, şu anda sahiden öyle,” diye birden kaygılı ve esrarengiz bir halle konuşmaya başladı Gruşenka. “Biliyor musun Alyoşenka, sana çoktandır söylemek istediğim bir şey var: Ona her gün gidiyorum ve şaşırıp kalıyorum. Söyle bakalım sen ne düşünüyorsun bu konuda: Bir anda herhangi bir konuda konuşmaya başlıyor. Konuşuyor, konuşuyor, hiçbir şey anlayamıyorum, düşünüyorum, o akıllı, ben aptalım herhalde ki anlayamıyorum diyorum; sonra birdenbire bana bir bebekten bahsetmeye başlıyor, ‘Bebek neden yoksulmuş’, ‘Bu bebek için Sibirya’ya gideceğim, ben öldürmedim, ama Sibirya’ya gitmem gerek!’ diyor. Bu ne demek böyle, bebek de neyin nesi? Hiçbir şey anlamadım. O konuşurken ağladım, çünkü çok güzel konuşuyordu, kendisi de ağlıyordu. Ben de ağlamaya başladım. Birden beni öptü ve eliyle takdis etti. Bu ne demek Alyoşa, ne ‘bebeği’ bu anlat bana.”

“Rakitin nedense ona dadandı,” diye gülümsedi Alyoşa, “ama yine de... bunun nedeni Rakitin değil. Dün yanına gitmedim, bugün gideceğim.”

“Hayır, Rakitin’in yüzünden değil, kardeşi İvan Fedoroviç onun kafasını karıştırıyor, yanına gidiyor ve... dedi Gruşenka ve birdenbire duraksar gibi oldu. Alyoşa hayretle gözlerini ona dikmişti.

“Ona mı gidiyor? Yoksa Mitya’nın yanına mı gitti? Mitya, İvan’ın bir kere bile gelmediğini söylemişti bana.”

“Ah, ben böyleyim işte! Boşboğazlık ettim!” diye şaşkınlık içinde haykırdı Gruşenka, birden kıpkırmızı olmuştu. “Dur Alyoşa, sus, madem bir gevezelik ettim, bari bütün gerçeği anlatayım: Mitya’nın yanına iki defa gitti; ilkin Moskova’dan apar topar geldiğinde. Ben henüz hastalanıp yatmamıştım. Öbürü ise bir hafta önce. Mitya’ya sana bunu söylememesini, başka hiç kimseye de bahsetmemesini tembihledi, gizlice gelmişti.”

Alyoşa dalgın dalgın oturuyor ve düşünüyordu. Haber onu etkilemiş gibi görünüyordu.

“İvan Ağabey, Mitya’nın davasıyla ilgili olarak benimle hiç konuşmuyor,” dedi yavaşça. “İki aydır benimle genel olarak çok az konuşuyor, ona gittiğimde ise gelişimden her zaman pek memnun olmuyordu. Bu yüzden üç haftadır ona gitmiyorum. Hmm... Eğer bir hafta önce gittiyse... geçen hafta Mitya’da gerçekten de büyük bir değişiklik olmuştu...”

“Değişiklik, evet değişiklik!” diye telaşla atıldı Gruşenka. “Aralarında bir sır vardı! Bir sırları olduğunu Mitya bana kendisi söyledi, hem biliyor musun, bu öyle bir sır ki, Mitya’ya da rahat vermiyor. Eskiden neşeliydi, şimdi de neşeli, yalnız, biliyor musun, kafasını sallamaya, odada bir aşağı bir yukarı dolaşmaya, sağ eliyle şakağındaki saçları çekiştirmeye başladı mı anlıyorum ki, onu rahatsız eden bir şey var... artık anlıyorum!.. Yoksa neşesi yerinde, bugün de neşeliydi!”

“Öfkeli olduğunu söylememiş miydin?”

“Evet, hem öfkeli, hem de neşeli. Bir an için öfkeleniyor, sonra neşeleniyor, sonra durup dururken yine öfkeleniyor. Biliyor musun Alyoşa, ona hep şaşıyorum: Önünde böyle bir korku varken bazen incir çekirdeğini doldurmayacak şeylere çocuk gibi kahkahalarla gülüyor.”

“İvan’dan bana söz etmemeni tembihlemesi gerçekten doğru mu? Söyleme mi dedi?”

“Söyleme dedi. Mitya da en çok senden çekiniyor. Çünkü kendisi söyledi, bir sır var... Alyoşa, canım, gidip sırları neymiş öğren, sonra da gelip bana anlat,” dedi yalvaran bir sesle Gruşenka, “içimi rahatlat, zavallı, lanet olası kaderimi bileyim ben de! Seni işte bunun için çağırmıştım.”

“Senin hakkında bir şey olduğunu mu sanıyorsun? Eğer öyle olsaydı senin yanında bir sır olduğundan söz etmezdi.”

“Bilmiyorum. Belki bu sırrı bana da söylemek istiyor, ama cesaret edemiyor. Uyarıyor. Bir sır var, ama nasıl bir sır söylemedi.”

“Sen ne düşünüyorsun?”

“Ne mi düşünüyorum? Sonumun geldiğini düşünüyorum. Sonumu o üçü hazırladı, çünkü işin içinde Katka var. Bütün bunlar hep Katka’nın başının altından çıkıyor. ‘O şöyleymiş de böyleymiş de,’ demek ben öyle değilmişim. Bunu önceden söyleyip beni uyarıyor. Beni bırakmayı aklına koymuş, işte bütün sır bu! Mitka, Katka ve İvan Fedoroviç, üçü bir olup bunu buldular. Alyoşa, çoktandır sana sormak istediğim bir şey var: Bir hafta önce Mitya, durduk yerde bana sık sık evine gittiğine göre İvan’ın Katka’ya âşık olduğunu söyledi. Bana bu söylediği doğru mu? Elini vicdanına koy da söyle, bana hiç acıma.”

“Sana yalan söylemem. İvan, Yekaterina İvanovna’ya âşık değil, ben öyle sanıyorum.”

“O zaman ben de aynı şeyi düşünmüştüm! Bana yalan söylüyor, arsız herif! Sonradan suçu benim üzerime atmak için demin de beni kıskandı. Ahmaktır zaten, bir şeyi gizlemeyi beceremez, içi dışı birdir... Ama ben ona gününü gösteririm, görür o! ‘Sen,’ diyor, ‘benim katil olduğuma inanıyorsun.’ Bunu bana söylüyor, bana! Başıma kakıyor! Tanrı onu korusun! Ama dur, mahkemede şu Katka’yı fena yapacağım! Ona orada öyle bir laf edeceğim ki... Her şeyi söyleyeceğim!”

Tekrar acı acı ağlamaya başladı.

“Sana kesinlikle açıklayabilirim, Gruşenka,” dedi Alyoşa yerinden kalkarak, “birincisi Mitya seni seviyor, dünyadaki her şeyden çok seni seviyor, bir tek seni seviyor, bu konuda bana inan. Biliyorum. Daha doğrusu artık biliyorum bunu. İkincisi, şu sırrı ağzından zorla almak istemiyorum, eğer bugün bana kendiliğinden söyleyecek olursa ona açıkça sana söylemeye söz verdiğimi söyleyeceğim. Öğrenebilirsem bugün sana gelip anlatacağım. Yalnız... bana öyle geliyor ki... bu işte Yekaterina İvanovna’nın parmağı yok, bu sır başka bir şeyle ilgili. Mutlaka öyle. Yekaterina İvanovna hakkında olacağını da hiç sanmam, benzemiyor. Şimdilik hoşça kal!”

Alyoşa, Gruşenka’nın elini sıktı. Gruşenka hâlâ ağlıyordu. Söylediği teselli edici sözlere çok az inandığını fark etti, ama yine de Gruşenka için iyi olmuştu, biraz olsun sıkıntısı dağılmış, içini dökmüştü. Kadıncağızı bu halde bırakıp gittiğine üzülüyordu, ama acele ediyordu. Yapacağı daha bir sürü iş vardı.

II

HASTA AYAK

Bu işlerden ilki Bayan Hohlakova’nın evindeydi ve bir an evvel buradaki işi bitirmek ve Mitya’ya geç kalmamak için acele etmişti. Bayan Hohlakova üç haftadır rahatsızdı: Nedense ayağı şişmişti. Gerçi yatağında yatmıyordu ama, yine de gündüzleri zarif, ancak pek açık saçık olmayan bir sabahlıkla odasındaki kanepede uzanıyordu. Alyoşa, hastalığına rağmen Bayan Hohlakova’nın pek şık giyinmiş olduğunu saf bir gülümsemeyle fark etmişti: Dantel başlıklar, fiyonklar, açık bluzlar ortaya çıkmıştı ve neden böyle olduğunu da anlamıştı, ama bu düşünceleri yersiz düşünceler olarak kafasından kovdu. Son iki aydır Bayan Hohlakova’yı diğer konuklarının yanı sıra genç Perhotin de ziyaret etmeye başlamıştı. Alyoşa dört gündür uğramamıştı ve eve girerken doğruca Liza’nın yanına gitmek için acele ediyordu, çünkü işi onunlaydı. Dün akşam Liza, bazı nedenlerle Alyoşa’yı ilgilendiren “çok önemli bir konu” için hemen kendisine gelmesi ricasıyla hizmetçi kızı ona yollamıştı. Ancak hizmetçi kız daha Liza’ya haber vermeye giderken Bayan Hohlakova Alyoşa’nın geldiğini kimden öğrendiyse öğrenmiş ve hemen “sadece bir dakikalığına” yanına gelmesini rica etmişti. Alyoşa, ilk önce validenin ricasını yerine getirmenin daha iyi olacağına karar vermişti, çünkü Liza’nın yanında oturduğu sürece annesi her dakika birini yollayacaktı. Bayan Hohlakova, adeta bayram için özel olarak giyinmiş gibi bir kılıkla kanepeye uzanmıştı ve son derece sinirli bir heyecan içindeydi. Alyoşa’yı sevinç çığlıklarıyla karşıladı.

“Asırlar oldu sanki sizi görmeyeli! Koskoca bir hafta geçti, rica ederim, ah, ama topu topu dört gün önce, çarşamba gün gelmiştiniz. Lise’e geldiniz, eminim bana duyurmamak için parmaklarınızın ucunda yürüyerek onun odasına geçmek istiyordunuz. Sevgili Aleksey Fedoroviç, Lise’in beni nasıl endişelendirdiğini bir bilseydiniz! Ama bu sonraki konu. En önemli mesele olsa da sonraki konu. Sevgili Aleksey Fedoroviç, Liza’mı size emanet ediyorum. Starets Zosima’nın ölümünden sonra –Tanrı ruhunu huzura erdirsin!” (haç çıkardı)– “ondan sonra üzerinizdeki yeni kostüm pek yakışmış olsa da size bir keşiş gözüyle bakıyorum. Burada böyle bir terziyi nereden buldunuz? Ama yok hayır, hayır, bu önemli bir konu değil, bunu daha sonra konuşuruz. Kusura bakmayın, size bazen Alyoşa diyorum, ben artık yaşlı bir kadınım, benim her şeyim hoş görülür artık,” diyerek cilveli cilveli gülümsedi, “ama bunu da daha sonraya bırakalım. Asıl önemli konuyu unutmamalıyım. Lütfen lafa dalarsam bana hatırlatın ve “Hani o en önemli şey neydi?” deyin. Ah, şu anda en önemli konu nedir ne bileyim! Aleksey Fedoroviç, Lise’in size verdiği evlenme sözünü, yani o çocukluk sözünü geri aldığı günden beri bütün bunların sadece uzun bir süre koltukta oturmuş olan hasta bir kızın (çok şükür artık yürüyor) çocukça, uçarı bir hayali olduğunu mutlaka anlamışsınızdır. Talihsiz ağabeyiniz için Katya’nın Moskova’ dan getirttiği şu yeni doktor... Şey yarın... Neyse bahsetmeyelim yarından! Yarınla ilgili bir düşünce yüzünden ölüyorum! Asıl önemlisi de meraktan... Kısacası bu doktor dün bize geldi ve Lise’i gördü... Muayene için ona elli ruble ödedim. Ama bunlar da değil, yine başka şeyden söz ediyorum... Görüyorsunuz, artık iyice şaşırdım. Acele ediyorum. Neden acele ediyorum? Bilmiyorum. Artık bilmekten iyice vazgeçiyorum. Benim için her şey bir yumak haline geldi. Korkarım, canınız sıkılıp yanımdan kaçacaksınız, oysa ben sizi ancak görebilmiştim. Ah, aman Tanrım! Niye böyle oturup duruyoruz, hele önce bir kahve gelsin. Yuliya, Glafira, kahve!”

Alyoşa alelacele teşekkür etti ve daha biraz önce kahve içtiğini söyledi.

“Kimde içtiniz?”

“Agrafena Aleksandrovna’da.”

“O kadında mı! Ah, herkesi mahveden o kadındır. Bilmem ama, geç de olsa onun bir azize olduğunu söylüyorlar. Önceden, gerektiği zamanda olsaydı iyiydi, artık ne faydası var! Susun, susun, Aleksey Fedoroviç, çünkü size o kadar çok şey söylemek istiyorum ki, ama galiba hiçbir şey söyleyemeyeceğim. Bu korkunç bir dava... mutlaka gideceğim, hazırlanıyorum, koltukla götürürler, nasıl olsa oturabiliyorum, yanımda insanlar olacak, hem siz de biliyorsunuz, tanıklar arasındayım. Nasıl konuşacağım, nasıl konuşacağım! Ne diyeceğimi bilmiyorum. Yemin ettirmeleri gerekiyor herhalde, değil mi?”

“Öyle, ama gidebileceğinizi sanmıyorum.”

“Oturabilirim; ah, siz benim kafamı karıştırıyorsunuz! Bu dava, bu vahşet ve sonra hepsi Sibirya’ya gidecekler, ötekiler evlenecekler, bütün bunlar göz açıp kapayana kadar olacak, her şey değişecek ve sonu bir hiç, hepsi de ihtiyarlayacak, bir ayakları çukurda olacak. Aman olsun varsın, yoruldum ben. Şu Katya, cette charmante personne,45 bütün umutlarımı yıktı: Ağabeylerinizden biriyle Sibirya’ya gidecek, öteki ağabeyiniz ise Katya’nın arkasından gidip komşu bir şehirde yaşayacak, hepsi birbirine eziyet edecek. Bu benim aklımı başımdan alıyor, ama asıl önemlisi şu açıklama: Petersburg ve Moskova’daki bütün gazetelerde milyon defa yazdılar bu açıklamayı. Ah evet, tasavvur edin, benim hakkımda yazdılar hem de. Yazdıklarına göre ağabeyinizin ‘sevgili dostuymuşum.’ Kötü bir söz sarfetmek istemiyorum, tasavvur edin!”

“Olamaz! Nerede ve nasıl yazmışlar?”

“Şimdi göstereceğim. Dün aldım ve hemen okudum. İşte bakın Petersburg’da çıkan Söylentiler gazetesinde. Bu Söylentiler bu yıl yayımlanmaya başladı. Söylentileri müthiş sevdiğim için abone oldum ve şu başıma gelene bakın: İşte söylenti buymuş. İşte şurası, şurayı okuyun.”

Yastığının altında duran bir gazete sayfasını çekip Alyoşa’ya uzattı.

Üzgün değildi, ama bitkin gibiydi ve belki de gerçekten her şey kafasında yumak olmuştu. Gazetenin haberi, son derece tipik bir haberdi ve kuşkusuz Bayan Hohlakova’nın üzerinde çok büyük bir etki yapmış olmalıydı, ama neyse ki o anda aklını bir noktada toplayabilecek durumda değildi, birkaç dakika sonra ise gazeteyi bile unutabilir ve bambaşka bir konuya atlayabilirdi. Bu korkunç davanın ününün Rusya’nın her yanına dağıldığı haberini ise Alyoşa çoktandır biliyordu ve şu iki ay içinde ağabeyi, genel olarak Karamazovlar ve hatta kendisi hakkında diğer doğru haberlerin arasında ne kadar tuhaf haberler ve yazılar da okumuştu. Hatta gazetelerin birinde kendisinin ağabeyinin işlediği cinayetten sonra korkudan keşiş olduğu ve inzivaya çekildiği bile yazılmıştı; bir başkasında ise bu haber yalanlanmış ve tam tersine Starets Zosima ile birlikte manastır kasasını kırdıkları ve “manastırdan tüydüğü” yazılmıştı. Söylentiler gazetesindeki şimdiki haberin başlığı ise “Skotoprigonyevsk46şehrinden (adını uzun zamandır gizlemiştim ama ne yazık ki şehrimizin adı böyledir) Karamazov davasına” şeklindeydi. Kısacık bir şeydi ve Bayan Hohlakova’nın adından açık açık bahsedilmiyordu, zaten hiçbir isim verilmemişti. Sadece böyle büyük bir gürültüyle yargılanmak üzere olan emekli yüzbaşı, küstah, tembel, kölelik yanlısı sanığın hep gönül işleriyle uğraştığı ve özellikle de bazı “yalnızlıktan canı sıkılan hanımlar” üzerinde etkili olduğu belirtiliyordu. “Canı sıkılan” bu hanımlardan yetişkin bir kızı olduğu halde gençlik taslayan biri, sözde bu adam tarafından ayartılmış ve cinayetten topu topu iki saat önce kadın ona birlikte altın madenlerine kaçmak için üç bin ruble teklif etmişti. Ama canavar adam babasını öldürüp onun üç bin rublesini çalmayı yeğlemiş ve canı sıkılan kırklık dilberle Sibirya’ya gitmektense bu işi yasadışı yollardan yapmayı hesaplamıştı. Bu edepsizce haber, olması gerektiği gibi, baba katilinin ahlaksızlığı ve eski kölelik yasası konusunda soylu bir kızgınlık ifadesiyle bitiyordu. Alyoşa, merakla okuduktan sonra gazete yaprağını katladı ve Bayan Hohlakova’ya geri verdi.

“Peki, ben değilim de kim bu?” diye mırıldandı tekrar. “Aşağı yukarı bir saat önce ona altın madenlerini teklif eden benim ve birden ‘kırklık dilber’ oluyorum! Hem ben bunun için mi teklif ettim sanki! Bunu kasten yaptı! Ebedi yargıç ‘kırklık dilber’ lafı için tıpkı benim yaptığım gibi onu affetsin, ama bunu kim... kim yaptı, biliyor musunuz? Bunu yapan dostunuz Rakitin’dir.”

“Olabilir,” dedi Alyoşa, “gerçi ben hiçbir şey duymadım ama.”

“Odur, o, başkası olamaz! Onu kovmuştum ya... Sahi siz bu hikâyeyi biliyor musunuz?”

“Bundan böyle evinize gelmemesini söylediğinizi biliyorum, ama bunun nedeni nedir... en azından sizden duymadım.”

“O zaman ondan duydunuz! Benim için ne diyor, çok sövüp sayıyor mu?”

“Evet, sövüyor, ama herkese söver zaten. Ancak onu neden geri çevirdiğinizi ondan da işitmedim. Zaten genel olarak çok az karşılaşıyoruz. Onunla dost değiliz.”

“Pekâlâ, size her şeyi açıklayacağım, günah çıkartmaktan başka yapacak bir şey yok, çünkü bu meselede belki benim de kabahatli olduğum bir nokta var. Yalnız, küçük, küçücük, minnacık bir nokta, öyle ki yok denecek kadar küçük. Bakın, azizim...” Bayan Hohlakova birden şuh bir görünüm aldı, dudaklarında esrarlı ama hoş bir gülümseme belirdi, “bakın, içime bir şüphe düştü... bağışlayın beni Alyoşa, ben sizin anneniz gibiyim... oh hayır, hayır, tam tersine şu anda ben size babammışsınız gibi davranıyorum, çünkü buraya anne lafı yakışmıyor... Tıpkı Starets Zosima’ya günah çıkarıyormuş gibi, bu en doğrusu, bu çok yakışır: Daha demin size keşiş demiştim. İşte sizin bu zavallı genç dostunuz Rakitin (Aman Tanrım ona kızamıyorum bile! Kızıyorum, ama çok fazla değil), kısacası bu düşüncesiz genç adam, birden, düşünsenize, galiba bana âşık olmaya kalkmış. Bunu sonradan bir anda fark ettim, ama ilk başlarda, yani bundan bir ay önce evime daha sık, hemen hemen her gün gelmeye başlamıştı. Oysa önceden de tanışırdık. Hiçbir şey anlamamıştım... ve birden kafamda sanki bir şimşek çaktı ve hayretle fark etmeye başladım. Siz de biliyorsunuz, burada görevli olan şu alçakgönüllü, yakışıklı ve saygıdeğer genç Pyotr İlyiç Perhotin’i bundan iki ay evvel evime kabul etmeye başlamıştım. Onunla defalarca karşılaştınız. Hem saygıdeğer, ağırbaşlı biri olduğu doğru değil mi? Her gün değil, üç günde bir gelir (keşke her gün gelse) ve her zaman çok şık giyinir. Alyoşa, ben, sizin gibi yetenekli ve alçakgönüllü gençleri genellikle severim. Onda ise bir devlet adamı zekâsı var, öyle tatlı konuşuyor ki, onun için mutlaka ve mutlaka birilerinden ricada bulunacağım. Geleceğin diplomatı bu genç adam. O korkunç günün gecesinde bana gelerek beni nerdeyse ölümden kurtarmıştı. Oysa arkadaşınız Rakitin, her zaman ayağında o çizmeleriyle gelir ve onları halının üzerinde sürükler... kısacası, o, yani Rakitin, bana imalarda bulunmaya başladı, bir defasında birdenbire giderken elimi korkunç şekilde kuvvetli sıktı. Elimi sıkar sıkmaz da birden ayağım hastalandı. Evimde daha önce de Pyotr İlyiç Perhotin’le karşılaşmıştı. İnanır mısınız, her şeyi onun başına kakıyor, ona bir şeyler homurdanıp duruyor. Ben sadece ikisine bakıp için için gülüyorum. Bir gün oturuyorum, yani hayır, hayır, o zaman artık yatıyordum, tam yatıyorum Mihail İvanoviç de geliyor ve düşünün, hasta ayağım üzerine yazdığı kısacık şiirini de getiriyor, yani şiirinde benim hasta ayağımı anlatmış. Durun şöyleydi galiba:

Bu ayakçık, bu ayakçık Hastalanmış birazcık...

Ya da buna benzer bir şey, hiç şiir ezberleyemem, bende duruyor, bir ara size gösteririm. Yalnızca güzellik, güzellik ve biliyor musunuz, sadece ayakla ilgili değil, ahlaki güzellikle, düşünce güzelliğiyle de ilgili. Ama nasıldı unuttum, kısacası adeta bir albüm. Ee, tabii ki, teşekkürlerimi sundum. Belli ki o da bundan memnundu. Tam teşekkür ediyordum ki, aniden Pyotr İlyiç içeri girdi, Mihail İvanoviç ise birden gece gibi karardı. Artık görüyorum, Pyotr İlyiç ona bir şekilde engel olmuştu, çünkü Mihail İvanoviç, şiirini okuduktan hemen sonra mutlaka bir şey söylemek niyetindeydi, seziyordum bunu, ama Pyotr İlyiç içeri girmişti. Pyotr İlyiç’e hemen şiiri gösterdim, ama kimin yazdığını söylemedim. Ancak eminim hemen anladı. Gerçi hâlâ kabul etmiyor ve anlamadığını söylüyor ama; ama mahsus böyle yapıyor. Pyotr İlyiç anında bir kahkaha attı ve eleştirmeye başladı: ‘İşe yaramaz bir şiir,’ diyor, ‘bir papaz okulu öğrencisi yazmış olmalı,’ hem biliyor musunuz, öyle bir heyecanla söylüyor ki! Dostunuz bu anda gülmek yerine tam anlamıyla kudurdu... Tanrım, dövüşeceklerini sandım: ‘Bunu yazan benim,’ diyor. ‘Şaka olsun diye yazdım, çünkü şiir yazmayı alçaklık sayarım... Ama şiirim güzel. Puşkininize kadın ayakları için anıt dikmek istiyorlar, oysa benim şiirimde düşünce de var. Siz,’ diyor, ‘kölecisiniz; sizin,’ diyor, ‘hiçbir insancıl yönünüz yok, çağımızın gelişmiş hiçbir duygusunu hissetmiyorsunuz, gelişme sizi ilgilendirmemiş, siz,’ diyor, ‘memursunuz ve rüşvet alırsınız!’ O anda bağırmaya ve onlara yalvarmaya başladım. Bilirsiniz, Pyotr İlyiç de hiç öyle çekingen biri değildir, hemen en soylu tavrını takındı: Alayla Rakitin’e bakıyor, dinliyor ve özür diliyor: ‘Ben,’ diyor, ‘bilmiyordum. Şayet bilseydim, öyle söylemezdim, överdim,’ diyor... ‘Şairler,’ diyor, ‘hep böyle öfkelidirler...’ Kısacası çok soylu bir tavırla söylenmiş alaylar. Bütün bunları alay etmek için söylediğini bana daha sonra açıkladı, bense gerçekten öyle düşündüğünü sanmıştım. Tıpkı şimdi sizin karşınızda olduğu gibi uzanmış yatıyorum ve eğer Mihail İvanoviç’i benim evimde bir konuğuma böyle çirkin şekilde bağırdığı için kovarsam doğru bir hareket olur mu diye de düşünüyorum. İnanır mısınız, yatıyorum, gözlerimi kapattım ve düşünüyorum: Doğru olur mu, olmaz mı diye karar veremiyorum, üzülüyorum, üzülüyorum, yüreğim küt küt atıyor: Bağırmalı mı, bağırmamalı mı? Bir ses, bağır diyor, öteki, hayır bağırma, diyor. Bu ikinci sesi duyar duymaz birden bir çığlık atmış ve kendimi kaybetmişim. Tabii hemen bir gürültü kopmuş. Birden doğrulup Mihail İvanoviç’e ‘Söylemek benim için acı verici ama bundan böyle sizi evimde görmek istemiyorum’ demişim. Böylece onu kovmuş oldum. Ah, Aleksey Fedoroviç! İğrenç bir şey yaptığımı biliyorum, hepsi yalandı, ona hiç kızmamıştım, ama birden bunun çok güzel bir sahne olacağını sanmıştım... Yalnız inanın ki, yine de çok doğal bir sahneydi, çünkü üstelik hüngür hüngür ağlamaya başlamıştım. Daha sonraki birkaç gün de ağlayıp durdum, sonra bir öğleden sonra her şeyi unuttum. İşte böylece iki haftadır gelmekten vazgeçti ve ben acaba artık hiç gelmeyecek mi diye düşünüyorum. Daha dün bunu düşünmüştüm, ama akşama doğru birden şu Söylentiler çıkageldi. Okudum ve ağzım bir karış açık kaldı. Peki ama kim yazmış, o yazmıştır. O gün eve gitmiş ve oturup yazmıştır; yollamıştır, onlar da basmışlardır. Bu olay olalı zaten iki hafta oldu. Alyoşa, yalnız korkunç şeyler söylüyorum, ama asıl söylemem gerekeni söylemiyorum, değil mi? Ah, kendiliğinden dökülüyor laflar ağzımdan!”

“Bugün acele ağabeyimin yanına gitmem gerekiyor,” dedi Alyoşa.

“Tamam, tamam! Bana asıl meseleyi hatırlattınız! Bakın, duygu buhranı ne demektir?”

“Nasıl duygu buhranı yani?” diye hayretle sordu Alyoşa.

“Mahkemelerde sözü edilen duygu buhranı. Her şeyin affedilmesine neden olan duygu buhranı. Ne suç işlemiş olursanız olun hemen affederlermiş sizi.”

“Siz neden bahsediyorsunuz?”

“Şundan bahsediyorum: Şu Katya... Ah, sevimli, güzel varlık, yalnız kime âşık olduğunu bir türlü anlamıyorum. Geçenlerde bende oturuyordu ve ağzından hiçbir laf alamadım. Üstelik de benimle konuşmaları artık o kadar üstünkörü ki, kısacası, konuştukları sadece benim sağlığımla ilgili ve başka da bir şey yok, hem hali de bir garip. Ama ben de kendi kendime ne olursa olsun, Tanrı sizinle olsun dedim. Ah evet, şu duygu buhranı meselesi: Doktor da geldi. Doktorun geldiğini biliyor musunuz? Neden bilmeyesiniz ki delileri tanıyan doktoru, siz getirtmiştiniz, yani siz değil de Katya! Hep Katya! Bakın nasıl oluyor: Hiç de deli olmayan bir adam durup dururken bir buhran geçiriveriyor. Kendini biliyor, ne yaptığını biliyor, ama bu arada aşırı duygulanarak bir bunalım geçiriyor. Dmitriy Fedoroviç’in başına gelen de herhalde böyle bir buhran. Bu yeni mahkemeler açılır açılmaz bu bunalım konusunu hemen öğreniverdiler. Yeni mahkemelerin bir hizmeti bu. Doktor bana geldi ve bana o gece hakkında, altın madenleri hakkında sorular sordu: Nasıl oldu, ne zaman buradaydı, falan. Nasıl bunalımda olmaz, geldi ve bar bar bağırıyor: Para, para, üç bin ruble, üç bin ruble ver dedi, sonra da gidip öldürdü. ‘Öldürmek istemiyorum,’ dedi ve anında gidip öldürdü. İşte sırf bunun için, karşı çıktığı, ama öldürdüğü için affedecekler onu.”

“Zaten o öldürmedi ki!” Biraz sert bir şekilde kadının sözünü kesti Alyoşa. Huzursuzluk ve sabırsızlık giderek daha çok canını sıkıyordu.

“Biliyorum, şu ihtiyar Grigoriy öldürdü...”

“Grigoriy mi?” diye bağırdı Alyoşa.

“O, o, Grigoriy öldürdü. Dmitriy Fedoroviç, ona vurdu, orda öyle yere serildi, sonra kalktı, kapıyı açık görünce gitti ve Fedor Pavloviç’i öldürdü.”

“Niye öldürsün ki?”

“Kriz geçirmiştir. Dmitriy Fedoroviç kafasına vurdu, ayıldı ve bunalım geçirmeye başladı, gitti ve öldürdü. Öldürmedim demesine gelince, bunu belki de hatırlamıyordur. Yalnız bakın: Dmitriy Fedoroviç öldürmüş olsa daha iyi olacak, çok daha iyi olacak. Ben Grigoriy öldürdü desem de öyle olmuştur, ama bunu yapan mutlaka Dmitriy Fedoroviç’tir, böylesi çok çok daha iyi! Ah, iyi olan şey, bir oğulun babasını öldürmesi değil, benim beğendiğim bu değil, tam tersine çocuklar ana babalarına saygı göstermeliler, ama yine de iyi, çünkü o zaman kendini bilmeden öldürdüğü için ya da daha doğrusunu söylersek her şeyi hatırlayarak, ama bunun nasıl olduğunu bilmeden öldürdüğü için o zaman üzülecek bir şeyimiz de olmaz. Yo, varsın onu affetsinler; yeni mahkemelerin yararının değerlendirilmesi açısından da insanca bir şey olur böylesi. Ben bunu bilmiyordum, ama böyle bir şeyin uzun zamandır olduğunu söylüyorlar. Daha dün öğrendim ve beni öyle etkiledi ki, hemen size haber göndermek istedim; sonra şayet onu affedecek olurlarsa mahkemeden çıkıp doğruca bana yemeğe gelin, dostlarımı çağıracağım, yeni mahkemelerin şerefine içeriz. Onun tehlikeli biri olduğunu sanmıyorum ve bu yüzden pek çok konuk çağıracağım, bir şey yapacak olursa her zaman için dışarı çıkarmak mümkün olabilir. İlerde başka bir şehirde sulh yargıcı ya da ona benzer bir şey olabilir, çünkü kendisi bu talihsizliği yaşayanlar çok daha iyi yargılayabilirlermiş. Ama asıl önemlisi, şu anda kim bunalımda değil ki, siz, ben, herkes bunalımda, ne kadar çok örnek var: Adam oturuyor, bir romans söylüyor, birden hoşuna gitmeyen bir şey oluyor, tabancayı kapıyor ve karşısına kim çıkarsa öldürüyor, sonra da bütün yaptıklarını affediyorlar. Bunu geçenlerde okumuştum, bütün doktorlar da doğrulamışlar. Doktorlar artık her şeyi doğruluyorlar. Rica ederim, benim Lise de bunalımda, daha dün onun yüzünden ağladım, üç gündür ağlıyordum, bugün ise sadece bir duygu bunalımı geçirdiğini anladım. Ah, Lise beni ne kadar üzüyor! Tamamen aklını kaçırdığını sanıyorum. Sizi neden çağırmış? O mu sizi çağırdı, yoksa siz kendiliğinizden mi geldiniz?”

“Evet, o çağırdı, ben de hemen geldim,” diyerek kararlı bir şekilde ayağa kalktı Alyoşa.

“Ah, sevgili, sevgili Aleksey Fedoroviç, işte belki de en önemli mesele bu,” diye haykırdı Bayan Hohlakova ve birdenbire ağlamaya başladı. “Tanrı biliyor ya Lise’i size samimiyetle emanet edebilirim ve sizi annesinden gizli olarak çağırmış olması da önemli değil. Yalnız ağabeyiniz İvan Fedoroviç’e onu hâlâ en mert delikanlılardan saysam da kızımı aynı rahatlıkla emanet edemem. Tasavvur edin, aniden Lise’in yanına geldi ve bundan hiçbir anlam çıkaramadım.”

“Nasıl? Ne? Ne zaman?” diye müthiş şekilde şaşırdı Alyoşa. Artık oturmuyordu ve ayakta dinliyordu.

“Size anlatacağım, sizi belki de bunun için çağırmıştım, çünkü şu anda ne için çağırmış olduğumu da bilmiyorum. Bakın, İvan Fedoroviç Moskova’dan döndükten sonra bana topu topu iki defa geldi, birincisinde bir dost olarak ziyarete gelmişti, ikincisi ise daha yakın zamandaydı. Katya bende oturuyordu, o da Katya’nın bende olduğunu öğrenip uğramıştı. Şu anda zaten çok fazla telaşı olduğunu bildiğim için, vous comprenez, cette affaire et la mort terrible de votre papa,47 ona sık sık ziyarete gelmesini teklif etmedim. Ama birden bir kez daha geldiğini öğreniyorum. Yalnız bana değil, Lise’e gelmiş, bundan altı gün kadar önce gelmiş, beş dakika oturmuş ve gitmiş. Bunu ancak üç gün sonra Glafira’dan öğrendim. Bu durum beni o kadar sarstı ki, hemen Lise’i çağırdım, o ise gülüyor: ‘Sizin uyuduğunuzu sanmış ve sağlık durumunuzu sormak için bana uğramış,’ diyor. Elbette öyle olmuştur. Ama Lise, Lise beni o kadar üzüyor ki, Yarabbim! Düşünün, bir gece, (dört gün önce, son kez bize gelip de ayrıldığınızdan hemen sonra), geceleyin birden nöbet geçiriyor, çığlıklar, ciyak ciyak bağırmalar, isteri krizi! Neden bende hiçbir zaman isteri krizi olmuyor? Sonra ertesi gün sinir krizi, sonra üçüncü gün ve dün, dün de işte bu kriz. Bana birden bağırıyor: ‘İvan Fedoroviç’ten nefret ediyorum, sizden onu eve kabul etmemenizi, onu eve sokmamanızı istiyorum!’ Bu beklenmedik sözler karşısında donakaldım ve ona karşı çıktım: Bu kadar saygıdeğer, bu kadar bilgili, bu kadar talihsiz bir delikanlıyı neye dayanarak geri çevirecektim. Bütün bu olaylar talihsizlik değil de nedir? Doğru değil mi? Birden bu sözlerime kahkahalarla, hem de biliyor musunuz hakaret eder gibi güldü. Ama ben mutluyum, onu güldürdüm, nöbetler artık geçer diye düşünüyordum. Ayrıca benim onayımı almadan yaptığı tuhaf ziyaretler yüzünden ben de İvan Fedoroviç’i geri çevirmek ve açıklama istemek niyetindeydim. Ancak bugün sabah Liza uyanır uyanmaz Yuliya’ya öfkelendi ve kızın suratına bir tokat attı. Bir saat sonra Liza Yuliya’ya sarılıyor ve ayaklarını öpüyor. Korkunç bir şey bu, ben hizmetçi kızlarımla siz diye konuşurum. Bana da haber göndermiş, bana hiç gelmeyeceğini, bundan sonra da gelmek niyetinde olmadığını bildiriyor. Topallaya topallaya ben ona gittiğimde ise beni öpmeye ve ağlamaya başladı ve öperken de hiçbir şey söylemeden beni dışarı itti. Hiçbir şey anlamadım. Şimdi sevgili Aleksey Fedoroviç, tüm umutlarım size bağlı ve tabii ki kaderim de sizin ellerinizde. Sizden Lise’e gitmenizi ve bunu yapabilecek tek kişi olarak ondan her şeyi öğrenmenizi ve bana, annesine anlatmanızı rica ediyorum. Çünkü siz de biliyorsunuz, eğer bütün bunlar devam edecek olursa ölürüm, evet ölürüm ya da evden kaçarım. Artık dayanamıyorum, sabırlıyım, ama artık sabrımı kaybedebilirim ve o zaman da... o zaman korkunç şeyler olur! Ah, aman Yarabbim, nihayet Pyotr İlyiç geldi!” diye bir çığlık attı içeri giren Pyot İlyiç Perhotin’i gören Bayan Hohlakova. Yüzü birden pırıl pırıl olmuştu. “Geç kaldınız, geç kaldınız! Hadi oturun, söyleyin neler yapmış şu avukat? Nereye Aleksey Fedoroviç?”

“Liza’ya.”

“Ah, evet! Sizden rica ettiğim şeyi unutmayacaksınız, değil mi? Kaderimiz buna bağlı!”

“Kesinlikle unutmam, tabii eğer mümkün olursa... öyle de geç kaldım ki,” diye mırıldandı Alyoşa hızlı adımlarla çıkarken.

“Yo, mutlaka, mutlaka uğrayın, ama ‘eğer mümkün olursa demeyin’ ölürüm yoksa!” diye arkasından bağırdı Bayan Hohlakova, ama Alyoşa çoktan odadan çıkmıştı.

45 (Fr.) Şu büyüleyici hanımefendi. (Ç.N.)

46 (Rusça) Hayvan pazarı anlamındadır (Ç.N.).

47 (Fr.) “Anlarsınız ya, bu dava ve babanızın korkunç ölümü.” (Ç.N.)

III

KÜÇÜK ŞEYTAN

Alyoşa, Liza’nın odasına girdiğinde onu, yürüyemediği sıralar üzerine oturtup taşıdıkları koltukta yarı uzanmış bir durumda buldu. Liza, kendisini karşılamak için yerinden bile kımıldamadı, ama keskin bakışlarını ona dikmişti. Bakışları alev alev, yüzü solgun sarı renkteydi. Alyoşa onun üç gün içinde bu kadar değişmiş, hatta zayıflamış olmasına hayret etti. Liza, elini uzatmadı. Alyoşa, kızın elbisesinin üzerinde hareketsiz duran ince, uzun parmaklarına dokundu, sonra hiçbir şey söylemeden karşısına geçip oturdu.

“Biliyorum, hapishaneye gitmek için acele ediyorsunuz,” dedi sert bir şekilde Liza. “Annem de sizi iki saat tuttu, demin size beni ve Yuliya’yı anlattı.”

“Nasıl öğrendiniz?” diye sordu Alyoşa.

“Gizlice dinledim. Bana niye öyle baktınız? Dinlemek isterim ve dinlerim, bunda hiç de kötü bir şey yok. Özür dilemeyeceğim.”

“Neye sinirlendiniz?”

“Aksine çok sevinçliyim. Daha demin sizi reddedip karınız olmayarak ne kadar iyi ettiğime otuzuncu kez yeniden karar verdim. Kocalığa uygun değilsiniz: Sizinle evlenirim ve sizden sonra sevdiğim birine götürülmek üzere size bir not veririm, siz de bu notu alırsınız ve mutlaka götürürsünüz, üstelik cevabını da getirirsiniz. Kırk yaşınıza gelirsiniz ve benim bu notlarımı hâlâ getirip götürürsünüz.”

Liza birden gülmeye başladı.

“Sizde öfkeli, aynı zamanda da saf bir şey var,” diye gülümsedi Alyoşa.

“Sizden çekinmemem saflık. Çekinmemekle kalmıyorum, özellikle sizin karşınızda, sizin yanınızda hiç çekinmek niyetinde değilim. Alyoşa, neden size saygı duymuyorum? Sizi çok seviyorum, ama size saygı duymuyorum. Sizi saymış olsaydım böyle çekinmeden konuşmazdım, değil mi?”

“Öyle.”

“Sizden çekinmediğime inanıyor musunuz?”

“Hayır, inanmıyorum.”

Liza tekrar sinirli bir şekilde gülmeye başladı: Hızlı hızlı konuşmaya devam etti:

“Hapishaneye, ağabeyiniz Dmitriy Fedoroviç’e şekerleme yolladım. Ne kadar yakışıklısınız Alyoşa, biliyor musunuz? Sizi sevmemem için bana bu kadar kısa sürede izin verdiğiniz için sizi korkunç şekilde seveceğim.”

“Bugün beni bunun için mi çağırmıştınız, Lise?”

“Size bir isteğimi açıklamak istiyordum. Birinin beni hırpalamasını, benimle evlenmesini, sonra yine hırpalamasını, aldatmasını, bırakıp gitmesini istiyorum. Mutlu olmak istemiyorum!”

“Huzursuzluktan mı hoşlanıyorsunuz yani?”

“Ah, huzursuzluk istiyorum. Evi yakmak istiyorum. Nasıl yaklaşacağımı ve yavaşça, evet mutlaka yavaşça yakacağımı tasavvur ediyorum. Söndürecekler, ama yine de yanacak. Ama ben biliyorum ve sesimi çıkarmıyorum. Ah, ne saçmalık! Ne kadar sıkıcı!”

Tiksintiyle elini salladı.

“Varlık içinde yaşıyorsunuz,” dedi sessizce Alyoşa.

“Yoksul olsaydım daha mı iyi olurdu?”

“Daha iyi olurdu.”

“Bunu size merhum keşişiniz söylemiştir. Doğru değil. Ben zengin olayım, herkes yoksul olsun, ben şeker yiyip kaymaklı süt içeyim, hiç kimseye bir şey vermeyeyim. Ah, konuşmayın, hiçbir şey demeyin,” diye elini salladı. Oysa Alyoşa ağzını bile açmamıştı. “Bütün bunları bana daha önce söylemiştiniz, hepsini ezbere biliyorum. Sıkıcı. Yoksul olursam şayet, birini öldürürüm, zengin olursam da belki yine öldürürüm, böyle oturup durmaktansa! Biliyor musunuz, çavdar biçmek istiyorum. Sizinle evleneceğim, siz ise bir köylü olacaksınız, gerçek bir köylü, bir tayımız olsun ister misiniz? Kalganov’u tanıyor musunuz?”

“Tanıyorum.”

“O hep hayal kurar. Gerçeği yaşamaktansa hayal kurmak daha iyidir, der. Hayal kurmak en keyif verici şeydir, yaşamak ise sıkıcıdır. Yakında evlenecek, ama bana bile aşkını ilan etti. Topaç çevirmeyi bilir misiniz?”

“Bilirim.”

“O da topaç gibi; döndürmeye başla ve bırak, sonra durmadan kamçıla: Onunla evleneceğim ve hayatım boyunca topaç gibi döndüreceğim. Benimle oturmaktan utanmıyor musunuz?”

“Hayır.”

“Kutsal şeylerden konuşmadığım için bana müthiş sinirleniyorsunuz. Ben aziz olmak istemiyorum. En büyük günah için öbür dünyada ne ceza verirler? Sizin bunu tam olarak bilmeniz gerekir.”

“Cezayı Tanrı verir,” diyerek ona dik dik baktı Alyoşa.

“Ben de öyle istiyorum. Ben gitsem, beni cezalandırsalar, birden hepsinin gözlerinin içine bakarak gülmeye başlasam. Bir ev yakmayı, bizim evi yakmayı korkunç şekilde istiyorum, Alyoşa, bana hâlâ inanmıyor musunuz?”

“Niye? Bir şey yakmayı çok arzu eden on on iki yaşlarında çocuklar bile vardır. Hastalık gibi bir şeydir bu.”

“Doğru değil, hayır doğru değil, çocuklar öyle olabilir, ama benim sözünü ettiğim bu değil.”

“Siz kötü şeyleri iyi olarak kabul ediyorsunuz: Bu bir anlık bir bunalım, eski hastalığınızın bunda etkisi olabilir.”

“Beni yine küçümsüyorsunuz! Açıkçası ben iyi bir şey yapmak istemiyorum, kötü şeyler yapmak istiyorum, bunda hiçbir hastalık falan da yok.”

“Niye kötü şeyler yapmak istiyorsunuz?”

“Hiçbir yerde hiçbir şey kalmasın diye. Ah, hiçbir şey kalmasaydı ne kadar iyi olurdu! Ah, Alyoşa, bir bilseniz, bazen öyle kötü, öyle iğrenç şeyler yapmayı düşünüyorum ki. Uzun süre sessizce bu kötülükleri yapacağım ve ansızın herkes öğrenecek. Herkes etrafımı saracak ve beni parmaklarıyla gösterecekler, bense karşılarına geçip hepsini süzeceğim. Bu çok hoş bir şey. Neden bu kadar hoş, Alyoşa?”

“Öyle. Güzel olan bir şeyi ezmek ya da sizin dediğiniz gibi yakmak ihtiyacı. Olur zaman zaman.”

“Ama ben söylemekle kalmayacağım, yapacağım.”

“İnanıyorum.”

“Ah, inanıyorum dediğiniz için sizi ne kadar seviyorum. Zaten siz asla, ama asla yalan söylemezsiniz. Ama belki de bütün bunları sizi kızdırmak için mahsus söylediğimi düşünüyorsunuzdur, değil mi?”

“Hayır, öyle düşünmüyorum... gerçi belki de buna bir parça gerek vardır.”

“Biraz var. Hiçbir zaman size yalan söylemem,” dedi Liza, gözlerinde bir kıvılcım parladı.

Alyoşa’yı en çok etkileyen Liza’nın ciddiyetiydi: Eskiden en “ciddi” anlarında bile neşesini ve şakacılığını kaybetmediği halde şu anda yüzünde alaycılığın ve şakacılığın gölgesi dahi yoktu.

“İnsanların cinayetleri sevdikleri anlar vardır,” dedi Alyoşa dalgın bir şekilde.

“Evet, evet! Tam benim düşüncemi ifade ettiniz. Hem öyle ‘anlar’ yoktur, herkes her zaman sever. Biliyor musunuz, bu konuda insanların hepsi de sanki vakti zamanında yalan söylemek için sözleşmişler ve hepsi de o gün bugündür yalan söylüyorlarmış gibi. Herkes kötü şeylerden nefret ettiğini söyler, ama hepsi de için için bu kötü şeyleri sever.”

“Yine eskisi gibi o kötü kitapları mı okuyorsunuz?”

“Okuyorum. Annem okuyor ve yastığının altına saklıyor, ben de aşırıyorum.”

“Kendinizi mahvetmekten utanmıyor musunuz?”

“Kendimi mahvetmek istiyorum. Şehirde bir çocuk var, üzerinden vagonlar geçerken rayların arasına uzanıp yatmış. Ne mutlu ona! Bakın, babanızı öldürdüğü için ağabeyinizi yargılıyorlar, ama babasını öldürdüğü için herkes memnun.”

“Babasını öldürmesinden herkes memnun mu?”

“Memnun, herkes memnun! Herkes bunun korkunç bir şey olduğunu söylüyor, ama için için de müthiş zevk duyuyor bundan. Zevk duyanların en birincisi de benim.”

“Herkesle ilgili olarak söylediğiniz sözlerde bir parça gerçek payı var,” dedi Alyoşa sessizce.

“Ah, ne düşünceleriniz var!” diye heyecanla bir çığlık attı Liza. “Tam keşişçe! Hiçbir zaman yalan söylemediğiniz için size ne kadar saygı duyduğuma inanamazsınız Alyoşa. Ah, size komik bir rüyamı anlatacağım: Rüyamda bazen şeytanlar görüyorum. Geceymiş, ben odamdayım, elimde mum, birden her tarafta şeytanlar beliriyor, her köşede, masanın altında her yerde ve kapıyı açıyorlar, kapının arkasındaki şeytanlar kalabalık ve içeri girip beni yakalamak istiyorlar. Yaklaşıyor ve yakalıyorlar. Bense hemen istavroz çıkarıyorum, hepsi geri kaçıyor, korkuyor, ama tamamen gitmiyorlar, kapının önünde ve köşelerde durup, bekliyorlar. Ve birden içimden korkunç şekilde yüksek sesle Tanrı’ya küfretmek geliyor, küfretmeye başlıyorum, şeytanlar birden kalabalık halinde üzerime geliyor, öyle seviniyorlar ki, beni tekrar yakalıyorlar ve tekrar istavroz çıkarıyorum, hepsi geri kaçıyorlar. Korkunç keyifli bir şey, soluğum kesiliyor.”

“Bu rüyayı benim de gördüğüm olmuştur,” dedi birden Alyoşa.

“Sahi mi?” diye haykırdı Liza hayretle. “Bakın Alyoşa, alay etmiyorsunuz ya, bu çok önemli: Ayrı ayrı iki kişinin aynı rüyayı görmesi mümkün mü?”

“Herhalde olabilir.”

“Alyoşa, size bunun çok önemli olduğunu söylüyorum...” Son derece büyük bir şaşkınlıkla devam ediyordu Liza. “Rüya önemli değil, önemli olan benimle aynı rüyayı görebilmiş olmanız. Bana asla yalan söylemezsiniz, şimdi de yalan söylemiyorsunuz, değil mi? Alay etmiyorsunuz ya?”

“Doğru söylüyorum.”

Liza müthiş etkilenmişti ve yarım dakika kadar sustu.

“Alyoşa, bana daha sık gelin,” dedi birden yalvaran bir sesle.

“Her zaman, hayatım boyunca size geleceğim,” diye kesin bir yanıt verdi Alyoşa.

“Bunu bir tek size söylüyorum,” diye tekrar söze başladı Liza. “Bir tek kendime ve size söylüyorum. Dünyada bir tek size. Üstelik size, kendime söylediğimden daha da hevesle söylüyorum. Sizden hiç çekinmiyorum. Alyoşa, sizden neden hiç çekinmiyorum? Alyoşa, Yahudilerin Paskalya’da çocukları kaçırıp kestikleri doğru mu?”

“Bilmiyorum.”

“Bende bir kitap var. Bir yerde bir mahkeme olduğunu ve bir Yahudi’nin dört yaşındaki bir çocuğun önce iki elinin bütün parmaklarını kestiğini, sonra da duvarda çarmıha gerdiğini, çiviyle çakıp çarmıha gerdiğini, daha sonra da mahkemede çocuğun kısa sürede, dört saat sonra öldüğünü söylediğini okudum. Ne çabuk! Diyor ki, inledi, durmadan inledi. Kendisi ise dikilip hayran hayran seyretmiş. Ne iyi!”

“İyi mi?”

“İyi. Bazen çocuğu benim çarmıha gerdiğimi düşünüyorum. Asılı duruyor ve inliyor. Bense karşısına geçip oturuyorum ve ananas kompostosu içiyorum. Ben ananas kompostosunu çok severim. Siz de sever misiniz?”

Alyoşa susuyor ve ona bakıyordu. Solgun sarı suratı birden çirkinleşmiş, gözleri parlamıştı.

“Biliyor musunuz, bu Yahudi’yle ilgili yazıyı okudum ve bütün gece gözyaşları içinde titredim. Çocuğun nasıl bağırdığını ve inlediğini tasavvur ediyordum (dört yaşındaki çocuklar bunun farkındadırlar), ama şu komposto düşüncesi aklımdan hiç çıkmıyordu. Sabahleyin adamın birine mutlaka bana gelmesi için bir mektup yolladım. Geldi. Ona hemen bu çocuğu ve kompostoyu anlattım, her şeyi anlattım, her şeyi ve ‘iyi etmiş’ dedim. Birden gülmeye başladı ve bunun gerçekten iyi olduğunu söyledi. Sonra kalktı, gitti. Topu topu beş dakika oturdu. Beni küçümsemiş midir? Söyleyin, söyleyin Alyoşa, beni küçümsemiş midir?” Koltuğunda doğruldu, gözleri parlıyordu.

“Söyleyin,” dedi Alyoşa heyecan içinde, “onu, yani bu adamı siz mi çağırdınız?”

“Ben çağırdım.”

“Mektup mu yolladınız?”

“Mektup yolladım.”

“Sırf bunu, yani bu çocuğu sormak için mi?”

“Hayır, bunun için değil, hiç değil. Ama içeri girer girmez hemen bunu sordum. Cevap verdi, güldü, kalktı ve gitti.”

“Adam size karşı dürüst davranmış,” dedi Alyoşa sessizce.

“Beni hor görmemiş midir? Alay etmemiş midir?”

“Hayır, çünkü kendisi de belki ananas kompostosuna inanıyordur. O da şu anda çok hasta Lise.”

“Evet, inanıyor!” Liza’nın gözleri parladı.

“O hiç kimseyi küçümsemez,” diye devam etti Alyoşa. “Yalnız hiç kimseye de inanmaz. İnanmayınca da elbette karşısındakini hor görür.”

“O halde beni de küçümser miydi?”

“Sizi de.”

“Bu iyi,” diye dişlerini gıcırdatarak fısıldadı Liza. “Dışarı çıktığında ve gülmeye başladığında hor görülmenin de iyi bir şey olduğunu hissettim. Parmakları kesilmiş çocuk da iyiydi, hor görülmek de iyi...”

Alyoşa’nın gözlerinin içine bakarak hırçın ve coşkun bir şekilde gülmeye başladı.

“Biliyor musunuz Alyoşa, biliyor musunuz, ben isterdim ki... Alyoşa kurtarın beni!” Ansızın koltuktan kalktı, Alyoşa’ya atıldı ve ellerine sımsıkı sarıldı. “Kurtarın beni.” Nerdeyse inliyordu. “Size söylediklerimi dünyada başka hiç kimseye söyleyebilir miyim acaba? Ama gerçeği, gerçeği söyledim! Kendimi öldüreceğim, çünkü her şey bana iğrenç görünüyor! Yaşamak istemiyorum, çünkü her şey bana iğrenç geliyor! Her şey iğrenç geliyor, iğrenç! Alyoşa, neden beni hiç ama hiç sevmiyorsunuz?” diye çıldırmış gibi sözlerini tamamladı.

“Hayır, seviyorum!” diye heyecanla cevap verdi Alyoşa.

“Peki benim için ağlar mısınız, söyleyin ağlar mısınız?”

“Ağlarım.”

“Karınız olmak istemediğim için değil, sadece benim için ağlar mısınız?”

“Ağlarım.”

“Teşekkür ederim! Bana sadece sizin gözyaşlarınız lazım. Geri kalanların hepsi beni cezalandırsın, ayaklarıyla ezsinler, hepsi hepsi, ayrımsız! Çünkü ben hiç kimseyi sevmiyorum. Duydunuz mu, hiç kimseyi! Tam tersine nefret ediyorum! Gidin, Alyoşa, ağabeyinize gitme vakti geldi!” Birden Alyoşa’dan uzaklaştı.

“Nasıl kalacaksınız böyle?” dedi Alyoşa korku içinde.

“Ağabeyinize gidin, hapishane kapanır, gidin, işte şapkanız! Mitya’yı öpün, gidin, gidin!”

Alyoşa’yı kapıya doğru kuvvetle itti. Alyoşa, kederli bir şaşkınlıkla bakıyordu. Birden sağ elinde bir mektup, iyice katlanmış ve mühürlenmiş küçük bir mektup hissetti. Bir göz attı ve adresi okudu: İvan Fedorviç Karamazov’a. Bakışlarını hızla Liza’ya çevirdi. Liza’nın yüzü tehdit eder gibiydi.

“Mutlaka iletin, mutlaka!” Deli gibi, tepeden tırnağa titreyerek emretti. “Bugün, hemen! Yoksa intihar ederim! Sizi bunun için çağırmıştım!”

Hızla kapıyı kapattı. Sürgünün sesi duyuldu. Alyoşa mektubu cebine koydu ve Bayan Hohlakova’ya uğramadan, hatta onu tamamen unutarak dosdoğru merdivene gitti. Liza ise Alyoşa uzaklaşır uzaklaşmaz sürgüyü açtı, kapıyı bir parça araladı, parmağını açık yere koydu ve kapıyı hızla kapatıp bütün gücüyle parmağını sıkıştırdı. On saniye kadar sonra parmağını oradan çıkarıp sessizce ve yavaşça koltuğuna gitti, tamamen düzelmiş olarak oturdu ve morarmış olan parmağına ve tırnağının altından fışkıran kana dikkatle bakmaya başladı. Dudakları titriyordu ve kendi kendine çabuk çabuk fısıldıyordu:

“Alçak, alçak, alçak, alçak!”

IV

MARŞ VE SIR

Alyoşa hapishanenin kapısını çaldığında iyice geç olmuştu (zaten kasım ayında günler ne kadar uzun olabilir ki?). Hatta hava kararmaya bile başlamıştı. Ancak Alyoşa, herhangi bir engel çıkartmadan Mitya’nın yanına girmesine izin vereceklerini biliyordu. Bizim şehrimizde de her şey başka yerlerdeki gibidir. İlk başta, tabii ilk soruşturmanın sonuçlanmasından sonra akrabalarının ve başka bazı kişilerin Mitya’yla görüşmek için izin almaları birtakım gerekli işlemlere bağlı kılınmıştı, ancak sonradan bu işlemler hafiflemese bile en azından Mitya’ya gelen bazı kişiler için bazı istisnalar kendiliğinden oluşmuştu. Hatta bazen tutukluyla görüşmeler, bu iş için ayrılan odada nerdeyse baş başa oluyordu. Bununla birlikte bu kişiler pek azdı: Hepsi hepsi Gruşenka, Alyoşa ve Rakitin. Yalnız emniyet amiri Mihail Makaroviç, Gruşenka’ya çok yakınlık gösteriyordu. Gruşenka’nın Mokroye’deki haykırışı ihtiyarın yüreğine oturmuştu. Sonradan işin içyüzünü öğrenince Mihail Makaroviç, Gruşenka hakkındaki düşüncelerini tümüyle değiştirmişti. İşin tuhafı, cinayeti Mitya’nın işlediğinden kesinlikle emin olduğu halde tutuklandığı andan itibaren Mitya’ya giderek daha yumuşak bakmaya başlamıştı: “Kim bilir belki de iyi huylu biriydi, ama sarhoşluktan ve düzensiz yaşamaktan dolayı kendini mahvetti!” diyordu. Eskiden hissettiği korkunun yerini bir çeşit acıma almıştı. Alyoşa’ya gelince, emniyet amiri, Alyoşa’yı çok severdi, hem uzun zamandır tanışıyorlardı, son günlerde çok sık olarak tutukluyu ziyaret etmeyi alışkanlık haline getirmiş olan Rakitin ise kendi deyimiyle “emniyet amirinin hanım kızlarının” en yakın ahbaplarından biriydi ve her gün evlerinin kapısını aşındırırdı. İyi yürekli bir ihtiyar olan hapishane müdürü ise görevine çok düşkün olmasına rağmen aynı zamanda evinde ders de verirdi. Alyoşa, kendisiyle genellikle “hikmetler” üzerine konuşmaya bayılan hapishane müdürünün de özel ve eski bir tanıdığıydı. Hapishane müdürü, örneğin İvan Fedoroviç’i yalnızca saymakla kalmaz, hatta ondan ve en çok da fikirlerinden çekinirdi, oysaki kendisi de büyük bir filozoftu, pek tabii ki, “aklının erdiği kadar.” Ama Alyoşa’ya karşı içinde karşı konulmaz bir sevgi vardı. İhtiyar son zamanlarda sahte İncillerle ilgilenmeye başlamıştı ve edindiği izlenimleri her dakika genç dostuna aktarıyordu. Hatta daha önce manastıra, Alyoşa’ya uğramış ve saatler boyunca onunla ve rahiplerle konuşmuş, yorumlar yapmıştı. Özetle, Alyoşa hapishaneye geç kalmış bile olsa hapishane müdürüne gider ve işler yoluna girerdi. Üstelik hapishanedeki en sonuncu gardiyana kadar herkes Alyoşa’ya alışmıştı. Nöbetçi de fazla rahatsız etmiyordu, ne de olsa amirlerinin izni vardı. Mitya, kendisini çağırdıklarında hücresinden çıkarak aşağıya, görüşme için ayrılmış olan yere iniyordu. Bu odaya girerken Alyoşa, artık Mitya’nın yanından ayrılmakta olan Rakitin’le burun buruna geldi. İkisi yüksek sesle konuşuyorlardı. Mitya onu uğurlarken kahkahalarla bir şeye gülüyordu, Rakitin ise homurdanır gibiydi. Rakitin, özellikle son zamanlarda Alyoşa’yla karşılaşmaktan hoşlanmıyor, hemen hemen hiç konuşmuyor ve hatta zorla selam veriyordu. Alyoşa’nın içeri girdiğini görünce kaşlarını çattı, sanki sadece kürk yakalı kalın paltosunu iliklemekle meşgulmüş gibi bakışlarını kaçırdı. Sonra da hemen şemsiyesini aramaya koyuldu.

“Kendimize ait bir şeyi unutmayalım da,” diye mırıldandı, sırf bir şey söylemiş olmak için.

“Aman başkasına ait bir şeyi de unutma!” diye espri yaptı Mitya ve yaptığı espriye yine kendisi kahkahalarla gülmeye başladı. Rakitin bir anda parladı.

“Sen bunu Rakitin’e değil, kendi köleci Karamazov sülalene tavsiye et!” diye bağırdı birden. Öfkeden tir tir titriyordu.

“Ne oluyor sana! Şaka yapmıştım!” diye haykırdı Mitya, “tüü, şeytan alsın! İşte bunlar hep böyledir,” diye Alyoşa’ya döndü, hızla çıkmakta olan Rakitin’i başıyla işaret ederek, “oturdu, güldü, neşelendi, birden öfkeleniverdi! Sana başını kaldırıp selam bile vermedi, yoksa kavga mı ettiniz? Niye bu kadar geç kaldın? Seni beklediğimi söylemek yetmez, sabahtan beri gözüm yollarda kaldı. Neyse boş ver, acısını çıkartırız!”

“Sana böyle sık sık geliyor mu? Onunla arkadaş mı oldun yoksa?” diye sordu Alyoşa, başıyla Rakitin’in çıkmış olduğu kapıyı göstererek.

“Mihail’le mi arkadaş oldum? Yok canım, daha neler. Domuzun teki o! Beni... alçak sayıyor. Şakadan da anlamıyor; işte bunların en önemli özelliği de budur. Şakadan hiç anlamazlar. Üstelik bunların ruhları kurumuştur, tıpkı benim hapishaneye yaklaşıp da hapishane duvarlarını gördüğüm zamanki gibi ruhları dümdüz ve kupkurudur. Ama akıllı adam vesselam. Eh, Aleksey, gitti artık şu kellem!”

Sıraya oturdu ve Alyoşa’yı da yanına oturttu.

“Evet, yarın mahkeme var. Ne dersin, senin de hiç umudun yok mu ağabey?” dedi Alyoşa ürkek bir şekilde.

“Sen neden bahsediyorsun?” Mitya belirsizce Alyoşa’ya baktı. “Ha, mahkemeden söz ediyorsun! Aman canı cehenneme! Şimdiye kadar seninle hep boş şeylerden konuştuk, hep bu mahkemeden falan bahsettik, asıl en önemli konuda ise sana hiçbir şey söylemedim. Evet, yarın mahkeme olacak, yalnız ben kellem gitti derken mahkemeden söz etmemiştim. Giden kellem değil, kellemin içindekiler. Niye bana öyle kınayarak bakıyorsun?”

“Neden bahsediyordun, Mitya?”

“Düşünceler, düşünceler, ne olacak! Etika.48 Nedir etika?”

“Etika mı?” diye şaşırdı Alyoşa.

“Evet, bilim falan mı bu?”

“Evet, böyle bir bilim var... yalnız... itiraf edeyim, nasıl bir bilim olduğunu sana açıklayamam.”

“Rakitin biliyor. Rakitin çok şey biliyor, şeytan götürsün onu! Rahip olmayacak. Petersburg’a gitmeye hazırlanıyor. Söylediğine göre, oradaki bir eleştiri bölümüne girecekmiş, ama dürüst bir şekilde. Yararlı olabilir ve kariyer yapabilir. Ah, kariyer meraklıları! Etikanın da canı cehenneme! Ben mahvoldum Aleksey, Tanrı’nın sevgili kulu Aleksey! Seni herkesten çok seviyorum. Yüreğim senin için titriyor. Orada bir Karl Bernard mı varmış?”

“Karl Bernard mı?” diye yine şaşırdı Alyoşa.

“Hayır, Karl değil, dur, yanlış söyledim: Klod Bernard. Kim bu? Kimyadan mıdır nedir?”

“Bir bilim adamı olmalı,” diye yanıtladı Alyoşa, “yalnız, itiraf edeyim bu adam hakkında da çok şey söyleyemeyeceğim. Sadece bilgin olduğunu duydum, ama ne bilgini bilemem.”

“Aman, onun da canı cehenneme, ben de bilmiyorum,” diye küfretti Mitya. “Muhtemelen alçağın biridir, zaten hepsi de alçak bunların. Ama Rakitin ilerler, küçücük bir delik bulsa girer, Bernard da öyle. Ah, bu Bernard’lar! Pek çok türedi bunlar!”

“Ne oldu sana?” diye ısrarla sordu Alyoşa.

“Rakitin benim hakkımda, benim davam hakkında bir makale yazmak ve böylelikle de edebiyattaki rolüne başlamak istiyor. Bunun için gelip duruyor, kendisi söyledi. Tezi olan bir şey yazmak istiyor: ‘Öldürmek zorundaydı, çevresi onu yiyip bitirmişti’ falan filan, böyle dedi bana. İçinde sosyalizm nüansı da olacak, diyor. Canı cehenneme, nüansı falan vız gelir bana! Kardeşimiz İvan’ı sevmiyor, nefret ediyor, sana karşı da pek sevgisi yok. Ama akıllı biri olduğu için onu kovmayacağım. Yalnız çok kendini beğenmiş. Demin ona ‘Karamazovlar alçak değil, filozoftur, çünkü bütün gerçek Ruslar filozoftur, sen okumuş olsan da filozof değilsin, avamdansın!’ dedim. Öfkeli öfkeli güldü. Ben de ona mıslibus49 non est disputandum50 dedim. Güzel espri değil mi? En azından ben de klasisizme girmiş oldum,” diye birden kahkahayla gülmeye başladı Mitya.

“Neden mahvoluyormuşsun ki? Demin öyle demiştin, değil mi?” dedi Alyoşa.

“Niye mi mahvoldum? Hmm! Aslında... her şeyi bütün olarak ele alırsak Tanrı’ya yazık da ondan!”

“Neden Tanrı’ya yazık?”

“Tasavvur etsene: Bunlar orada, kafanın içinde, sinirlerde, yani bu sinirler beynin içinde (onları da şeytan götürsün!)... bu sinirlerin birtakım kuyrukları var, bunlar titremeye başlar başlamaz... yani görüyorsun. Gözlerimle bir şeye bakıyorum şöyle, bunlar titreşiyor, yani kuyruklar... titreyince de bir hayal beliriyor, ama hemen belirmiyor, bir an, bir saniye geçiyor ve öyle bir an geliyor ki, yani an değil de (onun da canı cehenneme), hayal, yani bir nesne ya da bir olay beliriyor, hepsini şeytan alsın, işte bu yüzden seyrediyorum, sonra da düşünüyorum... kuyrukçuklar yüzünden, yoksa içimdeki ruh ve orada gördüğüm bir hayal veya benzeri bir şey yüzünden değil. Bunların hepsi de saçmalık. Kardeşim, bunu bana daha dün Mihail anlattı ve adeta ısıttı beni. Alyoşa, harika bir şey bu bilim! Yeni bir insan gelecek, anlıyorum bunu... Ama yine de Tanrı’ya yazık!”

“Ama bu da iyi,” dedi Alyoşa.

“Tanrı’ya yazık olması mı iyi? Kimya, kardeşim, kimya. Yapacak bir şey yok, azizim, yol açın, kimya geliyor! Rakitin Tanrı’yı sevmiyor, ah, sevmiyor! Bu onların hepsinin en zayıf noktası! Ama saklıyorlar. Yalan söylüyorlar. Kendilerini öyle tanıtıyorlar. ‘Bunu eleştiri bölümünde de sürdürecek misin?’ diye soruyorum. ‘Açık açık izin vermezler tabii’ diyor ve gülüyor. ‘Yalnız bundan sonra insan nasıl olacak? Tanrısı ve öldükten sonraki yaşamı olmadan mümkün mü? Bu, her şeye izin verildiği, her şeyin yapılabileceği anlamına gelmez mi?’ diye soruyorum. ‘Yoksa bilmiyor muydun?’ diyor. Gülüyor. ‘Akıllı insan,’ diyor, ‘her şeyi yapabilir, akıllı insan karda yürür izini belli etmez, sense öldürdün ve kuyruğu kıstırdın, hapislerde çürüyorsun!’ Bunu bana söylüyor. Tam bir domuz! Eskiden böylelerini dışarı atardım, ama artık dinliyorum. Ciddi pek çok şey söylüyor. Hem de akıllıca yazıyor. Bir hafta önce bana bir makale okumaya başladı, o zaman oradan üç satır kopya etmiştim, dur, ha işte burada.”

Mitya acele acele yelek cebinden bir kâğıt parçası çıkarttı ve okudu:

“‘Bu sorunu çözmek için öncelikle kişiliği insanın kendi var oluşuyla karşı karşıya koyması gerekir.’ Bir şey anlıyor musun?”

“Hayır, anlamıyorum,” dedi Alyoşa.

Mitya’ya merakla bakıyor ve onu dinliyordu.

“Ben de anlamıyorum. Üstü kapalı ve anlaşılır değil, ama akıllıca. ‘Herkes şimdi böyle yazıyor,’ diyor, ‘çünkü artık çevre böyle...’ Çevreden korkarlar. Şiir de yazıyor alçak, Hohlakova’nın ayağına bir methiye düzmüş, ha, ha, ha!”

“Duydum,” dedi Alyoşa.

“Duydun mu? Şiiri de dinledin mi?”

“Hayır.”

“Bende var, dur okuyayım. Bilmiyorsun, sana anlatmadım, tam bir hikâye bu. Hinoğluhin! Üç hafta önce beni kızdırmayı aklına koymuş: ‘Sen,’ diyor, ‘üç bin ruble yüzünden ahmak gibi yakalandın, bense yüz elli bin vuracağım, bir dul kadınla evleneceğim ve Petersburg’da taş bir ev alacağım.’ Ve bana, Hohlakova’ya kur yaptığını anlattı. Kadın dersen gençliğinde de akıllı değilmiş, kırkında tümden aklını yitirmiş. ‘Hem de çok duyguludur, işte onu bu yüzden kolayca elde edeceğim,’ diyor. ‘Evleneceğim ve onu alıp Petersburg’a götüreceğim, orada gazete çıkarmaya başlayacağım.’ Dudaklarında ihtiraslı iğrenç salyalar, ama salyalar Hohlakova için değil, bu yüz elli bin ruble için. Beni de inandırdı; hep bana geliyor, her gün: ‘Yola gelecek,’ diyor. Gözleri sevinçle parlarken birden kapı dışarı ediliverdi: Pyotr İlyiç Perhotin üstünlüğü kazandı, aferin ona! Yani Rakitin’i kovdu diye öpesim geldi şu ahmak karıyı! Bana gelip gittiği günlerde yazmış bu şiiri. ‘İlk kez,’ diyor, ‘elimi bulaştırdım, onu ayartmak için, yani hayırlı bir iş için şiir yazıyorum. Enayiden sermayeyi kaptıktan sonra topluma yararlı olabilirim.’ Zaten her türlü iğrençliklerine hemen toplumcu bir mazeret buluverirler! ‘Yine de,’ diyor, ‘senin Puşkininden daha iyi yazdım, çünkü bir mizah şiirine toplumun hüznünü katmayı başardım.’ Puşkin hakkında söylediklerini anlayışla karşılıyorum. Gerçekten yetenekli olmasına yetenekli bir insanmış, ama sadece ayakları tasvir etmiş! Üstelik şiiriyle nasıl da övünmüştü! Bunlar kibirlidir, kibirli! ‘Gönlümün parçasının hasta ayağının iyileşmesi üzerine’ diye de bir başlık bulmuş zıpır!

Artık nasıldır bu ayakçık, Ayakçık şişmiş birazcık! Doktorlar geliyor, tedavi ediyor Hem sarıyor, hem mahvediyor. Benim tasam ayaklar değil, Puşkin övsün onları! Benim tasam o güzel kafa Düşünceleri anlamayan kafa. Anladı artık birazcık, Engel olmuştu ayakçık! İyileşsin ayakçık, Anlaması için kafacık.

“Domuz, sapına kadar domuz, ama oynak yazmış dürzü! Gerçekten de ‘toplumsal’ olmuş. Kovulduğunda kim bilir nasıl sinirlenmiştir. Dişlerini gıcırdatmıştır!”

“İntikamını almış,” dedi Alyoşa. “Hohlakova hakkında bir yazı yazmış.”

Alyoşa, Söylentiler gazetesindeki haberi çabucak anlattı.

“O, o ta kendisi!” diye doğruladı Mitya kaşlarını çatarak. “Bunu yapan o! Bu haberler... zaten biliyordum... yani örneğin Gruşa hakkında ne kadar adice şeyler yazıldı!.. Katya hakkında da... Hmm!”

Odada kaygılı bir şekilde gezinmeye başladı.

“Ağabey, daha fazla kalmama imkân yok,” dedi Alyoşa birkaç dakika sustuktan sonra. “Yarın senin için çok korkunç bir gün olacak: Tanrı’nın mahkemesi senin için kurulacak... ve ben şaşıyorum, dolaşıp duruyorsun ve davadan söz edeceğine nelerden bahsediyorsun...”

“Yo, şaşırma,” diye heyecanla sözünü kesti Mitya. “Şu pis kokulu itten mi konuşmam gerekiyor yoksa? Katilden mi? Bu konuda seninle defalarca uzun uzun konuştuk. Smerdyaşçaya’nın oğlu pis kokan heriften artık bahsetmek istemiyorum! Onun canını Tanrı alacak, göreceksin, bekle!”

Heyecan içinde Alyoşa’ya yaklaştı ve birden onu öptü. Gözleri alev alev yanıyordu.

“Rakitin bunu anlamıyor,” diye konuşmaya başladı tepeden tırnağa coşku içinde, “ama sen, sen her şeyi anlıyorsun. Bu yüzden seni dört gözle bekliyordum. Bak, şu boyaları dökülmüş duvarların arasında sana çoktandır pek çok şey söylemek istiyordum, ama en önemli konuda susuyordum: Zamanı henüz gelmemişti. Sana içimi dökmek için son dakikaya kadar bekledim. Kardeşim, şu son iki ayda içimde yeni bir insan hissettim, içimde yeni bir insan doğdu! İçimde hapisti, ama eğer bu gümbürtü olmasaydı asla ortaya çıkamazdı. Korkuyorum! Maden ocaklarında yirmi yıl kazma elimde maden kazacağım, bundan hiç korkmuyorum, şu anda beni korkutan başka bir şey: İçimde yeni doğan adamın beni terk edip gitmesi! Orada, maden ocaklarında, yerin altında, yanı başımda benim gibi kürek mahkûmu ve katil olan birinde bir insan yüreği bulabilirim ve onunla dost olabilirim, çünkü orada da yaşamak, hem sevmek hem de acı çekmek mümkündür! Bu kürek mahkûmunun durmuş kalbini diriltmek yıllarca ona bakmak ve artık yücelmiş olan bir ruhu, çok cefalar çekmiş bir bilinci bu bataktan gün yüzüne çıkartmak, bir melek, bir kahraman yaratmak mümkündür! Bu insanlar o kadar çok ki, yüzlerce böyle insan var ve hepimiz onlar için suçluyuz! O zaman, öyle bir anda neden o ‘bebe’ rüyama girmişti? ‘Bebe neden yoksuldu?’ Bu kehanet bana o anda gelmişti! ‘Bebe’ uğruna gideceğim. Çünkü herkes herkese karşı suçludur. Tüm ‘bebeler’ uğruna gideceğim, çünkü küçük çocuklar ve büyük çocuklar var. Hepsi de ‘bebe’dir. Herkes için gideceğim, çünkü herkes için gidecek birine gerek var. Babamı öldürmedim, ama gitmem gerek. Kabul ediyorum! Hepsi burada aklıma geldi... işte bu boyası dökülmüş duvarlar arasında. Orada, yeraltındakilerin sayıları pek çok, yüzlerce, ellerinde kazmalar. Ah evet, prangalı olacağız ve özgür de olmayacağız, ama o zaman büyük acımız içinde sevinç için yeniden doğacağız, yokluğunda insanın yaşayamayacağı sevinç için. Tanrı olacak, çünkü Tanrı sevinç bağışlar, bu onun büyük ayrıcalığıdır... Tanrım, insana dualar içinde erimesini nasip et! Orada yerin altında Tanrı’sız nasıl yaşayacağım? Rakitin yalan söylüyor: Eğer Tanrı’yı yeryüzünden kovarlarsa biz yeraltında onu bulacağız! Kürek mahkûmunun Tanrı’sız yaşaması imkânsızdır, hatta kürek mahkûmu olmayan birine göre daha da imkânsızdır! Ve o zaman biz yeraltı insanları, yerin derinliklerinden sevinci bulduğumuz Tanrı’ya trajik bir marş söylemeye başlayacağız! Yaşasın Tanrı ve onun sevinci! Onu seviyorum!”

Mitya bu tuhaf söylevini verirken nerdeyse nefesi kesiliyordu. Rengi soldu, dudakları titredi, gözlerinden yaşlar yuvarlandı.

“Yo, yerin altı da hayat dolu, orada da hayat var!” diye tekrar konuşmaya başladı. “Şu anda yaşamayı ne kadar istediğimi, var olma ve anlama susuzluğumun işte bu boyası dökülmüş duvarlar arasında doğmuş olduğuna inanmazsın Alyoşa! Rakitin bunu anlamıyor, onun için varsa yoksa ev almak ve kiraya vermek, ama ben seni bekliyordum. Evet bu nasıl bir acı böyle? Haddi hesabı olmasa da bu acıdan korkmuyorum. Artık korkmuyorum, eskiden korkardım. Biliyor musun, mahkemede belki de sorulara yanıt vermeyeceğim... Galiba şu anda içimde bu güç o kadar fazla ki, sadece her an kendime ‘Ben varım!’ demek için her türlü acıyı yenebilirim. Binlerce ıstırap içinde (ben varım, işkenceler içinde kıvranıyorum) ama ben varım! Teşhir direğinde oturuyorum, ama varım, güneşi görüyorum, güneşi görmesem bile güneşin var olduğunu biliyorum. Güneşin varlığını bilmek ise yaşamın ta kendisidir. Alyoşa, meleğim benim, çeşitli felsefeler mahvediyor beni, topunu şeytan alsın! Kardeşimiz İvan...”

“Ne olmuş İvan’a?” diye sözünü kesti Alyoşa, ama Mitya duymadı.

“Biliyorsun, eskiden böyle kuşkularım yoktu, ama bunların hepsi içimde gizliymiş. Sarhoş olmam da, dövüşmem de, kudurmam da hep içimdeki bu bilinmeyen düşüncelerin azmasındandı belki de. İçimdeki bu düşünceleri yok etmek için, bunları yatıştırmak ve bastırmak için dövüşüyordum demek ki. Kardeşimiz İvan, Rakitin gibi değil, o düşüncesini gizliyor. İvan sfenks gibi susuyor, hep susuyor. Bana ise Tanrı ıstırap çektiriyor. Bana azap veren sadece bu. Ya Tanrı yoksa? Ya Rakitin haklıysa, ya bu, insanların uydurduğu bir düşünceyse? Eğer Tanrı yoksa o zaman yeryüzünün, dünyanın başı insandır. Harika! Ancak Tanrı olmazsa insan nasıl erdemli olacak? İşte bir sorun daha! Hep bunu düşünüyorum. O zaman insanoğlu kimi sevecek? Kime şükredecek, kime marş söyleyecek? Rakitin gülüyor. Rakitin, insanoğlunun Tanrı olmadan da sevebileceğini söylüyor. Ama bunu sadece o sümüklü böcek iddia edebilir, ama benim aklım ermiyor. Rakitin için yaşamak kolay: ‘Sen,’ diyor bugün bana, ‘insanların yuttaşlık haklarının genişletilmesi için, ya da hiç olmazsa et fiyatının artmaması için uğraş; böylece insanlara sevgini felsefelerinle gösterdiğinden daha sade ve daha yakından göstermiş olursun.’ Bunun üzerine ben de onu benzettim: ‘Tanrı olmazsa,’ diyorum, ‘eğer eline fırsat geçerse etin fiyatını sen kendin artırırsın, bir kapiğe bir ruble koyarsın.’ Öfkelendi. Erdem nedir? Cevap ver bana Alyoşa. Bendeki erdem başka, bir Çinlinin erdemi başka; demek ki göreceli bir şey bu. Öyle değil mi? Yoksa göreceli değil mi? Hain bir soru! Bu yüzden iki gece uyku uyumadığımı söylersem gülme bana. Artık sadece insanların bu konuda hiçbir şey düşünmeden nasıl yaşadıklarına şaşıyorum. Boş şeyler! İvan’ın da Tanrı’sı yok. Onun düşüncesi var. Benim anlayacağım şeyler değil. Ama o susuyor. Onun mason olduğunu sanıyorum. Sordum, hiçbir şey söylemiyor. Sadece bir kere bir kelimecik söyledi.”

“Ne dedi?” diye aceleyle sordu Alyoşa.

“Ona eğer öyleyse her şey mübah demektir, değil mi, dedim. Suratı asıldı. ‘Babamız Fedor Pavloviç, domuzun biriydi, ama doğru düşünüyordu’ dedi. Saçmaladı. Sadece bunu söyledi. Rakitin’den daha açık hiç olmazsa..”

“Evet,” diye doğruladı Alyoşa acı acı. “Sana ne zaman geldi?”

“Bundan daha sonra söz ederiz, şimdi başka bir konu var. Şimdiye kadar sana İvan hakkında hemen hemen hiçbir şey söylemedim. Sona bırakıyordum. Buradaki mesele bitip hükmü okudukları zaman sana her şeyi anlatacağım. Korkunç bir dava... Sense bu davada benim yargıcım olacaksın. Ama şimdi bu konuya girmeyelim, ağzımıza şimdilik kilit vuralım. Yarından, mahkemeden söz ediyorsun, inanır mısın, hiçbir şey bilmiyorum.”

“Şu avukatla konuştun mu?”

“Avukat ne yapacak ki! Ona her şeyi anlattım. Kaypak herif, başkentli ne olacak. Bernard! Bana da zerre kadar inanmıyor. Benim öldürdüğüme inanıyor, düşünsene, biliyorum artık. ‘Öyleyse neden beni savunmak için geldiniz?’ diye soruyorum. Bunların yüzüne tükürmek lazım. Bir de doktor getirdiler, beni deli göstermek istiyorlar. İzin vermeyeceğim! Yekaterina İvanovna ‘görevini’ sonuna kadar yerine getirmek istiyor. Hem de ıkına sıkına!” Mitya acı acı güldü. “Dişi kedi! Katı yürekli! O zaman Mokroye’deyken onun hakkında ‘müthiş öfkeli’ bir kadın dediğimi biliyor zaten. Yetiştirmişler hemen. Evet, kanıtlar denizdeki kum taneleri kadar çoğaldı. Grigoriy, ifadesinde ısrar ediyor. Grigoriy dürüst adamdır, ama aptaldır. Aptal oldukları için dürüst olan pek çok insan var. Bu da Rakitin’in düşüncesi. Grigoriy benim düşmanım. Bazı düşmanlar dostlardan daha yararlı olur. Bu sözüm Yekaterina İvanovna için. Korkuyorum, ah, mahkemede dört bin beş yüz rubleden sonra ayaklarıma kapandığından bahsetmesinden korkuyorum! Sonuna kadar, son meteliğe kadar ödeyecek. İstemem onun fedakârlığını! Mahkemede beni utandıracaklar! Bir şekilde dayanacağım. Ona git Alyoşa, mahkemede bundan söz etmemesini rica et. Olmaz mı yoksa? Eh, cehennemin dibine, ne olursa olsun katlanacağım! Ona acımam. Kendisi istiyor. Eden bulur. Aleksey, ben, ben de konuşacağım.” Tekrar acı acı güldü. “Yalnız... yalnız ya Gruşa, Gruşa, aman Tanrım! Böyle bir acıya neden katlansın ki!” diye haykırdı birden gözyaşları içinde. “Gruşa beni öldürüyor, onu düşünmek beni öldürüyor, öldürüyor! Biraz önce yanımdaydı...”

“Bana anlattı. Senin yüzünden bugün çok üzülmüş.”

“Biliyorum. Huyum kurusun. Kıskandım! Uğurlarken pişman oldum, öptüm onu. Af dilemedim.”

“Niye dilemedin?” diye haykırdı Alyoşa.

Mitya birden neşeyle güldü.

“Sevgili yavrum, işlediğin bir suç için sevdiğin kadından af dilemekten Tanrı korusun seni! Sevdiğin kadından, hele hele karşısında ne kadar suçlu olursan ol! Çünkü kardeşim, kadınların ne olduğunu şeytan bilir, neyse ben artık içlerindekini biliyorum! Bir kadının karşısında suçunu itiraf etmeyi, ‘Suçluyum, affet, bağışla’ demeyi hele bir dene bakalım: Sitem yağmurunu gör! Hiçbir şeyi doğrudan ve açık açık bağışlamaz, seni paçavraya çevirir, olmamış şeyleri bile hesaba katar, her şeyi alır, hiçbir şeyi unutmaz, kendinden bir şeyler ekler ve işte ancak o zaman affeder. En iyisi bile böyledir! Son kalıntıları da kazıyıp toplar ve hepsini kafana boca eder. Sana söyleyeyim, hepsinin, yokluklarında yaşayamayacağımız bu meleklerin içinde bir canavar oturur! Bak, güzel kardeşim, ben içtenlikle ve açık açık söylüyorum: Her namuslu adam, şu veya bu kadının ayağının türabı olmalı. Benim düşüncem bu, düşüncem de değil, duygum. Erkek gönlü yüce olmak zorundadır ve bu durum erkeğin itibarına leke sürmez. Bir kahramana bile leke sürmez. Sezar’ın bile itibarını lekelemez! Ama yine de hiçbir zaman ve hiçbir şey için af dileme. Kadınlar yüzünden mahvolmuş olan ağabeyin Mitya’nın sana öğrettiği kuralı sakın unutma. Yo, ben af dilemeden Gruşenka’ya layık olayım daha iyi. Karşısında büyük saygı duyuyorum, Aleksey, büyük saygı duyuyorum! Ancak o bunu görmüyor, hayır, sevgimi hep az buluyor. Bana eziyet ediyor, aşkıyla eziyet ediyor. Önceden neydi? Önceden bana sadece dayanılmaz oyunlarla azap verirdi, şimdi ise onun ruhunu kendi ruhuma kattım ve onun sayesinde adam oldum! Evlenmemize izin verirler mi dersin? Yoksa kıskançlıktan öleceğim. Her gün rüyama bir şey giriyor... Benim hakkımda sana ne söyledi?”

Alyoşa, Gruşenka’nın biraz önce söylediklerinin hepsini tekrarladı. Mitya dikkatle dinledi, bir sürü soru sordu ve memnun kaldı.

“Demek, kıskandığıma kızmıyor,” diye haykırdı. “Sapına kadar kadın! ‘Benim de yüreğim katı,’ diyor ha! Ah, beni kıskandıkları zaman tahammül edemesem de böyle acımasız yürekleri severim! Hep kavga edeceğiz. Ama sevmeye gelince, onu sonsuza kadar seveceğim. Evlenmemize izin verirler mi? Kürek mahkûmlarını evlendiriyorlar mı? Bu da bir sorun. Ama ben onsuz yaşayamam ki...”

Mitya suratını asarak odada dolaşmaya başladı. Odanın içi hemen hemen tamamen kararmıştı. Birden son derece kaygılı bir şekilde durdu.

“Sır, diyor ha, sır? Üçümüzün ona karşı hazırladığı bir sırrım varmış ve ‘Katka’ da buna karışmış ha? Hayır, Gruşenka, düşündüğün gibi değil. Bu konuda kısa kadın aklın gaf yaptı! Alyoşa, canım kardeşim, eh, oldu olacak, sırrımızı açayım sana!”

Çevreye bir göz attı, karşısında duran Alyoşa’ya iyice yaklaştı ve fısıltıyla konuşmaya başladı. Aslında onları hiç kimse duyamazdı, çünkü yaşlı gardiyan köşedeki peykede uyukluyordu, nöbetçi askerler ise tek kelime bile duyamayacak kadar uzaktaydılar.

“Sana bütün sırrımızı açacağım!” dedi Mitya aceleyle. “Daha sonra açmak istiyordum, çünkü sen olmadan neye karar verebilirim ki ben? Sen benim her şeyimsin. İvan’ın hepimizden üstün olduğunu söylerim, ama sen benim meleğimsin. Sadece senin kararın sorunu çözer. Belki de İvan değil üstün olan sensin. Bak bu, bir vicdan meselesi, yüksek vicdan meselesi. Sır o kadar önemli ki, kendim üstesinden gelemeyeceğim ve her şeyi senin gelişine kadar bıraktım. Ama yine de karar vermek için erken, çünkü mahkemenin vereceği hükmü beklemek gerekiyor: Hüküm verilecek ve sen o zaman kaderime karar vereceksin. Şimdi karar verme; şimdi sana anlatacağım, sadece dinle, ama karar verme. Dur ve bir şey söyleme. Her şeyi sana açacağım. Sana sadece ana fikri söyleyeceğim, ayrıntıları anlatmayacağım, dinle. Ne soru ne de bir hareket, tamam mı? Bununla birlikte, aman Tanrım, gözlerini ne yapacağım? Korkarım, bir şey söylemesen de gözlerin kararını belli edecek. Of, korkuyorum! Alyoşa, dinle: Kardeşimiz İvan bana kaçmamı öneriyor. Ayrıntıları söylemiyorum: Her şey önceden ayarlandı, her şey yolunda gidecek. Sesini çıkartma, kararını söyleme. Gruşa’yla Amerika’ya gideceğiz. Ben zaten Gruşa’sız yaşayamam! Ya orada yanıma gelmesine izin vermezlerse? Acaba kürek mahkûmlarının evlenmesine izin veriyorlar mı? İvan, vermediklerini söylüyor. Peki ben yerin altında elimde kazma Gruşa’sız ne yaparım? O kazmayla ancak kendi kafamı kırarım! Öte yandan ya vicdanım? Acı çekmekten kaçtı diyecekler! Bir yol gösterilmişken bu yolu reddetmiş, ruhumu temizleme yolu dururken sola çark etmiş olacağım. İvan, insanda ‘iyi eğilimlerin olması halinde’ Amerika’da, yeraltındakinden daha fazla yarar sağlanabileceğini söylüyor. Peki, yeraltı marşımız nerede söylenecek? Amerika nedir ki, Amerika da boş şey! Hem Amerika’da da çok dolandırıcılık olduğunu sanıyorum. Çarmıha gerilmekten kaçtım! Aleksey bunu sana söylüyorum, çünkü bunu sadece sen anlayabilirsin, başka hiç kimse anlayamaz. Sana marşla ilgili olarak söylediğim her şey başkaları için saçmalık demektir, sayıklama demektir. Aklımı kaçırdığımı ya da ahmak olduğumu söyleyeceklerdir. Ama ben ne aklımı kaçırdım, ne de ahmağım. Marş konusunu İvan da anlıyor, anlamasına anlıyor, yalnız buna cevap vermiyor, susuyor. Marşa inanmıyor. Bir şey söyleme, söyleme ne olur: Nasıl baktığını görüyorum zaten: Sen kararını verdin bile! Karar verme, kıyma bana, ben Gruşa’sız yaşayamam, mahkemeyi bekle!”

Mitya konuşmasını bitirdiğinde çıldırmış gibiydi. Alyoşa’yı iki eliyle omuzlarından tuttu ve ateşli, soran bakışlarını onun gözlerine dikti.

“Mahkûmları evlendiriyorlar mı acaba?” Üçüncü kez yalvaran bir sesle sordu.

Alyoşa büyük bir şaşkınlıkla dinliyordu, çok etkilenmişti.

“Bana bir tek şey söyle,” dedi Alyoşa, “İvan çok mu ısrar ediyor, hem bunu ilk kim düşündü?”

“O düşündü ve ısrar ediyor! Bana hiç gelmedi ve sonra bir hafta önce çıkageldi, söze dosdoğru bundan başladı. Çok ısrar ediyor. İstemiyor, emrediyor. Kalbimi sana olduğu gibi ona da açtığım ve şu marştan ona da söz ettiğim halde sözünü dinleyeceğimden kuşku duymuyor. Nasıl olacağını bana anlattı, bütün bilgileri toplamış, ama şimdi olmaz, daha sonra. İsteri derecesinde istiyor. En önemli şey para: ‘Kaçman için,’ diyor, ‘sana on bin, Amerika için ise yirmi bin ruble gerekir, ama on bine mükemmel bir kaçış düzenleriz.’”

“Peki bana söylememeni de tembihledi mi?” diye tekrar sordu Alyoşa.

“Hiç kimseye, ama asıl sana: Sana asla! Senin benim karşımda vicdan rolü oynayacağından korkuyor doğrusu. Sana anlattığımı sakın ona söyleme. Sakın söyleme!”

“Haklısın,” diye karar verdi Alyoşa, “mahkemenin vereceği hükümden önce karar vermek olanaksız. Mahkemeden sonra kendin karar verirsin; O zaman kendinde yepyeni bir insan bulacaksın ve kararı o verecek.”

“Yeni bir insan ya da bir Bernard, onun kararı da Bernard’ca olur! Zaten ben de aşağılık bir Bernard’dan başka neyim ki!” diye acı acı güldü Mitya.

“Temize çıkma umudun hiç mi yok artık, ağabey?”

Mitya sinirli bir hareketle omuzlarını yukarı kaldırdı ve olumsuz anlamda başını salladı.

“Alyoşa, canım, gitme zamanın geldi!” dedi aceleyle. “Müdür dışardan bağırdı, şimdi burada olur. Geç kaldık, kurallara aykırı bu. Kucakla beni, çabuk, öp, kutsa beni, canım kardeşim, yarın için kutsa beni...”

Kucaklaştılar ve öpüştüler.

“İvan,” dedi birden Mitya, “kaçmamı kendisi teklif etti, ama benim öldürdüğüme inanıyor!”

Dudaklarında sıkıntılı bir gülümseme belirdi.

“İnanıp inanmadığını ona sordun mu?” dedi Alyoşa.

“Hayır, sormadım. Sormak istedim, ama soramadım, gücüm yetmedi. Fark etmez ki zaten, gözlerinden okuyorum. Elveda!”

Bir kez daha çabucak öpüştüler ve Alyoşa tam çıkacaktı ki, Mitya tekrar seslendi:

“Karşımda dur, hah şöyle.”

İki eliyle omuzlarından kavrayıp Alyoşa’ya bir kere daha sımsıkı sarıldı. Yüzü bir anda o kadar solmuştu ki, karanlıkta bile iyice fark ediliyordu. Dudakları çarpıldı, bakışlarını Alyoşa’ya dikti.

“Alyoşa, Tanrı’nın huzurundaymış gibi bana tam gerçeği söyle: Benim öldürdüğüme inanıyor musun, inanmıyor musun? Kendin, sen kendin inanıyor musun, inanmıyor musun? Tam olarak gerçeği istiyorum, yalan söyleme!” diye çılgın gibi bağırdı.

Alyoşa bütün varlığıyla sarsıldı, yüreğinin sert bir şeyle adeta çizildiğini hissetti.

“Yeter, sen...” diye mırıldandı kendini kaybetmiş gibi.

“Bütün gerçeği, hepsini, yalan söyleme!” diye tekrarladı Mitya.

“Tek bir an bile senin katil olduğuna inanmadım,” sözleri koptu titreyen bir sesle Alyoşa’nın göğsünden ve sanki Tanrı’yı sözlerine tanık olarak çağırıyormuş gibi sağ elini yukarı kaldırdı. Mitya’nın yüzü o anda büyük bir mutlulukla parladı.

“Teşekkür ederim sana!” dedi uzatarak, sanki baygınlık geçirdikten sonra nefesini salıveriyormuş gibi. “Şu anda sen beni yeniden yarattın... İnanır mısın, şu ana kadar bunu sana sormaya korkuyordum, sana! Hadi git, git! Yarın için güçlendirdin beni, Tanrı seni korusun! Ama dur, İvan’ı sev!” sözleri çıktı son olarak Mitya’nın ağzından.

Alyoşa gözyaşları içinde dışarı çıktı. Mitya’nın bu derece evhamlı olması, ona, yani Alyoşa’ya bile bu derece güvensizlik duyması, bütün bunlar daha önce de hiç kuşkulanmadığı talihsiz ağabeyinin ruhundaki çaresiz kederin ve umutsuzluğun ne derece büyük bir uçurum oluşturduğunu Alyoşa’nın gözleri önüne sermişti. Birden derin ve sonsuz bir acıma hissine kapıldı ve bu his onu yiyip bitirdi. Delik deşik yüreği korkunç şekilde ağrıyordu. “İvan’ı sev.” Mitya’nın biraz önce söylediği bu sözler birden aklına geldi. İvan için duyduğu üzüntü Mitya’nın duyduğundan az değildi, hele şimdi ağabeyiyle görüştükten sonra bu üzüntü her zamankinden daha da fazla olmuştu.

48 Ahlakbilim. (Ç.N.)

49 Mısl, Rusça düşünce demektir. Burada düşünceler hakkında anlamına gelen Latince benzeri bir sözcük türetiliyor. (Ç.N.)

50 (Lat.) Tartışılmaz. (Ç.N.)

V

“SEN DEĞİL, SEN DEĞİL!”

İvan’a giderken yolda Yekaterina İvanovna’nın kiralamış olduğu evin yanından geçmesi gerekiyordu. Pencerelerde ışık vardı. Birden durdu ve içeri girmeye karar verdi. Yekaterina İvanovna’yı bir haftadan uzun süredir görmemişti. Ama birden aklına İvan’ın, şu anda, özellikle de böyle bir günün arifesinde Yekaterina İvanovna’nın evinde olabileceği fikri gelmişti. Kapıyı çaldıktan sonra bir Çin feneriyle aydınlatılmış olan merdiveni çıkarken aşağı inen bir adam gördü, aynı hizaya gelince ağabeyini tanıdı. İvan, Yekaterina İvanovna’dan çıkıyor olmalıydı.

“Ah, sen miydin?” dedi İvan Fedoroviç soğuk bir şekilde. “Hoşça kal. Ona mı gidiyorsun?”

“Evet.”

“Tavsiye etmem, ‘heyecan’ içinde, onu daha da çok üzmüş olursun.”

“Hayır, hayır!” diye bir ses duyuldu yukardan, o anda açılmış olan kapıdan. “Aleksey Fedoroviç, onun yanından mı geliyorsunuz?”

“Evet, onun yanındaydım.”

“Bana bir şey söylemenizi tembihledi mi? İçeri girin Alyoşa, siz de İvan Fedoroviç, mutlaka, mutlaka geri dönmelisiniz. Duy-du-nuz mu?”

Katya’nın sesi emreder gibiydi. İvan Fedoroviç bir an oyalanıp Alyoşa’yla birlikte tekrar yukarı çıkmaya karar verdi.

“Kulak misafiri olmuş!” diye kendi kendine mırıldandı öfkeyle, ama bunu Alyoşa duydu.

“İzninizle paltom üzerimde kalsın,” dedi İvan Fedoroviç salona girerken. “Oturmayacağım. En fazla bir dakika kalacağım.”

“Oturun Aleksey Fedoroviç,” dedi Yekaterina İvanovna. Kendisi ayakta duruyordu. Bu süre içinde çok az değişmişti, ama koyu renk gözleri korkunç bir ateşle parlıyordu. Alyoşa, sonradan Yekaterina İvanovna’nın o anda kendisine olağanüstü güzel göründüğünü anımsamıştı.

“Ne söylemenizi tembihledi?”

“Bir tek şey,” dedi Alyoşa doğruca Yekaterina İvanovna’nın yüzüne bakarak, “kendinize zarar vermemenizi ve mahkemede şu konu hakkında hiçbir şey söylemememizi...” Biraz durakladı, “aranızdaki şeyi... ilk tanıştığınız zamanki... şu şehirdeyken...”

“Ha, para için ayaklarına kapandığımı!” diye atıldı Yekaterina İvanovna acı acı gülerek. “Kendisi için mi, yoksa benim için mi korkuyor, ha? Kendime zarar vermememi söylemiş, kime zarar vereceğim? Ona mı yoksa kendime mi? Söyleyin Aleksey Fedoroviç.”

Alyoşa onu anlamaya çalışarak dikkatle bakıyordu.

“Hem kendinize, hem de ona,” dedi sessizce.

“Öyle desenize,” dedi hiddetle ve birden kıpkırmızı oldu. “Beni henüz tanımıyorsunuz Aleksey Fedoroviç,” dedi tehdit dolu bir sesle, “ben de henüz kendimi tanımıyorum. Yarınki sorgulamadan sonra belki de beni ayaklarınızın altında ezmek istersiniz.”

“Dürüstçe ifade vereceksiniz,” dedi Alyoşa, “gereken sadece bu.”

“Kadınlar çoğunlukla dürüstçe hareket etmezler,” diye dişlerini gıcırdattı Yekaterina İvanovna. “Daha bir saat önce bu canavara dokunmanın benim için korkunç bir şey olduğunu düşünüyordum... bir sürüngene dokunur gibi... ama hayır, yine de benim için hâlâ bir insan o! Hem öldürdü mü bakalım? Öldüren o mu?” diye haykırdı isterik bir şekilde. Hızla İvan Fedoroviç’e dönmüştü. Alyoşa, onun bu soruyu kendisinden topu topu bir dakika önce hem de ilk defa değil, belki de yüzüncü kez İvan Fedoroviç’e sormuş olduğunu ve tartışarak ayrıldıklarını hemen anlamıştı.

“Smerdyakov’a gittim... Babanızın katilinin Smerdyakov olduğuna beni inandıran sensin. Yalnızca sana inandım!” diye devam etti yine İvan Fedoroviç’e dönerek. Beriki zorla gülümsedi. Bu sen sözünü duyunca Alyoşa irkildi. Aralarında bu tür ilişkiler olduğundan hiç işkillenmemişti bile.

“Tamam, yeter artık,” diye kesti İvan. “Ben gidiyorum. Yarın gelirim.” Hemen geri dönüp odadan çıktı ve doğruca merdivene gitti. Yekaterina İvanovna birden emreder gibi bir hareketle Alyoşa’nın ellerinden tuttu.

“Arkasından gidin! Ona yetişin! Onu bir an bile yalnız bırakmayın,” diye çabucak fısıldadı. “Aklını kaçırdı. Aklını kaçırdığını bilmiyor musunuz? Humma geçiriyor, sinir humması! Bana doktor söyledi, gidin, peşinden koşun...”

Alyoşa fırladı ve İvan Fedoroviç’in peşinden koşmaya başladı. İvan elli adım bile gidememişti daha.

“Ne istiyorsun?” diyerek birden peşinden geldiğini gördüğü Alyoşa’ya döndü. “Sana deli olduğumu söyleyip peşimden koşmanı emretti. Adım gibi biliyorum,” diye öfkeyle ekledi.

“Elbette yanılıyor, ama o da haklı, sen hastasın,” dedi Alyoşa. “Demin onun yanındayken senin yüzüne baktım: Yüzün çok hasta görünüyor İvan, çok!”

İvan durmaksızın yürüyordu. Alyoşa da peşinden.

“Sen, Aleksey Fedoroviç, insan aklını nasıl kaçırır, bilir misin ki?” diye sordu İvan son derece sakin ve artık hiç öfkeli olmayan bir sesle. Sesinde bir anda çok safça bir merak hissedildi.

“Hayır, bilmiyorum; deliliğin pek çok çeşidi olduğunu sanıyorum.”

“Peki aklını kaçırmakta olduğunu kendi kendinde gözlemek mümkün müdür?”

“Öyle bir durumda kendi kendini izlemenin olanaksız olduğunu düşünüyorum,” diye şaşkınlıkla yanıtladı Alyoşa. İvan bir an sustu.

“Eğer benimle bir şey konuşmak istiyorsan lütfen konuyu değiştir,” dedi ansızın.

“Aa, nerdeyse unutuyordum, sana bir mektup getirdim,” dedi Alyoşa çekinerek ve Liza’nın mektubunu cebinden çıkarıp ona uzattı. Tam da fenerin yanına yaklaşmışlardı. İvan yazıyı hemen tanıdı.

“Aa, küçük şeytandan geliyor!” diye öfkeyle güldü. Mektubu açmadan küçük parçalar halinde yırttı ve fırlatıp attı. Kâğıt parçaları uçarak dağıldı.

“On altı yaşında bile değil ama kendini teklif ediyor!” dedi küçümseyerek ve tekrar yürümeye başladı.

“Nasıl kendini teklif ediyor?” dedi şaşkınlıkla Alyoşa.

“Basbayağı, ahlaksız kadınlar gibi.”

“Sen ne söylüyorsun İvan, ne diyorsun?” diye acıyla ve hararetli bir şekilde Liza’ya arka çıktı. “O bir çocuk, bir çocuğu üzüyorsun! Hasta o, çok hasta, o da aklını kaçırıyor belki... Onun mektubunu sana vermemezlik edemezdim... Tam tersine onu kurtarmak için senden duymak istediklerim...”

“Benden duyacağın hiçbir şey yok. O çocuksa ben onun dadısı değilim. Sus Aleksey. Devam etme. Bu konuyu düşünmüyorum bile.”

Bir dakika yine sustular.

“Yarın mahkemede nasıl davranması gerektiğini göstermesi için artık bütün gece Meryem Ana’ya dua eder,” diye tekrar sert ve öfkeli bir şekilde konuşmaya başladı İvan.

“Sen... sen Yekaterina İvanovna’dan mı söz ediyorsun?”

“Evet. Mitya’nın kurtarıcısı mı yoksa yok edicisi mi olmalı? Ruhunu aydınlatması için işte bu konuda Meryem Ana’ya dua edecek. Görüyorsun, kendisi de ne yapacağını bilmiyor, hazırlanamamış. O da beni dadı yerine koyuyor, ona ninni söylememi istiyor!”

“Yekaterina İvanovna seni seviyor, ağabey,” dedi Alyoşa sıkıntıyla.

“Belki. Ama ben onun heveslisi değilim.”

“Acı çekiyor. Neden sen de ona... bazen... onu umutlandıracak sözler söylüyorsun?” diye çekinerek sitem etti Alyoşa. “Senin ona umut verdiğini ben de biliyorum, böyle konuştuğum için bağışla beni,” diye ekledi.

“Bu konuda olması gereken şekilde hareket edemem, bağlantıyı kesip yüzüne açıkça söyleyemem ki!” dedi İvan öfkeyle. “Beklemek gerek, hele bir katilin yüzüne kararı okusunlar. Şayet ondan bugün ayrılırsam benden intikam almak için yarın mahkemede o alçağı mahveder, çünkü ondan nefret ediyor ve nefret ettiğinin de farkında. Hepsi yalan, yalan üstüne yalan! Şu anda ondan ayrılmadığım sürece umut beslemeye devam edecek ve benim Mitya’yı felaketten kurtarmak istediğimi bilerek o canavarı mahvetmeye çalışmayacak. Bu arada da şu lanet olası karar verilecek!”

“Katil” ve “canavar” sözcükleri Alyoşa’nın yüreğinde acıyla yankılandı.

“Ağabeyimi nasıl mahvedecek?” diye sordu İvan’ın sözlerini derin derin düşünerek. “Mitya’yı mahvedebilecek ne kanıt gösterebilir ki?”

“Sen bunu henüz bilmiyorsun. Elinde Mitenka’nın el yazısıyla yazılmış, Fedor Pavloviç’i onun öldürdüğünü kesinlikle kanıtlayan bir belge var.”

“Bu olamaz!” diye haykırdı Alyoşa.

“Nasıl olamaz? Ben kendim okudum.”

“Böyle bir belge olamaz!” diye heyecanla tekrarladı Alyoşa. “Olamaz, çünkü katil o değil. Babamızı o öldürmedi, katil o değil!”

İvan Fedoroviç birden durdu.

“Size göre katil kim?” diye sordu. Sesi soğuktu ve adeta yüksekten bakan bir tavırla sormuştu.

“Kim olduğunu sen de biliyorsun,” dedi Alyoşa sessizce ve içten bir sesle.

“Kimmiş? Şu aklını kaçırmış budala saralı hakkındaki masal mı yoksa, Smerdyakov hakkındaki?”

Alyoşa birden zangır zangır titrediğini hissetti.

“Kim olduğunu biliyorsun,” sözleri güçsüz bir şekilde döküldü ağzından. Nefes nefese kalmıştı.

“Evet kim, kimmiş?” diye neredeyse kudurmuş gibi bağırdı İvan. Kendine olan hâkimiyeti bir anda yok oluvermişti.

“Ben bir tek şey biliyorum,” dedi Alyoşa neredeyse fısıltıyla. “Babamı öldüren sen değilsin.”

“‘Sen değilsin!’ Ne demek bu sen değilsin?” İvan donakalmıştı.

“Babamı öldüren sen değilsin, sen değilsin!” diye sert bir dille tekrarladı Alyoşa.

Suskunluk yarım dakika kadar sürdü.

“Ben de biliyorum, ben değilim, sayıklıyor musun yoksa?” dedi İvan. Rengi solmuştu ve çarpık çarpık gülümsüyordu. Gözlerini Alyoşa’ya dikmiş gibiydi. Tekrar bir fenerin yanında durdular.

“Hayır, İvan. Katil olmadığını birkaç kez kendi kendine tekrarlamıştın.

“Ne zaman söyledim?.. Ben Moskova’daydım... Ne zaman söyledim?” diye şaşkın şaşkın mırıldandı İvan.

“Şu korkunç iki ay içinde yalnız kaldığın zamanlarda bunu kendi kendine pek çok kez söyledin,” diye devam etti Alyoşa önceki gibi sakin ve açık bir şekilde. Ama artık kendinde değilmiş gibi, sanki kendi iradesiyle değil de birinin karşı gelinmez emrine uyuyormuş gibi konuşuyordu. “Kendini suçladın ve katilin senden başkası olamayacağını kendine itiraf ettin. Ama öldüren sen değilsin, yanılıyorsun, sen katil değilsin, duydun mu beni, sen değilsin! Bunu sana söylemem için beni Tanrı gönderdi.”

İkisi de sustular. Bu suskunluk uzunca bir dakika sürdü. İkisi de dikiliyorlar ve sürekli olarak birbirlerinin gözlerine bakıyorlardı. İkisinin de rengi atmıştı. Birden İvan tir tir titreyerek Alyoşa’nın omzuna sımsıkı yapıştı.

“Evime geldin!” dedi gıcırtılı bir fısıltıyla. “Gece bana gelmiştin, o geldiğinde... İtiraf et... onu gördün mü, söyle gördün mü?”

“Kimden bahsediyorsun... Mitya’dan mı?” diye hayretle sordu Alyoşa.

“Ondan değil, canı cehenneme o canavarın!” diyerek deli gibi haykırdı İvan. “Onun bana geldiğini yoksa biliyor musun? Nasıl öğrendin, söyle!”

“O kim? Kimden bahsettiğini bilmiyorum,” diye korku içinde mırıldandı Alyoşa.

“Yo, biliyorsun... aksi takdirde sen... bilmiyor olamazsın...”

Ama birdenbire kendine hâkim olur gibi oldu. Durdu, sanki bir şey düşünüyordu. Dudakları tuhaf bir gülümsemeyle çarpıldı.

“Ağabey,” diye titreyen bir sesle tekrar konuşmaya başladı Alyoşa, “sana bunu söylüyorum, çünkü sen benim sözüme inanırsın, bunu biliyorum. Hayatım boyunca sana bu sözü söyledim: Sen değilsin! Duydun mu, hayatım boyunca. Şu andan itibaren ebediyen benden nefret etsen de sana söylemem için bunu içime Tanrı soktu...”

Ancak İvan Fedoroviç görünüşe göre artık tamamen kendine hâkimdi.

“Aleksey Fedoroviç,” dedi soğuk bir gülümsemeyle, “peygamberlere ve saralılara tahammül edemiyorum; özellikle de Tanrı’nın elçilerine, bunu çok iyi bilin. Şu andan itibaren sizinle olan bağlarımı ebediyen koparıyorum. Şu anda bu dört yolağzında benden ayrılmanızı rica ediyorum. Zaten eviniz de şu sokakta. Bugün bana uğramaktan özellikle sakının! Duydunuz mu?”

Döndü ve sert adımlarla yürüyerek başını hiç çevirmeden dosdoğru gitti.

“Ağabey,” diye arkasından seslendi Alyoşa, “eğer bugün başına bir şey gelirse önce beni düşün!..”

Ama İvan cevap vermedi. Alyoşa, İvan karanlığın içinde tamamen kaybolana dek kavşakta fenerin yanında durdu.

Sonra döndü ve yavaş yavaş kendi sokağına yöneldi. O da, İvan Fedoroviç de ayrı ayrı daireler kiralamışlardı: Hiçbiri de Fedor Pavloviç’in boş evinde kalmak istememişti. Alyoşa küçük bir esnaf ailesinin yanında mobilyalı bir oda tutmuştu; İvan Fedoroviç ise ondan oldukça uzakta oturuyordu ve pek yoksul olmayan dul bir memur karısına ait güzel bir evin pavyonundaki geniş ve oldukça konforlu yere yerleşmişti. Ancak koca pavyonda ona sadece akşamın altısında yatıp sabahın altısında kalkan, her tarafı romatizmalı, duvar gibi sağır bir yaşlı kadın hizmet ediyordu. İvan Fedoroviç, bu iki ay içinde garipsenecek kadar hoşgörülüydü ve yapayalnız kalmaktan pek hoşlanmıştı. Oturduğu odayı bile kendisi temizliyordu, kiraladığı yerin diğer odalarına ise arada sırada giriyordu. Evinin kapısına gelip kapının tokmağını eline aldığında durdu. Hâlâ öfkeden titrediğini hissetti. Birden tokmağı elinden bıraktı, tükürdü, geri döndü ve şehrin tamamen ters tarafına, kendi evinden iki verst kadar uzağa, Fedor Pavloviç’in eski komşusu olan ve çorba almaya Fedor Pavloviç’in mutfağına gelen, bir zamanlar Smerdyakov’un gitar çalıp şarkılar söylediği Marya Kondratyevna’nın kiraladığı minnacık çarpık ahşap bir eve doğru hızla yürümeye başladı. Marya Kondratyevna eski evini satmıştı ve annesiyle birlikte kulübeye benzeyen bu evde oturuyordu. Hasta ve nerdeyse ölmek üzere olan Smerdyakov da Fedor Pavloviç’in ölümünden sonra bu ana kızın yanına yerleşmişti. Ansızın aklına gelen karşı konulmaz bir düşüncenin çekimine kapılan İvan Fedoroviç şu anda Smerdyakov’un oturduğu bu eve doğru gidiyordu.

VI

SMERDYAKOV’LA İLK BULUŞMA

Bu, İvan Fedoroviç’in Moskova’dan döndükten sonra Smerdyakov’la üçüncü defa konuşmaya gidişiydi. Felaketten sonra ilk defa, gelişinin hemen birinci günü onu görmüş ve konuşmuş, iki hafta sonra ise bir kez daha ziyaret etmişti. Ancak bu ikinci defadan sonra Smerdyakov’la görüşmeye ara vermiş ve şu anda aradan bir aydan daha fazla zaman geçtiği halde onu hiç görmemiş ve hakkında hemen hemen hiçbir haber de almamıştı. İvan Fedoroviç, Moskova’dan babasının ölümünün ancak beşinci günü dönmüş ve hatta cenazesine de yetişememişti: Cenaze töreni gelişinden tam bir gün önce yapılmıştı. İvan Fedoroviç’in gecikmesinin nedeni, onun Moskova’daki adresini tam olarak bilmeyen Alyoşa’nın telgraf çekmesi için Yekaterina İvanovna’ya koşmasından, Yekaterina İvanovna’nın da adresi tam olarak bilmemesinden dolayı İvan Fedoroviç’in Moskova’ya gider gitmez hemen kız kardeşine ve teyzesine uğrayacağını düşünerek telgrafı onlara çekmiş olmasından kaynaklanıyordu. Ama İvan Fedoroviç, ancak gidişinin dördüncü günü onlara uğramıştı ve telgrafı okur okumaz da hemen başını önüne eğerek şehrimize koşmuştu. Şehrimizde ilk olarak Alyoşa’yla karşılaştı, ama onunla konuştuktan sonra Alyoşa’nın Mitya’dan kuşkulanmak dahi istemediğini, herkesin düşüncesinin tersine katil olarak Smerdyakov’u gösterdiğini görünce çok şaşırdı. Daha sonra emniyet amirini ve savcıyı gördükten, suçlamanın ve tutuklamanın ayrıntılarını öğrendikten sonra Alyoşa’ya daha da fazla hayret etti ve onun bu düşüncesini son derecede heyecanlı bir kardeşlik duygusuna ve Alyoşa’nın Mitya’ya karşı gösterdiği merhamete bağladı, çünkü Alyoşa, İvan’ın da bildiği gibi, Mitya’yı çok severdi. Yeri gelmişken, İvan’ın ağabeyi Dmitriy Fedoroviç’e olan duygularından da bir iki sözcükle bahsedelim: İvan Mitya’yı kesinlikle sevmezdi ve ona karşı olsa olsa merhamet duyardı, ama bu merhamet, iğrenme derecesine varan büyük bir küçümsemeyle karışıktı. Mitya, her şeyiyle, hatta boyuyla bosuyla bile son derece sevimsiz gelirdi ona. İvan, Yekaterina İvanovna’nın Mitya’ya olan aşkına da kızıyordu. Sanık durumundaki Mitya’yla ilk kez gelişinin birinci günü görüşmüştü ve bu görüşme, bırakın Mitya’nın suçlu olduğuna ilişkin inancını azaltmayı, bu inancı daha da artırmıştı. O gün ağabeyini huzursuzluk ve hastalıklı bir heyecan içinde bulmuştu. Mitya çok fazla konuşuyordu, ama dalgın ve dağınıktı, sözleri çok kırıcıydı, Smerdyakov’u suçluyor ve lafları birbirine karıştırıyordu. En çok da rahmetlinin kendisinden “yürütmüş” olduğu üç bin rubleden bahsediyordu. “Benim paralarımdı, benim paralarım,” diyordu Mitya, “onları çalmış bile olsam hakkımdı benim.” Aleyhindeki kanıtların hiçbirine hemen hemen hiç karşı çıkmıyordu ve kendi lehine deliller ileri sürse bile bunlar da çok tutarsız ve aptalca şeyler oluyordu. Tam tersine, İvan’ın ya da başka bir kimsenin karşısında adeta kendisini haklı çıkarmak istemiyormuş gibi sinirleniyor, suçlamaları mağrur bir şekilde küçümsüyor, öfkeleniyor ve küfretmeye başlıyordu. Grigoriy’in kapının açık olduğuna ilişkin ifadesine sadece küçümseyerek gülüyor ve “kapıyı şeytan açmış” diyordu. Ama bu kanıta karşı hiçbir tutarlı açıklama getiremiyordu. Hatta İvan Fedoroviç’le ilk görüşmelerinde, ona “her şeyin mubah olduğunu” ileri sürenlerin kendisinden kuşkulanmaya ve sorguya çekmeye hakları olmadığını sert bir dille ifade ederek onu kırmıştı. Bu defa İvan Fedoroviç’e karşı genellikle çok düşmanca davranıyordu. İvan Fedoroviç, Mitya’yla yaptığı bu görüşmenin hemen ardından Smerdyakov’a yollanmıştı.

Moskova’dan dönerken daha trendeyken hep Smerdyakov’u ve şehirden ayrılmadan bir gün önce akşamleyin Smerdyakov’la arasında geçen son konuşmayı düşünüyordu. Tuhafına giden, kuşkulu görünen pek çok şey vardı. Ancak İvan Fedoroviç, sorgu yargıcına ifade verirken bu konuşmadan söz etmeyi zamansız buldu. Her şeyi Smerdyakov’la yapacağı görüşmenin sonrasına erteledi. Smerdyakov o sırada şehir hastanesinde yatıyordu. Doktor Hertsenştube ve hastanede İvan Fedoroviç’i karşılayan Doktor Varvinskiy, İvan Fedoroviç’in ısrarlı sorularına karşılık Smerdyakov’un hastalığının kesin olarak sara olduğunu söylediler ve hatta “felaketin olduğu gün onun rol yapmış olup olamayacağı” sorusuna şaşıp kaldılar. İki doktor da ona, bu sara nöbetinin olağanüstü bir nöbet olduğunu, birkaç gün sürdüğünü ve tekrarlandığını, öyle ki, o sırada hastanın hayatının kesinlikle tehlikede olduğunu ve ancak şimdi, alınan önlemlerden sonra aklının “hayatı boyunca olmasa bile oldukça uzun bir süre” bozuk kalmasının çok mümkün olmasına rağmen (bunu Doktor Hertsenştube eklemişti) hayatta kalabildiğini anlattılar. İvan Fedoroviç’in sabırsızlıkla sorduğu “Yani şimdi deli mi?” sorusuna, “Henüz tam anlamıyla değil, ama bazı anormallikler görülüyor” diye cevap verdiler. İvan Fedoroviç bu anormallikleri bizzat öğrenmeye karar verdi. Hastanede hastayla görüşmesine hemen izin verdiler. Smerdyakov, özel bir odada yatıyordu. Yatağının yanında bir yatak daha vardı. Bu yatakta da görünüşüne bakılırsa yarın ya da öbür gün ölmek üzere olan, vücudunun her tarafı su toplayarak şişmiş bitkin bir adam yatıyordu, konuşmalarına engel olamayacak durumdaydı. Smerdyakov, İvan Fedoroviç’i görünce kuşkulu kuşkulu sırıttı ve ilk anda adeta ürker gibi oldu. Ama bu sadece bir an sürdü, geri kalan zamanda Smerdyakov, tam tersine rahatlığıyla İvan Fedoroviç’i şaşırttı. İvan Fedoroviç, onun gerçekten de son derece hasta olduğuna daha ilk bakışta inanmıştı: Çok bitkindi, yavaş yavaş ve sanki dilini güçlükle döndürerek konuşuyordu; aşırı derecede zayıflamış ve sararmıştı. Görüştükleri yirmi dakika boyunca sürekli olarak baş ağrısından ve vücudunun her tarafındaki sızılardan şikâyet etti. Hadımlarınki gibi kuru yüzü adeta ufacık kalmıştı, şakaklarındaki saçlar karmakarışıktı, perçeminin yerinde yalnızca incecik bir saç tutamı dimdik duruyordu. Ancak kısılmış ve sanki bir şey ima eder gibi bakan sol gözü önceki Smerdyakov’u ele veriyordu. “Akıllı bir adamla konuşmak ilginçtir,” sözleri hemen İvan Fedoroviç’in aklından geçti. Smerdyakov’un ayakucundaki tabureye oturdu. Smerdyakov, yatakta acıyla kımıldandı, ama konuşmaya başlamadı, susuyordu ve artık sanki çok fazla meraklı da görünmüyordu.

“Benimle konuşabilir misin?” diye sordu İvan Fedoroviç. “Çok yormayacağım seni.”

“Rahat rahat konuşabilirim, efendim,” diye zayıf bir sesle geveledi Smerdyakov. “Geleli çok mu oldu?” Adeta mahcup, ziyaretçiyi rahatlatır gibi hoşgörülü bir şekilde ekledi.

“Daha bugün... Pirincinizin taşını ayıklamaya geldim.”

Smerdyakov içini çekti.

“Niye içini çekiyorsun, bilmiyor muydun?” diye hemen atıldı İvan Fedoroviç.

Smerdyakov derin bir sessizlik içindeydi.

“Nasıl bilmem efendim? Önceden belliydi. Yalnız böyle yapacaklarını nasıl bilebilirdim, efendim?”

“Ne yapacaklarını? Geveleyip durma! Kilere inerken sara nöbeti geçireceğini kendin söylememiş miydin sanki? Açık açık kilerde demiştin.”

“Sorguda bunu söylediniz mi?” diye sakin bir şekilde sordu Smerdyakov.

İvan Fedoroviç birden sinirlendi.

“Hayır, henüz söylemedim, ama mutlaka söyleyeceğim. Pek çok şeyi bana hemen açıklamak zorundasın birader, hem şunu bil ki, benimle oyun oynamana izin vermeyeceğim!”

“Bir tek Tanrı, bir de siz bütün umudumken neden böyle bir oyun oynayayım!” dedi Smerdyakov. Yine son derece sakindi ve sadece bir dakikalığına gözlerini kapatmıştı.

“Birincisi,” diye söze başladı İvan Fedoroviç, “sara nöbetinin önceden kestirilemeyeceğini biliyorum. Sorup öğrendim, hık mık edip durma. Gününü ve saatini önceden kestirmeye imkân yok. O zaman hem gününü, hem saatini, üstelik de kilerde olacağını nasıl söylemiştin peki? Nöbet geçiriyormuş gibi rol yapmadıysan tam da kilerde düştüğünde sara nöbeti geçireceğini önceden nasıl bilebildin?”

“Kilere zaten her gün inmem gerekiyor, hem de günde birkaç defa, efendim,” diye acele etmeden uzatarak cevap verdi Smerdyakov. “Bir sene önce de aynı şekilde çatı katından uçmuştum, efendim. Sara nöbetinin gününü ve saatini önceden bilmek kesinlikle imkânsızdır, ama her zaman insanın içinde bir önsezi vardır.”

“Ama sen gününü ve saatini de söylemiştin!”

“Benim sara hastalığımı en iyisi buradaki doktorlardan sorup öğrenin, efendim: Hastalığım gerçek mi, yoksa sahte mi? Bu konuda benim size söyleyecek başka bir şeyim yok.”

“Ya kiler? Kileri nasıl önceden bildin?”

“Siz de aklınızı kilerle bozmuşsunuz! Kilere indiğim sırada korku ve kuruntu içindeydim, daha ziyade korku içindeydim, çünkü siz burada değildiniz ve koca dünyada yardım bekleyebileceğim hiç kimse yoktu. O sırada kilere iniyordum ve bir yandan da ‘İşte şimdi başlayacak, şimdi vuracak, düşer miyim, düşmez miyim?’ diye düşünüyordum. Bu kuruntu yüzünden o karşı konulmaz spazm birden gelip boğazıma yapıştı, efendim... ve aşağıya yuvarlandım. O günün öncesinde akşamleyin kapıda sizinle yaptığım bu konuşmayı, o sırada size korktuğumu söylediğimi ve kilerden bahsettiğimi bütün ayrıntılarıyla Bay Hertsenştube’ye ve sorgu yargıcı Nikolay Parfenoviç’e anlattım. Her şeyi bir tutanağa geçirdiler, efendim. Buradaki doktor Bay Varvinskiy ise hepsine karşı özellikle bunun düşünmekten, yani daha doğrusu “düşecek miyim, düşmeyecek miyim” evhamından kaynaklandığını ısrarla savundu. Nöbet de beni aynen öyle yakalamıştı zaten. Bu şekilde tutanağa geçirdiler, efendim, bunun mutlaka böyle olduğunu ve bir tek şeyden, yani benim korkumdan olmuş olması gerektiğini yazdılar, efendim.”

Smerdyakov, bunu söyledikten sonra yorgunluktan bitmiş gibi derin bir soluk aldı.

“Bütün bunları ifadende belirttin mi?” diye sordu biraz şaşırmış olan İvan Fedoroviç. Onun asıl istediği, Smerdyakov’u o zaman aralarında geçen konuşmayı açıklamakla korkutmaktı, ama berikinin zaten her şeyi açıklamış olduğu anlaşılıyordu.

“Korkacak neyim var? Varsın tüm gerçeği kayda geçirsinler,” dedi kesin bir dille Smerdyakov.

“Kapının önünde seninle yaptığımız konuşmayı kelimesi kelimesine anlattın mı?”

“Hayır, kelimesi kelimesine değil, efendim.”

“Bana o zaman övündüğün gibi, nöbet geçiriyormuş gibi yapabileceğini de söyledin mi?”

“Hayır, bunu da söylemedim, efendim.”

“Şimdi söyle bakalım, o zaman beni neden Çermaşnya’ya gönderdin?”

“Moskova’ya gitmenizden korktum, Çermaşnya ne de olsa daha yakındı, efendim.”

“Yalan söylüyorsun, gitmem için yalvarıyordun: Gidin, diyordun, kahrolası günahtan kaçın!”

“O zaman bunu evde bir felaket olacağını sezerek size acıdığım için, sadece size olan dostluğumdan ve içten bağlılığımdan yaptım, efendim. Ancak sizden daha çok kendime acıyordum. Bu yüzden de evde kötü bir şey olacağını anlamanız ve evde kalarak babanızı korumanız için günahtan kaçın demiştim.”

“Öyleyse niye daha açık söylemedin, ahmak!” diye birden parladı İvan Fedoroviç.

“O sırada daha açık nasıl söyleyebilirdim, efendim? Sadece içimdeki bir korkuyu belirtmiştim, hem kızabilirdiniz de. Dmitriy Fedoroviç’in bir rezalet çıkaracağından ve o paraları alıp gideceğinden kesinlikle korkuyordum, çünkü o parayı zaten kendi paraları sayıyorlardı, işin böyle bir cinayetle biteceğini kim bilebilirdi ki? Sadece beyefendinin yatağının altında, bir zarfın içinde duran o üç bin rubleyi çalacaklarını düşünmüştüm, ama cinayet işlediler, efendim. Siz de nereden bilecektiniz ki, beyefendi?”

“Tahmin etmek imkânsızdı dediğine göre, ben nasıl tahmin edip de kalırdım o zaman? Lafı ne dolaştırıp duruyorsun?” dedi İvan Fedoroviç bir süre düşündükten sonra.

“Sizi Moskova yerine Çermaşnya’ya göndermemden anlayabilirdiniz, efendim.”

“Nasıl anlayacaktım ki!”

Smerdyakov çok yorgun görünüyordu ve tekrar bir dakika kadar sustu.

“Şundan anlayabilirdiniz, efendim: Yolunuzu Moskova’dan Çermaşnya’ya çevirdiğime göre demek ki, yakınlarda olmanızı istiyordum, çünkü Moskova uzaktır, Dmitriy Fedoroviç ise sizin yakında olduğunuzu bilirse bir şey yapmaya cesaret edemeyeceklerdi. Bir şey olması halinde hemen gelip beni koruyabilirdiniz, çünkü ayrıca Grigoriy Vasilyeviç’in hastalığına ve sara nöbeti geçirmekten korktuğuma da dikkatinizi çekmiştim. Rahmetlinin yanına girebilmek için kullandığımız ve Dmitriy Fedoroviç’in benim vasıtamla öğrendiği bütün kapı vuruşlarını da size açıkladıktan sonra Dmitriy Fedoroviç’in mutlaka bir şey yapacağını artık tahmin edeceğinizi ve Çermaşnya’ya gitmeyip burada kalacağınızı sanmıştım.”

“Çok düzgün konuşuyor,” diye düşündü İvan Fedoroviç, “lafı biraz geveliyor ama; Hertsenştube hangi akıl bozukluğundan söz ediyor acaba?”

“Bana dalavere yapıyorsun, canın cehenneme!” diye bağırdı İvan Fedoroviç sinirlenerek.

“Oysa ben, itiraf edeyim, o zaman her şeyi anladığınızı sanmıştım,” diyerek en saf görünüşüyle geçiştirmeye çalıştı Smerdyakov.

“Anlasaydım kalırdım!” diye bağırdı İvan Fedoroviç tekrar parlayarak.

“Bense sizin her şeyi anlayıp sadece beladan kurtulup bir yere kaçmak ve kendinizi bu dehşetten uzaklaştırmak için hemen gittiğinizi sanmıştım, efendim.”

“Herkesin senin gibi korkak olduğunu mu sanıyordun?”

“Affedersiniz, sizi de kendim gibi sanmıştım.”

“Elbette anlamak gerekirdi.” İvan heyecanlandı, “başının altından iğrenç bir iş çıkacağını anlamıştım zaten... Ama yalan söylüyorsun, yine yalan söylüyorsun,” diye birden bir şey hatırlayıp bağırdı. “Hatırlıyor musun, o gün arabaya yaklaşmış ve bana ‘Akıllı bir insanla konuşmak ilginçtir’ demiştin. Böyle övdüğüne göre demek ki, gidişime memnun olmuştun, öyle değil mi?”

Smerdyakov bir daha, bir daha iç çekti. Yüzünde adeta bir kızarıklık belirdi.

“Sevindiğim bir şey varsa,” dedi birkaç defa nefes aldıktan sonra, “o da sadece Moskova değil, Çermaşnya konusunda anlaşmış olmamızdı. Çünkü ne de olsa Çermaşnya yakındı; yalnız o sözleri o zaman sizi övmek için değil, sitem olarak söylemiştim, efendim. Bunu anlamadınız mı?”

“Ne sitemi?”

“Böyle bir felaketi sezerek öz babanızı bırakıyorsunuz ve bizi korumak istemiyorsunuz diye sitem etmiştim, efendim, çünkü bu üç bin rubleyi çaldığımı ileri sürüp bana her zaman hesap sorabilirlerdi.”

“Canın cehenneme!” diye tekrar küfretti İvan. “Dur, şu işaretleri, yani vuruşları da sorgu yargıcıyla savcıya söyledin mi?”

“Hepsini olduğu gibi söyledim, efendim.”

İvan Fedoroviç, kendi kendine bir kez daha hayret etti.

“Şayet o zaman aklıma gelmiş bir şey olsaydı,” diye tekrar söze başladı, “bu ancak senin başının altından kalkacak bir pislik olurdu. Dmitriy öldürebilirdi, ama o çalmazdı; o zaman inanmıyordum... Ama senden her pisliği bekliyordum. Sara nöbeti geçiriyormuş gibi yapabileceğini kendin söylemiştin. Sahi bunu niye söylemiştin?”

“Sadece saflığımdan. Hayatımda hiçbir zaman mahsus nöbet geçiriyormuş gibi yapmadım, yalnızca karşınızda övünmek için söylemiştim, efendim. Saçmalık işte. O zamanlar sizi çok severdim ve size karşı olduğum gibi davrandım.”

“Ağabeyim, senin öldürdüğünü ve parayı senin çaldığını söyleyerek açık açık seni suçluyor.”

“Zaten yapacakları başka ne kaldı ki?” diye acı acı güldü Smerdyakov. “Bütün bu kanıtlardan sonra kim kendilerine inanır? Grigoriy Vasilyeviç kapının açık olduğunu görmüş, efendim, daha ne olsun. Tanrı bağışlasın! Kendilerini kurtarmaya çabalıyorlar...”

Bir süre sustu ve birden aklına bir şey gelmiş gibi ekledi:

“İşte bakın, yine bu meseleye dönüyorum: Benim üzerime atmak istiyorlar, sözde bu iş benim elimden çıkmış, (bunu daha önce de duydum, efendim), bir de şu saralı taklidi yapma ustalığım konusu var: Peki, o sırada gerçekten babanızla ilgili bir niyetim olsaydı böyle bir taklit yapabileceğimi size peşin peşin söyler miydim? Eğer böyle bir cinayet tasarlamış olsaydım böylesine önemli bir kanıtı hem de öldüreceğim adamın öz oğluna söyleyecek kadar aptal olabilir miyim, efendim, rica ederim? Böyle bir şey gerçeğe uyar mı? Tam tersine böyle bir şey hiçbir zaman olmaz, efendim. İşte şu anda sizinle yaptığımız bu konuşmayı Tanrı’dan başka hiç kimse duymuyor, efendim. Şayet bunu savcıya ve Nikolay Parfenoviç’e anlatmış olsanız böylelikle beni tam anlamıyla savunmuş olurdunuz, efendim; çünkü en baştan bu derece safça konuşan biri bir cani olabilir mi? Hepsi de bu hususu çok iyi değerlendirebilirler.”

Smerdyakov’un son sözleriyle şaşıran İvan Fedoroviç yerinden kalktı ve onun konuşmasını keserek şöyle dedi:

“Dinle, ben senden hiç kuşkulanmıyorum ve hatta suçlamayı gülünç bile buluyorum... aksine, beni rahatlattığın için sana teşekkür ederim. Şimdi gidiyorum, ama yine uğrayacağım. Şimdilik hoşça kal, iyileşmeye çalış. Bir şeye ihtiyacın var mı?”

“Her şeye teşekkür ederim, efendim. Marfa İgnatyevna beni unutmuyor, efendim ve gereken her konuda her zamanki iyi kalpliliğiyle bana yardımcı oluyor. İyi yürekli insanlar her gün yokluyorlar.”

“Hoşça kal. Aslına bakarsan senin taklit yapabildiğini söylemeyeceğim... sana da böyle bir ifade vermemeni tavsiye ederim,” dedi birden İvan nedense.

“Çok iyi anlıyorum, efendim. Siz bunu söylemezseniz, ben de o gün kapının önündeki konuşmamızı açıklamam...”

İvan Fedoroviç hemen çıktı, daha koridorda on adım atmıştı ki, birdenbire Smerdyakov’un son cümlesinde kırıcı bir anlam olduğunu hissetti. Geri dönmek istedi, ama bu düşünce kafasından bir an için gelip geçti ve “Saçmalık!” diyerek hızlı adımlarla hastaneden çıktı. Asıl önemlisi de, özellikle Smerdyakov’un değil de, ağabeyi Mitya’ nın suçlu olması gerçeğinin içini rahatlatmasıydı, gerçi bunun tam tersi olması gerekirdi ama. Neden böyle olmuştu, o sırada bu konuyu çözümlemek istemiyordu, hatta duygularını eşelemekten tiksiniyordu. Sanki bir an evvel bir şeyleri unutmak istiyordu. Daha sonraki birkaç günde içini karartan bütün kanıtları daha yakından ve daha esaslı şekilde öğrendikçe Mitya’nın suçluluğundan tamamen emin oldu. Örneğin Fenya ve annesi gibi çok önemsiz insanların verdiği, ama neredeyse insanı sarsan ifadeler de vardı. Perhotin hakkında, meyhane hakkında, Plotnikovların dükkânı hakkında, Mokroye’deki tanıklar hakkında da söyleyecek bir şey yoktu. Asıl önemlisi ayrıntılar üzücüydü. Gizli “vuruşlar”la ilgili bilgi sorgu yargıcını ve savcıyı nerdeyse Grigoriy’in kapının açık olduğu hakkındaki ifadesi kadar etkilemişti. Grigoriy’in karısı Marfa İgnatyevna, İvan Fedoroviç’in sorusu üzerine açık açık Smerdyakov’un bütün gece “bizim yatağımızdan üç adım ötede var yok” dediği bölmesinde yattığını ve kendisi de çok derin uyuduğu halde pek çok defa uyandığını ve Smerdyakov’un iniltilerini duyduğunu söylemiş ve “Durmadan, hiç aralıksız inliyordu” demişti. Hertsenştube ile konuştuktan ve ona Smerdyakov’un kendisine hiç de bir deli gibi görünmediği, sadece zayıf olduğu yolundaki kuşkusunu ifade ettikten sonra ihtiyarın yüzünde yalnızca incecik bir gülümseme belirmişti. Doktor, İvan Fedoroviç’e “Şu anda neyle uğraştığını biliyor musunuz?” diye sormuştu. “Fransızca kelimeler ezberliyor; yastığının altında küçük bir defter duruyor ve birisi ona Rusça harflerle Fransızca kelimeler yazmış, he-he-he!” İvan Fedoroviç sonunda bütün kuşkularını bir kenara attı. Ağabeyi Dmitriy’i aklına getirdikçe iğrenmeden edemiyordu. Yine de tuhaf bir şey vardı: Alyoşa, cinayeti Dmitriy’in değil, “büyük olasılıkla” Smerdyakov’un işlediği konusunda ısrarlarına inatla devam ediyordu. İvan, Alyoşa’nın düşüncesinin kendisi için değerli olduğunu her zaman hissederdi, işte bu yüzden şu anda ona çok şaşıyordu. Tuhaf olan bir şey de Alyoşa’nın onunla Mitya hakkında konuşma fırsatı aramaması ve bu konuda konuşmalara hiçbir zaman kendisinin başlamaması, sadece İvan’ın sorularına cevap vermekle yetinmesiydi. Bu durum da İvan Fedoroviç’in çok dikkatini çekmişti. Bununla birlikte kendisi bu arada bunlarla hiç ilgisi olmayan bir meseleyle çok meşguldü: Moskova’dan döndükten sonra daha ilk günlerde kendini ateşli ve çılgınca bir tutkuyla tamamen ve kesin olarak Yekaterina İvanovna’ya kaptırmıştı. İvan Fedoroviç’in daha sonra bütün hayatını etkileyecek olan bu yeni tutkusundan söz etmek için burası pek yeri değil: Bütün bunlar, gün gelir de yazmaya girişir miyim bilmiyorum ama başka bir öykünün, başka bir romanın kanaviçesi olabilir. Ama yine de burada, İvan Fedoroviç’in, daha önce yazdığım gibi, gece vakti Alyoşa’yla birlikte Yekaterina İvanovna’nın evinden çıkıp giderken ona “Onun heveslisi değilim” dediğini ve bunu derken korkunç bir yalan söylemiş olduğunu belirtmeden geçemeyeceğim. Zaman zaman öldürebilecek derecede nefret etmiş olması da bir gerçek olduğu halde İvan, Yekaterina İvanovna’yı çılgınca seviyordu. Bunun bir sürü nedeni vardı: Mitya’nın başına gelenlerden iyice sarsılmış olan Yekaterina İvanovna, kendisine tekrar dönmüş olan İvan Fedoroviç’e bir kurtarıcı gibi sarılmıştı. Kırılmış, küçük düşürülmüş ve duyguları aşağılanmıştı. İşte kendisini önceden de o kadar sevmiş olan (ah, Yekaterina İvanovna bunu çok iyi biliyordu), hem zekâsına, hem de yüreğine her zaman büyük değer verdiği adam yine ortaya çıkmıştı. Ama sert tabiatlı kız, âşığının Karamazovlara özgü dizginsiz isteklerine ve üzerinde hissettiği tüm cazibesine rağmen kendini ona tamamen teslim etmedi. Bu arada Mitya’ya ihanet ettiğini düşünerek sürekli pişmanlık duyduğu için acı çekiyor ve İvan’la geçirdiği o korkunç ve tartışmalı anlarında (bu anlar o kadar çoktu ki) İvan’a da bunu açıkça söylüyordu. İşte bunun için İvan Alyoşa’yla konuşurken “yalan üstüne yalan” demişti. Elbette aslında pek çok yalan söylenmişti ve bu durum İvan Fedoroviç’i her şeyden daha fazla kızdırıyordu... ama bunlardan daha sonra söz edeceğiz. Kısacası, İvan Fedoroviç, bir süre için Smerdyakov’u hemen hemen tamamen aklından çıkartmıştı. Ancak ilk ziyaretinden iki hafta sonra yine aynı düşünceler önceki gibi içini kemirmeye başlamıştı. Sürekli olarak kendisine o gün, yola çıkmadan önce Fedor Pavloviç’in evinde geçirdiği son gece neden bir hırsız gibi sessizce merdivenden indiğini ve aşağıda babasının ne yaptığını dinlediğini soruyordu. Neden bunu daha sonra tiksinerek anımsamıştı, neden ertesi sabah yolda birdenbire sıkıntı duymuş, Moskova’ya giderken ise kendi kendisine “Ben bir alçağım!” demişti. İşte şimdi bütün bu can sıkıcı düşünceler yüzünden belki de Yekaterina İvanovna’yı bile unutmaya hazır olduğunu bir kere daha düşünmüştü. Bu acı düşüncelere birden yine nasıl da güçlü bir şekilde kapılmıştı! Tam kafasından bunlar geçerken yolda Alyoşa’ya rastlamıştı. Hemen onu durdurmuş ve şu soruyu sormuştu:

“Hatırlar mısın, bir öğleden sonra Dmitriy zorla eve girmiş ve babamı dövmüştü. Sonra ben sana bahçede ‘isteme hakkını’ saklı tuttuğumu söylemiştim. Söyle bana, o zaman babamın ölümünü istediğimi düşünmüş müydün?”

“Düşünmüştüm,” diye sakin bir şekilde cevap verdi Alyoşa.

“Öyleydi aslına bakılırsa, bunda kehanette bulunacak bir şey yok. Yalnız o zaman ‘bir alçağın ötekini yemesini,’ yani Dmitriy’in babamı öldürmesini istediğimi, hem de bunu bir an evvel yapmasını istediğimi... ve hatta yardım etmekten geri durmayacağımı da aklına getirmiş miydin?”

Alyoşa hafifçe sararmış ve hiçbir şey söylemeden ağabeyinin gözlerine bakmıştı.

“Konuşsana!” diye bağırmıştı İvan. “O gün ne düşündüğünü mutlaka öğrenmek istiyorum. Bana gerçek lazım, gerçek!” Önce öfkeyle Alyoşa’ya bakarak derin derin iç çekmişti.

“Beni bağışla, bunu da düşünmüştüm o zaman,” diye fısıldayan Alyoşa “hafifletici hiçbir neden” eklemeden susmuştu.

“Teşekkür ederim!” diyen İvan Alyoşa’yı bırakıp kendi yoluna yürümüştü. O günden sonra Alyoşa, İvan Ağabey’in kendisinden kesinlikle uzaklaşmaya başladığını ve hatta kendisine karşı antipati duyduğunu fark etmiş ve sonraları ona gitmekten kendisi de vazgeçmişti. Ama Alyoşa’yla bu karşılaşmasından sonra şu anda İvan Fedoroviç evine uğramadan birden yolunu tekrar Smerdyakov’a çevirmişti.

VII

SMERDYAKOV’A İKİNCİ ZİYARET

Bu arada Smerdyakov hastaneden çıkmıştı. İvan Fedoroviç onun yeni evini biliyordu: İşte sofayla birbirinden ayrılmış iki kulübe halindeki bu çarpık küçük ahşap evde oturuyordu. Kulübelerden birine Marya Kondratyevna annesiyle birlikte yerleşmişti, ötekinde ise Smerdyakov tek başına oturuyordu. Tanrı bilir bu kadınların yanına hangi koşullarda yerleşmişti: Bedava mı yoksa para vererek mi oturuyordu? Sonraları Smerdyakov’un onların yanına Marya Kondratyevna’nın nişanlısı olarak yerleşmiş olduğuna ve şimdilik bedava oturduğuna karar verildi. Anne de kızı da ona çok büyük saygı gösteriyorlar ve onu kendilerinden çok üstün bir insan olarak görüyorlardı. İvan Fedoroviç kapıyı çalıp açtırdıktan sonra sofaya girdi ve Marya Kondratyevna’nın sözüne uyarak doğruca sol tarafa, Smerdyakov’un oturduğu “beyaz kulübeye” geçti. Kulübenin içinde bir çini soba vardı ve çok kuvvetli yanıyordu. Duvarları mavi duvar kâğıtları süslüyordu. Aslında bu kâğıtlar yer yer yırtılmıştı ve altlarındaki yarıklarda öyle korkunç sayıda hamamböceği kaynaşıyordu ki, hiç kesilmeyen bir hışırtı duyuluyordu. Mobilya yok denecek kadar azdı: İki duvarın önünde birer kanepe ve masanın yanında iki sandalye. Masa, basit ahşap bir masaydı ama üzerinde pembe dallı bir örtü örtülüydü. İki küçük pencerenin her birinde birer sardunya saksısı duruyordu. Köşede bir ikona dolabı vardı. Masanın üzerinde pek büyük olmayan, ezik büzük bakır bir semaver ve bir tepsi içinde iki fincan duruyordu. Ancak Smerdyakov çayını bitirmiş, semaver de sönmüştü... Kendisi masanın arkasındaki kerevetin üzerinde oturuyor ve bir deftere bakarak kalemle bir şeyler yazıyordu. Mürekkep hokkası ve içinde ispermeçet mumu bulunan kısa, dökme şamdan yanında duruyordu. İvan Fedoroviç, Smerdyakov’un suratından artık hastalığının tamamen geçmiş olduğu sonucuna vardı. Yüzü daha parlak, daha tombul, perçemi kabarık, şakaklarındaki saçlar dümdüz taranmıştı. Çok kirlenmiş ve adamakıllı yıpranmış alacalı bulacalı pamuklu bir sabahlık giymişti. Burnunun üzerinde İvan Fedoroviç’in daha önce hiç görmediği bir gözlük vardı. Bu önemsiz şey İvan Fedoroviç’in öfkesini bir anda adeta iki kat artırdı: “Aşağılık herifin bir gözlüğü eksikti!” Smerdyakov kafasını yavaş yavaş kaldırdı ve içeri girene gözlüğünün arkasından dikkatle baktı; sonra sessizce gözlüğünü çıkardı ve yerinden doğruldu, ama hiç de öyle saygılı bir şekilde değil, hatta tembelce, sırf en azından gerekli saygıyı göstermiş olmak için doğrulmuştu. Bunlar İvan’ın bir an gözünün önünde olup bitmişti ve her şeyi bir anda anlamış ve fark etmişti. En önemlisi de Smerdyakov’un kesinlikle kindar, somurtkan ve hatta kibirli, “Buralarda ne sürtüp duruyorsun, o zaman her konuda anlaşmamış mıydık, bir daha niye geldin?” diyen bakışıydı. İvan Fedoroviç kendini zor tuttu.

“Evin çok sıcak,” dedi. Henüz ayakta duruyor ve paltosunun düğmelerini açıyordu.

“Çıkartın, efendim,” diyerek izin verdi Smerdyakov.

İvan Fedoroviç, paltosunu çıkarttı ve kerevetin üzerine fırlattı, titreyen elleriyle bir sandalye çekti, sandalyeyi hemen masaya yaklaştırdı ve oturdu. Smerdyakov ondan daha önce kerevetine çökmüştü.

“Öncelikle yalnız mıyız?” diye sert ve çabuk bir şekilde sordu İvan Fedoroviç. “Burdan bizi duymazlar, değil mi?”

“Hiç kimse hiçbir şey duymaz, efendim. Siz de gördünüz, arada sofa var.”

“Dinle azizim: O gün hastaneden, senin yanından giderken eğer ben senin saralı taklidi yapmakta usta olduğunu söylemezsem senin de sorgu yargıcına kapının önündeki konuşmamızla ilgili her şeyi anlatmayacağını söyleyip neler saçmalamıştın öyle? Her şey de ne demek oluyor? Ne demek istemiştin o zaman? Yoksa beni tehdit mi ediyordun? Seninle işbirliği mi yaptık, yoksa senden korktuğumu mu sanıyorsun?”

İvan Fedoroviç bunu son derece büyük bir öfkeyle, galiba her türlü imalı davranışı ve yaklaşımı küçümsediğini ve oyunu açık oynayacağını özellikle belli ederek söylemişti. Smerdyakov’un gözleri kinle parladı, sol gözünü kırptı ve hemen her zamanki ölçülü haliyle “Demek dobra dobra konuşmak istiyorsun, al o zaman sana en dobra konuşma!” der gibi şu cevabını verdi:

“O zaman şunu demek istemiştim ve bunu şunun için söylemiştim: Öz babanızın öldürüleceğini önceden bildiğiniz halde onu bir kurbanlık gibi bırakıp gitmiştiniz. Siz bunu yaptıktan sonra insanların sizin duygularınız konusunda kötü bir sonuca varmalarını ve başka şeyler düşünmelerini istememiştim. İşte bu yüzden o zaman adliyede açıklamamaya söz vermiştim.”

Smerdyakov bu sözleri acele etmeden ve kendine hâkim olarak söylemiş olsa da artık sesinde sert, inatçı, kindar bir şey ve küstahça bir meydan okuyuş hissediliyordu. Gözlerini cesurca İvan Fedoroviç’e dikmişti, ötekinin ise daha ilk anda gözleri kararmıştı.

“Nasıl? Ne diyorsun? Aklın başında mı senin?”

“Tamamen aklım başımda, efendim.”

“O sırada cinayeti biliyor muydum yani ben?” diye haykırdı sonunda İvan Fedoroviç ve masaya sert bir yumruk indirdi. “‘Başka şeyler’ de ne demek? Konuş alçak!”

Smerdyakov susuyordu ve aynı küstah bakışıyla İvan Fedoroviç’e bakmaya devam ediyordu.

“Konuş, pis kokulu düzenbaz! ‘Başka şeyler’ de nedir, söyle!” diye bağırdı İvan Fedoroviç.

“Bu ‘başka şeyler’ sözüyle de o anki düşünceme göre sizin belki de o sırada babanızın ölümünü çok arzu ettiğinizi kastetmiştim.”

İvan Fedoroviç yerinden fırladı ve bütün gücüyle Smerdyakov’un omzuna bir yumruk indirdi. Beriki sarsılarak duvara doğru gitti. Bir anda bütün yüzü gözyaşlarıyla doldu. “Zayıf birini dövmek ayıptır, beyim!” deyip kareli pamukludan sümük içindeki bir mendille birden gözlerini kapattı ve sessizce ağlamaya başladı. Böylece bir dakika geçti.

“Yeter! Kes!” dedi İvan Fedoroviç sonunda emreder gibi. Tekrar sandalyesine oturmuştu. “Kalan sabrımı da taşırma!”

Smerdyakov mendilini gözlerinden çekti. Kırış kırış suratının her bir çizgisi biraz önce uğradığı hakareti ifade ediyordu.

“Demek o zaman Dmitriy’le bir olup babamı öldürmek istediğimi düşünmüştün, öyle mi, alçak herif?”

“O zamanki düşüncelerinizi bilmiyordum, efendim,” dedi Smerdyakov kırgın bir şekilde, “bu yüzden de tam siz içeri girerken sizi kapıda durdurup bu konuda sizi sınamak istemiştim, efendim.”

“Neyi sınamak istemiştin, neyi?”

“Babanızın bir an evvel öldürülmesini isteyip istemediğinizi.”

Smerdyakov’un inatla bırakmak istemediği bu ısrarlı ve küstah ses tonu İvan Fedoroviç’i gittikçe daha çok kızdırıyordu.

“Onu öldüren sensin!” diye haykırdı birden.

Smerdyakov küçümseyerek gülümsedi.

“Benim öldürmediğimi kesinlikle biliyorsunuz. Hem akıllı bir adama daha fazla şey söylemeye gerek yok diye düşünmüştüm.”

“Peki o zaman benden neden böyle bir kuşku duydun, neden?”

“Sizin de bildiğiniz gibi, sadece korkudan, efendim. Çünkü o sırada öyle bir durumdaydım ki, korkudan titreyerek herkesten kuşkulanıyordum. Sizi de sınamayı düşündüm, efendim, çünkü eğer siz de ağabeyinizle aynı şeyi istiyorsanız bu işin sonu gelmiş demekti, bense bu arada bir sinek gibi hapı yutmuştum.”

“İki hafta önce böyle söylemiyordun ama.”

“Hastanede sizinle konuşurken de aynı şeyi demek istemiştim, yalnız akıllı bir adam olarak fazla lafa gerek kalmadan anlayacağınızı ve açık açık konuşmak istemediğinizi sanmıştım, efendim.”

“Öyle mi? Hadi cevap ver, cevap ver diyorum sana: O zaman senin şu alçak ruhunda hangi nedenle ve ne yaparak benim için bu kadar küçültücü olan bu kuşkuyu yaratmış olabilirim?”

“Siz asla öldüremezdiniz, efendim, öldürmek de istemiyordunuz, ama bir başkasının öldürmesine gelince, işte istediğiniz buydu.”

“Nasıl da rahat rahat konuşuyor! Neden isteyeyim, ne halt etmeye istemiş olayım ki?”

“Nasıl ne halt etmeye, efendim? Ya miras?” diye atıldı alaycı ve hatta intikam alır gibi bir halle. “Babanızın ölümünden sonra üç kardeşin her birine en azından kırkar bin, belki de daha fazla düşebilirdi, efendim. Oysa o zaman Fedor Pavloviç eğer şu hanımefendiyle, yani Agrafena Aleksandrovna’yla evlenseydi bu kadın paranın tamamını nikâhtan sonra hemen kendi üzerine geçirtirdi, çünkü kendileri hiç de akılsız değillerdir, efendim. O zaman da sizin üçünüze babanızın ölümünden sonra iki ruble bile kalmazdı. O sırada nikâha çok mu vardı sanki? Ramak kalmıştı, efendim: Hanımefendi karşılarında serçeparmağını şöyle bir oynatıverse anında dillerini çıkartıp arkalarından kiliseye koşarlardı.”

İvan Fedoroviç ıstırap içinde zor tutuyordu kendini.

“Güzel,” dedi sonunda, “görüyorsun, üzerine atlayıp seni dövmedim, öldürmedim de. Devamını da söyle: Demek ki, sana göre ben, ağabeyim Dmitriy’i bu iş için uygun görmüş ve hesaplarımı onun üzerine yapmıştım, öyle mi?”

“Nasıl onun üzerine yapmazdınız, efendim; cinayeti işledikleri zaman bütün asalet haklarından, unvanlardan ve mallardan yoksun kalacaklar ve sürgüne gideceklerdi. O zaman babanızdan sonra kendilerinin payı da kardeşiniz Aleksey Fedoroviç’le birlikte yarı yarıya size kalacaktı, efendim, demek ki, artık her birinize kırkar bin değil, altmışar bin düşecekti. Kesinlikle Dmitriy Fedoroviç üzerine hesap yapmıştınız!”

“Senin yüzünden nelere katlanıyorum! Bana bak, alçak: O zaman eğer birisi üzerine hesap yapıyor olsaydım, bu kişi, Dmitriy değil, elbette ki sen olurdun ve yemin ederim, senin bir alçaklık yapacağını da seziyordum... evet, o sıralar... hatırlıyorum!”

“Ben de o sıralar benim üzerime de hesaplar yaptığınızı bir an için düşünmüştüm,” diyerek alay eder gibi geniş geniş sırıttı Smerdyakov, “böylece karşımda daha da gösterişli davranmış oluyordunuz, benim bu işi yapacağımı hissedip de gittiğinize göre aynen şöyle demek istiyordunuz: Babamı öldürebilirsin, ben sana engel olmayacağım.”

“Alçak! Demek böyle anlamıştın!”

“Ama hepsi şu Çermaşnya yüzünden. Rica ederim! Moskova’ya gitmeye hazırlanıyordunuz ve babanızın Çermaşnya’ya gitmeniz için yaptığı tüm ricaları geri çevirmiştiniz, efendim! Ve birden benim aptalca bir sözüm üzerine hemen kabul ediverdiniz! Peki, o zaman Çermaşnya’ya gitmeyi kabul etmenizin nedeni neydi? Moskova’ya değil de, benim bir tek sözüm üzerine durup dururken Çermaşnya’ya gittiğinize göre demek ki, benden beklediğiniz bir şey vardı.”

“Hayır, yemin ederim ki, yoktu!” diye bağırdı İvan dişlerini gıcırdatarak.

“Nasıl yoktu, efendim? Tam tersine, babanızın öz oğlu olarak size o gün söylediğim o sözlerin arkasından ilk iş olarak beni karakola teslim etmeniz ve bir güzel dayak attırmanız... en azından oracıkta suratıma iki tokat atmanız gerekirdi, oysa siz, rica ederim ama, tam aksine en ufak bir kızgınlık belirtisi göstermeden benim son derece aptalca bir sözüme harfi harfine uyup hemen gittiniz. Bu son derece saçma bir şeydi, efendim, çünkü babanızın hayatını korumak için kalmanız gerekirdi... Nasıl böyle bir sonuca varmam?”

İvan, kaşlarını çatmış, ellerini sinirli bir hareketle dizlerine dayamış oturuyordu.

“Gerçekten suratını dağıtmadığıma yazık olmuş,” diye acı acı güldü. “O zaman seni karakola götürmem mümkün değildi: Kim bana inanırdı, ne kanıt gösterebilirdim, ama suratına indirmeliymişim... çok yazık akıl edememişim; gerçi dayak atmak yasak, ama keşke suratını lapaya çevirseymişim.”

Smerdyakov onu nerdeyse keyifle seyrediyordu. Bir zamanlar Fedor Pavloviç’in sofrasında Grigoriy Vasilyeviç’le inançlar konusunda tartışıp onu kızdırdığı zamanki kendini beğenmiş ve ukala ses tonuyla şöyle dedi:

“Hayatın olağan anlarında surat dağıtmak gerçekten de yasalarla yasaklanmıştır. Artık herkes dayak atmaktan vazgeçti, efendim. Ama yaşamın olağanüstü anlarında, hem sadece bizim ülkemizde de değil, en mükemmel Fransız Cumhuriyeti de dahil bütün dünyada aynen Âdem’le Havva dönemindeki gibi dayak atmaya devam ediyorlar ve bundan asla vazgeçmiyorlar. Oysa siz böyle olağanüstü bir anda bile bunu yapmaya cesaret edemediniz, efendim.”

“Fransızca sözcükler mi öğreniyorsun?” diyen İvan masanın üzerindeki defteri başıyla işaret etti.

“Neden öğrenmeyeyim ki, efendim. Gün gelir Avrupa’nın o şanslı diyarlarına gitmem gerekebilir diye düşünerek eğitimimi artırmaya çalışıyorum.”

“Bana bak canavar...” İvan alev alev yanan gözlerini Smerdyakov’a dikmişti ve titriyordu, “senin suçlamalarından korkmuyorum, ifadende bana karşı ne istersen söyle ve şu anda eğer seni öldüresiye dövmediysem bunun tek nedeni, bu cinayetin faili olarak senden kuşkulanmam ve seni mahkemeye vermek istememdir. Yaptıklarını bir bir ortaya dökeceğim!”

“Bence sussanız daha iyi olur, efendim. Çünkü hiçbir suçum yokken beni neyle suçlayabilirsiniz, hem size kim inanır? Ama eğer siz bir kere başlayacak olursanız, ben de her şeyi anlatırım, efendim; yoksa kendimi nasıl savunabilirim, değil mi?”

“Artık senden korktuğumu mu sanıyorsun?”

“Demin size söylediğim sözlere mahkemede isterlerse inanmasınlar, ama insanlar inanacaklardır, efendim, o zaman da siz mahcup olursunuz.”

“Demek yine aynı noktaya geliyoruz: ‘Akıllı bir adamla konuşmak ilginçtir,’ ha?” diye dişlerini gıcırdattı İvan.

“En can alıcı noktayı belirttiniz, efendim. Akıllı olun işte böyle.

İvan Fedoroviç ayağa kalktı, öfkeden tüm vücudu titreyerek paltosunu giydi ve Smerdyakov’a daha fazla karşılık vermeden, hatta yüzüne bile bakmadan hızla kulübeden dışarı çıktı. Akşam serinliği onu canlandırmıştı. Gökyüzünde ay pırıl pırıl parlıyordu. Ruhunda düşüncelerden ve duygulardan oluşmuş korkunç bir karabasan kaynayıp duruyordu. “Hemen gidip Smerdyakov’u ihbar etsem mi? Ama neyi ihbar edeceğim: Yine de bir suçu yok ki. Tam tersine o beni suçluyor. Sahiden o gün ben niçin Çermaşnya’ya gitmiştim? Niçin? Neden?” diye soruyordu İvan Fedoroviç. “Evet, kesinlikle bir şey bekliyordum ve o haklı...” Ve babasının evindeki son gecesinde merdivenden inip onu dinlediğini yüzüncü defa yeniden hatırladı, ama bu defa bunu öyle bir acıyla hatırladı ki, bir bıçak darbesi yemiş gibi olduğu yerde kalakaldı: “Evet, o zaman bunu bekliyordum, doğru bu! Gerçekten de bu cinayeti istiyordum! Cinayeti istiyor muydum, sahiden istiyor muydum?.. Smerdyakov’u öldürmek lazım!.. Eğer Smerdyakov’u şimdi öldürmeye cesaret edemezsem yaşamaya değmez!..” İvan Fedoroviç, evine uğramadan doğruca Yekaterina İvanovna’ya gitti ve görünüşüyle onu korkuttu: Tam bir deli gibiydi. Yekaterina İvanovna’ya Smerdyakov’la yaptığı konuşmayı baştan sona, en küçük ayrıntısına kadar anlattı. Yekaterina İvanovna ne söylerse söylesin sakinleşemiyor, odada dolaşıp duruyor ve kopuk kopuk, çok tuhaf konuşuyordu. Sonunda oturdu, masaya dirseklerini dayadı, kafasını ellerinin arasına aldı ve şu tuhaf aforizmayı söyledi:

“Eğer Dmitriy değil de Smerdyakov öldürmüş olsaydı, o zaman kuşkusuz ben de ondan yana olurdum, çünkü onu kışkırtıyordum. Onu kışkırtıyor muydum, henüz bilmiyorum. Ama eğer Dmitriy değil, Smerdyakov öldürmüşse kuşkusuz ben de katilim.”

Yekaterina İvanovna bunu dinledikten sonra hiçbir şey söylemeden yerinden kalktı, yazı masasına gitti, masanın üzerinde duran bir kutuyu açtı, içinden bir kâğıt çıkardı ve İvan’ın önüne koydu. Bu kâğıt, İvan Fedoroviç’in daha sonra Alyoşa’ya sözünü ettiği, babalarını Dmitriy Ağabey’in öldürdüğünü gösteren “kesin kanıtın” ta kendisiydi. Bu, Mitya’nın, Gruşenka’nın Yekaterina İvanovna’ya evinde hakaret etmesinden sonra manastıra giden Alyoşa’yla tarlaların arasında karşılaştığı akşam sarhoşken Yekaterina İvanovna’ya yazdığı bir mektuptu. O akşam Alyoşa’dan ayrıldıktan sonra Mitya Gruşenka’ya yollanmıştı; onu görüp görmediği bilinmiyor, ama gecenin bir vakti kendini “Başkent” Meyhanesi’nde bulmuş ve iyice kafayı çekmişti. Sarhoş kafayla kalem ve kâğıt istemiş ve kendisi için önemli bir belge yazmıştı. Bu, çok öfkeli, lafı dolandıran ve sözcükleri arasında bağlantı bulunmayan tam bir “sarhoş” mektubuydu. Aynen evine dönen bir sarhoşun karısına veya ev ahalisinden birine biraz önce kendisine nasıl hakaret edildiğini, kendisine hakaret eden adamın alçağın teki olduğunu, kendisinin ise tam tersine mükemmel bir insan olduğunu ve bu rezil herife gününü gösterdiğini büyük bir hararetle, uzun uzun, kopuk kopuk ve heyecanlı bir şekilde, masaya yumruklar atarak ve sarhoş gözyaşları içinde anlatmasına benziyordu. Meyhanede mektup için verdikleri kâğıt bildiğimiz kötü kaliteli bir mektup kâğıdının kirli bir parçasıydı ve arka yüzünde de birtakım hesaplar yazılıydı. Besbelli ki, Mitya’nın sarhoş gevezeliği kâğıda sığmamış, yalnızca kâğıdın her tarafını doldurmakla kalmamış, son satırları daha önce yazdıklarının çaprazına yazmıştı. Mektubun içeriği şöyleydi:

“Uğursuz Katya! Yarın para bulacağım ve üç bin rubleni vereceğim, ondan sonra da elveda yüce hiddetin kadını ve elveda aşkım! Bitiriyoruz! Yarın herkese başvurup para isteyeceğim, eğer bulamazsam, o takdirde sana şeref sözü veriyorum, babama gideceğim ve kafasını kırıp yastığının altından parayı alacağım, yalnız İvan bir gitsin hele. Sürgüne gitsem de üç bin rubleyi vereceğim. Elveda. Önünde yerlere kadar eğiliyorum, çünkü senin karşında bir alçağım ben. Beni affet. Hayır, affetme daha iyi: Senin için de, benim için de böylesi daha kolay! Senin aşkındansa sürgüne gitmek daha iyidir, çünkü ben başkasını seviyorum. Onu bugün sen de iyice tanıdın, nasıl affedebilirsin tabii? Paramı çalan hırsızı öldüreceğim! Hepinizden ayrılıp doğuya, hiçbirinizi görmeyeceğim bir yere gideceğim. Onu da görmeyeceğim bir yere, çünkü bana acı çektiren bir tek sen değilsin, o da bana ıstırap çektiriyor. Elveda!

P.S. Lanetler yağdırıyorum, oysa sana tapıyorum! İçimden duyuyorum bunu. Bir tek tel kalmış ve vınlıyor. En iyisi yüreğimi ikiye bölmek! Kendimi öldüreceğim, ama ilkin o iti öldüreceğim. Üç bini ondan söke söke alıp senin suratına fırlatacağım. Sana karşı alçaklık etmiş olabilirim, ama hırsız değilim! Üç bini bekle. O itin yatağının altında, pembe kurdeleli zarf. Ben hırsız değilim, ama benim mallarımı çalanı öldüreceğim. Katya sakın küçümseme: Dmitriy hırsız değil, bir katildir! Babasını öldürmüş ve kendisini mahvetmiştir, sırf karşında dimdik ayakta durabilmek ve senin gururuna göğüs gerebilmek için. Bir de seni sevmemek için.

PP.S. Ayaklarını öperim, elveda!

PP.SS. Katya, Tanrı’ya dua et, insanlar para versin. O takdirde kan dökmem, ama vermezlerse kan dökeceğim! Öldür beni!

Kölen ve düşmanın

D. Karamazov.”

İvan “belgeyi” okuyunca inancı pekişti. Demek, Smerdyakov değil, ağabeyi öldürmüştü. Bu mektup birden gözünde matematiksel bir anlam kazandı. Artık Mitya’nın suçluluğu konusunda onun için hiçbir kuşku kalmamıştı. Bu arada belirtelim, İvan, Mitya’nın cinayeti Smerdyakov’la birlikte işlemiş olabileceği hususunda asla kuşku duymamıştı, hem zaten bu, gerçeklerle de bağdaşmıyordu. İvan tam anlamıyla rahatlamıştı. Ertesi sabah Smerdyakov’u ve onun alaylarını sadece küçümseyerek hatırladı. Hatta birkaç gün sonra Smerdyakov’un kuşkuları karşısında o gün öylesine büyük bir üzüntü duymuş olduğuna da hayret etti. Onu adam yerine koymamaya ve aklından çıkarmaya karar verdi. Böylece bir ay geçti. Artık hiç kimseye Smerdyakov hakkında soru sormuyordu, ama iki defa onun çok hasta olduğu ve aklının başında olmadığı haberi kulağına çalındı. Bir keresinde genç hekim Varvinskiy, Smerdyakov için “Deliliktir bunun sonu” demişti. İvan bunu hatırladı. Bu ayın son haftası İvan da kendini çok kötü hissetmeye başlamıştı. Mahkemeden hemen önce Yekaterina İvanovna tarafından Moskova’dan getirtilmiş olan doktora gidip danışmıştı. Tam bu sıralarda İvan’ın Yekaterina İvanovna’yla olan ilişkileri de aşırı derecede gerginleşmişti. Birbirlerine düşman iki âşık gibiydiler. Yekaterina İvanovna’nın Mitya’ya kısa süreli, ama kararlı dönüşleri İvan’ı tam anlamıyla kudurtuyordu. Çok tuhaf olan bir şey de, daha önce anlattığımız, Alyoşa’nın Mitya’yı ziyaretten dönerken Yekaterina İvanovna’ya uğradığı geceki o son sahneden önce İvan’ın, Yekaterina İvanovna’nın Mitya’ya olan ve kendisinin o derece nefret ettiği “dönüşlerine” rağmen Mitya’nın suçluluğu konusunda kuşkuları olduğunu kızın ağzından koca bir ay boyunca bir kere bile duymamış olmasıdır. Her geçen gün Mitya’dan daha fazla nefret ettiğini hissederek bu arada bu nefretinin asıl nedeninin Katya’nın Mitya’ya “geri dönüşleri” değil, babasını onun öldürmüş olması olduğunu anlaması da başka ilginç bir husustur. Bunu tam olarak hissetmiş ve idrak etmişti. Bununla birlikte, mahkemeden on gün kadar önce Mitya’ya gitmiş ve ona bir kaçış planı, çok önceden hazırlandığı besbelli olan bir plan önermişti. Onu böylesi bir adım atmaya iten asıl nedenden başka, Smerdyakov’un ona, yani İvan’a, ağabeyinin suçlanmasının kendisi için daha kazançlı olacağını, çünkü bu takdirde babalarından kalan mirasın Alyoşa’yla İvan için kırk binden altmış bine yükseleceği şeklindeki küçücük bir lafının yüreğinde açtığı kapanmayan yaranın da etkisi vardı bunda. Mitya’nın kaçışını sağlamak için kendi payından otuz bin ruble feda etmeye karar vermişti. O gün Mitya’dan dönerken korkunç şekilde üzgün ve şaşkındı: Birdenbire bu kaçışı sırf bu otuz bini feda edip yüreğindeki yarayı kapatmak için değil, bambaşka bir nedenle istediğini hissetmeye başlamıştı. “Bunun nedeni, ruhen benim de bir katil olmam mı acaba?” diye sormuştu kendi kendine. Belirsiz, ama yakıcı bir şey ruhunu ısırıyordu adeta. En önemlisi de bütün bir ay boyunca gururunun korkunç bir şekilde hırpalanmış olmasıydı, ama bundan daha sonra söz edeceğiz... Alyoşa’yla konuştuktan sonra evine gelip kapı tokmağını eline alınca birden Smerdyakov’a gitmeye karar vermiş olan İvan Fedoroviç, içinde aniden kabaran öfkeye boyun eğmişti. O anda Yekaterina İvanovna’nın biraz önce Alyoşa’nın yanında ona “Onun (yani Mitya’nın) katil olduğuna beni inandıran tek insan sensin!” diye haykırdığını hatırlamıştı. İvan bunu anımsadığında adeta donakalmıştı: Katya’yı Mitya’nın katil olduğuna asla inandırmaya çalışmamıştı, tam tersine, Smerdyakov’dan döndüğünde kızın karşısında kendisini suçlandırmıştı. Aksine, o zaman ona o “belgeyi” gösterip ağabeyinin suçluluğunu kanıtlayan Yekaterina İvanovna’nın ta kendisiydi! Şimdi de durup dururken “Smerdyakov’a ben de gittim!” diye haykırıyordu. Ne zaman gitmişti? İvan bu konuda hiçbir şey bilmiyordu. Demek ki, Mitya’nın suçlu olduğuna öyle pek de fazla inanmıyordu! Hem Smerdyakov ona ne söylemiş olabilirdi ki? Ona tam olarak ne demişti? Yüreğinde korkunç bir öfke alev alev yanmaya başlamıştı. Yarım saat önce Katya’nın bu sözleri söylemesine nasıl izin vermiş ve neden o anda bağırıp çağırmamıştı, bir türlü akıl erdiremiyordu. Kapı tokmağını bıraktı ve Smerdyakov’a yollandı. “Belki de bu defa öldürürüm onu” diye geçirdi aklından yol boyunca.

VIII

SMERDYAKOV’LA ÜÇÜNCÜ VE SON GÖRÜŞME

Daha yolun yarısında aynen o gün sabah erkenden olduğu gibi sert, kuru bir rüzgâr çıktı ve yoğun ince bir kar yağmaya başladı. Kar yere düşüyor, ama daha yere yapışamadan rüzgârla savruluyordu, kısa süre sonra da tamamen tipiye çevirdi. Şehrin Smerdyakov’un oturduğu bu bölgesinde hemen hemen hiç fener yoktu. İvan Fedoroviç, karanlıkta tipinin hiç farkında olmadan, yolunu içgüdüleriyle bularak yürüyordu. Başı ağrıyordu ve şakakları acı verecek şekilde zonkluyordu. Bileklerinde kasılmalar olduğunu hissediyordu. Marya Kondratyevna’nın evine birkaç adım kalmıştı ki, birden karşısına tek başına yürüyen, kısa boylu, sarhoş bir köylü çıktı. Adam, yamalı köylü işi bir gocuk giymişti. Homurdanarak ve küfürler savurarak yalpalaya yalpalaya yürüyen köylü birden küfretmeyi bıraktı ve güçlü sarhoş sesiyle bir şarkı tutturdu:

Ah, gitti Vanka Piter’e, Beklemeyeceğim artık onu!

Ama ikinci mısrada şarkıyı kesti ve tekrar birisine sövmeye başladı, daha sonra birden yine aynı şarkıyı uzata uzata söylemeye koyuldu. İvan Fedoroviç, hakkında henüz hiçbir şey düşünmediği halde bu adamdan nefret ediyordu ve bunu birdenbire fark etmişti. O anda köylünün tepesine bir yumruk indirip yere mıhlamayı karşı konulmaz bir şekilde arzu etti. Tam bu anda aynı hizaya geldiler ve hızla sendeleyen köylü birden bütün gücüyle İvan’a çarptı. İvan adamı kudurmuş gibi itti. Köylücük hızla geri gitti ve donmuş toprağa kütük gibi düştü, sadece bir kez “Oo-o!” diye acıyla inledi ve sustu. İvan ona doğru yürüdü. Adam sırtüstü hiç kımıldamadan, baygın yatıyordu. “Donacak!” diye düşündü İvan ve tekrar Smerdyakov’un evine doğru yürümeye başladı.

Elinde şamdanla kapıyı açmaya koşmuş olan Marya Kondratyevna, daha sofadayken ona, Pavel Fedoroviç’in (yani Smerdyakov’un) çok hasta olduğunu, yatağında yatmadığını, ama hemen hemen aklını kaybetmiş olduğunu, hatta çay içmek bile istemediğini fısıldadı.

“Nesi var, saldırıyor mu yoksa?” diye sordu İvan Fedoroviç.

“Tam tersine, son derece sakinler, efendim, yalnız çok uzun konuşmayın onunla...” diye rica etti Marya Kondratyevna.

İvan Fedoroviç kapıyı açtı ve kulübeye girdi.

Önceki gibi bu defa da içerisi çok sıcaktı, yalnız odada bazı değişiklikler fark ediliyordu: Yandaki kerevetlerden biri kaldırılmış ve yerine ayakları kırmızı ahşaptan eski deri bir divan konmuştu. Üzerine yatak serilmiş ve oldukça temiz beyaz yastıklar konmuştu. O günkü sabahlığını giymiş olan Smerdyakov yatağın üzerinde oturuyordu. Masa divanın önüne çekildiği için odanın içi sıkış sıkış olmuştu. Masanın üzerinde sarı kâğıtla kaplanmış kalın bir kitap duruyordu, ama Smerdyakov galiba kitabı okumuyor, hiçbir şey yapmadan oturuyordu. İvan Fedoroviç’i uzun ve suskun bir bakışla karşıladı, görünüşüne bakılırsa onun gelişine zerre kadar şaşırmamıştı. Yüzü çok değişmiş, çok zayıflamış ve sararmıştı. Gözleri çukura kaçmış, altları morarmıştı.

“Demek sahiden hastasın, öyle mi?” diyerek karşısında durdu İvan Fedoroviç. “Seni uzun süre rahatsız etmeyeceğim, hatta paltomu bile çıkartmayacağım. Nereye oturayım?”

Masanın öbür ucuna geçti, masaya bir sandalye yaklaştırdı ve oturdu.

“Neden öyle ağzını açmadan bakıp duruyorsun? Sana sadece bir tek soru soracağım ve yemin ederim cevabını almadan da gitmeyeceğim. Söyle, Yekaterina İvanovna sana geldi mi?”

Smerdyakov uzun bir süre önceki gibi İvan’a sessizce bakarak sustu, sonra birden elini salladı ve başını öbür tarafa çevirdi.

“Ne o?” diye haykırdı İvan.

“Bir şey yok.”

“Nasıl bir şey yok?”

“Gelmiş olsa da size ne bundan. Beni rahat bırakın, efendim.”

“Yo, bırakmayacağım! Söyle, ne zaman geldi?”

“Unuttum gitti,” diyen Smerdyakov küçümseyerek gülümsedi ve birden yüzünü tekrar İvan’a doğru çevirerek ona bir ay önceki görüşmelerindeki gibi nefret dolu çılgın bakışıyla bakmaya başladı.

“Siz de hasta görünüyorsunuz, avurtlarınız çökmüş, yüzünüzde renk kalmamış,” dedi İvan’a.

“Bırak benim sağlığımı, sorduğum soruya cevap ver.”

“Gözleriniz neden sararmış öyle, beyazları bile sapsarı olmuş. Çok mu hastasınız yoksa?”

Küçümseyerek gülümsedi ve birden iyice gülmeye başladı.

“Bana bak, senden cevap almadan gitmeyeceğimi söyledim!” diye bağırdı İvan korkunç bir öfkeyle.

“Ne diye bana musallat oluyorsunuz, efendim? Beni neden üzüyorsunuz?” dedi Smerdyakov acıyla.

“Eh, canın cehenneme! Seninle bir alıp veremediğim yok. Soruma cevap ver hemen gideyim.”

“Size verecek cevabım yok!” Smerdyakov gözlerini tekrar yere indirdi.

“İnan ki, seni cevap vermek zorunda bırakırım!”

“Neden telaşlanıyorsunuz?” diye soran Smerdyakov birden gözlerini İvan’a dikti. Ama artık küçümseyerek değil, tiksinerek bakıyordu. “Mahkeme yarın başlıyor diye mi? Size göre ne var, emin olun bundan artık! Evinize gidin, rahatça uyuyun, hiçbir şeyden de korkmayın.”

“Seni anlamıyorum... yarın neden korkacakmışım ki?” dedi İvan hayretle. Birden gerçekten de içine bir tür korku soğuk soğuk doluverdi. Smerdyakov bakışlarıyla onu şöyle bir ölçtü.

“An-la-mıyor musunuz?” diye sanki kınıyormuş gibi uzata uzata sordu. “Akıllı bir adam böyle bir komedi oynamaya ne diye heves eder ki!”

İvan bir şey söylemeden ona baktı. Eski uşağının şu anda kendisine hitap ederken kullandığı bu son derece kibirli ve beklenmedik ses tonu hiç alışılmış bir şey değildi. Geçen defa bile böyle bir ses tonuyla konuşmamıştı.

“Size korkacak bir şey olmadığını söylüyorum. Sizin aleyhinize tanıklık etmeyeceğim, kanıt da yok. Bakın elleriniz titriyor. Parmaklarınız neden böyle oynayıp duruyor? Evinize gidin, öldüren siz değilsiniz.”

İvan ürperdi, aklına Alyoşa geldi.

“Biliyorum, ben değilim...” diye mırıldandı.

“Bi-li-yor musunuz?” diye tekrar atıldı Smerdyakov.

İvan yerinden fırladı ve Smerdyakov’un omzuna yapıştı:

“Anlat her şeyi, alçak herif! Anlat her şeyi!”

Smerdyakov zerre kadar korkmamıştı. Sadece çılgınca bir nefretle gözlerini İvan’a dikmişti.

“Öyleyse onu siz öldürdünüz,” diye fısıldadı öfkeyle.

İvan sanki bir karara varmış gibi kendini sandalyeye bıraktı. Kötü kötü gülümsüyordu.

“O zamanki şeylerden mi söz ediyorsun? Geçen seferki şeylerden mi?”

“Evet, geçen defa karşımda durmuş ve her şeyi anlamıştınız, şimdi de anlarsınız.”

“Sadece senin bir kaçık olduğunu anlıyorum.”

“İnsanoğlu hiç bıkmaz mı? Şurada biz bize oturuyoruz, birbirimizi kandırmaya, komedi oynamaya ne gerek var? Yoksa gözümün içine baka baka hâlâ her şeyi benim üzerime atmak niyetinde misiniz? Siz öldürdünüz, asıl katil sizsiniz, ben sadece sizin yardımcınız, sadık uşağınız Liçardo’ydum ve sizin sözünüz üzerine bu işi yaptım.”

“Yaptın mı? Yoksa sen mi öldürdün?” İvan donakalmıştı.

Beyninde sanki bir şey sarsılmış gibi oldu ve bütün vücudunu ince, soğuk bir titreme kapladı. O anda Smerdyakov da hayretle ona bakıyordu: İvan’ın duyduğu korkunun içtenliği galiba sonunda onu etkilemişti:

“Sahiden hiçbir şey bilmiyor muydunuz?” diye mırıldandı kuşkulu kuşkulu ve İvan’ın gözlerinin içine bakarak çarpık çarpık gülümsedi.

İvan hâlâ ona bakıyordu, dili tutulmuş gibiydi.

Ah, gitti Vanka Piter’e, Beklemeyeceğim artık onu!

sözleri çınladı birden kafasının içinde.

“Biliyor musun, senin bir düş olmandan, karşımda bir hayalet olarak oturuyor olmandan korkuyorum” dedi İvan.

“Burada hayalet falan yok, efendim, ikimizden ve üçüncü bir kişiden başka kimse yok. Hiç kuşkusuz, bu üçüncü kişi şu anda burada, ikimizin arasında bulunuyor.”

“Kim o? Kim burada bulunan? Kimmiş o üçüncü kişi?” dedi İvan Fedoroviç korkuyla ve bunu söylerken gözleriyle her tarafta telaşla birini arayarak çevresine bakıyordu.

“Bu üçüncü kişi, her şeyi önceden gören Tanrı’dır, efendim, şu anda o burada, yanımızda bulunuyor, ama onu aramayın, bulamazsınız.”

“Öldürdüm derken yalan söylüyordun!” diye öfkeyle bağırdı İvan. “Sen ya delisin, ya da beni geçen defaki gibi kızdırmaya çalışıyorsun!”

Smerdyakov, deminki gibi hiç korkmadan merakla onu izliyordu. Hâlâ kuşkularını yenememişti, hâlâ ona İvan “her şeyi biliyor”, ama “gözünün içine baka baka suçu üzerine atmak” için rol yapıyormuş gibi geliyordu.

“Müsaade buyurun, efendim,” dedi sonunda zayıf bir sesle ve birden masanın altından sol ayağını çıkartıp pantolonunun paçasını yukarı doğru kıvırmaya başladı. Ayağında uzun beyaz bir çorap ve terlik vardı. Smerdyakov acele etmeden çorabın bağını çözdü ve parmaklarını çorabın içine soktu. İvan Fedoroviç ona bakıyordu ve birden dehşet içinde titredi.

“Delisin sen!” diye bağırdı ve hızla yerinden fırlayarak öyle bir geri kaçtı ki, sırtını duvara vurdu ve adeta bir ip gibi uzayarak duvara yapıştı. Çıldıracak derecede büyük bir korku içinde Smerdyakov’a bakıyordu. Beriki, onun bu korkusuna hiç şaşırmadan parmaklarıyla bir şey yakalamaya ve çıkartmaya çalışıyormuş gibi çorabın içini karıştırmaya devam ediyordu. Sonunda buldu ve çıkartmaya koyuldu. İvan Fedoroviç, bunun birtakım kâğıtlar veya bir kâğıt tomarı olduğunu gördü. Smerdyakov bu kâğıt tomarını çıkarttı ve masanın üzerine koydu.

“İşte buyrun, efendim!” dedi yavaşça.

“Nedir bu?” dedi İvan titreyerek.

“Buyrun bakın, efendim,” dedi yine yavaşça Smerdyakov.

İvan masaya doğru bir adım attı, kâğıt tomarını eline aldı ve açmaya başladı, ama sanki parmaklarını zehirli, korkunç bir sürüngene dokunmuş gibi aniden geri çekti.

“Parmaklarınız hâlâ titreyip kasılıyor, efendim,” dedi Smerdyakov ve acele etmeden kâğıt tomarını kendisi açtı. Kâğıdın altından üç adet yüzlük banknot destesi göründü.

“Hepsi burada, efendim, hepsi üç bin ruble, saymasanız da olur. Buyrun alın, efendim,” diye İvan’ı çağırdı başıyla paraları göstererek. İvan sandalyeye çöktü. Bez gibi sararmıştı.

“Beni korkuttun... şu çorapla...” dedi tuhaf tuhaf sırıtarak.

“Yoksa bu ana kadar bilmiyor muydunuz?” diye bir kere daha sordu Smerdyakov.

“Hayır, bilmiyordum. Ben hep Dmitriy sanıyordum. Ah ağabey! Ağabey! Ah!” Birden iki eliyle başını tuttu. “Bana bak, tek başına mı öldürdün? Yoksa ağabeyimle birlikte mi?”

“Sadece sizinle birlikte, efendim; sizinle birlikte öldürdüm, Dmitriy Fedoroviç’in ise hiçbir suçu yok.”

“Tamam, tamam... Bana sonra geliriz. Neden hep titriyorum... Söz söyleyecek halim yok.”

“O zamanlar pek cesurdunuz, efendim, ‘her şey mubah’ diyordunuz, şimdi neden böyle korktunuz!” dedi Smerdyakov hayret ederek. “Limonata ister misiniz, hemen söyleyeyim, efendim. İnsanı çok ferahlatır. Yalnız önce şunun üzerini örtelim.”

Tekrar başıyla parayı gösterdi. Limonata yapması ve getirmesi için Marya Kondratyevna’ya seslenmek üzere ayağa kalktı, ama kadının paraları görmemesi için üzerini örtecek bir şey arayarak önce mendilini çıkarttı, ancak mendil yine çok sümüklü olduğu için masadan İvan’ın içeri girerken fark etmiş olduğu kalın sarı kitabı aldı ve paraların üzerine koydu. Kitabın adı Aziz Pederimiz İsaak Sirin’in Sözleri’ydi. İvan Fedoroviç, kitabın adını elinde olmadan okudu.

“Limonata istemem,” dedi. “Bana sonra geleceğiz. Otur ve konuş: Bunu nasıl yaptın? Her şeyi anlat...”

“Paltonuzu bari çıkarsaydınız, efendim, terleyeceksiniz.”

İvan Fedoroviç, sanki o anda fark etmiş gibi paltosunu çıkarttı ve sandalyeden kalkmadan kerevetin üzerine fırlattı.

“Konuş, lütfen anlat!”

Sakinleşmiş gibiydi. Smerdyakov’un şimdi her şeyi anlatacağından emin bekliyordu.

“Nasıl yaptığımı mı?” diye içini çekti Smerdyakov. “En doğal şekilde yaptım, efendim, sizin sözlerinize uyarak...”

“Benim sözlerime sonra geliriz,” diye İvan yine onun sözünü kesti, ama bu defa önceki gibi bağırarak değil, sözleri tane tane söyleyerek ve kendine tamamen hâkim olarak. “Yalnız nasıl yaptığını ayrıntılı olarak anlat. Her şeyi sırasıyla. Hiçbir şeyi atlama. Asıl ayrıntıları anlat. Rica ediyorum.”

“Siz gitmiştiniz, ben de o sırada kilerde düştüm, efendim...”

“Nöbet geçirirken mi yoksa rol mü yapıyordun?”

“Tabii ki, rol yapıyordum, efendim. Hepsi de roldü. Merdivenleri sakin sakin indim, en aşağıya kadar, sakin bir şekilde yattım, orada öylece yatarken de bağırmaya başladım. Beni yukarı çıkarana kadar kendimi yerden yere attım.”

“Dur! Peki daha sonra, hastanede de hep rol mü yaptın?”

“Hayır, asla, efendim. Ertesi gün, sabahtan, daha hastaneye gitmeden gerçek bir nöbet başladı. Hem öyle kuvvetli bir nöbetti ki, yıllardır böylesi olmamıştı. İki gün hiç kendimi bilmeden yattım.”

“Tamam, tamam. Devam et.”

“Beni yatağa yatırdılar, tahta bölmenin arkasında olduğumu biliyordum, efendim, çünkü Marfa İgnatyevna her hastalanışımda geceleri beni kendi odalarının yanındaki bu tahta bölmenin arkasına yerleştirirdi, efendim. Doğumumdan beri bana karşı her zaman çok şefkatli davranmışlardır, efendim. Geceleyin inledim, ama sessizce. Hep Dmitriy Fedoroviç’i bekliyordum.”

“Nasıl bekliyordun, yani yanına gelmesini mi?”

“Ne yanıma gelmesi. Eve gelmelerini bekliyordum, çünkü tam o gece geleceklerinden artık hiçbir kuşkum kalmamıştı. Ben ortalıkta olmadığıma göre ve hiçbir haber alamadıklarına göre her zaman yaptıkları gibi duvardan atlayıp eve mutlaka girecekler ve bir şey yapacaklardı.”

“Ya gelmeseydi?”

“Hiçbir şey olmazdı o zaman, efendim. O olmadan cesaret edemezdim.”

“Peki, peki... daha açık konuş, acele etme ve en önemlisi hiçbir şeyi atlama!”

“Fedor Pavloviç’i öldürmelerini bekliyordum, efendim... bu kesindi. Çünkü kendilerini artık öyle bir hazırlamıştım ki... son günlerde, efendim... asıl önemlisi de gizli vuruşları biliyorlardı. O günlerde kapıldıkları evham ve öfkeyle bu vuruşları kullanarak eve mutlaka gireceklerdi, efendim. Bu kesin bir şeydi. Ben de kendilerini bekliyordum.”

“Dur,” diye sözünü kesti İvan, “eğer o öldürmüş olsaydı paraları da alır, götürürdü; sen de aynen böyle düşünmüş olmalıydın, öyle değil mi? O zaman sana ne kalacaktı? Anlamıyorum.”

“Parayı asla bulamazlardı, efendim. Paranın yatağın altında olduğunu kendilerine ben söylemiştim. Ama bu doğru değildi. Önce bir çekmecede duruyordu, efendim. Sonra tüm dünyada tek bana güvendikleri için Fedor Pavloviç’e bu para paketini ikonanın arkasındaki köşeye koymasını, orada olabileceğini hiç kimsenin, hele de acelesi olan birinin asla tahmin edemeyeceğini söyledim. Bu yüzden zarf oradaydı, ikonaların arkasındaki köşede duruyordu, efendim. Yatağın altına koymaksa komik olurdu, çekmecede hiç değilse kilit altındaydı. Oysa buradaki herkes yatağın altında olduğuna inanmıştı. Ahmakça bir düşünce, efendim. Şayet bu cinayeti Dmitriy Fedoroviç işlemiş olsalardı, hiçbir şey bulamadan ya her zaman katillerin başına geldiği gibi her türlü hışırtıdan ürkerek aceleyle kaçacaklar ya da yakalanacaklardı, efendim. Böyle olunca da ertesi gün veya hemen o gece ikonanın arkasından parayı alabilirdim ve bütün suç da Dmitriy Fedoroviç’in üzerine kalırdı. Hep bunu umut ediyordum.”

“Peki, ya öldürmeyip sadece dövseydi?”

“Öldürmeseydi, tabii ben de parayı almaya cesaret edemezdim ve her şey boşa gitmiş olurdu. Ama bayıltıncaya kadar dövecek olurlarsa da bir planım vardı: Bu arada parayı alacaktım ve sonra Fedor Pavloviç’e kendilerini dövdükten sonra parayı çalanın Dmitriy Fedoroviç’ten başkası olmadığını söyleyecektim.”

“Dur, dur... karıştırıyorum. Demek Dmitriy öldürdü, sen de sadece paraları aldın, öyle mi?”

“Hayır öldüren o değildi, efendim. Şu anda size onun katil olduğunu söyleyebilirdim... ama artık karşınızda yalan söylemek istemiyorum, çünkü... şayet gözlerimle gördüğüm gibi gerçekten de hâlâ hiçbir şey anlamadıysanız ve kendi apaçık suçunuzu gözümün içine baka baka benim üzerime atmak için anlamamış gibi görünmüyorsanız bile yine de her şeyin suçlusu sizsiniz, çünkü bu cinayetin işleneceğini biliyordunuz ve cinayeti işleme görevini bana vermiştiniz, kendiniz de bütün her şeyi bilerek çekip gitmiştiniz. İşte bu yüzden bu akşam buradaki tek katilin siz olduğunuzu, benimse cinayeti işlediğim halde asıl katil olmadığımı gözünüzün önünde kanıtlamak istiyorum. Yasalara göre katil sizsiniz!”

“Neden, katil neden benmişim? Aman Tanrım!” Kendisiyle ilgili her konuyu konuşmanın sonuna bıraktığını unutan İvan sonunda kendini tutamamıştı. “Yine şu Çermaşnya meselesi mi? Dur, Çermaşnya’ya gitmeyi kabul edişimi benim rızam olarak değerlendirdiğine göre, o zaman söyle bakalım neden benim onayımı alman gerekiyordu? Bunu nasıl açıklayacaksın?”

“Sizin onayınızdan emin olduğum zaman artık herhangi bir nedenle Dmitriy Fedoroviç’in yerine benden kuşkulanırlarsa ya da Dmitriy Fedoroviç’le ortak olduğumu sanırlarsa geri döndüğünüzde bu kayıp üç bin ruble için gürültü patırtı koparmayacağınızı, tam aksine başkalarına karşı beni savunacağınızı bilebilirdim... Mirası aldıktan sonra ise geleceğimi düşünerek beni ödüllendirebilirdiniz, çünkü bu mirası sonuçta benim sayemde almış olacaktınız, aksi takdirde merhum, Agrafena Aleksandrovna’yla evlenecekti ve size sadece avcunuzu yalamak kalacaktı.”

“Aa! Demek, daha ilerde, tüm hayatım boyunca da bana eziyet etmek niyetindeydin!” diye dişlerini gıcırdattı İvan. Ya o zaman gitmeseydim de seni ihbar etseydim?”

“O sırada beni ihbar edebilir miydiniz? Neyi ihbar edecektiniz, sizi Çermaşnya’ya göndermemi mi? Bu aptallık olurdu, efendim. Hem siz konuşmamızdan sonra gidebilirdiniz de, kalabilirdiniz de. Eğer kalmış olsaydınız, o takdirde hiçbir şey olmazdı, ben sizin bu işi istemediğinizi anlardım ve hiçbir şeye girişmezdim. Ama gittiğinize göre demek ki, mahkemede beni ele vermeye kalkışmayacağınız ve üç bini bana bağışlayacağınız konusunda bana güvence vermiş oluyordunuz. Hem daha sonra da beni asla ele veremezdiniz, çünkü o zaman ben de mahkemede her şeyi anlatırdım, yani hırsızlık yaptığımı ve adam öldürdüğümü değil, (bunu söylemezdim, efendim), hırsızlık yapmaya ve adam öldürmeye beni bizzat sizin kışkırttığınızı, benimse buna razı olmadığımı söylerdim. Beni hiçbir şekilde köşeye sıkıştıramamanız için, elinizde hiçbir kanıt bulunmaması için o sırada rızanızı almam gerekiyordu. Oysa ben, babanızın ölümünü ne büyük bir hırsla istediğinizi ortaya koyup sizi her zaman köşeye sıkıştırabilirdim. Size yemin ederim, herkes buna inanırdı ve hayatınız boyunca utanç içinde yaşardınız.

“Demek benim öyle bir hırsım vardı, öyle mi?” diyerek yine dişlerini gıcırdattı İvan.

“Elbette vardı, efendim ve o zaman susarak bana onayınızı vermiş oldunuz,” diyen Smerdyakov sert sert İvan’a baktı. Çok halsizdi, ağır ağır ve yorgun konuşuyordu, ama içindeki gizli bir şey onu korkutuyordu, anlaşılan bir niyeti vardı. İvan bunu seziyordu.

“Devam et,” dedi İvan, “o geceyi anlatmaya devam et.”

“Nesini anlatayım, efendim! Yatıyordum ve birden beyin haykırdığını duydum. Grigoriy Vasilyiç ise hemen kalktılar, dışarı çıktılar ve birden bir çığlık attılar, sonra ortalık sakinleşti, zifiri karanlıktı. Yatıyor ve bekliyordum. Kalbim küt küt atıyordu. Daha fazla yatamadım. Sonunda kalktım ve dışarı çıktım, efendim. Odalarının bahçeye bakan soldaki penceresinin açık olduğunu görüyordum. Sola doğru birkaç adım daha attım, beyefendi hayattalar mı, odalarında oturuyorlar mı diye kulak kabarttım. Dinledim, beyefendi dolanıp duruyor, oflayıp pufluyordu, demek ki sağdı, efendim. Eh, dedim! Pencereye yaklaştım ve beye ‘benim’ diye seslendim. O da bana ‘Buradaydı, kaçtı!’ diye bağırdı. Yani Dmitriy Fedoroviç buradaydı demek istedi, efendim. ‘Grigoriy’i öldürdü!’ ‘Nerede?’ diye fısıldadım. ‘Orada, o köşede,’ kendisi de fısıldayarak işaret ediyordu. ‘Bekleyin’, dedim. Köşeye aramaya gittim ve duvarın önünde yerde yatan Grigoriy Vasilyeviç’e ayağım takıldı. Kanlar içinde, baygın yatıyordu. Demek ki, doğruydu, Dmitriy Fedoroviç gelmişti. O anda kafamda bir şimşek çaktı ve her şeyi bir anda bitirmeye karar verdim, çünkü Grigoriy Vasilyeviç, hâlâ hayatta olsa bile kendini bilmeden yatıyordu ve o anda hiçbir şey göremezdi. Bir tek tehlike vardı, o da Marfa İgnatyevna’nın aniden uyanmasıydı. O anda büyük bir hırsa kapıldığımı, hatta bu hırsın ruhumu sardığını hissediyordum. Tekrar pencerenin altına geldim ve beye ‘Agrafena Aleksandrovna gelmiş, burada, içeri girmek istiyor’ dedim. Birden bir çocuk gibi titredi: ‘Burada mı? Hani nerede?’ diye mırıldanıyor ve hâlâ inanmıyordu. ‘Şuracıkta duruyor, kapıyı açın!’ Pencereden bana bakıyor, hem inanıyor, hem de inanmıyor, kapıyı açmaktan korkuyor, benden de korkuyor galiba, diye düşünüyordum. Tuhaftır, ama birden şu mahut işaretlerle pencerenin pervazına vurmak aklıma geldi. Sözde Gruşenka gelmiş gibi bu işaretleri gözlerinin önünde vurdum: Sözlerime inanmamış gibiydi, ama pervaza işaretleri vurur vurmaz hemen kapıya koştu ve kapıyı açtı. İçeri girecektim ki, durdu ve vücuduyla yolu kapatarak içeri girmeme engel oldu. ‘Hani nerede? Nerede?’ diyerek bana bakıyor ve tir tir titriyordu. Benden bu kadar korkması kötü diye düşünüyordum. Bu arada ya beni odaya sokmazsa ya da bağırırsa, ya Marfa İgnatyevna koşup gelirse ya da başka bir şey olursa diye benim de korkudan dizlerimin bağı çözülmüştü: O andaki halimi hatırlamıyorum, karşısında dururken rengim atmış olmalı. Ona ‘Şuracıkta, pencerenin altında, nasıl görmezsiniz?’ diye fısıldadım. ‘Getir onu, buraya getir!’ ‘Ama korkuyor,’ dedim, ‘çığlıklardan ürkmüş, çalılığa saklandı, gidip çalışma odanızdan seslenin.’ Koştu, pencereye yaklaştı, mumu pencerenin pervazına koydu. ‘Gruşenka,’ diye seslendi, ‘Gruşenka orada mısın?’ Sesleniyordu, ama pencereden eğilmek istemiyordu, benden uzaklaşmak niyetinde değildi, benden çok korktuğu için olacak yanımdan uzaklaşmaya cesaret edemiyor. ‘İşte dışarda,’ dedim, (pencereye yaklaştım ve başımı dışarı uzattım) ‘işte çalıların arasında, size gülümsüyor, görmüyor musunuz?’ İnandı birden. Tir tir titriyordu, kadına sırılsıklam âşıktı, pencereden iyice dışarı sarktı. Hemen şu dökme kâğıt ağırlığını kaptım, masalarının üzerinde durur, hatırlarsınız, efendim, bir buçuk kilo vardır ağırlığı, köşesini kafasına arkadan indirdim. Gık bile diyemedi. Sadece birden yere çöktü, bir daha, bir daha vurdum. Üçüncüde kafasını kırdığımı hissettim. Birden yüzü yukarı gelecek şekilde sırtüstü yığıldı, her tarafı kan içindeydi. Kendimi kontrol ettim: Hayır, bana kan bulaşmamıştı; kâğıt ağırlığını sildim, yerine koydum, ikonanın arkasına gittim, zarfın içinden paraları çıkarttım, zarfı yere, o pembe kurdeleyi de yanına fırlattım. Zangır zangır titreyerek bahçeye çıktım. Doğruca kovuklu elma ağacına gittim, bu kovuğu da bilirsiniz, epeyce önceden kovuğu gözüme kestirmiştim, içinde bir bez ve kâğıt duruyordu, çok önceden hazırlamıştım; paranın hepsini önce kâğıda, sonra da beze sardım ve kovuğun dibine tıktım. Bu para orada bu şekilde iki haftadan fazla kaldı, hastaneden çıktıktan sonra oradan aldım. Sonra yatağıma döndüm, yattım ve korku içinde düşünmeye başladım: ‘Eğer Grigoriy Vasilyeviç ölecek olursa çok kötü olabilir, ama eğer ölmez de kendine gelirse o zaman da çok iyi olur, çünkü o takdirde Dmitriy Fedoroviç’in geldiğine ve dolayısıyla cinayeti işleyip parayı aldığına tanıklık edecektir, efendim.’ İşte bu kuşku ve telaş yüzünden o sırada Marfa İgnatyevna’yı hemen uyandırmak için inlemeye başladım. Nihayet uyandı, benim yanıma koşacaktı ki, birden Grigoriy Vasilyeviç’in yerinde olmadığını fark etti ve dışarı koştu. Bahçede çığlık attığını duydum. Bütün bunlar gece boyunca sürdü, ama ben artık tamamen rahatlamıştım.”

Anlatıcı durdu. İvan, onu sürekli olarak bir ölü sessizliği içinde, hiç kımıldamadan ve gözlerini Smerdyakov’dan ayırmadan dinlemişti. Smerdyakov ise anlatırken pek ender olarak ona bakmış, daha çok başka tarafa bakmayı yeğlemişti. Öyküsünü bitirdikten sonra görünüşe göre kendisi de heyecanlamıştı ve zorlukla nefes alıyordu. Yüzünde ter taneleri belirmişti. Ancak pişmanlık hissedip hissetmediğini anlamak olanaksızdı.

“Dur,” diye atıldı İvan bir şey düşünerek. “Peki ya kapı? Eğer kapıyı bir tek sana açtıysa o zaman Grigoriy senden önce kapıyı nasıl açık görebilirdi ki? Grigoriy kapının açık olduğunu sen gelmeden önce görmemiş miydi?”

Tuhaftır, İvan bu soruyu en sakin sesiyle, hatta bambaşka bir ses tonuyla, hiç öfkelenmeden soruyordu, öyle ki, eğer o anda birisi oturdukları odanın kapısını açıp eşikten onlara bir göz atmış olsaydı, mutlaka onların oturup ilginç olmakla beraber sıradan bir konuda sakin sakin sohbet ettikleri sonucuna varırdı.

“Bu kapı meselesine ve Grigoriy Vasilyeviç’in kapıyı açık gördüğüne gelince, ona öyle gelmiş olacak,” diyerek çarpık bir şekilde gülümsedi Smerdyakov. “Zaten o insan değil, inatçı bir katırdır, size bunu derim, efendim: Bir şey görmedi, ona görmüş gibi geldi, bunu söyledi ya bir daha sözünden dönmez artık. Bu uydurması da sizinle benim işime yaradı, çünkü Dmitriy Fedoroviç’in bundan sonra temize çıkmasına hiç imkân yok.”

“Bana bak,” dedi İvan Fedoroviç, sanki yine hayrete düşmüş gibiydi ve bir şey düşünmeye gayret ediyordu, “bana bak... Sana sormayı çok istediğim bir şey daha vardı, ama unuttum... Her şeyi unutuyorum ve karıştırıyorum... Tamam! Şunu da söyle bana: Zarfın mührünü neden söktün ve hemen yere attın? Niye öylece, zarfıyla almadın... Demin sen anlatırken bu zarftan sanki öyle davranmak gerekiyormuş gibi söz ettiğini sezdim, ama neden öyle davranmak gerektiğini anlayamadım...”

“Böyle yapmamın bir nedeni vardı, efendim. Çünkü cinayeti işleyen kişi, diyelim, benim gibi bu paralardan daha önceden haberdar olan, belki de onları bu zarfa kendi elleriyle koymuş ve nasıl mühürlendiğini, üzerinin nasıl yazıldığını görmüş biri olsaydı bu kadar telaş arasında paraların kesinlikle zarfın içinde olduğunu bile bile cinayetten sonra zarfı ne diye açacaktı ki? Tam tersine, bu hırsız benim gibi biri olsaydı zarfı hiç açmadan doğruca cebine sokar ve hemen sıvışırdı, efendim. Oysa Dmitriy Fedoroviç çok farklıydı: Kendilerinin zarf konusunda sadece kulaktan dolma bilgileri vardı, zarfı kendi gözleriyle görmemişlerdi ve bu yüzden yatağın altında bulur bulmaz paralar gerçekten içinde mi, değil mi diye hemen mührünü söküp zarfı açacaklardı. Arkalarında kanıt bıraktıklarını düşünmeden zarfı yere fırlatacaklardı, çünkü kendileri tecrübeli bir hırsız değildi ve doğuştan soylu biri oldukları için daha önce açıkçası hiçbir şey çalmamışlardı, efendim. Eğer o anda çalmaya karar vermişlerse, ki buna çalmak da denemezdi, sadece kendilerine ait olan bir şeyi geri almaya gelmişlerdi, çünkü daha önceden tüm şehre bunu yaymışlardı ve hatta gidip kendine ait olan bu parayı Fedor Pavloviç’ten alacaklarını herkesin önünde bağıra bağıra söyleyerek övünmüşlerdi. Sorgulanmam sırasında bu düşüncemi savcıya açık açık söylemedim, tam tersine sanki ben anlamamışım ve söylememişim de savcı kendiliğinden anlamış gibi dokundurarak belirttim. Benim bu dolaylı anlatımımdan savcı beyin ağzının suyu aktı, efendim...”

“Bütün bunları hemen oracıkta mı düşündün?” diye haykırdı İvan Fedoroviç. Şaşkınlıktan kendinden geçmişti. Tekrar korku içinde Smerdyakov’a baktı.

“Rica ederim, o telaş içinde bu kadar şeyi uydurmak mümkün mü, efendim? Her şeyi daha önceden düşünmüştüm.”

“Tamam... tamam demek sana şeytan yardım etmiş!” diye bir kez daha haykırdı İvan Fedoroviç. “Yo hayır, sen aptal değilsin, düşündüğümden çok daha akıllısın...”

Odada dolaşma niyetiyle ayağa kalktı. Müthiş bir sıkıntı içindeydi. Ancak masa yolu kapattığı ve masanın ve duvarların yanından sürtünerek geçmek gerektiğinden sadece olduğu yerde döndü ve tekrar yerine oturdu. Belki de geçmeyi başaramamış olması onu birdenbire sinirlendirmişti ki, önceki kudurmuş haliyle birden bağırdı:

“Dinle alçak herif! Eğer şu ana kadar seni hâlâ neden öldürmediğimi anlamıyorsan bunun bir tek nedeni var: Sadece yarın mahkemede vereceğin cevap için. Tanrı biliyor.” İvan elini havaya kaldırdı, “belki benim de suçum vardı, belki gerçekten de... babamın ölümünü gizliden gizliye istiyordum, ama sana yemin ederim, senin zannettiğin kadar suçlu değilim ve seni belki de hiç teşvik etmedim. Yo, yo, teşvik etmedim! Ama yine de yarın mahkemede kendimi ele vermeyi kararlaştırdım! Her şeyi söyleyeceğim, her şeyi. Ama seninle birlikte gideceğiz! Mahkemede benim aleyhime ne söylersen söyle, ne tanıklık edersen et kabul edeceğim. Senden korkmuyorum; her şeyi kendim de doğrulayacağım! Ama sen de mahkemenin önünde itiraf etmek zorundasın! Mecbursun, mecbursun, beraber gideceğiz! Öyle olacak!”

İvan bunu ciddi ve kesin bir şekilde söylemişti ve pırıl pırıl parlayan bakışında da bunun böyle olacağı görülüyordu.

“Siz hastasınız, görüyorum, efendim, çok hastasınız. Gözleriniz sapsarı,” dedi Smerdyakov. Ancak bunu söylerken hiç alay etmemiş, hatta acısını paylaşır gibi konuşmuştu.

“Birlikte gideceğiz!” diye tekrarladı İvan. “Sen gitmesen de fark etmez ben tek başıma itiraf edeceğim.”

Smerdyakov bir şey düşünür gibi sustu.

“Böyle bir şey olmayacak, efendim, siz de gitmeyeceksiniz,” diye kesin kararını söyledi en sonunda.

“Beni anlamıyorsun!” diye sitemle haykırdı İvan.

“Her şeyi itiraf edecek olursanız utançtan yerin dibine geçersiniz, efendim. Zaten böyle bir şey son derece yararsız olur, çünkü size böyle bir şeyden asla söz etmediğimi söylerim, sizin ya hastalıktan (zaten hasta gibisiniz) ya da ağabeyinize acıdığınızdan kendinizi feda ettiğinizi, hayatınız boyunca beni adam yerine koymayıp küçücük bir böcek olarak gördüğünüz için bana iftira attığınızı söylerim. Size kim inanır, elinizde bir tanecik olsun kanıtınız var mı?”

“Bana bak, şu paraları demin beni inandırmak için gösterdin tabii ki.”

Smerdyakov, İsaak Sirin kitabını para tomarının üzerinden aldı ve yan tarafa koydu.

“Bu paraları alın, götürün, efendim” diye iç geçirdi Smerdyakov.

“Elbette götüreceğim! Peki ama mademki bu paralar yüzünden adam öldürdün niye onları bana veriyorsun?” İvan büyük bir şaşkınlıkla ona bakıyordu.

“Bunlar benim için hiç gerekli değil, efendim,” dedi Smerdyakov titreyen bir sesle ve elini sallayarak. “Daha önce bir düşüncem vardı, bu parayla Moskova’da ya da daha ziyade yurtdışında yeni bir hayata başlayacaktım. Hayalim buydu, efendim, çünkü her şeyden çok ‘her şey mubahtır’ın etkisindeydim. Bunu bana aslında siz öğretmiştiniz, efendim, çünkü o zamanlar bunu bana pek çok defa söylemiştiniz; çünkü eğer sonsuz bir Tanrı yoksa erdem de yoktur, zaten erdeme de hiç gerek olmayacaktır. Siz bunu gerçekten söylemiştiniz. Ben de öyle düşünmüştüm.”

“Kendi aklınla mı bu sonuca varmıştın?” diye çarpık çarpık gülümsedi İvan.

“Sayenizde, efendim.”

“Şimdi de parayı geri verdiğine göre demek ki Tanrı’ya inandın, öyle mi?”

“Hayır, efendim, inanmadım,” diye fısıldadı Smerdyakov.

“Öyleyse neden veriyorsun?”

“Yeter... hiçbir nedeni yok, efendim!” Smerdyakov tekrar elini salladı. “O zaman her şey mubahtır deyip duruyordunuz, şimdi ise neden böyle kaygılanıyorsunuz? Hatta kendinizi ele vermek bile istiyorsunuz... Yalnız bundan hiçbir şey çıkmaz! Gitmeyeceksiniz!” Smerdyakov tekrar kesin ve kendinden emin kararını belirtti.

“Görürsün!” dedi İvan.

“Mümkün değil. Siz çok akıllısınız, efendim. Parayı seversiniz, bunu biliyorum, çok gururlu olduğunuz için itibarlı olmayı da seversiniz, kadın güzelliğini aşırı derecede seversiniz, ama kimseye boyun eğmemek için her şeyden çok bolluk içinde yaşamayı seversiniz, sizin için en önemli şey budur. Hayatınızı ebediyen karartmak ve mahkemede yerin dibine batmak istemezsiniz. Siz Fedor Pavloviç gibisiniz, bütün çocukları arasında ona en çok siz benzediniz, onunla aynı ruha sahipsiniz, efendim.”

“Sen hiç de aptal değilsin,” dedi İvan, şaşırmış gibiydi; yüzüne kan hücum etmişti. “Eskiden senin aptal olduğunu düşünürdüm. Şu anda ciddisin!” dedi, Smerdyakov’a birden yüzünde yepyeni bir ifadeyle baktı.

“Gururunuz yüzünden benim aptal olduğumu düşünüyordunuz. Parayı alın, efendim.”

İvan üç banknot destesini de aldı ve hiçbir şeye sarmaksızın cebine soktu.

“Yarın mahkemede paraları göstereceğim,” dedi.

“Mahkemede size hiç kimse inanmaz, efendim, şu anda yeterince paranız var ve onları çekmeceden alıp getirdiğinizi düşünürler, efendim.”

İvan yerinden kalktı.

“Sana bir kere daha söylüyorum, seni öldürmediysem bunun tek nedeni yarın bana lazım olman, bunu aklından çıkarma, hiç unutma!”

“Ne olacak öldürün, efendim. Şimdi öldürün,” dedi birden Smerdyakov tuhaf bir şekilde, bir yandan da tuhaf tuhaf İvan’a bakıyordu. “Bunu yapmaya da cesaret edemezsiniz, efendim,” diye ekledi acı acı gülümseyerek, “hiçbir şeye cesaret edemezsiniz, eski cesur adam!”

“Yarın görüşürüz!” diye bağırdı İvan ve gitmeye davrandı.

“Durun... onları bana bir kere daha gösterin.”

İvan paraları çıkarttı ve Smerdyakov’a gösterdi. Smerdyakov on saniye kadar paralara baktı.

“Hadi gidin,” dedi elini sallayarak. “İvan Fedoroviç!” diye birden arkasından tekrar bağırdı.

“Ne var?” diyerek başını çevirdi İvan yürürken.

“Elveda, efendim!”

“Yarın görüşürüz!” diye bağırdı tekrar İvan ve kulübeden çıktı.

Kar fırtınası hâlâ devam ediyordu. İlk adımlarını canlı canlı attı, ama birden adeta yalpalamaya başladı. “Fiziksel bir şey,” diye düşündü gülümseyerek. Ruhunu o anda sanki sevinç kaplamıştı. İçinde sonsuz bir kararlılık hissediyordu: Son zamanlarda onu korkunç şekilde üzen kararsızlıklar sona ermişti! Karar alınmıştı ve “ve artık değişmeyecek” diye mutlulukla geçirdi İvan içinden. Tam o anda birden bir şeye takıldı, neredeyse düşüyordu. Durdu ve baygın ve hareketsiz olarak aynı yerde yatıp duran demin yere düşürdüğü köylüyü ayaklarının arasında fark etti. Kar artık hemen hemen bütün suratını örtmüştü. İvan birden adamı kaptı ve sırtına alıp taşımaya başladı, sağ taraftaki kulübede ışık görünce yaklaştı, pencerenin tahta kapağına vurdu ve içerden seslenen ev sahibine üç ruble vermeyi vaat ederek köylüyü karakola kadar taşımaya yardım etmesini istedi. Adam hazırlanıp çıktı. İvan Fedoroviç’in amacına nasıl ulaştığını ve hemen bir doktora muayene ettirmek için köylüyü karakola nasıl götürdüğünü, üstelik “masraflar için” yine bol keseden para harcadığını ayrıntılarıyla anlatacak değilim. Yalnızca bu işin hemen hemen bir saat vaktini aldığını söyleyeceğim. Ama İvan Fedoroviç son derece memnun kalmıştı. Düşünceleri dağılıyor ve faaliyete geçiyordu. “Eğer yarın için bu kadar kesin bir karar almış olmasaydım,” diye düşündü birden keyifle, “koca bir saat şu köylüyle uğraşmak için durmazdım, yanından geçip giderdim ve onu donmaya bırakırdım... Hem kendimi kontrol edebiliyorum artık!” diye düşündü aynı anda çok büyük bir keyifle, “oysa onlar aklımı kaçırdığıma karar vermişlerdi!” Evine yaklaşırken birden “Acaba hemen şimdi savcıya gidip her şeyi açıklamak gerekir mi?” diye ani bir soruyla durdu. Tekrar evin yolunu tutup “Yarın her şeyi toptan hallederiz!” diye kendi kendine mırıldandı ve işin tuhafı hemen hemen bütün sevinci, mutluluğu bir anda uçup gidivermişti. Odasına girdiğinde ise buz gibi bir şey birden yüreğine değip geçti. Sanki bir anı, daha doğrusu şimdi, şu anda bu odada bulunan ve daha önce de var olan acı verici ve tiksindirici bir hatırlatmaydı bu. Yorgun bir halde kanepeye çöktü. Kocakarı ona semaveri getirmişti, çay demledi, ama çaya elini bile sürmedi; kocakarıya sabaha kadar izin verdi. Kanepeye oturdu. Başı dönüyordu. Hasta ve halsiz olduğunu hissetti. Bir ara içi geçer gibi oldu, ama huzursuzluk içinde ayağa kalktı ve uykusunu kaçırmak için odada dolaşmaya başladı. Zaman zaman sayıklıyormuş gibi geldi kendine. Ancak onu asıl ilgilendiren yine de hastalığı değildi; tekrar yerine oturduktan sonra sanki bir şey gözetliyormuş gibi arada sırada etrafa bakmaya başladı. Bu birkaç kere tekrarlandı. Sonunda bakışları dikkatle bir noktaya yöneldi. İvan gülümsedi, ama yüzünü öfkenin kırmızılığı kaplamıştı. Başını ellerinin arasında sımsıkı tutarak ve önceki noktaya, karşı duvarın önündeki divana yan gözle bakarak uzun süre yerinde oturdu. Galiba oradaki bir şey, bir nesne onu sinirlendiriyor, rahatsız ediyor ve üzüyordu.

IX

ŞEYTAN. İVAN FEDOROVİÇ’İN KÂBUSU

Ben doktor değilim, ama okurlarıma İvan Fedoroviç’in hastalığının özelliğiyle ilgili olarak küçücük olsun bir açıklama yapmam gerektiğini hissediyorum. Biraz aceleci davranarak bir tek şunu söyleyeceğim: Bu akşam, o anda kendisini epeydir sarsmakta olan, ancak vücudunun inatla karşı koyduğu humma artık tam anlamıyla başlamak üzereydi. Tıp konusunda pek bilgim olmadığı halde gerçekte belki de iradesini korkunç şekilde zorlayarak ve pek tabii ki tamamen yenmeyi hayal ederek bir süre için bu hastalığı uzaklaştırabildiğini söyleme cesaretini de göstereceğim. Hasta olduğunun farkındaydı, ama tam bu sıralarda, söyleyeceklerini cesaretle ve kararlılıkla söylemesi ve “kendisini kendisine karşı aklaması” gereken bu feci dakikalarda hasta olmayı asla istemiyor ve hatta bu durumdan tiksiniyordu. Bununla birlikte, Yekaterina İvanovna’nın daha önce sözünü ettiğim bir hayalinin sonucu olarak Moskova’dan getirttiği doktora gitmişti. Doktor, anlattıklarını dinledikten ve onu muayene ettikten sonra beyninde bir tür bozukluk olduğu sonucuna varmış ve İvan’ın nefretle yaptığı bazı itiraflara zerre kadar şaşırmamıştı. “Sizin durumunuzda hayal görmek çok olağandır,” demişti doktor, “yine de bunları denetim altına almak lazım... bir dakika bile yitirmeden ciddi bir tedaviye başlamak gerekir, aksi takdirde durum daha da kötü olur.” Ancak İvan Fedoroviç bu akıllıca öğüde uymadı ve tedaviye yanaşmadı. “Şimdilik dolaşabiliyorum, gücüm yetiyor, eğer düşer kalırsam o zaman başka, kim isterse tedavi etsin,” diye karar vermişti omuz silkerek. Şu anda sayıkladığının ve daha önce belirttiğim gibi, ısrarla karşı duvarın önünde duran divanın üzerindeki bir şeye baktığının bilincindeydi. Divanın üzerinde birdenbire biri belirmişti. İvan Fedoroviç, Smerdyakov’dan dönerken içeri girdiğinde odada bulunmadığına göre Tanrı bilir içeri nasıl girmişti. Bu, bir beyefendi, daha doğrusu bilinen tipte bir Rus centilmeniydi. Pek genç sayılmazdı, Fransızların dedikleri gibi “qui frisait la cinquantaine”51di. Oldukça uzun ve henüz gür olan koyu renk saçlarındaki ve sivri kesilmiş sakalındaki beyazlar pek fazla değildi. İyi bir terzinin elinden çıktığı belli, ancak giyile giyile eskimiş, hemen hemen üç yıl önce dikilmiş ve yüksek çevrelerden hiçbir varlıklı erkeğin artık iki yıldır giymediğine bakılırsa modası tamamen geçmiş kahverengi bir ceket giymişti. Gömleği ve eşarp biçimindeki kravatı, bütün şık giyimli centilmenlerinki gibiydi, yalnız gömleği yakından bakınca kirli, geniş eşarbı ise çok yıpranmış görünüyordu. Konuğun kareli pantolonu üzerine çok güzel oturmuştu, ama yine de çok açık renk ve bu zamanda artık kimsenin giymediği kadar dardı. Konuğun yanında taşıdığı beyaz şapka da mevsime hiç uygun değildi. Kısacası, cebindeki son derece az paraya rağmen oldukça derli toplu bir görünüşü vardı. Centilmen, kölelik düzeni zamanında refah içinde yaşamış, elini hiçbir işe sürmemiş eski derebeyleri sınıfından biri gibiydi; görünüşe göre, görmüş geçirmiş, kibar çevrelere girmiş, zamanında iyi ilişkiler kurmuş, belki de bu iyi ilişkilerini halen de sürdüren, ama gençliğinde elindekini har vurup harman savurduktan ve kölelik düzeninin yakın zamanda ortadan kalkmasından sonra yavaş yavaş yoksul düşmüş, yumuşak başlı ve geçimli bir insan olması nedeniyle kendisini evlerine kabul eden iyi yürekli eski tanıdıklarının yanında kibar bir sığıntı haline gelmiş biriydi. Kibar bir adam olduğu göz önüne alındığında, konukları kim olursa olsun sofralarında ona da bir yer açmaları mümkündü, tabii bu ancak mütevazı bir yer olurdu. Böyle konuşmasını, anlatmasını bilen, bir kâğıt oyununda eksiği tamamlayan ve kendilerine buyurulan işleri yapmayı kesinlikle sevmeyen bu tip yumuşak başlı centilmen sığıntılar, genellikle ya yalnız, ya bekâr, ya da dul adamlardır. Belki çocukları da vardır, ama bunların çocukları daima uzak bir yerde, centilmenin akrabalıklarından adeta biraz utanarak kibar bir toplumda hemen hemen hiçbir zaman adını bile anmadığı birtakım teyzelerin yanında okuyorlardır. Çocuklarından da yavaş yavaş tümüyle uzaklaşırlar, isim günlerinde ve Noel’de arada bir tebrik mektupları alırlar ve zaman zaman da bunlara cevap verirler. Bu beklenmedik konuğun suratı pek öyle halim selim olmasa da duruma göre her tür nezaketi göstermeye hazır görünüyordu. Saati yoktu, ama siyah kurdeleyle bağlı bağa saplı gözlüğü vardı. Sağ elinin orta parmağında pek pahalı olmayan opal taşlı büyük bir altın yüzük parlıyordu. İvan Fedoroviç hırçın bir şekilde susuyor ve konuşmak istemiyordu. Konuk bekliyor ve aynen kendisine verilmiş olan üst kattaki odadan, ev sahibinin çay saatine eşlik etmek için aşağıya inmiş, ama ev sahibinin meşgul olduğunu ve kaşlarını çatarak düşünceye daldığını görünce sessizce bir köşeye sinmiş, ancak söze ev sahibinin başlaması halinde her türlü nazik sohbete hazır bir sığıntı gibi oturuyordu. Bir anda suratında beklenmedik bir kaygı ifadesi belirdi.

“Bana bak,” diye konuşmaya başladı İvan Fedoroviç’e hitap ederek, “kusura bakma, ama sana hatırlatmam lazım, Smerdyakov’a Yekaterina İvanovna hakkında bir şeyler öğrenmeye gitmiştin, ancak hiçbir şey öğrenmeden geldin, unuttun besbelli...”

“Ah, evet!” diye haykırdı İvan birden ve yüzü endişeyle karardı. “Evet, unuttum... Olsun, artık fark etmez, her şey yarına kaldı,” diye mırıldandı kendi kendine. Sonra sinirli bir şekilde konuğa döndü. “Bunu biraz önce kendim hatırlamış olmalıyım, çünkü canımı sıkan şey buydu işte! Hemen fırlayıp atıldın, bunu kendi kendime hatırlamadım da sen söyleyince mi inandığımı sanıyorsun?”

“İnanma canım,” diye tatlı tatlı gülümsedi centilmen. “Zorla inanıp da ne olacak sanki? Hem inançta hiçbir kanıtın, özellikle de maddi kanıtların hiçbir yararı yoktur. Aziz Tommaso’nun inanmasının nedeni İsa’nın dirilişini görmesi değil, daha önceden inanma isteğinde olmasıydı. Örnek olarak ispritizmacıları ele alalım... ben onları pek severim... düşünsene, şeytanlar öteki dünyadan onlara boynuzlarını gösterdikleri için kendilerini inanç için faydalı zannederler. ‘Bu, sözümona öteki dünyanın olduğunu gösteren maddi bir kanıtmış.’ Öteki dünya ve maddi kanıtlar, oh ne âlâ! Hem sonuçta şeytan kanıtlandı diye Tanrı’nın da kanıtlanıp kanıtlanmadığı henüz bilinmiyor ki. İdealistler derneğine yazılmak istiyorum, aralarına girip ‘Realistim, materyalist değilim!’ diye muhalefet yapacağım. Hah-ha!”

“Bana bak,” diye birden masadan kalktı İvan Fedoroviç, “şu anda sayıklar gibiyim... evet, kesinlikle sayıklıyorum... ne yalan istersen at, bana göre hava hoş! Geçen seferki gibi kızdıramazsın beni. Yalnız utandığım bir şey var... Odada dolaşmak istiyorum... Zaman zaman seni görmüyor ve sesini dahi duymuyorum, tıpkı geçen defaki gibi, ama neler saçmaladığını hep önceden biliyorum, çünkü ben kendim konuşuyorum, sen değil! Yalnız geçen defa uykuda mıydım, yoksa seni sahiden mi görmüştüm, bilemiyorum. Şimdi gidip havluyu soğuk suyla ıslatacağım ve başıma koyacağım, belki kaybolup gidersin.”

İvan Fedoroviç köşeye geçti, havluyu aldı, dediğini yaptı ve kafasında ıslak havluyla odada bir ileri bir geri yürümeye başladı.

“Seninle birbirimize sen demeye başlamamız hoşuma gidiyor,” diye söze başladı konuk.

“Aptal,” diye güldü İvan, “sana bir de siz mi diyecektim. Şu anda keyifliyim, sadece şakaklarım zonkluyor... bir de tepemde bir ağrı var... yalnız rica ederim, geçen defaki gibi felsefeye başlama. Eğer defolup gidemiyorsan bari neşeli bir şeyler uydur. Dedikodu falan yap, zaten sığıntının biri değil misin, dedikodu yap en iyisi. Bu kâbus da nerden çıktı! Ama senden korkmuyorum. Senin hakkından geleceğim. Beni tımarhaneye götüremeyecekler!”

“Sığıntı, c’est charmant.52 Evet, tam öyleyim. Sığıntı değil de neyim bu dünyada? Yeri gelmişken söyleyeyim, seni dinlerken birazcık şaşıyorum: Vallahi bu defa beni gerçekten de yavaş yavaş adam yerine koymaya başladın, geçen defa inat ettiğin gibi yalnızca bir hayal saymıyorsun...”

“Seni bir an bile gerçek saymıyorum,” diye hiddetle bağırmaya başladı İvan. “Sen bir yalansın, benim hastalığımsın, bir hayalsin. Yalnız seni nasıl yok edeceğimi bilmiyorum ve bir süre daha acı çekecekmişim gibi geliyor. Sen benim kâbusumsun. Sen benim sadece bir yanımın... sadece en iğrenç ve aptal düşüncelerimin ve duygularımın timsalisin. Seninle uğraşacak vaktim olsaydı benim için bir bakıma ilginç bile olabilirdin...”

“Müsaade buyur, müsaade buyur da maskeni indireyim: Demin fenerin yanında Alyoşa’yı tersleyip ona ‘Ondan öğrendin! Onun bana geldiğini nasıl öğrendin?’ diye bağırıyordun. Bal gibi benden söz ediyordun. Demek ki, küçücük bir an bile olsa benim gerçekten var olduğuma inanmıştın.” Centilmen tatlı tatlı gülümsemeye başlamıştı.

“Evet, zayıf bir anımdı... yoksa sana inanmamıştım. Geçen defa uyuyor muydum, yoksa yürüyor muydum bilmiyorum. Belki de o gün seni gerçekte değil yalnızca rüyamda görmüştüm...”

“Peki, Alyoşa’ya demin neden o kadar sert davrandın? İyi biri o; ona karşı Starets Zosima yüzünden suçluyum.”

“Alyoşa hakkında konuşma! Buna nasıl cüret edersin, pis uşak!” İvan tekrar gülmeye başladı.

“Hem azarlıyor, hem gülüyorsun, bu iyiye işaret. Yine de bugün geçen defaya oranla bana karşı çok daha naziksin. Bunun nedenini anlıyorum: Büyük bir karar verdin...”

“Kararı da ağzına alma!” diye öfkeyle bağırdı İvan.

“Anlıyorum, anlıyorum, c’est noble, c’est charmant,53 yarın ağabeyini savunmaya gideceksin ve kendini feda edeceksin... c’est chevaleresque.54”

“Sus, yoksa tekmeyi yiyeceksin!”

“Buna bir dereceye kadar sevineceğim, çünkü o zaman amacıma ulaşmış olacağım: Bir hayale tekme atılamayacağına ve sen de tekme attığına göre gerçek olduğuma inanıyorsun demektir. Şaka bir yana, aslına bakarsan benim için fark etmez, istersen azarla beni, ama karşındaki ben olsam bile yine de birazcık daha nazik olsan iyi olur. Aptal uşak falan, ne biçim laflar bunlar!”

“Sana küfrederken kendime küfrediyorum!” İvan yine gülüyordu. “Sen bensin, benim ta kendimsin, sadece farklı bir suratla. Tam tamına benim aklımdan geçenleri söylüyorsun... ve bana yeni bir şey söyleyecek durumda değilsin!”

“Eğer seninle fikir bakımından uyuşuyorsak bu bana sadece şeref verir,” dedi centilmen nezaket ve ağırbaşlılıkla.

“Yalnız benim bütün iğrenç düşüncelerimi, en çok da aptalca olanlarını alıyorsun. Sen aptal ve ahlaksızsın. Korkunç şekilde ahmaksın. Hayır, sana dayanamıyorum artık! Ne yapmam lazım, ne yapmam!” dedi İvan dişlerini gıcırdatarak.

“Sevgili dostum, her şeye rağmen ben yine de bir centilmen olmak ve öyle kabul edilmek isterim,” diye söze başladı konuk. Bunu söylerken tam anlamıyla sığıntılara özgü bir tavır takınmış ve her şeyi baştan kabullendiğini gösteren bir iyi niyet ortamı yaratmaya çalışmıştı. “Yoksulum, ama... çok onurlu olduğumu söylemeyeceğim, ancak... toplum içinde genellikle benim düşkün bir melek olduğum kabul ediliyor. Ne zaman ne şekilde melek olduğuma vallahi de billahi de aklım ermiyor. Şayet böyle bir şey olmuşsa da o kadar eskiden olmuş ki, artık unutmak da günah sayılmaz. Şu anda sadece dürüst adam unvanına değer veriyorum ve hoş biri olmaya gayret ederek gelişigüzel yaşıyorum. İnsanları içtenlikle severim; ah, pek çok bakımdan beni karaladılar! Burada, zaman zaman aranıza katıldığımda hayatım sanki gerçekmiş gibi akıp gidiyor, bu da her şeyden daha çok hoşuma gidiyor. Aslında ben de tıpkı senin gibi hayali şeyler yüzünden ıstırap çekiyorum, bu yüzden de dünyanızdaki gerçekliği seviyorum. Burada, sizin dünyanızda her şey ana hatlarıyla belli, her şey formülleştirilmiş, her şeyin geometrisi var, oysa bizde her şey birtakım belirsiz denklemler halinde! Burada dolaşıyor ve hayal kuruyorum. Hayal kurmayı severim. Üstelik dünyada batıl inançlı oluyorum; gülme lütfen: Batıl inançlı olmak özellikle hoşuma gidiyor. Burada bütün alışkanlıklarınızı benimsiyorum: Çarşı hamamına gitmeye bayıldım, tasavvur edebiliyor musun bunu, tüccarlarla ve papazlarla beraber hamamda terlemeye de bayılıyorum. Benim hayalim, insan haline gelmek, ama kesin olarak, geri dönülmez şekilde şöyle yedi pud’luk55 şişko bir tüccar karısı haline dönüşmek ve onun inandığı her şeye inanmak. İdealim kiliseye gitmek ve saf bir yürekle mum yakmak; vallahi de billahi de öyle. O zaman ıstıraplarım son bulacak. Dünyada tedavi olmayı da sevdim: Baharda çiçek hastalığı başlayınca çocuk bakımevine gittim ve aşı yaptırdım. O gün ne mutluydum bir bilsen: Slav kardeşlerime de on ruble bağışta bulundum!.. Ama sen dinlemiyorsun beni. Biliyor musun, bugün pek kendinde görünmüyorsun.” Centilmen biraz sustu. “Biliyorum, dün şu doktora gittin... sağlığın nasıl peki? Doktor ne dedi?”

“Aptal!” diye sözünü kesti İvan.

“Sen sanki akıllısın. Yine ne küfrediyorsun? Zaten sana ilgi gösterdiğimden değil, laf olsun diye sormuştum. Cevap vermesen de olur. Bak işte yine romatizmalarım başladı...”

“Aptal!” diye tekrarladı İvan.

“Sen de başka laf bilmezsin. Geçen yıl öyle bir romatizmaya yakalandım ki, hâlâ unutamıyorum.”

“Şeytanda romatizma mı olurmuş?”

“Zaman zaman insan haline geldiğime göre neden olmasın. İnsan oluyorum, sonuçlarına da katlanıyorum. Şeytanım sum et nihil humanum a me alienum puto.56”

“Nasıl? Nasıl? Şeytan sum et nihil humanum... bir şeytan için hiç de aptalca değil!”

“Nihayet sana yaranabildiğime sevindim.”

“Bunu benden almadın,” diye birden şaşkın şaşkın durdu İvan, “bu hiç aklıma gelmemişti, tuhaf...”

“C’est du nouveau n’est ce pas?57 Bu defa dürüst davranacağım ve sana açıklayacağım. Dinle: Rüyalarda ve özellikle de kâbuslarda mide bozukluğundan ya da başka bir şeyden dolayı insan bazen öyle artistik rüyalar, öyle karmaşık ve gerçek olaylar ya da en belirgin görüntülerden gömleğin sonuncu düğmesine kadar en beklenmedik ayrıntıların yer aldığı bir entrikayla ilgili uzun bir olaylar zinciri görür ki, sana yemin ederim, böylesini Lev Tolstoy bile yazmamıştır. Zaten bu tür rüyaları kimi zaman yazarlar değil, en sıradan insanlar, memurlar, fıkra yazarları, papazlar falan görürler... Bu konu koskoca bir problemdir: Bakanın biri bütün iyi fikirlerin uykudayken aklına geldiğini itiraf etmişti bana. Şimdi de öyle. Ben senin kâbusun bile olsam şu ana kadar senin aklına gelmemiş olan orijinal şeyler söylüyorum, senin düşüncelerini tekrarlamıyorum, oysaki ben sadece senin karabasanından başka bir şey değilim.”

“Yalan söylüyorsun. Senin asıl amacın benim karabasanım değil kendin olduğuna inandırmaktı. Oysaki şu anda bir rüya olduğunu kendin de doğruluyorsun.”

“Dostum, bugün özel bir yöntem benimsedim, sana sonra anlatırım. Dur, nerede kalmıştım? Ha evet, o sırada üşütmüşüm, ama dünyanızda değil, daha oradayken...”

“Orası neresi? Söyle, daha çok kalacak mısın burada, gitmeyecek misin?” Neredeyse umutsuzluk içinde haykırdı İvan. “Dolaşmayı bıraktı, divana oturdu, dirseklerini tekrar masaya dayadı ve başını ellerinin arasına aldı. Islak havluyu kafasından çıkarttı ve sıkıntıyla fırlatıp attı: Anlaşılan bunun da faydası olmamıştı.”

“Senin sinirlerin bozuk,” dedi centilmen laubali ve umursamaz, ama son derece dostça bir tavırla. “Üşüttüğüm için bile bana kızıyorsun, oysaki, bu son derece doğal bir şekilde olmuştu. O sırada bakanlara göz dikmiş yüksek çevreden Petersburglu bir hanımın diplomatik akşam yemeğine gitmek için acele ediyordum. Frak, beyaz kravat, eldiven, ama Tanrı bilir henüz daha nerelerdeydim ve dünyanıza gelmek için bir boşluğu aşmam gerekiyordu... kuşkusuz bir anlık bir işti, ama güneş ışını bile koskoca sekiz dakikada gelebiliyor, tasavvur et, frak giymişim ve yeleğin de önü açık. Ruhlar donmazlar, ama o sırada insan kılığına girmiştim, yani... kısacası düşüncesizlik ettim ve bıraktım kendimi, zaten bu boşluklarda, eter ve buhar tabakasında öyle bir ayaz vardır ki... buna ayaz bile diyemezsin, düşünsene, sıfırın altında yüz elli derece! Köylü kızların bilinen bir eğlencesi vardır: Sıfırın altında otuz derecelik ayazda toy bir delikanlıya baltayı yalamasını söylerler; salağın dili anında donarak yapışır, kanlar içinde derisi yüzülür; sıfırın altında otuz derecede böyle oluyor, ya yüz elli derecede ne olur, parmağın baltaya yapışır kalır sanırım, tabii eğer orada balta bulabilmişsen...”

“Peki orada balta bulabilir misin?” diye dalgın bir şekilde ve tiksinerek sözünü kesti İvan Fedoroviç. Kendi sayıklamalarına inanmamak ve sonuçta bir çılgınlığa kapılmamak için bütün gücüyle direniyordu.

“Balta mı?” diye sordu konuk şaşkınlıkla.

“Evet, baltanın ne işi var orada?” diye hırçın bir inatla birden bağırdı İvan Fedoroviç.

“Balta boşlukta nasıl durur demek mi istiyorsun? Quelle idée!58 Eğer uzağa düşerse nedenini bilmem ama sanırım dünyanın etrafında uydu gibi dönmeye başlar. Gökbilimciler baltanın yükselişini ve inişini hesap ederler. Gattsuk, takvimine dahil eder, o kadar.”

“Sen aptalsın, çok aptalsın!” dedi İvan hırçın bir şekilde. “Daha akıllıca yalanlar söyle, yoksa seni dinlemeyeceğim. Beni gerçekçilikle yenmek, senin var olduğuna inandırmak istiyorsun, ama ben senin gerçekten var olduğuna inanmak istemiyorum! İnanmayacağım!!”

“Ama ben yalan söylemiyorum, hepsi de gerçek; ne yazık ki, gerçek hemen hemen her zaman keskin zekâ ürünü olmuyor. Benden kesinlikle yüce, belki de hoş bir şey beklediğini görüyorum. Çok yazık, çünkü ben sadece elimden geleni verebiliyorum...”

“Felsefe yapma, eşek!”

“Ne felsefesi, hem de bütün sağ yanımın tutulduğu bir sırada ahlayıp oflarken. Bütün doktorlara gittim: Mükemmel şekilde teşhis koyuyorlar, hastalığını sana bir bir anlatıyorlar, sıra tedaviye gelince beceremiyorlar. Coşkun tabiatlı bir tıp öğrencisi var: ‘Şayet ölürseniz,’ diyor, ‘hangi hastalıktan öldüğünüzü bilerek öleceksiniz! Bir de hastayı uzmanlara yollama usulleri var: Biz sadece teşhis koyarız,’ diyorlar, ‘falanca uzmana gidin o sizi iyileştirir.’ Sana şunu derim ki, bütün hastalıkları tedavi eden o eski doktorlar artık hiç kalmadı, şimdi yalnızca uzmanlar var ve her şeyi gazetelerde yayımlayıp duruyorlar. Burnun mu ağrıdı, seni Paris’e gönderiyorlar: Sözüm ona orada burunları tedavi eden Avrupalı bir uzman varmış. Paris’e gidiyorsun, doktor burnunu muayene ediyor: ‘Sizin,’ diyor doktor, yalnızca sağ burun deliğinizi iyileştirebilirim, çünkü sol burun deliklerini tedavi etmiyorum, bu benim uzmanlık konum değil, benden sonra Viyana’ya gidin, orada sol burun deliğini tedavi eden ayrı bir uzman var.’ Ne yaparsın bu durumda? Kocakarı ilaçlarına başvurdum. Bir Alman doktor, hamamda terledikten sonra balla tuzu karıştırıp ovmayı tavsiye etmişti. Sırf bunun için bir kere daha hamama gittim: Her tarafıma sürdüm, ama hiçbir faydası olmadı. Umutsuzluktan Milano’ya Kont Mattei’ye yazdım: Bir kitap ve damla gönderdi, Tanrı onu korusun. Düşünsene, Hoff’un malt özü iyi geldi! Tesadüfen almıştım, bir buçuk şişe içtim, bir dans etmediğim kaldı, sanki bir el her şeyi çekip almıştı. Gazetelerden ona mutlaka bir ‘teşekkür’ yayımlatmalı, minnettarlık duygularımı açıklamalıydım. Burada da başka bir hikâye çıktı: Hiçbir gazetenin yazıişleri kabul etmiyor! ‘Çok gerici bir şey olur bu,’ diyorlar, ‘hiç kimse inanmaz, le diable n’existe point.59 İmzasız bastırın’ diye akıl öğretiyorlar. İmzasız olduktan sonra ‘teşekkürün’ ne anlamı var. Bürodaki memurlarla gülüşüyoruz: ‘Zamanımızda Tanrı’ya inanmak gericiliktir, oysa ben şeytanım, bana inanılabilir’ diyorum. ‘Anlıyoruz,’ diyorlar, ‘şeytana kim inanmaz, ama yine de olmaz, politikamıza zarar verebilir. Şaka şeklinde olmaz mı acaba?’ Ama şaka şeklinde olursa bir esprisinin olmayacağını düşündüm. Böylece de yayımlamadılar. İnanır mısın yüreğime oturdu. Minnettarlık gibi en güzel duygularım sırf sosyal durumum yüzünden resmen yasaklanmıştı.”

“Yine felsefeye girdin!” diye nefretle dişlerini gıcırdattı İvan.

“Tanrı beni korusun, ama arada sırada şikâyet etmeden de olmuyor. Ben iftiraya uğramış bir insanım. Sen de bana her dakika aptal diyorsun. Genç bir insan nasıl da belli oluyor. Dostum, iş sadece akıllı olmakta değil! Benim yüreğim doğuştan iyi ve neşeli, ‘Benim de birtakım vodvilciklerim vardır...’ Sen de galiba beni saçları ağarmış Hlestakov’un yerine koyuyorsun, ama benim kaderim çok daha düşündürücü. Zaman öncesinde benim hiçbir zaman anlam veremediğim bir belirlemeyle ‘inkârcı’ olmam kararlaştırılmıştı. Oysaki, ben samimi olarak iyi biriyim, inkârcılığa da hiç yeteneğim yok. Hayır, git inkâr et, inkâr olmazsa eleştiri de olmaz, ‘eleştiri bölümü’ olmazsa dergi nasıl olur? Eleştiri olmazsa sadece ‘Hosanna’60 olacak. Ama yaşam için sadece bir ‘Hosanna’ azdır, bu ‘Hosanna’nın kuşkuların ateşinden geçmesi ve bu bakımdan daha ileri gitmesi gerekir. Bununla birlikte ben bütün bunlara karışmam, yaratan ben değilim, sorumlusu da ben değilim. Günah keçisi olarak beni seçtiler, eleştiri bölümlerine yazı yazmak zorunda bıraktılar ve böylece yaşam ortaya çıktı. Bu komediyi biliyoruz: Örneğin ben, doğrudan doğruya ve açıkça kendimi yok etmek istiyorum. Hayır, yaşa, diyorlar, çünkü sen olmadan hiçbir şey olmaz. Şayet dünyadaki her şey akıllıca olursa hiçbir şey de olmaz. Sen olmazsan hiçbir olay da olmaz, oysaki olay olması gerekir. İşte olay olsun diye istemeden çalışıyorum ve verilen emre uyarak akılsızca şeyler yapıyorum. İnsanlar, tartışılmaz zekâlarına rağmen bu komediyi ciddi bir şey sayıyorlar. Yaşadıkları trajedi de bundan kaynaklanıyor. Acı çekiyorlar elbette, ama... yine de hayallere kapılmadan gerçekçi biçimde yaşıyorlar; çünkü acı çekmek yaşamın ta kendisidir. Acılar olmasaydı yaşamdan hoşnutluk olur muydu? Her şey kutsal, ancak sıkıcı sonsuz bir dinsel ayine dönüşürdü. Peki ya ben? Ben acı çekiyorum, ama yine de yaşamıyorum. Ben belirsiz bir denklemin bilinmeyeniyim. Ben, her şeyin başını ve sonunu yitirmiş, hatta sonunda kendi adını bile unutmuş bir yaşam hayaletiyim. Gülüyorsun... hayır, gülmüyorsun, yine kızıyorsun. Hep kızıyorsun, sadece akıl istiyorsun, oysa ben sırf yedi pudluk şişko bir tüccar karısı olmak ve Tanrı’ya mum yakmak uğruna bütün bu yıldızlar ötesi yaşamı, bütün unvanları ve şerefleri verebileceğimi sana bir kere daha tekrarlıyorum.”

“Sen de mi artık Tanrı’ya inanıyorsun?” diye nefretle gülümsedi İvan.

“Sana bunu nasıl söylemeli, şayet ciddiysen...”

“Tanrı var mı, yok mu?” diye hırçın bir inatla tekrar haykırdı İvan.

“Ya, o kadar ciddisin demek. Vallahi bilmiyorum canım, büyük bir laf ettim işte.”

“Bilmiyorsun, ama Tanrı’yı görüyorsun, değil mi? Hayır, sen kendin değilsin, sen bensin, sen bensin, başka bir şey değil! Pis yaratığın tekisin, sen benim hayalimde yarattığım bir varlıksın!”

“Felsefemiz aynı da diyebilirsin istersen, bu daha doğru olur. Je pense donc je suis,61 bunu kesinlikle biliyorum, çevremdeki geri kalan her şey, bütün bu evren, Tanrı ve hatta şeytan bile, bütün bunlar benim için aslında var olup olmadıkları kanıtlanmış şeyler değil, ya da bir tek benim varlığım, zaman öncesinden beri tek başına mevcut olan benim ben’imin sürekli olarak gelişimi vardır... kısacası, hemen kesiyorum, çünkü sen her an saldıracak gibi duruyorsun.”

“Fıkra anlatsaydın daha iyi olurdu,” dedi İvan sinirli bir şekilde.

“Tam da konumuzla ilgili bir fıkra var, yani fıkra değil de bir efsane. ‘Görüyorsun, ama inanmıyorsun’ diyerek inançsızlığımı yüzüme vuruyorsun. Ama, azizim, tek ben değilim ki böyle olan, bizim oralarda artık her şey birbirine karıştı, hep sizin bilimleriniz yüzünden. Bir zamanlar sadece atomlar, beş duyu ve doğanın dört elementi vardı. O zaman işler yolundaydı. Atomlar eski dünyada da vardı. Sizin orada ‘kimyasal molekülü’ ve ‘protoplazmayı’, daha şeytan bilir kim bilir neler neler bulduğunuzu bizimkiler öğrenir öğrenmez kuyruklarını kıstılar. Tam bir kargaşa baş gösterdi; en başta batıl inanç ve dedikodular; sizdeki kadar, belki daha bile çok dedikodu vardır bizde, son olarak da jurnalcilik. Bizim orada malum ‘bilgilerin’ alındığı bir bölüm dahi var. Bizim ortaçağlarımızdan (sizin değil bizim ortaçağlarımızdan) kalma bu ilkel efsaneye bizde bile yedi pudluk tüccar karılarından, yani sizin değil, bizim tüccar karılarından başka hiç kimse inanmaz. Sizde ne varsa bizde de vardır. Yasak olduğu halde sana bu sırrımızı dostluğumuza güvenerek açıklıyorum. Bu efsane cennetle ilgili. Güya sizin dünyanızda ‘her şeyi, yasaları, vicdanı, inancı, en önemlisi de öbür dünyadaki yaşamı inkâr eden’ bir düşünür ve filozof varmış. Ölmüş, doğruca karanlığın içine, ölüme gideceğini sanıyormuş, bir de ne görsün: Önünde öbür dünyadaki yaşam. Şaşırmış ve öfkelenmiş: ‘Bu,’ demiş, ‘benim inançlarıma aykırı.’ İşte bu yüzden onu cezalandırmışlar... yani, bak, beni bağışla, ben sana sadece duyduklarımı aktarıyorum. Bu yalnızca bir efsane... onu karanlıkta bir katrilyon kilometre (bizde de artık kilometre kullanılıyor) yürümekle cezalandırmışlar, bu bir katrilyon kilometreyi geçip bitirince cennetin kapılarını ona açacaklar ve affedeceklermiş...”

“Peki, bir katrilyon yolu yürümek dışında sizin şu öbür dünyanızda başka ne azaplar var?” Tuhaf bir canlanmayla onun sözünü kesti İvan.

“Ne azaplar mı? Ah, hiç sorma: Eskiden pek o kadar değildi, ama şimdi daha çok ahlaki şeyler, ‘vicdan azabı’ falan gibi saçmalıklar geldi. Bu da sizin yüzünüzden, ‘ahlaklarınızın yumuşaması’ yüzünden oldu. Peki, kim kazançlı çıktı? Sadece vicdansızlar, çünkü zaten vicdanı olmayan birine vicdan azabı veriyorsun. Ama henüz vicdanını ve şerefini kaybetmemiş namuslu insanlar bundan zarar gördüler... Hazırlıksız bir zemine dayanan ve dahası yabancı kurumlardan kopya edilmiş olan reformlar sadece zarar getirdi! Dedelerimizin ışığı daha iyiydi. İşte katrilyon kilometre yürümeye mahkûm edilen bu adam durmuş, bakmış bakmış ve yolun ortasına uzanmış: ‘Yürümek istemiyorum, ilkelerimden vazgeçmem!’ diyormuş. Aydın bir Rus ateistinin ruhunu al, balinanın karnında üç gün ve üç gece dua eden Yunus Peygamber’in ruhuyla karıştır, al işte sana yolun ortasına yatan bu düşünürün karakteri.”

“Neyin üzerinde yatıyormuş?”

“Yatacak bir şey varmış herhalde. Alay mı ediyorsun?”

“Aferin!” diye bağırdı İvan. Yine garip bir canlılık içindeydi. Artık umulmadık bir merakla dinlemeye başlamıştı. “Ee, hâlâ yatıyor mu?”

“Elbette ki, hayır. Bin yıl kadar yatmış, sonra kalkmış yürümüş.”

“Vay eşek vay!” diye haykırdı İvan. Bunu söylemeden önce sinirli bir kahkaha atmıştı. Sanki sürekli olarak bir şeyi anlamaya çalışıyor gibiydi. “Ha ebediyen yatmış, ha katrilyon verst yürümüş, ne fark ederdi ki? Zaten milyar yıllık bir yürüyüş değil mi bu?”

“Daha bile fazla, ama kâğıt kalem yok ki hesaplasak. Çoktan yerine varmış zaten. Fıkra da burada başlıyor.”

“Nasıl yerine varmış! Milyar yılı nereden bulmuş?”

“Sen de her şeyi şimdiki dünya gibi düşünüyorsun! Şu anda yaşadığımız dünya kendini belki de milyar kez tekrarlamıştır; yaşayıp ömrünü tamamlamış, donmuş, çatırdayarak dağılmış, bileşim elemanlarına ayrılmıştır. Sonra tekrar sular oluşmuş, sonra tekrar bir kuyrukluyıldız, tekrar Güneş, tekrar Güneş’ten Dünya kopmuş; bu gelişim, en küçük çizgisine kadar aynı şekilde belki de sonsuz defa tekrarlanmaktadır. Çok sıkıcı bir şey...”

“Ee, adam yolu bitirince ne olmuş?”

“Cennetin kapısı açılır açılmaz içeri girmiş, aradan iki saniye bile geçmeden, bunu da saatle tespit etmişler (bence cebindeki saat de yolda bileşim elementlerine çoktan ayrılmış olmalıdır ya neyse), aradan iki saniye bile geçmeden bu iki saniye uğruna değil katrilyon, katrilyon kere katrilyon kilometre yürünebilir diye haykırmış. Kısacası, bir ‘Hosanna’ söylemiş, hatta övgülerin dozunu o kadar kaçırmış ki, orada bulunanlardan daha soylu düşüncelere sahip olanlar tutucuların arasına pek çabuk katılıverdi diye ilk zamanlar ona ellerini bile vermek istememişler. Rus karakteri işte. Yine söylüyorum: Bu bir efsane. Ben de başkalarının yalancısıyım. Bu konularda bizim orada hâlâ böyle anlayışlar hüküm sürüyor.”

“Seni yakaladım!” diye bir çığlık attı İvan neredeyse çocuk gibi sevinerek. Sanki kesinlikle bir şey hatırlamış gibiydi. “Bu katrilyon yıl fıkrasını uyduran benim! O zamanlar on yedi yaşındaydım ve lisede öğrenciydim... bu fıkrayı o sırada uydurmuş ve soyadı Korovkin olan bir arkadaşıma anlatmıştım. Moskova’da olmuştu... Bu fıkra öylesine tipik bir fıkra ki, hiçbir yerden almış olamam. Unutmuştum onu... ama şu anda içgüdüsel olarak aklıma geldi; benim aklıma geldi, yoksa sen anlatmadın! Bazen istemeden insanın aklına binlerce şey gelir, hatta idama götürülürken bile... rüyamda görmüştüm. İşte sen de bu rüyasın! Sen bir rüyasın ve gerçek değilsin!”

“Beni inkâr ederkenki şu heyecanına bakıp,” diye gülmeye başladı centilmen, “yine de benim gerçek olduğuma inandığından eminim.”

“Asla! Yüzde bir bile inanmıyorum!”

“Ama binde bir inanıyorsun. Azalan oranlar belki de daha etkilidir. Kabul et, on binde bir inanıyorsun...”

“Bir an bile inanmadım!” diye hiddetle bağırdı İvan. “Bununla birlikte sana inanmak isterdim!” diye ekledi birden tuhaf bir şekilde.

“Vay vay! İşte bir itiraf! Ama ben iyi biriyim, sana bu konuda yardım edeceğim. Dinle: Sen beni değil, asıl ben seni yakaladım! Unuttuğun fıkrayı sana mahsus, bana kesinlikle inanman için anlattım.”

“Yalan söylüyorsun! Ortaya çıkışının amacı, beni var olduğuna inandırmak.”

“Tamam. Ancak kararsızlıklar, huzursuzluk, inancın ve inançsızlığın mücadelesi, senin gibi vicdan sahibi biri için bazen öyle bir azaptır ki, kendini asmak daha iyidir. Bana bir damlacık inandığını bilerek bu fıkrayı anlattım ve böylece seni inançsızlığa kesin olarak yaklaştırdım. Seni sırayla bir inanca, bir inançsızlığa götürüyorum ve bunu yaparken de bir amacım var. Yeni bir yöntem bu, efendim: Bana inanmaktan tam olarak vazgeçtiğin an gözlerime bakar bakmaz benim bir rüya olmadığıma, gerçekten var olduğuma inanmaya başlayacaksın; işte ben de o zaman amacıma ulaşmış olacağım. Soylu bir amacım var. Senin içine minicik bir inanç tohumu atacağım ve bu minicik tohumdan bir meşe ağacı yetişecek. Bu öyle bir meşe ağacı olacak ki, üzerinde otururken ‘çöldeki keşişlerin ve günahsız kadınların’ arasına katılmayı dileyeceksin, çünkü bunu gizliden gizliye çok, ama çok arzu ediyorsun, çekirge yiyeceksin, ruhunu kurtarmak için çöllerde sürüneceksin!”

“Benim ruhumu kurtarmak için mi uğraşıyorsun, alçak?”

“Arada bir iyi işler de yapmak lazım. Kızıyorsun, kızıyorsun, görüyorum!”

“Soytarı! Peki, şu çekirge yiyenleri, çıplak çölde on yedi yıl vücutları yosun tutarak dua edenleri hiç ayarttığın oldu mu?”

“Yalnızca bunu yaptım, yavrucuğum. Bütün dünyayı ve evreni unutur, sadece buna sarılırsın, çünkü bu pırlanta çok değerlidir; böyle bir ruh sırasında koca bir takımyıldıza bedeldir; bizim de kendimize göre bir aritmetiğimiz var. Değerli bir zafer! Sen inanmasan da bunların bazıları gelişim bakımından vallahi billahi senden aşağı kalmazlar: Aynı anda öyle inanç ve inançsızlık uçurumları görülebilir ki, doğrusu, bazen kıl kadar bir pay kalmış ve aktör Gorbunov’un dediği gibi, sanki insan “tepetaklak “düşecekmiş gibi gelir.”

“Ee sonra, burnun kırılıp uzaklaşıyor muydun?”

“Azizim,” diye bilgiç bir şekilde konuşmaya başladı konuk, “geçenlerde hasta bir markinin (bir uzman tarafından tedavi edilmiş olmalı) ruhani pederi Cizvit papazına günah çıkartırken söylediği gibi, kırık burun, hiç burunsuz kalmaktan yine de iyidir. Ben de oradaydım, görülecek şeydi. ‘Burnumu geri verin!’ diyor ve göğsünü yumrukluyordu. ‘Oğlum,’ diye geveliyordu peder, ‘her şey, Tanrı’nın takdiriyle olur ve gözle görülen bir felaket bazen beraberinde gözle görülmeyen çok büyük bir yarar getirir. Şayet acı kader sizi burnunuzdan yoksun bırakmışsa sizin buradaki kazancınız, artık hiç kimsenin hayatınız boyunca çıkıp da size burnun kırıldı demeye cesaret edemeyecek olmasıdır.’ ‘Aziz peder,’ diye haykırıyordu umutsuz adam, ‘beni böyle teselli edemezsiniz! Keşke hayatım boyunca her gün burnum kırılsaydı da yerinde kalsaydı!’ ‘Oğlum,’ diye iç çekiyordu peder, ‘bütün nimetleri bir kerede istemeye imkân yok, hem bu sözleriniz, burada bile sizi unutmamış olan Yaradan’a karşı gelmedir, çünkü siz demin yaptığınız gibi, yaşam boyu kırık burunla kalmaya seve seve razıyım diye feryat ederken bu isteğiniz zaten dolaylı olarak gerçekleşmişti: çünkü burnunuzu kaybettiğinizde bir anlamda kırık bir burunla kalmış oldunuz...’”

“Öff, ne aptalca!” diye bağırdı İvan.

“Azizim, sadece seni güldürmek istemiştim, ama yemin ederim ki, Cizvit tanrıbiliminin gerçek vicdan anlayışı budur, hem de bu olay harfi harfine sana anlattığım gibi olmuştu. Bu olay yakın zamanda cereyan etmiş ve başıma bir sürü iş çıkarmıştı. Zavallı genç adam o gece evine döner dönmez kendini vurdu; son ana kadar hep yanındaydım... Cizvitlerin bu günah çıkarma hücrelerine gelince, bunlar kederli anlarımda en sevdiğim eğlencedir aslında. Sana hemen bu yakınlarda olan bir olay daha anlatacağım. Yaşlı papaza yirmi yaşlarında, sarışın Normandiyalı bir kız geliyor. Güzel mi güzel, boylu boslu, görsen ağzının suyu akar. Eğilip delikten pedere günahını fısıldıyor. ‘Ne yaptın kızım, yoksa yine mi düştün?..’ diye haykırıyor peder. ‘Oh, Sancta Maria,62 neler işitiyorum: Hem de başka birisiyle ha? Bunun sonu nereye varacak, utanmıyor musun hiç?’ ‘Ah, mon pere, ça lui fait tant de plaisir et a moi si peu de peine!’63 diye cevap veriyor günahkâr kız gözyaşlarına boğularak. Ne dersin bu cevaba! Ben bile pes ettim: Doğanın çığlığı bu, bakirelikten daha iyi bence! Kızın günahını hoş gördüm, döndüm gidiyordum ki, birden geri dönmek zorunda kaldım: Bir de ne duyayım, peder delikten kıza akşam için randevu vermiyor mu! Kaya gibi sert ihtiyar bir anda düşüvermişti! Doğa, doğanın gerçeği, hakkını almıştı! Ne o, gene burun kıvırıyor, kızıyor musun? Bilmem ki, sana nasıl yaranacağım...”

“Beni rahat bırak, yapışkan bir kâbus gibi beynimi zonklatıp duruyorsun,” diye hasta gibi inledi İvan. Önünde duran hayalin karşısında güçsüz kalmıştı. “Senden sıkılıyorum, sana katlanamıyorum ve ıstırap çekiyorum! Seni kovabilmek için neler vermezdim!”

“Bir kere daha söylüyorum, isteklerine son ver, benden ‘yüce ve güzel’ olan şeyler isteme. O zaman seninle nasıl dostça yaşadığımızı göreceksin,” dedi centilmen ciddi bir şekilde. “Aslında sen bana kırmızı bir ışık içinde, ateşten kavrulmuş kanatlarımla, ‘gümbür gümbür gümbürdeyerek ve pırıl pırıl parlayarak’ değil, böyle mütevazı bir kılıkta geldiğim için kızıyorsun. Birincisi estetik duyguların, ikincisi gururun zedelendi: Böyle yüce bir insana bu kadar adi bir şeytan gelebilir mi hiç? Hayır, Belinski’nin hâlâ var gücüyle alaya aldığı romantik damar sende şu anda da var. Ne yapalım, delikanlı. Az önce sana gelmek için hazırlanırken şaka olsun diye Kafkasya’da görev yapmış, frakında Aslan ve Güneş Nişanı olan emekli bir devlet müşaviri kılığında gelmek istemiştim, ama açıkçası, frakıma en azından bir Kutupyıldızı ya da Sirius Nişanı değil de Aslan ve Güneş Nişanı takmaya cüret ettiğim için beni pataklarsın diye korktum. Durmadan benim aptal olduğumu söylüyorsun. Zaten zekâ bakımından seninle eşit olmak gibi bir iddiam yok ki. Faust’a görünen Mephistopheles, kendisiyle ilgili olarak kötülük yapmak istediğini, ama yalnızca iyilik yaptığını söylüyordu. Ben, belki de tüm doğada gerçeği seven ve içtenlikle iyilik isteyen tek adamım. Çarmıha gerilen İsa, sağ yanında ölen haydudun ruhunu eline alıp göğe yükselirken ben oradaydım, şarkı söyleyen ve ‘Hosanna’ diye haykıran meleklerin sevinç çığlıklarını, göğü ve yeri sarsan feryatlarını duydum. Kutsal olan her şeyin üzerine yemin ederim ki, bu koroya katılmak ve herkesle birlikte ‘Hosanna!’ diye haykırmak istedim. Sanki dudaklarımın arasından uçuyor, içimden kopup geliyordu... bilirsin, zaten çok duygulu ve sanatçı yaratılışlı biriyimdir. Ama sağduyum, ah tabiatımın bu en talihsiz özelliği, burada da beni gereken sınırlar içinde tuttu ve o anı kaçırdım! Çünkü, (o anda öyle düşünmüştüm), benim Hosannamdan sonra ne olacaktı? Bir anda dünyadaki her şey sönecek ve hiçbir olay olmayacaktı. İşte sırf görevimin ve sosyal durumumun gereği bu güzel anı boşa harcamak ve kötülerin safında kalmak zorunda kaldım. İyiliğin şerefini birisi tamamen kendine almış, bana ise yalnızca kötülükler kalmıştı. Ama ben, başkalarının sırtından geçinme şerefini hiç kıskanmam, şan şeref düşkünü değilim. Dünyadaki tüm varlıklar arasından bir tek ben neden namuslu insanların lanetlerine uğruyor ve hatta insan kılığına girdiğimde bazen maruz kaldığım gibi neden tekmelerini yiyorum? Bunda bir sır olduğunu biliyorum, ama nedense bu sırrı bana açıklamak istemiyorlar, çünkü belki de o zaman işin içyüzünü öğrenip ‘Hosanna’ diye bağıracağım ve olması gereken kusurlar anında yok olacak ve bütün dünyada sağduyu hüküm sürmeye başlayacak, sağduyu olunca da elbette ki, her şeyin, hatta gazetelerin ve dergilerin bile sonu gelecek, çünkü o zaman onlara artık kimse abone olmayacak. Ama biliyorum, eninde sonunda boyun eğeceğim, payıma düşen katrilyona ulaşacağım ve bu sırrı öğreneceğim. Ancak bu oluncaya kadar sıkıntı çekeceğim ve görevimi istemeden yerine getireceğim: Birini kurtarmak için binlercesini öldüreceğim. Örneğin, sırf bir tek Hazreti Eyub’u, zamanında benimle öfkeli öfkeli alay edilmesine sebep olan Hazreti Eyub’u kazanmak için ne kadar çok cana kıyıp ne çok şerefli insanın lekelenmesi gerekmişti! Hayır, sır açıklanmadığı sürece benim için iki gerçek var olacak: Birincisi, oranın, onların, şimdilik hiç bilmediğim gerçeği, öteki ise benim kendi gerçeğim. Hangisi daha saf gerçek olacak henüz bilinmiyor... Uyudun mu yoksa?”

“Elbette,” diye öfkeyle söylendi İvan, “tabiatımda artık çoktan yaşanıp bitmiş, aklımın süzgecinden geçip posası atılmış ne kadar aptalca şey varsa hepsini yeni bir şeymiş gibi anlatıyorsun bana!”

“Yine yaranamadım! Oysa, ben bu edebi anlatımla seni büyüleyeceğimi bile düşünmüştüm: Gökyüzündeki şu ‘Hosanna’ fena değildi ama, değil mi? Şimdi bu Heine’vari alaycı ton niye, ha?”

“Yo hayır, ben hiçbir zaman böyle bir uşak olmadım! Ruhum neden senin gibi bir uşak doğurdu?”

“Dostum, çok hoş ve çok yakışıklı bir Rus beyzadesi tanıyorum: Genç bir düşünür ve büyük bir edebiyat ve zarif şeyler meraklısı, gelecek için çok şeyler vaat eden ‘Büyük Engizisyon Yargıcı’ adlı manzumenin yazarı kendisi... Ben yalnızca onu kastetmiştim!”

“‘Büyük Engizisyon Yargıcı’ hakkında konuşmanı yasaklıyorum,” diye haykırdı İvan utancından kıpkırmızı olarak.

“Pekâlâ, ya ‘Jeolojik Devrim’? Anımsıyor musun? İşte bir manzumecik daha!”

“Sus, yoksa öldürürüm seni!”

“Beni mi öldüreceksin? Yo, kusura bakma ama açıklayacağım. Kendime şöyle keyifli bir ziyafet çekmeye gelmiştim. O, genç, ateşli, yaşama arzusuyla kıpır kıpır genç dostlarımın hayallerini pek severim! ‘Yeni insanlar var orada,’ diye karar vermiştin geçen ilkbahar, buraya gelmeye hazırlanırken, ‘her şeyi yıkıp yamyamlıktan başlamayı düşünüyorlar. Aptallar bana sormadılar! Bence hiçbir şeyi yıkmaya gerek yok, sadece insanoğlundaki Tanrı düşüncesini yıkarak işe girişmek gerek! Buradan işe başlamak gerek, ah körler, hiçbir şey anlamayan insanlar! İnsanlık bir kere topluca Tanrı’yı reddetti mi (ben bu dönemin jeolojik dönemlere paralel olarak gerçekleşeceğine inanıyorum), daha önceki dünya görüşü, en önemlisi de eski ahlak kendiliğinden, yamyamlık olmadan çökecek ve her şey yepyeni olacaktır. İnsanlar, yaşamın verebileceği, ancak bir tek bu dünyada mutluluk ve sevinç verebilecek her şeyi ondan almak için birleşeceklerdir. İnsanoğlu, tanrısal ruhla, Titanların gururuyla yücelecek ve bir tanrı-insan ortaya çıkacaktır. Kendi iradesi ve bilimden yararlanarak her saat doğaya sınırsız şekilde galip gelecek, böylece her saat aldığı zevk o kadar büyük olacaktır ki, bu zevk, göklerde duymayı umduğu tüm önceki zevklerin yerini alacaktır. Her insan ölümlü olduğunu, bir daha dünyaya gelemeyeceğini bilecek ve ölümü bir Tanrı gibi gururla ve sükûnetle karşılayacaktır. Yaşamın kısacık bir an olduğunu gururla anlayacak ve insan kardeşlerini hiçbir şey beklemeden sevecektir. Sevgi, yaşamın sadece bir anını doyuracak, ama yaşamın bir anlık olduğunun bilinci, yaşamın ateşini öyle artıracaktır ki, bu ateş, eskiden ölümden sonraki sonsuz sevgiye bağlanan umutlardaki kadar yayılacaktır...’ ve saire ve saire, bu türden şeyler işte. Çok hoş doğrusu!”

İvan elleriyle kulaklarını tıkayarak ve yere bakarak oturuyordu, ancak birden bütün vücudu titremeye başladı. Ses devam ediyordu:

“Mesele şimdi, diye düşünüyordu genç düşünürüm, şunda: Böyle bir dönemin gelmesi mümkün mü, değil mi? Gelecek olursa her şey çözüme kavuşacak ve insanlık kesin olarak doğru yolu bulmuş olacak. Ancak insanoğlunun müzminleşmiş aptallığı göz önüne alınacak olursa bu düzen belki de daha bin yıl gerçekleşemeyeceğinden gerçeği artık fark etmiş olan herkesin yeni esaslara göre tamamen kendine göre bir yola girmesi hoş görülebilir. Bu anlamda onun için ‘her şey mubahtır.’ Hatta bu dönem hiçbir zaman gelmeyecek olsa dahi, Tanrı ve ölümsüzlük yine de var olmadığına göre, koca dünyada bu yeni unvanda bir tanecik bile olsa bir tanrı-insan olması ve önceki köle-insanın eskiden var olan tüm manevi engellerini eğer gerekiyorsa gönül ferahlığıyla aşması mubahtır. Tanrı için yasa yoktur! Tanrı neredeyse, orası artık Tanrı’nın yeridir! Neredeysem artık birinci yer orası olacaktır... ‘her şey mubahtır’ işte o kadar! Bütün bunlar çok hoş; ancak madem hile yapmak istedin, gerçeğin onaylanmasına neden hâlâ gerek görüyorsun? Ama bizim Rus insanı böyledir işte, onay almadan hile bile yapamaz, gerçeğe o derece gönül vermiştir...”

Konuk, anlaşılan güzel konuşmasına kendini kaptırmış, gitgide sesini daha fazla yükselterek ve ev sahibine alaylı alaylı bakarak konuşuyordu; ama lafını bitiremedi: İvan birden masanın üzerindeki bardağı kaptığı gibi konuşmacıya fırlattı.

“Ah, mais c’est bête enfin!”64 diye haykırdı beriki divandan fırlayıp elleriyle serpilen çaydan kendini korumaya çalışarak. “Luther’in mürekkep hokkasını mı hatırladın? Hem beni rüya sanıyor, hem de rüyaya bardak fırlatıyor! Kadınca bir davranış! Kulaklarını tıkamış gibi yapıp aslında beni dinlediğinden kuşkulanmıştım zaten...”

Birden dışardan pencerenin çerçevesine sert ve ısrarlı bir şekilde vuruldu. İvan Fedoroviç divandan fırladı.

“Duydun, açsan iyi olur,” diye bağırdı konuk, “beklenmedik, ilginç bir haberle gelen, kardeşin Alyoşa, şimdiden söyleyeyim!”

“Sus, düzenbaz, Alyoşa olduğunu sen söylemeden de biliyordum, onun geldiğini hissediyordum ve elbette boşuna değil, bir ‘haberle’ gelmiştir!..” diye öfkeyle bağırdı İvan.

“Hadi kapıyı aç. Dışarda tipi var, o senin kardeşin. Monsieur, sait-il temps qu’il fait? C’est a ne pas mettre un chien dehors...”65

Pencereye vurulmaya devam ediyordu. İvan pencereye doğru atılmak istiyordu; ama sanki bir şey aniden ellerini ve ayaklarını bağlamıştı. Bütün gücüyle bağlarını koparmaya çalışır gibiydi, ama nafile. Penceredeki vuruşlar giderek artıyor ve ses yükseliyordu. Nihayet bağlar bir anda koptu ve İvan Fedoroviç divandan fırlayıp kalktı. Dehşet içinde çevresine bakıyordu. Mumların ikisi de hemen hemen bitmek üzereydi, daha demin konuğuna fırlattığı bardak önünde, masanın üzerinde duruyordu, karşıdaki divanda ise hiç kimse yoktu. Pencere çerçevesindeki vuruşlar ısrarla devam ediyordu ama, hiç de öyle demin rüyasında gördüğü gibi gürültülü değil, tersine çok ölçülüydü.

“Rüya değil bu! Hayır, yemin ederim rüya değildi bu, her şey daha demin oldu!” diye bağırdı İvan Fedoroviç, pencereye koştu ve açtı.

“Alyoşa, sana gelmemeni söylemiştim!” diye sinirli sinirli bağırdı kardeşine. “İki kelimeyle söyle: Ne istiyorsun? İki kelimeyle duydun mu?”

“Bir saat önce Smerdyakov kendini asmış,” diye cevap verdi Alyoşa dışardan.

“Kapıya gel, hemen açıyorum,” dedi İvan ve Alyoşa’ ya kapıyı açmaya gitti.

51 (Fr.) “Elliye yakın.” (Ç.N.)

52 (Fr.) Bu çok hoş. (Ç.N.)

53 (Fr.) Soylu, güzel şey bu. (Ç.N.)

54 (Fr.) Şövalyece bir davranış. (Ç.N.)

55 Eskiden Rusya’da kullanılan 16,3 kg’lık ağırlık birimi. (Ç.N.)

56 (Lat.) Şeytanım ve insanın hiçbir şeyi bana yabancı değil. (Ç.N.)

57 (Fr.) Bu, yeni bir şey, değil mi? (Ç.N.)

58 (Fr.) Ne düşünce ama! (Ç.N.)

59 (Fr.) Şeytan artık mevcut değil. (Ç.N.)

60 Tanrı’yı övücü söz. (Ç.N.)

61 (Fr.) Düşünüyorum, öyleyse varım. (Ç.N.)

62 (Lat.) Oh, Kutsal Meryem. (Ç.N.)

63 (Fr.) “Ah peder, bu ona o kadar büyük bir zevk, bana ise o kadar az zahmet veriyor ki.” (Ç.N.)

64 (Fr.) “Ah, bu kadarı da aptallık artık.” (Ç.N.)

65 (Fr.) “Mösyönün dışardaki havadan haberi var mı? İnsan köpeğini bile dışarı bırakmaz böyle havada.” (Ç.N.)

X

“BUNU O SÖYLEDİ”

Alyoşa içeri girerken İvan Fedoroviç’e bir saatten biraz fazla zaman önce Marya Kondratyevna’nın koşa koşa kendisine gelerek Smerdyakov’un canına kıymış olduğunu haber verdiğini söyledi. “Semaveri alıp götürmek için içeri girmiştim ki, duvardaki çivide asılı duruyor.” Alyoşa’nın “gereken kişilere haber verip vermediği” sorusuna karşılık Marya Kondratyevna, hiç kimseye haber vermediğini söylemiş ve “İlkin doğruca size koştum, bütün yolu koşa koşa geldim” demiş. Alyoşa, kadının deli gibi olduğunu ve yaprak gibi titrediğini söylüyordu. Alyoşa onunla birlikte kulübeye girdiğinde de Smerdyakov’u asılı durumda bulmuş. Masanın üzerinde bir not duruyormuş: “Hayatıma kendi irademle ve isteyerek son veriyorum, hiç kimsenin suçu yoktur.” Alyoşa, bu notu masada öylece bırakmış ve doğruca emniyet amirine gitmiş, ona her şeyi anlatmış. “Oradan da dosdoğru sana geldim” diye sözünü bitirdi Alyoşa. Dikkatle İvan’ın yüzüne bakıyordu. Konuştuğu sürece de İvan’dan gözlerini ayırmamıştı. Sanki İvan’ın yüz ifadesinde onu çok etkileyen bir şey vardı.

“Ağabey,” diye haykırdı birden, “galiba çok hastasın! Bakıyorsun, ama söylediklerimi anlamıyor gibisin.”

“Geldiğin iyi oldu,” dedi İvan Alyoşa’nın sözlerini duymamış gibi dalgın bir şekilde. “Onun kendini astığını biliyordum zaten.”

“Kimden öğrendin?”

“Kimden öğrendiğimi bilmiyorum. Ama biliyordum. Biliyor muydum? Evet, bana o söylemişti. Biraz önce söylemişti...”

İvan odanın ortasında duruyor ve gözlerini yere dikmiş aynı dalgın halle konuşuyordu.

“O kim?” diye sordu Alyoşa ister istemez etrafa bakarak.

“Tüydü.”

İvan başını kaldırdı ve yavaşça gülümsedi:

“Senden korktu, senden canım. Sen ‘saf bir meleksin.’ Dmitriy sana melek diyor. Melek... Meleklerin gök gürültüsüne benzer hayranlık çığlığı! Melek nedir? Belki kocaman bir takımyıldızdır. Belki de bu takımyıldız sadece kimyasal bir molekülden ibarettir... Aslan ve Güneş takımyıldızı vardır, bilmiyor musun?”

“Ağabey, otur!” dedi Alyoşa korku içinde. “Tanrı aşkına otur şu divana. Sayıklıyorsun, yastığa kafanı koy, ha şöyle. Başına ıslak havlu ister misin? Belki iyi gelir, ne dersin?”

“Ver, şurada sandalyenin üzerinde olacak, demin oraya atmıştım.”

“Orada yok. Rahatsız olma, yerini biliyorum ben; işte burada,” dedi Alyoşa. Odanın öbür köşesinde, İvan’ın lavabosunun bulunduğu küçük masanın yanında henüz katlı olarak duran, kullanılmamış, temiz bir havlu buldu. İvan havluya tuhaf tuhaf baktı; aklı sanki bir anda başına gelmişti.

“Dur,” diyerek divandan doğruldu, “daha demin, bir saat önce o havluyu oradan almış ve ıslatmıştım. Kafama sarmış ve şuraya fırlatmıştım... nasıl kuru olabilir? Başka havlu da yoktu orada.”

“Bu havluyu mu başına koymuştun?” diye sordu Alyoşa.

“Evet ve odada dolaştım, bir saat önce... Mumlar neden yanıp bitmiş acaba? Saat kaç?”

“Az sonra on iki olacak.”

“Yo, yo olamaz!” diye birden bağırdı İvan. “Rüya değildi! O buradaydı, şurada oturdu, işte şu divanda. Sen pencereye vurduğun sırada ben ona bardak fırlatmıştım... işte şunu... Dur, daha önce uyuyordum, ama bu gördüğüm rüya değil. Önceden de olurdu. Alyoşa, rüya görüyorum... ama bunlar uykudayken değil, uyanıkken gördüğüm rüyalar: Dolaşırken, konuşurken görüyorum... sanki uykudayım. Ama o şurada oturuyordu, şuradaydı, işte şu divanın üzerinde... Korkunç bir aptal o, Alyoşa, korkunç bir aptal,” diye İvan aniden gülmeye başladı ve odada dolaşmaya koyuldu.

“Aptal olan kim? Kimden bahsediyorsun, ağabey?” diye tekrar kederle sordu Alyoşa.

“Şeytan! Bana dadandı. İki, hatta üç kere geldi. Onun gök gürültüsü ve ışık içinde kanatları yanmış bir başşeytan değil de, sıradan bir şeytan olduğuna sözde sinirleniyormuşum diye beni kızdırdı. Ama o başşeytan değil, yalan söylüyor. Başkasının adını kullanıyor. Basit bir şeytan, sıradan, küçük bir şeytan. Hamama gidiyor. Üstündekileri çıkarsan mutlaka Danimarka cinsi bir köpek gibi upuzun, dümdüz, boz renkli bir arşınlık kuyruğunu görürsün... Alyoşa, üşümüşsündür, dışardaydın, karda yürüdün, çay ister misin? Ne dersin? Hava soğuk mu? İstersen getirmelerini söyleyeyim. C’est a ne pas mettre un chien dehors...”

Alyoşa çabucak lavaboya koştu, havluyu ıslattı, İvan’a oturmasını bir kere daha söyledi ve kafasına ıslak havluyu sardı. Kendisi de İvan’ın yanına oturdu.

“Demin bana Liza hakkında ne demiştin?” diye tekrar söze başladı İvan. (Çok konuşkan biri olup çıkmıştı.) “Liza hoşuma gidiyor. Onun hakkında sana çirkin şeyler söyledim. Yalan söyledim, hoşuma gidiyor aslında... Yarın Katya için korkuyorum, her şeyden çok korkuyorum. Gelecek için. Yarın beni fırlatıp atacak ve ayaklarının altında ezecek. Onu kıskandığım için Mitya’yı mahvedeceğimi sanıyor! Evet, öyle sanıyor! Ama öyle değil! Yarın bir haç kurulacak, ama bu idam sehpası olmayacak. Yo, hayır, ben kendimi asmayacağım. Biliyor musun, ben asla canıma kıyamam, Alyoşa! Alçaklıktan mıdır, nedir? Korkak değilim. Yaşama hırsından! Smerdyakov’un kendini astığını nerden mi biliyordum? Evet, bana o söyledi...”

“Ve sen burada birinin oturduğundan kesinlikle eminsin, öyle mi?” diye sordu Alyoşa.

“İşte şu divanın köşesinde. Sen görsen onu kovardın. Zaten onu sen kaçırdın: Ortaya çıktığı gibi yok oldu. Senin yüzünü seviyorum, Alyoşa. Yüzünü sevdiğimi biliyor muydun? O benim, Alyoşa, ben. Benim bütün aşağılık, alçak ve iğrenç taraflarım! Evet, ben bir ‘romantiğim’, o bunu fark etti... gerçi iftira ama. Korkunç bir aptal o, ama burdan kazanıyor. Kurnaz, bir hayvan kadar kurnaz, beni nasıl kızdıracağını biliyordu. Ona inandığımı söyleyerek beni durmadan kızdırdı ve beni kendisini dinlemek zorunda bıraktı. Çocuk gibi kandırdı beni. Bununla birlikte bana benim hakkımda pek çok gerçeği de söyledi. Bunları kendi kendime hiçbir zaman söyleyemezdim. Biliyor musun, Alyoşa.” Son derece ciddi ve sanki gizli bir şey söylüyormuş gibi ekledi İvan, “gerçekten, onun, ben değil, o olmasını çok isterdim!”

“Seni üzmüş,” dedi Alyoşa merhametle kardeşine bakarak.

“Beni kızdırdı! Hem biliyor musun, son derece ustaca: ‘Vicdan! Vicdan nedir ki? Onu ben icat ederim. Peki niye ıstırap çekiyorum? Alışkanlıktan. Yedi bin yıllık insan alışkanlığından. Öyleyse bundan vazgeçelim ve Tanrı olalım.’ Bunu o söyledi, o söyledi!”

“Ama sen değilsin, değil mi?” diye haykırdı Alyoşa kendini tutamayarak. Aydınlık bakışlarıyla ağabeyine bakıyordu. “Bırak onu, defet, unut gitsin! Şu anda lanet okuduğun her şeyi de yanında alıp götürsün ve bir daha hiç gelmesin!”

“Evet, ama kötü o. Benimle alay etti. Haddini bilmezin biri o, Alyoşa,” dedi İvan kırgınlığın ürpertisiyle. “Ama bana iftira attı, çoğu konuda iftira attı. Gözümün içine baka baka yalan söyledi. ‘Oo, sen erdem adına bir kahramanlık yapacaksın, babanı öldürdüğünü, uşağın senin etkinle babanı öldürdüğünü söyleyeceksin...’”

“Ağabey,” diye sözünü kesti Alyoşa, “kendine gel: Sen öldürmedin. Bu doğru değil!”

“Bunu o söylüyor, o, ama o bunu biliyor. ‘Sen erdem adına kahramanlık yapacaksın, ama erdeme inanmıyorsun. İşte seni bu öfkelendiriyor ve üzüyor, bunun için böylesine intikam hırsıyla dolusun.’ Benim hakkımda bana bunu söyledi, ne söylediğini biliyor...”

“Bunu sen söylüyorsun, o değil!” diye kederle haykırdı Alyoşa. “Hasta olduğun, sayıkladığın için kendine eziyet ederek söylüyorsun!”

“Yoo, o ne dediğini biliyor. Sen, diyor, gururundan gideceksin, gideceksin ve şöyle diyeceksin: ‘Ben öldürdüm, korkudan ne kıvranıyorsunuz, yalan söylüyorsunuz! Düşüncenizden de korkunuzdan da nefret ediyorum.’ Bunu benim için söylüyor ve birden şöyle diyor: ‘Biliyor musun, sen, onların, bir suçlu, bir katil, ama bak ne yüce duyguları var ki, kardeşini kurtarmak istedi ve itiraf etti diyerek seni övmelerini istiyorsun!’ Bu da yalan Alyoşa!” diye birden bağırdı İvan pırıl pırıl parlayan gözlerle. “O pis köylülerin beni övmelerini istemem! Bu yalanı o söyledi, Alyoşa, o söyledi, sana yemin ederim! Bu yüzden ona bardak fırlattım, bardak suratına çarptı.”

“Ağabey, sakin ol, kes artık!” dedi Alyoşa.

“Hayır, o eziyet etmeyi iyi biliyor, acımasız biri,” diye devam etti İvan hiç dinlemeden. “Onun ne için geldiğini her zaman hissederim. “Mahkemeye gururun yüzünden gittin diyelim, ama yine de Smerdyakov’un suçunu ortaya çıkarıp sürgüne göndereceklerini, Mitya’nın aklanacağını, seninse sadece manevi bakımdan (burada gülmüştü, biliyor musun!) hüküm giyeceğini, hatta bazı kişiler tarafından övüleceğini düşünerek umutlanıyordun. Ama Smerdyakov öldü, kendini astı, mahkemede artık sana kim inanır? Ama sen gidersin, gidersin, yine de gidersin, gitmeye bir kere karar vermişsin. ‘Bundan sonra ne için gideceksin ki?’ Bu çok korkunç bir şey, Alyoşa, bu tür sorulara katlanamıyorum. Bana bu soruları sormaya kim cesaret edebilir!”

“Ağabey,” diye sözünü kesti Alyoşa. Korkudan kalakalmıştı, ama hâlâ İvan’ın aklını başına getirmeyi umut eder gibiydi. “Ben gelmeden önce sana nasıl Smerdyakov’un ölümünden söz edebilirdi ki? Bunu o sırada henüz hiç kimse bilmiyordu, üstelik hiç kimsenin öğrenecek zamanı da olmamıştı.”

“O söyledi,” dedi İvan, hiçbir kuşkuya yer bırakmayan kesin bir ifadeyle. “Dahası sadece bundan söz etti. ‘Erdeme inansan neyse,’ diyor, ‘varsın bana inanmasınlar, ilkelerim için gidiyorum dersin. Ama sen aynı Fedor Pavloviç gibi bir domuz yavrususun, erdem senin neyine? Senin kendini feda etmen hiçbir işe yaramayacaksa neden oraya gideceksin ki? Bu yüzden de ne için gittiğini kendin de bilmiyorsun! Oo, neden gittiğini öğrenmek için neler vermezdin! Sanki kararını verdin mi? Henüz kararını vermedin. Bütün gece oturacaksın ve gideyim mi, gitmeyeyim mi diye düşünüp karar vereceksin. Ama yine de gideceksin ve gideceğini biliyorsun, ne karar verirsen ver bu kararın artık sana bağlı olmadığını da biliyorsun. Gideceksin, çünkü gitmemeye cesaret edemezsin. Neden cesaret edemezsin; bunu da artık kendin bul, işte sana bir bilmece!’ Kalktı ve gitti. Sen geldin, o gitti. Bana korkak dedi, Alyoşa! Le mot de l’enigme66 benim korkak olmam! ‘Dünyanın üzerinde kanat açıp uçacak kartallar bunlar değildir!’ Bunu da ekledi, o ekledi! Smerdyakov da bunu söylemişti. Onu öldürmek lazım! Katya benden nefret ediyor, bir aydır bunu hissediyorum, Liza da nefret etmeye başlıyor! ‘Seni övmeleri için gidiyorsun.’ Bu canavarca bir yalan! Sen de beni hor görüyorsun, Alyoşa. Artık senden yine nefret ediyorum. Canavardan da nefret ediyorum, varsın sürgünde çürüsün! Marş söylesin! Yarın gideceğim, karşılarına geçeceğim ve hepsinin yüzüne tüküreceğim!”

Deli gibi yerinden fırladı, havluyu fırlatıp attı ve tekrar odayı adımlamaya başladı. Alyoşa, onun biraz önceki “Sanki uyanıkken rüya görüyorum... Dolaşırken, konuşurken görüyorum, sanki uykuda gibiyim” sözlerini anımsadı. İşte şimdi de adeta aynı şey olmuştu. Alyoşa onu bırakıp gidemiyordu. Kafasında doktora koşup buraya getirme düşüncesi uyanmıştı, ama ağabeyini tek başına bırakmaktan korktu: Onu emanet edecek hiç kimse yoktu. Sonunda İvan yavaş yavaş hafızasını iyice kaybetmeye başladı. Konuşmaya devam ediyordu, hiç durmadan konuşuyordu, ama artık abuk sabuk konuşuyordu. Sözcükleri bile düzgün söyleyemiyordu ve birden olduğu yerde sendeledi. Ama Alyoşa onu tutmayı başardı. İvan kendisini yatağa kadar götürmesine izin verdi. Alyoşa üstündekileri zar zor çıkarttı ve yatırdı. İki saat daha başucunda oturdu. Hasta derin uykuya daldı, kımıldamadan, sakin ve düzenli nefes alarak yatıyordu. Alyoşa bir yastık aldı ve soyunmadan divana uzandı. Uyumadan önce Mitya ve İvan için dua etti. İvan’ın hastalığını anlamıştı: “Gururun doğurduğu bir kararın acıları, derin vicdan azabı!” İnanmadığı Tanrı ve onun gerçekleri, hâlâ boyun eğmek istemeyen yüreğini sarıyordu. “Evet,” diye aklından geçirdi artık yastığa kafasını koymuş olan Alyoşa, “evet, Smerdyakov öldüğüne göre İvan’ın ifadesine kimse inanmayacak, ama o yine de gidecek ve anlatacak!” Alyoşa sessizce gülümsedi: “Tanrı yener!” diye düşündü. “Ya gerçeğin ışığında dirilecek, ya da... kendisinden ve inanmadığı bir şeye hizmet ettiği için herkesten öcünü alarak nefret içinde yok olup gidecek,” diye kederle ekledi Alyoşa ve İvan için bir kez daha dua etti.

66 (Fr.) Bilmecenin cevabı. (Ç.N.)

ON İKİNCİ KİTAP

ADLİ HATA

I

UĞURSUZ GÜN

Anlattığım olayların ertesi günü, sabah saat onda bölge mahkemesinin oturumu açıldı ve Dmitriy Karamazov davasına başlandı.

Önceden ve üzerine basa basa belirteyim: Mahkemede olanların hepsini bırakın gerektiğince tam anlatmayı, gerekli bir düzen içinde anlatmayı bile becerebileceğimi sanmıyorum. Bana öyle geliyor ki, olan bitenin hepsini anımsamaya ve her şeyi gerektiği gibi anlatmaya kalkarsak koca bir kitap, hatta daha bile fazlası gerekli olacaktır. İşte bu yüzden sadece beni şahsen etkilemiş ve özellikle aklımda kalmış olan şeyleri anlattığım için kimse beni suçlamasın. Asıl önemli olan şeylerin yerine ikinci derecedekileri koymuş, hatta en fazla gerekli, en keskin çizgileri tamamen gözden kaçırmış olabilirim... Bununla birlikte, özür dilememenin daha iyi olacağı görüşündeyim. Elimden geleni yapacağım ve elimden geleni yaptığımı okurlarım da kendiliklerinden anlayacaklardır.

İlkin, mahkeme salonuna girmeden önce o gün beni özellikle şaşırtmış olan bir konudan söz edeceğim. Bununla birlikte, bu konu sadece beni değil, sonradan anlaşıldığı gibi herkesi de şaşırtmıştı. Bu davanın pek çok kişiyi ilgilendirdiğini, herkesin sabırsızlıkla yanıp tutuştuğunu, davayla ilgili olarak iki aydır cemiyetimizde pek çok konuşulduğunu, tahminler ileri sürüldüğünü, hayret çığlıkları duyulduğunu ve hayaller kurulduğunu herkes biliyordu. Davanın bütün Rusya’da bilindiğini de herkes biliyordu, ama yine de davanın sadece kentimizde değil, o gün mahkemede ortaya çıktığı gibi her yerde bu derece can alıcı hale geleceğini ve herkesi bu derece öfkelendireceğini kimse aklına getirmemişti. O güne kadar yalnızca eyaletimizden değil, Rusya’nın diğer bazı şehirlerinden, hatta Moskova ve Petersburg’dan konuklar kentimize gelip toplanmışlardı. Hukukçular, bazı tanınmış kişiler ve hatta hanımlar da gelmişlerdi. Davetiyelerin hepsi kapışılmıştı. Saygın ve tanınmış erkek konuklar için mahkeme heyetinin oturduğu kürsünün arkasında özel bir yer bile ayrılmış ve daha önceleri hiç izin verilmediği halde buraya çeşitli şahısların oturacağı bir sıra koltuk konmuştu. Kadınların sayısı özellikle fazlaydı, hem bizimkilerin, hem de dışardan gelmiş olanların. Bence izleyicilerin en azından yarısı kadındı. Yalnızca ülkenin her tarafından gelmiş olan hukukçular bile o kadar kalabalıktı ki, bu insanları nereye oturtacaklarını bilemediler, çünkü davetiyelerin tamamı uzun zaman önce dağıtılmış, insanlar nerdeyse yalvara yakara davetiye bulabilmişlerdi. Salonun sonundaki sahne benzeri yerin arkasına çarçabuk geçici özel bir parmaklık konmuş olduğunu gözlerimle gördüm. Dışardan gelen hukukçuların hepsi buraya alınmıştı ve ayakta kalmış olsalar bile kendilerini şanslı sayıyorlardı, çünkü yerden tasarruf etmek için parmaklığın arkasındaki bütün sandalyeler kaldırılmıştı ve toplanan kalabalık, bütün “dava” boyunca omuz omuza sıkışık bir küme halinde ayakta durmuştu. Hanımların, özellikle de dışardan gelen hanımların birkaçı salonun galeri bölümünde aşırı şekilde takmış takıştırmış olarak duruyorlardı, ancak hanımların çoğu doğru dürüst giyinmeyi bile unutmuşlardı. Yüzlerinden isterik, açgözlü ve neredeyse hastalıklı bir merak okunuyordu. Salondaki bu topluluğun belirtilmesi gereken en karakteristik özelliklerinden biri, daha sonraki pek çok gözlemin de haklı çıkardığı gibi, kadınların hemen hemen hepsinin, ya da hiç değilse büyük bir çoğunluğunun Mitya’dan ve onun temize çıkmasından yana olmalarıydı. Bunun belki de en önemli nedeni, Mitya hakkında kadın kalplerinin fatihi olduğu şeklinde bir düşüncenin oluşmasıydı. Birbirine rakip iki kadın olduğu biliniyordu. Bu kadınlardan özellikle biri, yani Yekaterina İvanovna herkesin ilgisini çekiyordu; Yekaterina İvanovna ve işlediği cinayete rağmen Mitya’ya olan tutkusu hakkında olağandışı pek çok şey ve şaşırtıcı fıkralar anlatılıyordu. En çok da Yekaterina İvanovna’nın kibirliliğinden (şehrimizde hemen hemen hiç kimseyi ziyarete gitmemişti), “aristokrat ilişkilerinden” söz ediliyordu. Sürgüne gittiğinde caniye eşlik etmek ve onunla madenlerde evlenmek amacıyla kendisine izin verilmesi için hükümete ricada bulunmak niyetinde olduğu konuşuluyordu. Yekaterina İvanovna’nın rakibi olarak Gruşenka’nın da mahkemeye gelişi aynı heyecanla bekleniyordu. Rakip iki kadının, aristokrat gururu taşıyan bir genç kızla bir “yosmanın” mahkeme önünde karşılaşması korkunç bir merakla bekleniyordu; bununla birlikte bizim hanımlar Gruşenka’yı Yekaterina İvanovna’ya göre daha fazla tanırlardı. “Fedor Pavloviç’i ve talihsiz oğlunu mahveden kadını” daha önceden de görmüşler ve hemen hemen hepsi de babayla oğulun bu “çok sıradan, hatta hiç güzel olmayan Rus kadınına” nasıl olup da bu derece tutulduklarına şaşıp kalmışlardı. Kısacası, yorum çoktu. Hatta şehrimizde Mitya yüzünden bazı ciddi aile kavgaları olduğunu bile duydum. Hanımların çoğu bu korkunç davayla ilgili görüş ayrılıkları yüzünden kocalarıyla şiddetli tartışmalar yapmışlar ve bu tartışmalardan sonra sanığa karşı sadece antipati duymakla kalmayıp üstelik bir de kin besleyen kocaları da pek tabii ki, mahkeme salonuna gelmişlerdi. Kadınların aksine erkeklerin sanığın aleyhinde olduğunu genel olarak söylemek mümkündü. Sert ve asık suratlar görülüyordu, hatta bazı yüz ifadeleri son derece öfkeliydi, aslında çoğunluk böyleydi. Bir gerçek de Mitya’nın şehrimizde kaldığı sürece bu insanlardan pek çoğunu şahsen aşağılamış olmasıydı. Ziyaretçilerin bazıları neşeli ve hatta özellikle Mitya’nın akıbetine karşı son derece kaygısızdı, ama yine de görülen davaya karşı ilgisiz değillerdi; herkes davanın sonucuyla ilgileniyordu ve erkeklerin çoğu suçlunun mutlaka cezalandırılmasını istiyordu. Elbette, davanın ahlaki yönüne değil, sadece deyim yerindeyse çağdaş hukuksal yönüne değer veren hukukçular aynı fikirde değillerdi. Ünlü Fetyukoviç’in gelişi herkesi heyecanlandırmıştı. Yeteneği her yerde biliniyordu ve bu, çok önemli ceza davalarında savunma yapmak için taşraya ilk çıkışı değildi. Yaptığı savunmalardan sonra bu tür davalar her zaman bütün Rusya’da meşhur olmuş ve uzun süre unutulmamıştı. Savcımız ve mahkeme başkanı hakkında da birkaç fıkra dillerde dolaşıyordu. Savcımızın Fetyukoviç’le karşılaşınca tir tir titrediği, daha Petersburg’dan, mesleklerinin ilk yıllarından beri iki eski düşman oldukları, Petersburg’dayken her kimse birisi yüzünden yeteneğinin layık olduğu şekilde değerlendirilmediğini söyleyerek kendisini sürekli olarak küstürülmüş biri sayan onuruna düşkün İppolit Kirilloviçimizin Karamazovlar davasıyla eski canlılığına kavuşabileceği ve hatta mesleğinde yitirmiş olduğu yeri bu davayla yeniden kazanmak hayalinde olduğu, ancak Fetyukoviç’ten de ödünün koptuğu anlatılıyordu. Ama Fetyukoviç’in karşısında tir tir titrediği konusundaki düşünceler pek de doğru değildi. Savcımız öyle tehlike karşısında ruhen yıkılan insanlardan değildi, tam tersine tehlikenin arttığı oranda gururu kamçılanan ve coşan kişilerdendi. Genel olarak savcımızın son derece ateşli ve hastalık derecesinde duygulu biri olduğunu belirtmek de gerekir. Bazen bir davaya sanki bütün geleceği ve bütün varlığı buna bağlıymış gibi kendini tamamen kaptırarak çalışırdı. Hukuk dünyasında onun bu özelliğiyle birazcık dalga geçerlerdi, çünkü savcımız bu özelliğiyle her yerde olmasa bile bizimki gibi küçük bir mahkemedeki mütevazı yeri göz önüne alındığında düşünülebileceğin çok çok daha üzerinde üne sahipti. Özellikle psikolojiye olan düşkünlüğü alay konusuydu. Bana göre hepsi de yanılıyordu: Savcımız bir insan ve bir karakter olarak bence çoklarının düşündüğünden çok daha ciddiydi. Ancak bu hastalıklı adam henüz mesleğinin başlarında attığı ilk adımlardan itibaren ve daha sonra da tüm hayatı boyunca kendini göstermeyi pek becerememişti.

Mahkeme başkanımıza gelince, onun için sadece iyi eğitim görmüş, insancıl, işiyle ilgili uygulamaları ve çağdaş düşünceleri iyi bilen bir adam olduğunu söyleyebiliriz. Oldukça onurlu biriydi, ama mesleğine çok özen göstermezdi. Yaşamının başlıca amacı ilerici bir insan olmaktı. Üstelik iyi ilişkileri ve malı mülkü de vardı. Karamazovlar davasına sonradan anlaşıldığına göre oldukça büyük ilgi gösteriyordu, ama ilgisi sadece genel anlamdaydı. Onu ilgilendiren, dava konusu olay, bu olayın sınıflandırılması, olaya sosyal temellerimizin bir ürünü, Rus unsurunun karakteristiği olarak bakış ve buna benzer şeylerdi. Davanın kendine özgü yapısına, bu davadaki trajik unsurlara, keza sanıktan başlayarak olaya adı karışmış tüm şahıslara karşı oldukça kayıtsız ve soyut bir düşünceye sahipti. Bununla birlikte belki de böyle olması gerekiyordu.

Mahkeme heyeti gelmeden çok önce salon tıklım tıklım dolmuştu. Mahkeme salonumuz, şehirdeki en iyi, geniş, yüksek tavanlı ve sesin en iyi duyulabildiği salondur. Biraz yüksekçe bir yerde oturan mahkeme üyelerinin sağ tarafına bir masa ve jüri üyeleri için iki sıra koltuk koyulmuştu. Sol tarafta sanığın ve avukatının yeri vardı. Salonun ortasında, mahkeme heyetinin oturduğu yerin yakınında “maddi kanıtların” bulunduğu bir masa duruyordu. Masanın üzerinde Fedor Pavloviç’in kana bulanmış beyaz ipek sabahlığı, cinayetin işlendiği varsayılan uğursuz havaneli, Mitya’nın kolu kan lekesi olmuş gömleği, arkasında, tamamen kana bulanmış olan mendilini soktuğu cebin yerinde kan lekeleri olan redingotu, kandan iyice sertleşmiş, şu anda ise tamamen sarı bir renk almış olan mendili, Mitya’nın kendisini öldürmek üzere Perhotin’in evinde doldurduğu ve Mokroye’de Trifon Borisoviç’in sessizce aldığı tabanca, Gruşenka için üç bin rublenin konduğu üzeri yazılı zarf ve zarfın bağlandığı pembe ince kurdele ve daha birçok anımsayamadığım eşya vardı. Biraz ilerde, salonun dip tarafında izleyicilere ayrılan yerler başlıyordu, ancak parmaklığın önünde ifadelerini verdikten sonra salonda kalacak olan tanıklar için konmuş birkaç koltuk duruyordu. Saat onda başkan, bir üye ve bir fahri sulh yargıcından oluşan mahkeme heyeti salona girdi. Pek tabii ki, savcı da aynı anda gelmişti. Başkan, sağlam yapılı, ortadan kısa boylu, tıknaz, suratı hemoroit hastalarının suratına benzeyen, elli yaşlarında, yer yer kırlaşmış olan koyu renk saçları kısa kesilmiş biriydi. Ne olduğunu anımsamadığım kırmızı kurdeleli bir nişanı vardı. Savcı ise bana, hem sırf bana da değil, herkese çok solgun, suratı adeta bir gecenin içinde aniden zayıflamış gibi ve hemen hemen yeşil renkte göründü. Onu daha iki gün önce her zamanki haliyle görmüştüm. Başkan, mübaşire bütün jüri üyelerinin gelip gelmediğini sorarak başladı. Ancak görüyorum ki, böyle devam edemeyeceğim, çünkü ya pek çok şeyi duymadım, ya bazı şeyleri gözden kaçırdım ya da aklımda tutamadım, asıl önemlisi de daha önce söylediğim gibi eğer söylenen ve olan her şeyi bir bir anlatacak olursam buna ne zamanım ne de yerim yeter. Sadece her iki tarafın da, yani savunmanın ve savcının jüri üyelerinden pek azını reddettiklerini biliyorum. On iki kişilik jürinin tüm kadrosunu hatırlıyorum: Şehrimizden dört memur, iki tüccar, altı tane de köylü ve esnaf. İyi hatırlıyorum, mahkemeden epeyce önce toplumumuzdaki bazı insanlar, özellikle de kadınlar birazcık hayretle şu soruyu soruyorlardı: “Böylesine nazik, karmaşık ve psikolojik bir dava, birtakım memurların, köylülerin kararına emanet edilir mi? Bir memur, hele hele de bir köylü bundan ne anlasın?” Aslında jüri kadrosuna girmiş olan bu dört memurun dördü de ak saçlı ufak memurlardı. İçlerinden yalnızca bir tanesi biraz daha gençti. Toplumumuz içinde pek az tanınan, azıcık bir maaşla ömür çürüten, muhtemelen hiçbir yere götürüp gösteremeyecekleri yaşlı karıları ve belki de yalınayak bir sürü çocukları olan, boş vakitlerini olsa olsa bir yerlerde iskambil oynarak geçiren, hayatlarında bir tek kitap bile okumamış insanlardı. İki tüccarın da görünüşleri ağırbaşlıydı, ama ikisi de tuhaf şekilde sessiz ve hareketsizdi; biri sakalını tıraş etmiş ve Alman gibi giyinmişti; sakalı kırlaşmış olan ötekinin boynunda kırmızı kurdeleye takılmış bir madalya vardı. Esnaf ve köylüler için zaten söyleyecek hiçbir şey yok. Bizim Skotoprigonyevsk esnafının köylülerden hemen hemen hiç farkı yoktur, hatta çift bile sürerler. İçlerinden ikisi Alman kıyafetleri giymişlerdi ve belki de bu yüzden diğer geri kalan dördünden daha kirli ve çirkin görünüyorlardı. İşte bu nedenle, daha onları görür görmez benim de aklıma geldiği gibi, gerçekten de “Bunlar bu davadan ne anlayacaklar?” düşüncesi ortaya atıldı. Yine de sert ve asık suratları garip şekilde etkileyici ve neredeyse tehdit edici bir izlenim bırakıyordu.

Sonunda mahkeme başkanı, emekli müşavir Fedor Pavloviç Karamazov’un öldürülmesi davasına başlanacağını ilan etti. O anda bunu tam olarak nasıl ifade ettiğini hatırlamıyorum. Mübaşire sanığın getirilmesi söylendi ve Mitya göründü. Salonda çıt çıkmıyordu, sinek uçsa sesi duyulurdu. Başkalarını bilmem ama, Mitya’nın görünüşü benim üzerimde hiç hoş olmayan bir etki yaptı. Birincisi, Mitya şıklığına çok düşkün biri gibi yepyeni bir redingot giymişti. Sonradan öğrendiğime göre ölçülerinin bulunduğu Moskova’daki eski terzisine bugün için özel olarak bir redingot ısmarlamıştı. Yepyeni siyah güderi eldiveni ve çok şık bir gömleği vardı. Uzun, büyük adımlarıyla önüne bakarak hiç sallanmaksızın dimdik yürüdü ve en sakin haliyle yerine oturdu. Hemen arkasından ise avukatı, ünlü Fetyukoviç göründü ve o anda salonda boğuk bir uğultu duyuldu. Fetyukoviç, uzun boylu, zayıf, uzun, ince bacaklı, son derece uzun, ince, bembeyaz parmaklı, yüzü tıraşlı, saçları oldukça kısa kesilmiş ve sade bir biçimde taranmış, ara sıra alay ettiği için mi, yoksa gülümsemesi böyle olduğu için mi bilinmez ince dudakları çarpılan bir adamdı. Kırk yaşlarında gösteriyordu. Gözleri ufak ve ifadesiz olmasaydı yüzü hoş bile sayılabilirdi, ama gözleri birbirine o kadar yakındı ki, gözlerini yalnızca uzun ince burnunun kemiği ayırıyordu. Kısacası, Fetyukoviç’in suratı dikkati çekecek şekilde kuş suratına benziyordu. Frak giymiş ve beyaz bir kravat takmıştı. Başkanın Mitya’ya sorduğu ilk soruyu, yani adı, unvanı vs. ile ilgili soruyu hatırlıyorum. Mitya kesin, ama öyle beklenmedik şekilde yüksek bir sesle cevap verdi ki, mahkeme başkanı irkildi ve Mitya’ya hayretle baktı. Daha sonra davaya çağrılan kişilerin, yani tanıkların ve bilirkişilerin listesi okundu. Liste uzundu; tanıklardan dördü gelmemişti: o sırada Paris’te bulunan, ancak hazırlık soruşturmasında ifadesi alınmış olan Miusov, hastalıkları yüzünden Bayan Hohlakova ile çiftlik sahibi Maksimov ve ani ölümü nedeniyle Smerdyakov. Ancak Smerdyakov’un ölümüyle ilgili polis raporu dava dosyasına eklenmişti. Smerdyakov’un öldüğü haberi salonda büyük bir dalgalanmaya ve fısıltılara neden oldu. Kuşkusuz, izleyenlerin arasında pek çokları bu ani intihar olayından henüz hiç haberdar değillerdi. Ancak Mitya’nın ani çıkışı özellikle etkileyici oldu: Smerdyakov’dan bahsedilir edilmez, Mitya birdenbire oturduğu yerden tüm salona, “Köpeğe köpek gibi ölüm!” diye haykırdı.

Avukatının ona doğru nasıl atıldığını ve mahkeme başkanının Mitya’ya eğer buna benzer bir hareketi bir kez daha tekrarlayacak olursa sert önlemler alma tehdidinde bulunduğunu anımsıyorum. Mitya, başını eğerek, kesik kesik, ama sanki yaptığından hiç pişmanlık duymadan avukatına birkaç kez şu sözleri tekrarladı:

“Yapmayacağım, bir daha yapmayacağım! Kendimi tutamadım! Bir daha olmaz!”

Bu küçücük olay, jüri üyelerinin ve izleyicilerin kafalarında pek tabii ki, Mitya’nın lehine düşünceler yaratmadı. Karakteri ortaya çıkmış ve yine kendi kendisini ele vermişti. İddianame bu davranışın etkisi altında zabıt kâtibi tarafından okundu.

Oldukça kısa olmasına karşılık kapsamlı bir iddianameydi. Sadece falancanın tutuklanmasının ve mahkemeye verilmesinin başlıca nedenleri gibi önemli şeyler sıralanmıştı. Yine de benim üzerimde büyük bir etki yaptı. Zabıt kâtibi, tane tane, anlaşılır, düzgün bir şekilde okuyordu. Bütün bu trajedi, herkesin gözlerinin önünde uğursuz, aman zaman bilmez bir ışığın altında adeta bir kez daha canlanıyordu. İddianamenin okunmasının ardından mahkeme başkanının Mitya’ya yüksek ve etkileyici bir sesle şu soruyu sorduğunu hatırlıyorum:

“Sanık, suçunuzu kabul ediyor musunuz?”

Mitya birden yerinden kalktı:

“Sarhoşluk ve ahlaksızlık, tembellik ve kavgacılık konularında suçlu olduğumu kabul ediyorum,” diye yine beklenmedik ve nerdeyse çıldırmış gibi bir sesle haykırdı. “Kaderimin beni yıktığı o anda sonsuza dek namuslu bir insan olmak niyetindeydim! Ama babam ve düşmanım olan ihtiyarın ölümünden suçlu değilim! Onun soyulmasına gelince, hayır hayır, bunda da suçum yok, zaten suçum olamaz: Dmitriy Fedoroviç bir alçaktır, ama hırsız değildir!”

Bu sözleri söyledikten sonra zangır zangır titreyerek yerine oturdu. Mahkeme başkanı tekrar Mitya’ya dönerek kısa, ama ders verir gibi bir uyarıyla sadece sorulan sorulara yanıt vermesini, konu dışına çıkıp çılgınlar gibi haykırmamasını söyledi. Daha sonra duruşmaya geçilmesini emretti. Yemin ettirmek üzere bütün tanıkları içeri aldılar. Hepsini bir arada gördüm. Bununla birlikte sanığın kardeşlerinin yemin etmeden tanıklık etmelerine izin verildi. Papazla mahkeme başkanının öğütlerinden sonra tanıkları götürdüler ve mümkün olduğunca birbirlerinden uzağa oturttular. Daha sonra tanıkları tek tek çağırmaya başladılar.

II

TEHLİKELİ TANIKLAR

Tanıkların, savcının ve savunmanın tanıkları olmak üzere mahkeme başkanı tarafından herhangi bir şekilde iki gruba ayrılıp ayrılmadığını ve hangi sırayla çağrılmalarının düşünüldüğünü bilmiyorum. Bütün bunlar herhalde önceden kararlaştırılmış olmalıydı. İlk olarak savcının gösterdiği tanıkların çağrıldığını biliyorum yalnızca. Tekrarlıyorum, bütün sorgulamaları adım adım anlatmak niyetinde değilim. Zaten benim böyle uzun uzun anlatmam biraz gereksiz de olurdu, çünkü daha önceden verilmiş ve mahkemede dinlenmiş olan bütün ifadelerin tüm seyri ve taşıdığı anlam, tartışmaya başladıklarında savcının ve savunma avukatının yaptıkları konuşmalarda sanki parlak ve ayırt edici bir ışıkla tek bir noktaya toplanmışçasına gösterilmişti. Bu iki fevkalade konuşmayı yer yer de olsa düzgün biçimde not almıştım ve sırası gelince aktaracağım. Bu arada hukuksal tartışmalar başlamadan önce aniden patlak vermiş ve mahkemenin ürkütücü ve uğursuz sonucunu şüphesiz etkilemiş olan hiç ama hiç beklenmedik bir olaydan da bahsedeceğim. Sadece bu “davanın” herkes tarafından fark edilen özel niteliğinin, daha mahkemenin ilk dakikalarından itibaren apaçık ortaya çıkmış olduğunu belirtmekle yetineceğim. Bu nitelik, iddia makamının, savunmanın elindeki olanaklarla kıyaslanınca olağanüstü bir güce sahip olmasıydı. Bu durumu, bu ürkütücü mahkeme salonunda gerçeklerin yoğunlaşarak ortaya çıkmaya ve bu korkunç ve kanlı cinayetin giderek açıklık kazanmaya başladığı daha ilk anlarda herkes anlamıştı. Bunun tartışılmayacak bir dava olduğu, hiçbir kuşkuya yer olmadığı, aslında hiçbir tartışmaya gerek bulunmadığı, tartışmaların sadece âdet yerini bulsun diye yapılacağı, sanığın ise açıkça ve kesinlikle suçlu olduğu daha ilk adımlardan itibaren herkes tarafından anlaşılmıştı. Hatta bu ilgi çekici sanığın aklanmasını sabırsızlıkla bekleyen bütün hanımların bile bu sırada onun kesinlikle suçlu olduğuna iyice inandıklarını sanıyorum. Üstelik bana öyle geliyor ki, sanığın suçlu olduğu bu derece kesin olarak doğru çıkmamış olsaydı üzülürlerdi, çünkü o takdirde sanık beraat ettiğinde sonuç o kadar etkileyici olmazdı. Sanığın beraat ettirilmesi konusuna gelince, tuhaftır ama, hanımların hepsi de “suçlu, ancak insanseverlik yüzünden, ortaya çıkmış yeni düşünceler ve duygular yüzünden” vs. vs. diyerek hemen hemen en son dakikaya kadar sanığın temize çıkacağından kesinlikle emindiler. Bu nedenle de buraya böylesine büyük bir sabırsızlıkla koşup gelmişlerdi. Erkeklerin ilgisini ise daha çok savcıyla anlı şanlı Fetyukoviç arasındaki mücadele çekiyordu. Herkes hayret ediyor ve daha baştan kaybedilmiş böyle bir davadan, böyle çürük bir yumurtadan Fetyukoviç gibi bir yetenek bile ne çıkarabilir diye kendi kendisine soruyordu. Bu yüzden de avukatın hareketlerini büyük bir dikkatle adım adım izliyorlardı. Ama Fetyukoviç, en son ana, ta savunmasını yapana dek herkes için bir muamma olarak kaldı. Deneyimli kişiler, onun kendine özgü bir sistemi bulunduğunu, bir şeyleri önceden planladığını, ilerde ortaya çıkacak bir amacı olduğunu hissediyorlardı. Yalnız bu amaç neydi, işte bunu tahmin etmek hemen hemen olanaksızdı. Ancak kendine olan inancı ve aşırı güveni göze çarpıyordu. Ayrıca, çok kısa bir süredir, topu topu üç gündür şehrimizde bulunduğu halde davayla şaşırtıcı bir çabuklukla tanıştığını ve “en ince noktasına kadar incelediğini” herkes memnuniyetle fark etmişti. Örneğin, onun, savcının çağırdığı tüm tanıkları zamanı gelince nasıl “tökezlettiğini” ve elinden geldiğince kafalarını karıştırdığını, asıl önemlisi bu tanıkların ahlaki itibarlarını, dolayısıyla da verdikleri ifadeleri nasıl çürüğe çıkardığını daha sonradan ballandıra ballandıra anlatmışlardı. Bununla birlikte, herkes Fetyukoviç’in bunu olsa olsa bir oyun olarak, deyim yerindeyse avukatlığın kabul gören yöntemlerinden hiçbirinin unutulmadığını göstermek için, işe biraz hukuksal cila sürmek amacıyla yaptığını sanıyordu, çünkü herkes, onun bu “çürüğe çıkarma” yöntemleriyle sonuç getirebilecek herhangi bir büyük fayda sağlayamayacağından ve kafasında belirli bir düşüncesi, elinde ise şimdilik gizlediği, ama zamanı gelince ansızın ortaya çıkarıvereceği bir savunma silahı bulunan birisi olarak bunu en iyi kendisinin bildiğinden emindi. Ancak şimdilik gücünün bilincinde olarak adeta hoplaya zıplaya bir oyun oynuyordu. Örneğin, “bahçeye çıkılan kapının açık olduğu” konusunda en önemli ifadeyi vermiş olan Fedor Pavloviç’in eski uşağı Grigoriy Vasilyeviç’in sorgusu yapılırken avukat, soru sorma sırası kendisine geldiğinde uşağa iyice tebelleş olmuştu. Grigoriy Vasilyeviç’in salona ne mahkemenin büyüklüğünden ne de kendisini dinleyen büyük kalabalıktan zerre kadar ürkmeden sakin ve neredeyse azametli bir görünüşle girdiğini belirtmek gerekir. İfadesini sanki karısı Marfa İgnatyevna ile baş başa konuşuyormuş gibi kendine güvenerek, yalnız biraz daha saygılı bir şekilde verdi. Aklını karıştırmak olanaksızdı. İlk başta savcı onu Karamazov ailesiyle ilgili bütün ayrıntılar konusunda uzun uzun sorguya çekti. Aile tablosu apaçık ortaya serildi. Tanığın saf ve tarafsız olduğu duyuldu ve görüldü. Eski efendisinin anısına gösterdiği çok derin saygıya rağmen yine de örneğin, Fedor Pavloviç’in Mitya’ya karşı adil davranmadığını ve “çocuklarını doğru dürüst yetiştirmediğini” belirterek Mitya’nın çocukluk yıllarından söz ederken “Ben olmasaydım o minicik çocuk bitlere yem olurdu, hem oğlunun anasından kalan özbeöz mülkünde hakkını yemek de babasına yaramadı” diye ekledi. Savcının Fedor Pavloviç’in hesaplarda oğlunu darılttığını iddia etmek için elinde ne gibi kanıtlar bulunduğuna ilişkin sorusu üzerine Grigoriy Vasilyeviç, herkesi şaşırtarak hiçbir esaslı kanıt gösteremedi, ama yine de Fedor Pavloviç’in oğluyla arasındaki hesapların “adil” olmadığında ısrar etti ve kesinlikle “birkaç bin daha ödemesi gerekirdi” dedi. Yeri gelmişken, savcının bu soruyu, yani Fedor Pavloviç’in Mitya’ya gerçekten de eksik para ödeyip ödemediği sorusunu daha sonra Alyoşa ve İvan da dahil olmak üzere sorabildiği bütün tanıklara özel bir ısrarla sorduğunu, ama tanıkların hiçbirinden hiçbir doğru bilgi alamadığını belirteceğim; olayı hepsi de doğruladılar, ancak hiç kimse birazcık olsun açık seçik bir kanıt gösteremedi. Grigoriy’in, Dmitriy Fedoroviç’in zorla babasının evine girdiği ve öldürmek için geri döneceği tehdidini savurarak babasını dövdüğü masa başı sahnesini anlatmasından sonra salonda iç karartıcı bir hava oluştu. İhtiyar uşağın sakin sakin, gereksiz laflar etmeden, kendine özgü diliyle konuşması da dinleyenler üzerinde müthiş bir etki yaptı. Mitya’nın o gün kafasına vurarak yere düşürmesinden dolayı kızmadığını ve onu çoktan affettiğini belirtti. Merhum Smerdyakov’dan bahsederken de haç çıkararak onun yetenekli bir delikanlı olduğu halde budala ve hasta, ama asıl önemlisi, dinsiz olduğunu ve dinsizliği ona Fedor Pavloviç ve büyük oğlunun öğrettiklerini belirtti. Ama Smerdyakov’un namuslu biri olduğunu hararetle doğruladı ve hemen Smerdyakov’un bir vakitler beyin düşürdüğü paraları bulduğunda cebine indirmeyerek götürüp beye verdiğini, beyin de ona bunun için “bir altın hediye ettiğini” ve daha sonra her konuda güvenmeye başladığını anlattı. Bahçe kapısının açık olduğunu ısrarla tekrarladı. Bununla birlikte, ona o kadar çok soru sordular ki, hepsini hatırlamama imkânı yok. Sonunda soru sorma sırası savunma avukatına geçti ve avukat ilk iş olarak “malum şahıs” için üç bin rublenin Fedor Pavloviç tarafından “sözüm ona” gizlenmiş olduğu zarf hakkında sorular sormaya başladı. “Beyinize bunca yıldır yakın bir insan olarak siz bu zarfı kendi gözünüzle gördünüz mü?” Grigoriy, görmediğini ve “şu andaki gibi herkesin diline düşene kadar” da bu para hakkında hiç kimseden bir şey duymadığını söyledi. Fetyukoviç, zarfla ilgili bu soruyu tanıklardan sorabileceği herkese tıpkı savcının mülk bölüşümü konusundaki ısrarlı sorularında olduğu gibi ısrarla sordu ve o da herkesten sadece bir tek yanıt, pek çoklarının bu zarftan bahsedildiğini duymuş olmalarına rağmen hiç kimsenin görmediği yanıtını alabildi. Avukatın bu soru üzerinde ısrarla durması en baştan itibaren herkesin dikkatini çekmişti.

“Şimdi eğer izin verirseniz, size şu merhemin, daha doğrusu hazırlık soruşturmasından anlaşıldığı üzere o akşam, uykudan önce iyileşmek umuduyla ağrıyan belinizi ovduğunuz şu şurubun neden yapıldığını sorabilir miyim?”

Grigoriy soruyu sorana bön bön baktı ve biraz sustuktan sonra şöyle mırıldandı:

“Adaçayı koymuştum.”

“Sadece adaçayı mı? Daha başka bir şey koyduğunuzu hatırlamıyor musunuz?”

“Sinirotu da vardı.”

“Biber de vardı, belki?” diye merakla sordu Fetyukoviç.

“Biber de vardı.”

“Daha başka şeyler de. Bunların hepsini votkaya mı karıştırdınız?”

“İspirtoya.”

Salonda gülüşmeler oldu.

“Gördünüz mü, hem de ispirtoya. Sırtınızı ovduktan sonra şişenin içinde kalanı da sadece karınızın bildiği bir duayla içtiniz, değil mi?”

“İçtim.”

“Çok mu içmiştiniz? Yaklaşık ne kadar? Bir iki kadehçik mi?”

“Bir bardak kadar olacak.”

“Hem de bardakla. Belki de bir buçuk bardaktır, ne dersiniz?”

Grigoriy bir şey söylemedi. Sanki bir şeyler anlamış gibiydi.

“Bir buçuk bardakçık saf ispirto, hiç fena değil, ne dersiniz? Bırakın bahçe kapısını, ‘cennetin kapılarını bile açık görebilirsiniz,’ öyle değil mi?”

Grigoriy yine bir şey söylemedi. Salonda yine bir gülüşme oldu. Mahkeme başkanı yerinde kımıldandı.

“Bahçe kapısının açık olduğunu gördüğünüz anda uyuyup uyumadığınızı herhalde bilmiyorsunuzdur, değil mi?” diye Fetyukoviç iyiden iyiye yüklendi.

“Ayaktaydım.”

“Bu uyumadığınızı kanıtlamaz (salonda yeniden gülüşmeler). Örneğin, o anda şayet biri size bir şey, diyelim hangi yılda olduğumuzu sorsaydı cevap verebilir miydiniz?”

“Bilmiyorum.”

“Peki, şu anda milattan sonra kaç yılında olduğumuzu biliyor musunuz?”

Grigoriy, kendisine eziyet eden bu adama gözlerini dikmiş şaşkın şaşkın duruyordu. İşin garibi, hangi yılda olduğumuzu gerçekten de bilmiyor gibiydi.

“Ama elinizde kaç parmak olduğunu belki bilirsiniz?”

“Ben boyun eğmeye alışkın biriyim,” dedi Grigoriy birden yüksek sesle ve tane tane konuşarak, “eğer amirlerim alay etmek isterlerse buna katlanmak zorundayım.”

Fetyukoviç biraz bozulur gibi oldu, ama başkan işe el koydu ve avukata, daha uygun sorular sorması gerektiğini ders verircesine hatırlattı. Fetyukoviç bu sözleri dinledikten sonra ağırbaşlı bir tavırla selam verdi ve sorularını bitirdiğini söyledi. Malum tedavi halindeyken “cennetin kapılarını görme” olanağına sahip olan ve dahası milattan sonra hangi yılda olduğumuzdan bile haberi olmayan bir adamın ifadesi, gerek izleyenlerin, gerekse jüri üyelerinin kafasında küçük bir kuşku tohumu bırakmıştı kuşkusuz; savunma avukatı amacına yine de ulaşmış oldu böylece. Ancak Grigoriy’in yerine gidişinden önce bir olay daha meydana geldi. Mahkeme başkanı, sanığa dönerek bu ifadeyle ilgili olarak söyleyecek bir şeyi olup olmadığını sordu.

“Kapı hariç her konuda gerçeği söyledi,” diye bağırdı Mitya. “Bitlerimi temizlediği için teşekkür ederim, attığım dayak yüzünden beni bağışladığı için de teşekkür ederim; ihtiyar hayatı boyunca hep namusuyla yaşadı ve babama bir fino köpeği gibi sadık kaldı.”

“Sanık, sözlerinizi seçerek konuşun,” dedi mahkeme başkanı sert bir şekilde.

“Ben köpek değilim,” diye homurdandı Grigoriy de.

“Pekâlâ, öyleyse ben köpeğim, ben!” diye bağırdı Mitya. “Gücüne gittiyse o zaman ben üzerime alıyorum, ondan af diliyorum: Bir hayvan gibi hareket ettim ve ona sert davrandım! Ezop’a da sert davranmıştım.”

“Hangi Ezop’a?” diye sert bir şekilde sordu mahkeme başkanı.

“Şey, şu Piyero’ya... babama, Fedor Pavloviç’e yani.”

Başkan Mitya’ya konuşurken kullandığı sözleri daha dikkatli seçmesini çok sert bir şekilde birkaç kez tekrarladı.

“Bu şekilde sizi yargılayanların hakkınızda kötü düşünmesine neden olursunuz.”

Savunma avukatı, tanık Rakitin’in sorgusu sırasında da aynı şekilde son derece becerikli davrandı. Rakitin’in en önemli tanıklardan biri olduğunu ve savcının da kesin olarak önem verdiği bir tanık olduğunu belirteceğim. Rakitin’in her şeyi bildiği, hatta şaşırtıcı şekilde çok şey bildiği ortaya çıktı. Herkesin evine girip çıkmış, her şeyi görmüş, herkesle konuşmuştu ve Fedor Pavloviç’le tüm Karamazovların yaşamöykülerini en ayrıntılı şekliyle biliyordu. Aslına bakılırsa içinde üç bin ruble bulunan zarf konusunu sadece Mitya’dan duymuştu. Buna karşılık Mitya’nın “Başkent” Meyhanesi’ndeki hareketlerini, Mitya’nın itibarını sarsacak bütün sözleri ve hareketleri bir bir anlattı ve emekli yüzbaşı Snegiryov’un “hamam kesesi” hakkındaki öyküyü de aktardı. Sıra en önemli meseleye, yani mülk paylaşımında Fedor Pavloviç’in Mitya’ya herhangi bir borcu kalıp kalmadığı meselesine gelince Rakitin bile hiçbir şey söyleyemedi ve sadece herkesi hor gören karakterine uygun biçimde “Hiç kimsenin içinden çıkamayacağı şu ipsiz sapsız Karamazovların arasında kimin suçlu olduğunu, kimin kime borcu kaldığını kim bilebilir ki?” demekle yetindi. Dava konusu olan bu trajediyi kölelik hukukunun müzminleşmiş törelerinin ve kargaşa batağına saplanmış, gerekli kurumların bulunmamasından sıkıntı çeken Rusya’nın bir ürünü olarak gösterdi. Kısacası, Rakitin’e birkaç laf etme fırsatı vermişlerdi. Böylece Bay Rakitin bu mahkemede ilk kez kendini gösterme fırsatı buldu ve tanınmış biri oldu; savcı, tanığın bir dergiye bu cinayetle ilgili olarak bir makale hazırladığını biliyordu ve daha sonra göreceğimiz gibi, önceden bildiği bu makaleden birkaç düşünceyi iddianamesine almıştı. Tanığın çizdiği tablo karanlık ve ürkütücü bir tabloydu ve “iddia makamını” iyice güçlendiriyordu. Rakitin’in anlatımı, düşüncelerindeki bağımsızlıkla ve olağanüstü soylulukla genel olarak izleyenlerin gönlünü fethetmişti. Özellikle kölelik hukukundan ve kargaşalıklardan bunalmış olan Rusya’dan söz edilen yerlerde aniden kopan bir iki alkış dahi duyuldu. Ancak, Rakitin ne de olsa genç bir adamdı ve savunma avukatının hemen en mükemmel şekilde faydalanmayı başardığı küçük bir gaf yaptı. Gruşenka konusunda malum sorulara yanıt verirken kuşkusuz artık kendisinin de farkında olduğu başarısına ve başını göklere erdiren ahlak yüceliğine kendini kaptırmış ve Agrafena Aleksandrovna’dan söz ederken küçümseyici bir ifade kullanarak “tüccar Samsonov’un kapatması” demişti. Daha sonra sözünü geri almak için neler vermezdi, çünkü Fetyukoviç onu bu noktada hemen yakalayıverdi. Bunun nedeni de Rakitin’in, avukatın bu kadar kısa bir sürede davayı en mahrem ayrıntılarına kadar öğrenebileceğini hiç düşünmemiş olmasıydı.

“Bir şey sormama izin verin,” diye söze başladı avukat soru sorma sırası kendisine geldiğinde yüzünde en nazik ve hatta saygılı gülümsemesiyle, “geçenlerde keyifle okuduğum, piskoposluk yönetimi tarafından basılmış ve enfes bir yazıyla piskopumuza ithaf edilmiş olan ‘Merhum Peder Starets Zosima’nın Hayatı’ adlı derin dini düşüncelerle dolu broşürün yazarı Bay Rakitin sizsiniz, değil mi?”

“Basılması için yazmamıştım... sonradan bastılar,” diye mırıldandı Rakitin. Sanki birdenbire şaşırmış ve utanmıştı.

“Oh bu, çok güzel! Sizin gibi bir düşünür, her türlü toplumsal olaya son derece geniş bir açıdan bakabilir ve hatta bakmak zorundadır. Pek faydalı broşürünüz piskoposluğun koruyuculuğunda dağıtıldı ve oldukça da yarar sağladı... Ama ben sizden en çok şunu öğrenmek isterdim: Bayan Svetlova’yla (Gruşenka’nın soyadının ‘Svetlova’ olduğu ortaya çıktı. Bunu ilk kez o gün, mahkeme sırasında öğrendim) çok yakından tanıştığınızı daha demin açıklamıştınız, öyle değil mi?”

“Bütün tanışıklıklarımın hesabını veremem... Ben genç bir adamım... karşısına çıkan her kişi için zaten kim hesap verebilir ki.” Rakitin kıpkırmızı olmuştu.

“Anlıyorum, çok iyi anlıyorum!” diye haykırdı Fetyukoviç, sanki kendisi mahcup olmuş ve bir an evvel özür dilemek istiyormuş gibi. “Siz de başka herkes gibi kapısı buradaki delikanlılara açık olan bu genç ve güzel hanımla ilgilenebilirdiniz tabii... ama benim sormak istediğim sadece şu: Svetlova’nın bundan iki ay kadar önce en küçün Karamazov’la, yani Aleksey Fedoroviç’le tanışmayı çok arzu ettiğini ve onu özellikle manastır kıyafeti içinde evine götürmeniz karşılığında size hemen çıkarıp yirmi beş ruble vermeyi vaat ettiğini biliyoruz. Bu olay, bilindiği gibi, tam bu davaya temel oluşturan o korkunç felaketin olduğu günün akşamı olmuş. Aleksey Karamazov’u Bayan Svetlova’ya götürdünüz mü ve o sırada Svetlova’dan bu yirmi beş ruble ödülü aldınız mı? Sizden işte bunu duymak istiyorum.”

“Şakaydı... Sizi neden ilgilendiriyor anlamıyorum. Şaka olsun diye... sonra vermek üzere almıştım...”

“Demek aldınız. Ama hâlâ geri vermediniz... yoksa verdiniz mi?”

“Saçmalık bu...” diye mırıldandı Rakitin. “Böyle sorulara cevap vermem mümkün değil... Elbette geri vereceğim.”

Başkan araya girdi, ancak avukat, Bay Rakitin’e soracağı soruları bitirdiğini açıkladı. Bay Rakitin sahneden biraz bozulmuş olarak çekildi. Söylevindeki soyluluğun bıraktığı etki her şeye rağmen bozulmuştu ve Fetyukoviç onu bakışlarıyla uğurlarken adeta izleyicilere göstere göstere “Bakın bizi suçlayan soylu kişileriniz böyle insanlar işte!” der gibiydi. Hatırlıyorum, Mitya da olay çıkarmadan duramadı tabii: Rakitin’in Gruşenka için kullandığı ifadeyle kuduran Mitya, birden oturduğu yerden “Bernard!” diye bağırdı. Rakitin’in sorgusu tamamen bitip de başkan sanığa bir şey söylemek isteyip istemediğini sorduğunda Mitya avazı çıktığı kadar bağırdı:

“Benden, artık sanık durumundaki birinden bile borç para çekiyordu! Alçak, çıkarcı Bernard! Tanrı’ya falan inanmıyor, piskoposu aldatmış!”

Öfkeli ifadeleri yüzünden Mitya’yı bir kez daha uyardılar, ama Bay Rakitin’in işi bitmişti artık. Emekli yüzbaşı Snegiryov’un tanıklığı da başarılı olmadı, ancak bunun nedeni bambaşkaydı. Adamcağızın üstü başı dökülüyordu, kirli bir elbise giymişti, çizmeleri çamur içindeydi ve önceden gösterilen tüm dikkate ve “kontrole” rağmen körkütük sarhoş olduğu anlaşıldı. Mitya tarafından kendisine yapılan hakaretle ilgili sorulara cevap vermeyi reddetti.

“Tanrı kendilerini korusun, efendim. İlyuşeçka tembih etti. Tanrı orada ödüllendirecek beni, efendim.”

“Konuşmamanızı kim tembih etti? Kimden bahsediyorsunuz?”

“İlyuşeçka, oğlum benim: ‘Babacığım, seni nasıl aşağıladı, babacığım!’ demişti. Taşın yanında söylemişti. Şimdi ölüyor, efendim...”

Yüzbaşı birden hüngür hüngür ağlamaya başladı ve başkanın ayaklarına kapandı. İzleyenlerin gülüşmeleri arasında hemen dışarıya çıkarttılar. Savcının kafasında planlamış olduğu etkiyi Snegiryov da yapamamıştı.

Savunma avukatı ise her fırsatı değerlendirmeye devam ediyor ve davanın en küçük ayrıntılarını bile bildiğini göstererek herkesi gitgide daha fazla şaşırtıyordu. Örneğin, Trifon Borisoviç’in ifadesi çok kuvvetli bir etki yapmıştı ve elbette ki, Mitya için hiç hoş olmayan bir durum ortaya çıkmıştı. Trifon Borisoviç, Mitya’nın felaketten hemen hemen bir ay önce Mokroye’ye ilk gelişinde üç bin rubleden daha az para harcamış olamayacağını nerdeyse parmak hesabıyla hesaplamış ve “Ya da belki birazcık daha azdır, yalnızca şu Çingenelere bile ne kadar para savurmuştu!” demiş ve şöyle devam etmişti: “Bizim bitli köylülere harcadıklarına ne demeli, “önlerine elli kapiklik fırlatmak” dururken en azından yirmi beş rublelik banknotlar hediye etmişlerdi. O sırada adamların yürüttükleri paralar da cabası! Parayı çalan adam yakalasınlar diye elini orada bırakmadı ya, bulabilirsen bul. Zaten kendileri de saçıp savuruyorlardı, efendim! Bizim halkımız da soyguncudur zaten, nefislerini koruyamazlar. Ya kızlara, bizim köylü kızlara ne para gitmişti! O zamandan beri zenginlediler, efendim, evvelden fakirlik vardı.” Kısacası, Trifon Borisoviç her türlü masrafı hatırladı ve her şeyi tam olarak hesaba döktü. Böylece sadece bin beş yüz ruble harcanmış ve geri kalan paranın muskanın içine dikilmiş olduğu fikri akla uygun görülmedi. “Üç bin rubleyi ellerinde bir kapik gibi tuttuklarını kendi gözlerimle gördüm, biz de hesap bilmiyor değiliz ya, efendim!” diye haykırdı Trifon Borisoviç “amirlere” yaranmak arzusuyla. Ancak soru sorma sırası savunma avukatına geçtiğinde avukat, verilen ifadeyi çürütmeye çalışmadan önce sözü birden arabacı Timofey ve köylü Akim’in Mokroye’de sanığın tutuklanmasından bir ay önceki ilk içki âleminde Mitya’nın sarhoş kafayla sofada yere düşürdüğü yüz rubleliği bulduklarına ve parayı Trifon Borisoviç’e gösterdiklerine, onun da onlara bunun için birer ruble bahşiş verdiğine getirdi. “O gün bu parayı Bay Karamazov’a geri verdiniz mi, vermediniz mi? Trifon Borisoviç başta hık mık etti, ama köylülerin sorgulanmasından sonra gerçekten bir yüz ruble bulunduğunu itiraf etti, yalnız bu parayı Dmitriy Fedoroviç’e hemen oracıkta geri verdiğini sözlerine ekledi ve “Namuslu bir adam olarak geri verdim, ama kendileri o sırada çok sarhoş oldukları için belki de hatırlayamazlar, efendim” diye devam etti. Ama tanık köylüler ifade vermeye çağrılmadan önce yüz ruble bulunduğunu inkâr etmiş olduğu için parayı Mitya’ya geri verdiğine ilişkin ifadesi de doğal olarak büyük bir kuşkuyla karşılandı. Böylece savcılık makamı tarafından gösterilmiş olan en tehlikeli tanıklardan biri, her şeye rağmen kuşku altında kalarak ve itibarı iyice lekelenmiş olarak mahkemeden çıkmış oldu. Polonyalıların başına da aynı şeyler geldi: Kibirli ve hiç kimseyi umursamaz haldeydiler. İkisi de ilk başta “taca hizmet ettiklerini”, “Pan Mitya’nın kendilerine onurlarını satın almak için üç bin ruble teklif ettiğini ve Mitya’nın elinde çok fazla para olduğunu gözleriyle gördüklerini söylediler. Pan Musyaloviç, cümlelerine olağanüstü çok Polonya dilinde sözcük sokuşturdu ve bunun kendisini başkanın ve savcının gözünde yücelttiğini görünce sonunda iyice coştu ve artık tamamen Polonya dilinde konuşmaya başladı. Ancak Fetyukoviç onları da kurduğu tuzağa soktu: Tekrar çağrılmış olan Trifon Borisoviç ilkin yine kem küm etti, ama verdiği iskambil destesinin Pan Vrublevskiy tarafından kendisininkiyle değiştirildiğini, Pan Musyaloviç’in de kâğıt değiştirerek hile yaptığını itiraf etmek zorunda kaldı. Bunu Kalganov da kendi sırası geldiğinde ifade verirken doğruladı ve iki pan da biraz mahcup, hatta izleyenlerin gülüşmeleri arasında dışarı çıktılar.

Daha sonra en tehlikeli sayılabilecek bütün tanıkların başına da aynı şey geldi. Fetyukoviç, bunların her birini ahlaki bakımdan karalamayı ve burunlarını sürterek göndermeyi başardı. Bu işin meraklıları ve hukukçular hayran kalıyorlar, ama yine de bütün bunların ne işe yarayacağına bir türlü akıl erdiremiyorlardı, çünkü tekrarlıyorum, giderek daha büyüyen ve trajik hale gelen suçlamanın kesinliğini herkes hissediyordu. Ama “yüce büyücünün” kendinden emin davranışlarına bakıp onun ne kadar sakin olduğunu görüyorlar ve bekliyorlardı: Öyle ya “böyle bir adam” Petersburg’dan kalkıp da boşu boşuna gelecek değildi ya, hem eli boş dönecek birine de hiç benzemiyordu.

III

TIBBİ İNCELEME VE BİR KİLO FINDIK

Tıbbi incelemenin de sanığa pek fazla yardımı dokunmadı. Zaten bizzat Fetyukoviç de sonradan ortaya çıktığı gibi buna çok fazla bel bağlamamıştı. Aslında bu inceleme sırf belli bir niyetle Moskova’dan tanınmış bir doktor çağırmış olan Yekaterina İvanovna’nın ısrarıyla yapılmıştı. Savunma makamının elbette bundan hiçbir kaybı olmaz, en iyi olasılıkla kazancı bile olabilirdi. Ancak doktorların arasındaki fikir ayrılığı yüzünden bir dereceye kadar komik bir durum da ortaya çıktı. Şehrimize gelen ünlü doktor, bizim doktorumuz Hertsenştube ve genç hekim Varvinskiy bilirkişi heyetini oluşturuyorlardı. Son ikisi aynı zamanda savcı tarafından gösterilen tanıklar olarak da boy gösterdiler. İlkin bilirkişi olarak Doktor Hertsenştube’den bilgi alındı. Doktor Hertsenştube ak saçlı ve dazlak, orta boylu, tıknaz yapılı yetmişlik bir ihtiyardı. Şehrimizde herkes kendisine çok büyük değer verir ve saygı gösterirdi. Dürüst bir hekim, iyi ve dindar bir adamdı. Pek iyi bilmiyorum, ama ya bir Hernguter’di ya da “Moraviya Kilisesi” tarikatındandı. Şehrimize geleli çok uzun zaman olmuştu ve olağanüstü meziyetleri sayesinde tutunmuştu. İyi yürekli ve insansever biriydi, yoksul hastaları ve köylüleri parasız tedavi eder, bu insanların kümes benzeri kulübelerine kendisi gider ve ilaç parası bırakırdı, ancak katır gibi inatçıydı. Onu kafasına yerleşmiş bir düşünceden caydırmak olanaksızdı. Sırası gelmişken belirteyim, dışardan gelmiş olan ünlü doktorun, şehrimizde bulunduğu iki-üç gün içinde Doktor Hertsenştube’nin yeteneği konusunda ileri geri konuştuğunu artık herkes biliyordu. İşin esası, Moskovalı hekimin vizitesi yirmi beş rubleden aşağı olmadığı halde şehrimizdeki bazı kimseler bu adamın gelişine memnun olmuşlar, paralarına acımamışlar ve hemen akıl sormaya koşmuşlardı. O gelmeden önce bütün bu hastaları elbette ki, Doktor Hertsenştube tedavi ediyordu ve bu ünlü hekim onun tedavi tarzını her yerde çok haşin bir şekilde eleştirmeye başlamıştı. Hatta sonunda hastanın birine gittiğinde açıkça “Sizi böyle kim benzetti, Hertsenştube mi? Heh-heh!” demişti. Doktor Hertsenştube bütün bunları öğrendi kuşkusuz. Ve işte şimdi bu üç hekim sorgulanmak üzere birbiri ardına geldiler. Doktor Hertsenştube açıkça “sanığın zihinsel yeteneklerinin normal olmadığı hususunun kendiliğinden anlaşıldığını” söyledi. Daha sonra şimdi burada tek tek anlatamayacağım düşüncelerini belirterek bu anormalliğin, yalnızca sanığın daha önceki pek çok davranışından değil, şimdi, şu anda bile anlaşılabildiğini ekledi ve kendisinden bunun şu anda nasıl anlaşıldığını açıklaması istendiğinde ihtiyar doktor, bütün saflığını ortaya koyarak, “Sanığın salona girerken içinde bulunduğu koşullara göre olağanüstü ve garip bir görünüşü vardı, asker gibi adım atıyor ve dik dik önüne bakıyordu, oysaki izleyici bölümünde kadınların oturduğu sol tarafa bakması daha doğru olurdu, çünkü kendisi cinsi latifin büyük bir hayranıydı ve hanımların kendisi hakkında şu anda ne konuştuklarını aklından geçirmiş olmalıydı” diye sözünü kendine özgü diliyle tamamladı. Çok çok ve hevesle Rusça konuştuğunu, ancak her cümlesinin Almanca cümle kuruluşuna uygun olduğunu belirtmek gerekir. Ancak bundan hiç de mahcup olmazdı, çünkü hayatı boyunca kendi Rusça konuşmasını örnek alınacak, “hatta Ruslarınkinden bile daha iyi” bir Rusça sayma zayıflığını göstermiş ve Rus atasözlerinin dünyadaki tüm atasözleri içinde en iyi ve ifade gücü en yüksek atasözleri olduğuna inanarak bu atasözlerini kullanmayı çok sevmişti. Konuşurken dalgınlıktan mıdır nedir aslında çok iyi bildiği, ama nedense birdenbire aklından çıkıveren en alışılmış sözcükleri bile sık sık unuttuğunu da belirteyim. Ancak Almanca konuşurken de aynı şey başına gelirdi, böyle durumlarda hep sanki kaybettiği sözcüğü yakalayacakmış gibi elini yüzünün önünde sallardı ve unuttuğu sözcüğü bulmadan hiç kimse onu başladığı lafı sürdürmeye zorlayamazdı. Sanığın içeri girerken hanımlara bakması gerektiği konusundaki düşüncesi izleyenler arasında neşeli fısıldaşmalara sebep oldu. Sevimli ihtiyarımızı şehirdeki bütün hanımlar sever, bu arada hayatı boyunca hiç evlenmemiş, dindar ve iyi ahlaklı bir insan olan doktorun kadınları yüce ve ideal varlıklar olarak gördüğünü de bilirlerdi. İfade ettiği bu düşünce, işte bu yüzden herkesin tuhafına gitmişti.

Sırası geldiğinde ifadesi alınan Moskovalı doktor, sanığın akli durumunu anormal, “hatta en yüksek derecede” anormal saydığını kesin olarak ve ısrarla tekrarladı. “Aşırı duygu bunalımı” ve “mani” konusunda uzun uzun ve akıllıca laflar etti. Eldeki tüm verilere göre sanığın tutuklanmadan birkaç gün önce kesinlikle bir hastalık olarak kendisini gösteren aşırı duygu krizi içinde bulunduğunu ve eğer bir suç işlemişse, bu suçu bilerek bile olsa, elinde olmadan, kapıldığı hastalıklı bir iç eğilimle mücadele edebilecek gücü bulunmadığı için işlemiş olabileceği sonucuna vardı. Ancak doktor, duygu krizi dışında söylediğine göre, tam anlamıyla deliliğe giden yolun habercisi olan mani hastalığı üzerinde de durdu. (Ben kendi sözlerimle aktaracağım, doktor ise çok bilimsel ve özel bir dille açıklamıştı.) “Sanığın bütün hareketleri sağduyuya ve mantığa aykırı,” diye devam etti doktor. “Görmediğim şeylerden, yani işlenen suçtan ve bu korkunç felaketten söz etmiyorum, ama daha evvelki gün, benimle konuştuğu sırada bile garip, hareketsiz bakışları vardı. Hiç gerekmediği halde ani kahkahalar atıyordu. Anlaşılmaz, sürekli bir öfke, “Bernard, etika” gibi hiç gereği olmayan tuhaf laflar ediyordu.” Ancak doktor bu hastalığın belirtilerini özellikle sanığın, uğradığı başka talihsizliklerden ve kırgınlıklarından oldukça rahat bahsedebildiği halde, kendisini kandırılmış saydığı bu üç bin ruble konusunda olağanüstü bir hiddet göstermeden konuşamamasında görüyordu. Aslında raporlara göre, sanık aynen önceden olduğu gibi, bu üç bin rubleden her söz açılışında neredeyse öfkeden kuduracak hale geliyordu. Oysaki, hakkındaki tanıklıklara göre, çıkar peşinde koşmayan ve para canlısı olmayan biriydi. “Meslektaşımın sanığın salona girerken dosdoğru önüne değil, hanımlara bakması gerektiği konusundaki düşüncesine gelince,” diye alaycı bir şekilde sözü bağladı Moskovalı doktor konuşmasını bitirirken, “böyle bir yargının şakacılıktan öte ayrıca kökünden yanlış bir yargı olduğunu söylemekle yetineceğim, çünkü, sanığın akıbetine karar verilecek olan mahkeme salonuna girerken kımıldamadan önüne bakmak zorunda olmadığını ve bunun gerçekten de sanığın o andaki normal olmayan ruhsal durumunun bir işareti sayılabileceğini tamamen kabul etmeme rağmen, aynı zamanda da onun sol tarafa, hanımlara değil, tam tersine özellikle sağ tarafa bakması ve bütün umutlarını bağladığı ve kaderinin savunmasına bağlı olduğu avukatını bakışlarıyla araması gerektiğini ileri süreceğim.” Doktor, düşüncesini kesin ve ısrarlı bir ifadeyle belirtmişti. Ama bu iki uzman arasındaki fikir ayrılığının komikliği, hepsinden sonra ifadesi alınan hekim Varvinskiy’in vardığı beklenmedik sonuçla iyice ortaya çıktı. Varvinskiy’in görüşüne göre, sanık gerek şimdi, gerekse daha önce son derece normal bir durumda bulunuyordu. Gerçi tutuklanmadan önce gerçekten de sinirli ve aşırı derecede heyecanlı bir halde olmalıydı, ama bu, belli bir yığın nedenden, örneğin kıskançlıktan, öfkeden, sürekli içip sarhoş olmaktan vs. ileri gelebilirdi. Ama bu asabi durum, demin sözü edilen “aşırı duygu bunalımından” ibaret olamazdı. Sanığın salona girerken sola mı, yoksa sağa mı bakması gerektiği konusuna gelince, “kendi mütevazı düşüncesine göre” sanık salona girerken aslında kendisinin de yaptığı gibi, dosdoğru önüne bakmalıydı, çünkü şu anda kaderini ellerinde tutan mahkeme başkanı ve üyeleri tam karşısında oturuyorlardı. “Dosdoğru önüne bakarak şu anda aklının son derece normal olduğunu da göstermiş oldu,” diyerek “mütevazı” ifadesini biraz da heyecanla tamamladı genç hekim.

“Bravo, tabip bey!” diye haykırdı Mitya oturduğu yerden. “Aynen öyle!”

Tabii ki, Mitya’yı susturdular, ama genç hekimin düşüncesi gerek mahkeme üzerinde, gerekse izleyenler üzerinde en kesin etkiyi yapmıştı, çünkü daha sonra ortaya çıktığı gibi, herkes onunla aynı fikirdeydi. Bu arada tanık olarak ifadesine başvurulan Doktor Hertsenştube hiç beklenmedik bir anda Mitya’ya bir iyilik yaptı. Karamazov ailesini çok uzun zamandan beri tanıyan eskilerden biri olarak “iddia makamı” için son derece ilginç bazı şeyler söyledi ve birden sanki aklına bir şey gelmiş gibi şöyle dedi:

“Yalnız bu zavallı genç adamın kıyaslanmayacak kadar iyi bir kaderi olabilirdi, çünkü çocukluğunda da, çocukluğundan sonra da iyi kalpliydi, çünkü bunu biliyorum. Ama Rus atasözü der ki: ‘Eğer birinin bir aklı varsa iyidir, ama eğer akıllı bir adam daha misafirliğe gelecek olursa bu daha da iyidir, çünkü o zaman bir değil, iki akıl olacaktır...’”

“Bir akıl iyidir, ama iki akıl daha iyidir,” diye sabırsızlıkla fısıldadı savcı. İhtiyarın ağır ağır, uzata uzata, bıraktığı etkiye ve dinleyenleri beklettiğine hiç aldırış etmeden, aksine sıkıcı ve her zaman kendini beğenmiş, neşeli, Almanlara özgü nüktedanlığına daha da fazla önem vererek konuşma alışkanlığını artık çok iyi biliyordu savcı. İhtiyarcık espri yapmayı pek severdi.

“Ah, e-evet, ben de öyle diyordum,” diye ısrarla atıldı Hertsenştube, “bir akıl iyidir, ama iki akıl çok daha iyidir. Ama ona akıllı biri gelmemiş, üstelik kendininkini de bırakmış... Ne derlerdi buna, aklını nereye bırakmış mı derlerdi? Bu lafı, aklını nereye bırakmış... unuttum,” diye devam etti elini gözlerinin önünde sallayarak, “ah evet, spazieren.67”

“Gezmek mi?”

“Evet, gezmek, ben de onu söylüyorum. Onun aklı da gezinmeye çıkmış ve öyle derin bir yere düşmüş ki, kaybolmuş. Oysa asil ruhlu ve duygulu bir gençti. Ah, onun babası tarafından arka bahçeye atılmış, çıplak ayak koşan, pantolonunda tek düğme kalmış şu kadarcık bir çocukkenki halini çok iyi hatırlarım...”

Dürüst ihtiyarcığın sesinde birden duygulu ve içtenlikli bir titreşim hissedildi. Fetyukoviç irkildi, sanki bir şey hissetmiş gibi bir anda dikkat kesildi.

“Oh evet, ben de o zamanlar henüz gençtim... Ben... ah evet, ben o zamanlar kırk beş yaşındaydım ve buraya yeni gelmiştim. O gün çocuğa acıdım ve kendi kendime sordum: Neden ona bir kilo... şey almayayım? Ha evet, neydi onun adı? Ne diyorlardı, unuttum... bir kilo şey... hani çocuklar çok severler, neydi, hay Allah neydi adı...” doktor tekrar ellerini salladı, “ağaçta yetişiyor, toplayıp herkese dağıtıyorlar...”

“Elma mı?”

“Oh, ha-a-yır! Kilo, kilo bu, elma taneyle olur, kiloyla değil... hayır, çok olur ve küçük küçüktür, ağzına koyarsın ve ça-t!..”

“Fındık mı?”

“Ah evet, fındık, ben de onu söylüyordum.” En sakin haliyle, sanki bu kelimeyi arayan o değilmiş gibi doğruladı doktor. “Ona bir kilo fındık aldım, çünkü çocuğa hiç kimse, daha önce bir kilo fındık getirmemişti ve parmağımı kaldırıp şöyle dedim: ‘Oğlum! Gott der Vater.’68 Gülmeye başladı ve şöyle dedi: ‘Gott der Vater. Gott der Sohn.’69 Yine güldü ve ‘Gott der Sohn. Gott der heilige Geist’70 diye mırıldandı. O zaman tekrar güldü ve dili döndüğünce ‘Gott der heilige Geist’ dedi. Ben uzaklaştım. İki gün sonra yanından geçerken bana sesleniyor: ‘Amca, Gott der Vater, Gott der Sohn.’ Tek Gott der heilige Geist’i unutmuştu, onu da ben hatırlattım, yine ona çok acıdım. Ama sonra onu uzak bir yere götürdüler ve bir daha görmedim. Aradan yirmi üç yıl geçti, bir sabah yazıhanemde oturuyorum, artık saçlarım ağarmış, birden içeriye asla tanıyamayacağım çok sağlıklı bir delikanlı giriyor. Parmağını kaldırıyor ve gülerek şöyle diyor: ‘Gott der Vater, Gott der Sohn und Gott der heilige Geist! Şimdi geldim ve bir kilo fındık için size teşekkür etmek istedim, çünkü o zamana kadar bana hiç kimse bir kilo fındık almamıştı, oysa siz bana bir kilo fındık aldınız.’ O zaman mutlu gençlik yıllarımı ve bahçede çıplak ayak dolaşan çocuğu hatırladım, yüreğim burkuldu ve şöyle dedim: ‘Çocukluğunda sana getirdiğim bir kilo fındığı hayatın boyunca unutamadığına göre sen teşekkür etmesini bilen bir delikanlısın.’ Onu kucakladım ve takdis ettim. Sonra da ağlamaya başladım. Gülüyordu, ama aslında o da ağlıyordu... çünkü Ruslar ağlanacak yerde hep gülerler. Ama o ağlıyordu, görüyordum bunu. Ya şimdi, heyhat!..”

“Şimdi de ağlıyorum, Alman, şimdi de ağlıyorum, Tanrı’nın adamı!” diye haykırdı birden Mitya oturduğu yerden.

Ne olursa olsun bu küçük öykü oradakileri olumlu biçimde etkilemişti. Ama Mitya’nın yararına asıl etkiyi Yekaterina İvanovna’nın birazdan anlatacağım ifadesi yaptı. A décharge, yani savunma avukatı tarafından çağrılmış olan tanıklar konuşmaya başlayınca kader birdenbire ciddi şekilde Mitya’ya gülmeye başladı. En dikkate değer şey ise bunun avukat için bile beklenmedik bir durum olmasıydı. Ama Yekaterina İvanovna’dan daha önce Alyoşa sorgulanmıştı. Alyoşa, suçlamanın en önemli maddesine karşı koz olarak kullanılabilecek bir olay hatırlamıştı birden.

67 (Alm.) Gezmek, gezinmek anlamında. (Ç.N.)

68 (Alm.) Baba Tanrı. (Ç.N.)

69 (Alm.) Baba Tanrı-Oğul Tanrı. (Ç.N.)

70 (Alm.) Oğul Tanrı-Kutsal Ruh Tanrı. (Ç.N.)

IV

ŞANS MİTYA’YA GÜLÜYOR

Bu durum, Alyoşa için bile tamamen bir tesadüf olarak ortaya çıktı. Yemin etmeden tanıklık etmek üzere çağrılmıştı ve hatırlıyorum, tarafların hepsi de sorgulamanın ta en başından itibaren ona karşı son derece yumuşak ve cana yakın davranmıştı. Anlaşılan kendisinden önce iyi şöhreti duyulmuştu. Alyoşa ılımlı ve ölçülü bir ifade verdi, ancak talihsiz ağabeyine duyduğu sıcak sevgi, verdiği ifadede açıkça ortaya çıkıyordu. Bir soruya yanıt verirken ağabeyinin karakterini belki hırçın ve kendini birtakım ihtiraslara kaptırmış, ama aynı zamanda soylu, gururlu ve istendiğinde kendini feda etmeye hazır yüce gönüllü bir insan olarak çizdi. Bu arada ağabeyinin son günlerde Gruşenka’ya olan tutkusu ve babasıyla aralarındaki rekabet yüzünden tahammül edilmez bir durumda bulunduğunu da itiraf ediyordu. Ancak ağabeyinin hırsızlık amacıyla babasını öldürebileceğine ilişkin varsayımı da öfkeyle reddetti. Gerçi, bu üç binin Mitya’nın zihninde neredeyse bir tür sabit fikir haline gelmiş olduğunu, onun bu paraları babasının çevirdiği dolaplar sonucu kendisine eksik verilmiş olan mirasın bir kısmı saydığını, asla çıkar düşkünü biri olmadığı halde bu üç bin rublenin sözü edildiğinde bile hiddetten köpürdüğünü kabul ediyordu. Savcının ifasesiyle iki “şahsın”, yani Gruşenka ve Katya’nın rekabeti konusunda kaçamak cevaplar verdi, hatta bir veya iki soruya hiç cevap vermek istemedi.

“Ağabeyiniz size babasını öldürmek niyetinde olduğundan hiç söz etmiş olabilir mi?” diye sordu savcı. “Eğer gerekli görüyorsanız cevap vermeyebilirsiniz,” diye de ekledi.

“Açık açık söylemedi,” dedi Alyoşa.

“Nasıl yani? Dolaylı olarak mı söyledi?”

“Bir kere bana babama duyduğu kişisel nefretten söz etmiş ve çileden çıktığı bir anda... ondan çok tiksindiği bir anda... onu öldürmekten korktuğunu söylemişti.”

“Ya siz, duyduğunuzda buna inandınız mı?”

“Söylemeye dilim varmıyor, ama inanmıştım. Ama o uğursuz anda yüce bir duygunun onu kurtaracağından hep emindim. Zaten onu bu yüce duygu kurtardı, çünkü babamı öldüren o değil,” diye yüksek sesle bütün salona karşı konuşarak sözünü tamamladı Alyoşa. Savcı boru sesi duymuş bir muharebe atı gibi irkildi.

“Emin olun, bu inancınızın tamamen samimi olduğuna kesinlikle, talihsiz ağabeyinize duyduğunuz sevgiyi hesaba katmadan inanıyorum. Aileniz içinde meydana gelmiş olan bu trajik olaya ilişkin kendine özgü bakışınız hazırlık soruşturmasından da hepimizce malumdur. Sizin bu olaya bakışınızın çok farklı bir bakış açısı olduğunu ve savcılık tarafından alınmış olan diğer bütün ifadelere ters düştüğünü gizlemeyeceğim. Bu yüzden de size, bu düşüncenize hangi bilgilerin yön verdiğini ve sizi ağabeyinizin suçsuzluğuna, diğer taraftan hazırlık soruşturmasında açıkça adını vermiş olduğunuz öteki şahsın ise suçluluğuna kesin olarak inandırdığını ısrarla sormayı gerekli buluyorum.”

“Hazırlık soruşturmasında sadece sorulara yanıt verdim,” dedi Alyoşa yavaş ve sakin bir şekilde, “Smerdyakov’u ise suçlamadım.”

“Yine de onu işaret ediyordunuz, öyle değil mi?”

“Ben Dmitriy Ağabey’in sözlerinden yola çıkmıştım. Sorgulamadan önce bana ağabeyimin tutuklanması sırasında olanları ve onun o zaman Smerdyakov aleyhine ifade verdiğini anlatmışlardı. Ağabeyimin suçu omadığına tam olarak inanıyorum. Eğer o öldürmediyse o zaman...”

“O zaman Smerdyakov mu öldürdü? Neden özellikle Smerdyakov? Ve neden ağabeyinizin suçsuz olduğuna bu kadar kesin inanıyorsunuz?”

“Ağabeyime inanmamam mümkün değil. Bana yalan söylemeyeceğini bilirim. Bana yalan söylemediğini yüzünden okudum.”

“Yalnızca yüzünden mi? Bütün kanıtınız bu mu?”

“Başka kanıtım yok.”

“Ve Smerdyakov’un suçlu olduğuna ilişkin olarak da ağabeyinizin sözlerinden ve yüz ifadesinden başka en ufak bir kanıtınız yok, öyle değil mi?”

“Evet, başka bir kanıtım yok.”

Savcı sorularına burada son verdi. Alyoşa’nın yanıtları, izleyenleri hayal kırıklığına uğrattı. Şehrimizde Smerdyakov hakkında mahkemeden önce de pek çok şey konuşuluyordu. Birileri bir şeyler duymuşlar, birisi bir şeye dikkati çekmiş falan filan. Alyoşa hakkında da onun, uşağın suçunu kanıtlayacak, ağabeyi lehine çok önemli kanıtlar topladığı söyleniyordu. Ve işte, sanığın öz kardeşi olarak son derece doğal sayılacak birtakım inançlardan başka hiçbir şey, hiçbir kanıt yoktu ortada.

Fetyukoviç de sorularını sormaya başladı. Sanığın babasına beslediği nefretten ve babasını öldürebileceğinden ona, yani Alyoşa’ya tam olarak ne zaman bahsettiği ve bunu ağabeyinden örneğin, felaketten önceki son görüşmelerinde duyup duymadığı sorusuna cevap verirken Alyoşa birden irkilir gibi oldu, sanki hemen o anda aklına bir şey gelivermiş gibiydi:

“Tamamen aklımdan çıkmış olan bir hususu şimdi hatırlıyorum, ancak bu husus o zaman benim için böylesine anlamlı bir şey değildi, şu anda ise...”

Ve Alyoşa, anlaşılan kendisi de bu bir anda aklına geliveren fikre kendini kaptırarak Mitya’yla manastır yolunda, ağacın yanındaki son görüşmelerini, Mitya’nın göğsüne, “göğsünün üst kısmına” vura vura şerefini yeniden elde etmek olanağı olduğunu, bu olanağın işte orada, göğsünde olduğunu birkaç kez tekrarladığını heyecanla hatırladı... “O zaman göğsüne vururken kalbini kastettiğini sanmıştım,” diye devam etti Alyoşa, “karşı karşıya bulunduğu ve bana bile itiraf etmeye cesaret edemediği korkunç bir rezaletten kurtulmak için aradığı gücü yüreğinde bulabileceğini kastediyor diye düşünmüştüm. İtiraf edeyim, o sırada onun babamdan söz ettiğini ve babama gidip ona karşı herhangi bir zorbalıkta bulunma fikri nedeniyle çıkacak bir rezaletten ürktüğünü sanmıştım, oysaki, o sırada göğsündeki bir şeyi gösterir gibiydi. Hatta hatırlıyorum, o anda aklımdan, insanın yüreği göğsünün o kısmında değil ki, daha aşağıdadır, oysa o daha yukarıya, işte şuraya, boynunun altına vuruyor ve hep orayı gösteriyor diye bir düşünce geçmişti. Bu düşünce o sırada bana pek aptalca gelmişti, oysaki, belki de o sırada şu bin beş yüz rubleyi dikmiş olduğu muskayı gösteriyordu!..”

“Aynen öyle!” diye birden bağırdı Mitya oturduğu yerden. “Aynen öyleydi, Alyoşa, aynen öyle, o sırada yumruğumla muskayı gösteriyordum!”

Fetyukoviç, hemen Mitya’ya dönerek sakin olmasını rica etti ve sonra da hemen Alyoşa’yı soru yağmuruna tuttu. Aklına gelen şeyle kendisi de heyecanlanmış olan Alyoşa, bu rezaletin daha ziyade Mitya’nın Yekaterina İvanovna’ya olan borcunun yarısını oluşturan bu bin beş yüz rubleyi kıza geri verebilecekken bunu yapmayıp öteki için, yani eğer kabul edecek olursa Gruşenka’yı alıp buralardan götürmek için kullanmaya karar vermiş olmasından ibaret olduğu varsayımını hararetle ifade etmişti.

“Öyleydi, aynen öyleydi,” diye ani bir heyecanla haykırdı Alyoşa, “ağabeyim bana o zaman aynen böyle bağırmış ve rezaletin yarısını (yarısı lafını birkaç kez tekrarlamıştı!) üzerinden atabileceğini, ama karakterinin zayıflığı yüzünden bunu yapamayacağını... bunu yapamayacağını ve yapacak gücü olmadığını söyleyip durmuştu!”

“Göğsünün neresine vurduğunu kesin ve açık olarak anımsıyorsunuz, değil mi?” diye aşırı bir merakla sordu Fetyukoviç.

“Açıkça ve kesinlikle hatırlıyorum, çünkü o sırada kalbi daha aşağıda olduğu halde neden acaba bu kadar yukarıya vuruyor diye de aklıma gelmişti ve o zaman bu düşüncem bana aptalca görünmüştü... aptalca geldiğini hatırlıyorum... aklımdan geçmişti. İşte bu yüzden şimdi de aklıma geldi. Nasıl oldu da şu ana kadar bunu hatırlayamadım! Bu muskayı işaret ederek parası olduğunu, ama bu bin beş yüz rubleyi vermeyeceğini gösteriyordu. Mokroye’de tutuklanışı sırasında ise özellikle elinde Yekaterina İvanovna’ya olan borcunun yarısını (yine yarısını!) geri verebilecek para varken ve böylece onun karşısında hırsız damgası yemekten kurtulabilecekken yine de parayı iade etmeye karar verememiş olmasını ve paralara veda etmektense Yekaterina İvanovna’nın gözünde hırsız olarak kalmak istemesini hayatının en yüz kızartıcı işi olarak gördüğünü haykırmış. Bunu biliyorum, bana anlatmışlardı. Kim bilir bu borç yüzünden ne acı çekti!” diye haykırarak sözünü bitirdi Alyoşa.

Tabii, savcı da geri kalmadı. Alyoşa’dan bütün bunların nasıl olduğunu bir kez daha anlatmasını rica etti ve sanık gerçekten göğsüne vururken bir şey gösterir gibi miydi, sadece göğsünü yumrukluyor olamaz mıydı, diye birkaç defa ısrarla sordu.

“Zaten yumruğuyla vurmuyordu!” diye haykırdı Alyoşa. “Parmaklarıyla işaret ediyordu, hem şurayı, çok yukarıyı gösteriyordu... Ama bunu nasıl da şu ana kadar tamamen unutabildim!”

Mahkeme başkanı Mitya’ya dönerek bu ifade konusunda ne söyleyebileceğini sordu. Mitya, her şeyin aynen böyle olduğunu, boynunun biraz aşağısında, göğsünde bulunan bin beş yüz rublesini işaret ettiğini ve bunun kesinlikle bir rezalet olduğunu doğruladı. “İnkâr edemeyeceğim bir rezalet, hayatımın en yüz kızartıcı hareketi!” diye haykırdı Mitya. “Geri verebilirdim, ama vermedim. Onun gözünde hırsız olarak kalmayı tercih ettim ve parayı geri vermedim. Ama asıl rezalet geri vermeyeceğimi önceden bilmemdi! Alyoşa haklı! Teşekkür ederim Alyoşa!”

Alyoşa’nın sorgusu böylece sona erdi. Bir tanecik olsun, ufacık olsun bir kanıtın, belli belirsiz, ama yine de böyle bir muskanın var olduğunu ve içinde bin beş yüz rublenin bulunduğunu, sanığın Mokroye’deyken hazırlık soruşturması sırasında bu bin beş yüz ruble için yaptığı “benimdi” açıklamasının yalan olmadığını bir parçacık olsun doğrulayabilecek bir kanıtın bulunmuş olması önemliydi. Alyoşa memnundu; yüzü kıpkırmızı, kendisine gösterilen yere geçti. Uzun bir süre daha kendi kendisine “Nasıl da unuttum! Nasıl da bir anda hatırladım!” diye tekrarladı.

Yekaterina İvanovna’nın sorgulanmasına geçildi. Yekaterina İvanovna içeri girer girmez salonda alışılmamış bir şey oldu. Hanımlar saplı gözlüklerine ve dürbünlerine yapıştılar, erkekler kımıldanmaya başladılar, bazıları daha iyi görebilmek için ayağa kalktılar. Hepsi de sonradan Yekaterina İvanovna içeri girer girmez Mitya’nın birden “keten gibi” bembeyaz olduğunu iddia ettiler. Siyahlar içinde, gösterişsiz ve hemen hemen çekingen bir halde kendisine gösterilen yere yaklaştı. Heyecanlı olup olmadığını yüzüne bakıp anlamak mümkün değildi, ancak koyu ve kederli gözlerinde kararlılık pırıltıları vardı. Sonradan pek çok kişinin Yekaterina İvanovna’nın o anda şaşırtıcı derecede güzel olduğunu ileri sürdüklerini de belirtmek gerekir. Alçak sesle, ama bütün salonun duyabileceği şekilde konuşuyordu. Son derece sakin ya da en azından sakin olmaya çalışarak konuşuyordu. Mahkeme başkanı sorularını dikkatle, son derece saygılı bir şekilde, adeta “bazı tellere” dokunmaya korkarak ve karşısında duran büyük mutsuzluğa saygı göstererek sormaya başladı. Ama Yekaterina İvanovna daha ilk sözlerinden itibaren kendisine sorulan bir soruya karşılık sanığın nişanlısı olduğunu kesin bir ifadeyle açıkladı ve “o beni bırakana kadar...”- diye alçak sesle ekledi. Postayla akrabalarına göndermesi için Mitya’ya emanet ettiği üç bin rubleyi sorduklarında kesin bir şekilde şöyle dedi: “Doğruca postaya vermesi için vermemiştim; o sırada paraya çok ihtiyacı olduğunu hissediyordum... o anda... Bu üç bin rubleyi ona isterse bir ay içinde göndermesi koşuluyla vermiştim. Sonradan bu borç için kendisini bu kadar üzmesi gerekmezdi...”

Bütün soruları ve Yekaterina İvanovna’nın verdiği yanıtları tam olarak aktaracak değilim, sadece ifadesinden çıkan anlamı belirteceğim.

“Bu üç bin rubleyi babasından alır almaz göndereceğinden kesinlikle emindim,” diye devam etti soruları cevaplarken, “çıkar düşkünü biri olmadığına ve dürüstlüğüne... para işlerindeki... dürüstlüğüne her zaman güvenmişimdir. Babasından üç bin ruble alacağından kesinlikle emindi ve birkaç defa bana da bundan söz etmişti. Babasıyla aralarında bir anlaşmazlık olduğunu biliyordum ve babası tarafından kalbinin kırıldığından emindim, hâlâ da eminim. Babasını ne şekilde tehdit ettiğini hatırlamıyorum. En azından benim yanımda hiçbir şey söylemedi, herhangi bir tehdit lafı etmedi. Eğer o zaman bana gelseydi, bana borçlu olduğu şu lanet olası üç bin ruble için endişelerini hemen giderebilirdim, ama bana artık gelmiyordu... bense... öyle bir durumdaydım ki... onu evime çağıramazdım... Ondan bu parayı geri istemeye de hakkım yok zaten,” diye birden ekledi. Sesinde kararlı bir ifade vardı. “Bir keresinde ben de ondan üç bin rubleden daha fazla borç almıştım ve parayı, o sıralar bir gün gelip de ona borcumu geri ödeyip ödeyemeyeceğimi hiç bilmeden kabul etmiştim...”

Ses tonunda adeta bir meydan okuyuş hissedildi. Tam bu anda soru sorma sırası Fetyukoviç’e geçmişti.

“Bu olay buraya gelmeden önce, ilk tanıştığınızda mı olmuştu?” diye dikkatli bir yaklaşımla söze girdi Fetyukoviç. Bir fırsat yakaladığını hemencecik hissetmişti. (Bu arada parantez içinde onun Petersburg’dan bir dereceye kadar Yekaterina İvanovna tarafından çağrıldığı halde daha öbür şehirdeyken Mitya tarafından kıza verilmiş olan beş bin rubleden ve “ayaklarına kapanma” olayından hiç haberi olmadığını belirteceğim. Yekaterina İvanovna ona bundan bahsetmemiş, saklamıştı! Şaşırtıcı bir durumdu bu. Bu olayı mahkemede anlatıp anlatmayacağını son dakikaya kadar kendisinin de bilmediğini ve bir ilham beklediğini kesinlikle söyleyebiliriz.)

Hayır, o dakikaları hiçbir zaman unutamam! Yekaterina İvanovna anlatmaya başlamıştı, her şeyi, Mitya’nın Alyoşa’ya bahsettiği bu olayı, “ayaklarına kapanma” hikâyesini de, nedenlerini de, babasını da, Mitya’nın evine gidişini de anlattı, ama bir tek sözcükle, bir imayla olsun Mitya’nın “para için Yekaterina İvanovna’nın kendisine gelmesini” kız kardeşi vasıtasıyla teklif ettiğinden hiç söz etmedi. Büyüklük göstererek bunu gizledi ve o gün genç subayın evine bir şeyler umarak... ondan para istemek için kendisinin koştuğunu söylemekten çekinmedi. İnsanı sarsan bir şeydi bu. Dinlerken içim ürpermişti ve titriyordum, salondakiler adeta donup kalmış, her sözcüğü yakalamaya çalışıyorlardı. Eşi benzeri görülmemiş bir şey oluyordu. Öyle ki, onun gibi hükmetmeye alışmış ve etrafını hor gören kibirli bir kızdan bile böylesine açık yüreklilikle ifade vermesi, kendini bu şekilde feda etmesi, lekelemesi hiç beklenmezdi. Hem de ne için, kimin için? Kendisine ihanet eden ve kalbini kıran adamı kurtarmak için, onun lehine iyi bir etki bırakarak birazcık olsun kurtulmasına yardımcı olmak için! Son beş bin rublesini, yani hayatta elinde kalmış olan her şeyini veren ve masum bir genç kızın önünde saygıyla eğilen bir subay tipi sahiden de son derece sempatik ve çekiciydi, ama... yüreğim acıyla sıkışıyordu. Bu işin arkasından bir iftira çıkacağını (sonradan çıktı da zaten!) hissediyordum! Daha sonra bütün şehirde pis pis sırıtarak hikâyenin özellikle subayın genç kızın “sözüm ona sadece saygılı bir selam vererek” evinden gitmesine izin verdiği kısmının belki de tümüyle doğru olmadığını konuşup durdular. Bu öyküde bir şeylerin “atlanmış olduğunu” ima ettiler. En saygıdeğer hanımlar bile “Hadi diyelim ki, bir şey atlanmamış, hepsi doğru olmuş olsun, o zaman da genç bir kızın babasını kurtarmak için bile olsa bu şekilde davranması çok soylu bir davranış olmasa gerek” diye konuşuyorlardı. O kadar zeki ve önsezileri hastalık derecesinde kuvvetli olan Yekaterina İvanovna insanların bu şekilde laf etmeye başlayacaklarını önceden hissetmemiş miydi acaba? Mutlaka hissetmişti ve her şeyi söylemeye karar vermişti! Öykünün gerçekliğine duyulan bütün bu kötü niyetli kuşkular daha sonra ortaya çıkmıştı, oysa ilk anda herkes sarsılmıştı. Mahkeme üyelerine gelince, onlar Yekaterina İvanovna’yı pek derin bir saygıyla, hatta diyebiliriz ki, mahcup bir sessizlik içinde dinliyorlardı. Savcı daha sonra bu konuda tek bir soru bile sormadı. Fetyukoviç, kızın önünde yerlere kadar eğildi. Ah, neredeyse bayram yapıyordu! Pek çok şey elde edilmişti: Soylu bir coşku içinde son kalan beş binini veren bir adam ve daha sonra bir gece üç bin ruble çalmak için babasını öldüren yine aynı adam; akıl almaz bir şeydi bu. Fetyukoviç şu anda en azından hırsızlık konusunu bertaraf edebilirdi. “Dava” birden yeni bir ışık demetiyle aydınlanmıştı. Mitya’nın yararına sevimli sayılabilecek bir durum ortaya çıkmıştı. Mitya ise... anlatılanlara göre, Yekaterina İvanovna ifade verirken bir ya da iki defa yerinden fırlamış, sonra tekrar sıraya çökmüş ve iki eliyle yüzünü örtmüştü. Ama Yekaterina İvanovna ifadesini tamamladığında ellerini ona uzatarak ağlamaklı bir sesle şöyle haykırmıştı:

“Beni neden mahvettin Katya?”

Ve bütün salonun duyacağı kadar yüksek sesle hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlamıştı. Bununla birlikte hemen kendisine hâkim olmuş ve tekrar bağırmıştı:

“İşte şimdi hüküm giydim!”

Daha sonra ise dişlerini sıkarak ve ellerini göğsünde birleştirerek oturduğu yerde donup kalmıştı. Yekaterina İvanovna salondan çıkmadı ve kendisine gösterilen sandalyeye oturdu. Rengi solmuştu ve gözlerini yere dikmiş oturuyordu. Yakınında oturanlar uzun bir süre humma geçiriyormuş gibi tir tir titrediğini anlattılar. İfade vermek üzere Gruşenka geldi.

Aniden koparak belki de Mitya’yı gerçekten mahveden fırtınaya adım adım yaklaşıyorum. Çünkü böyle bir olay olmasaydı suçluya en azından hoşgörü gösterilebileceğinden emindim, zaten başkaları da, bütün hukukçular da sonradan aynı şeyi söylediler. Ama bundan biraz sonra söz edeceğim. Önce Gruşenka hakkında bir iki laf edeyim.

Salona siyahlar içinde ve omuzlarında güzel siyah şalıyla girdi. Kendine özgü sessiz, kayar gibi yürüyüşüyle, zaman zaman şişman kadınların yürüdükleri gibi hafifçe sallanarak, gözünü başkana dikmiş, ne sağa ne de sola bakmadan parmaklığa yaklaştı. Bence o anda çok güzeldi ve sonradan hanımların iddia ettikleri gibi hiç de solgun değildi. Hanımlar Gruşenka’nın yüzünde dikkatini bir noktaya toplamış kızgın bir ifade olduğunu da ileri sürmüşlerdi. Sanıyorum, öfkeliydi ve izleyenlerin bir skandal hevesinde olan küçümseyici meraklı bakışlarını ağır bir şekilde üzerinde hissediyordu. Gururlu, hor görülmeye tahammül edemeyen bir karakteri vardı. Birinin kendisini hor gördüğünden kuşkulanır kuşkulanmaz hemen öfkeyle ve karşı koyma arzusuyla parlayan insanlardandı. Bunun yanı sıra bir ürkeklik, bu ürkeklik yüzünden de içinden gelen bir utanç söz konusuydu. Bunda şaşacak bir şey yoktu, konuşması düzgün değildi; bazen öfkeli, bazen hakaret dolu ve son derece kaba, bazen de kendini kınadığı, suçladığı anlarda içinden gelen, yüreğinden kopan bir konuşmaydı bu. Zaman zaman da sanki bir uçuruma düşer, “ne olursa olsun ağzıma geleni söyleyeceğim...” der gibi konuşurdu. Fedor Pavloviç’le tanışıklığı konusunda sert bir ifadeyle “Saçmalık hepsi de, peşime düştüyse benim suçum ne?” dedi. Bir dakika sonra da şunları ekledi: “Bütün suç bende, ikisiyle de, ihtiyarla da, bununla da alay ettim ve ikisini de bu noktaya getirdim. Her şey benim yüzümden oldu.” Konu bir şekilde Samsonov’a geldi: “Bundan kime ne?” diye hemen küstah bir meydan okuyuşla parladı, “benim velinimetimdi, beni yalınayakken, akrabalarım evden kapı dışarı ettikleri zaman kabul etmişti.” Başkan, ona son derece nazik bir şekilde gereksiz ayrıntılara girmeden sorulara açıkça cevap vermesi gerektiğini hatırlattı. Gruşenka kızardı ve gözleri parladı.

Para zarfını görmemişti, sadece “caniden” Fedor Pavloviç’in elinde içinde üç bin ruble olan bir zarf bulunduğunu duymuştu. “Ama bunların hepsi aptalca şeylerdi, güldüm ve hiçbir şekilde oraya gitmedim...” dedi.

“Demin ‘cani’ derken kimi kastetmiştiniz?” diye sordu savcı.

“Uşağı, beyini öldüren, dün de kendisini asan Smerdyakov’u.”

Tabii hemen böyle kesin bir suçlamada bulunmak için elinde ne gibi kanıtlar olduğunu sordular, ancak onun elinde de hiçbir kanıt olmadığı anlaşıldı.

“Dmitriy Fedoroviç bana öyle söyledi, ona inanın. Onu aramıza giren karakedi mahvetti, her şeyin sebebi odur,” diye ekledi Gruşenka. Nefretinden tepeden tırnağa titriyor, sesi öfkeyle çınlıyordu.

Yine kimi ima ettiğini sordular.

“Hanımefendiyi, işte şu Yekaterina İvanovna’yı. O zaman beni evine çağırdı, çikolata ikram edip gönlümü kazanmak istedi. Onda birazcık bile utanma yoktur, işte bu kadar...”

Bu sırada başkan kullandığı ifadelere dikkat etmesini rica ederek sert bir şekilde sözünü kesti. Ancak kıskanç kadının yüreği bir kere alev almıştı, uçuruma atlamaya bile hazırdı...

“Mokroye köyündeki tutuklama sırasında sizin öteki odadan koşarak gelip ‘Hepsi de benim suçum, sürgüne beraber gidelim!’ diye bağırdığınızı herkes duymuş ve görmüş. Demek ki, onun baba katili olduğuna o anda artık inanmıştınız. Öyle değil mi?” diye sordu savcı.

“O andaki duygularımı hatırlamıyorum,” diye cevap verdi Gruşenka. “O sırada herkes onun babasını öldürdüğünü haykırıyordu, bunun benim suçum olduğunu, benim yüzümden babasını öldürdüğünü hissetmiştim. Ama suçsuz olduğunu söyler söylemez ona inandım, şimdi de inanıyorum ve daima inanacağım: O yalan söyleyecek bir insan değildir.”

Soru sorma sırası Fetyukoviç’e geçmişti. Bu arada hatırladığıma göre, Rakitin hakkında ve “Aleksey Fedoroviç Karamazov’u evine getirmesi karşılığında” vaat ettiği yirmi beş ruble hakkında sorular sormuştu.

“Parayı almasında şaşacak ne var,” diyerek alaycı bir öfkeyle gülümsedi Gruşenka, “bana hep para sızdırmaya gelirdi. Ayda otuz ruble aldığı olurdu, daha çok da eğlence için: Ben olmasam yiyip içecek parası olmazdı.”

“Bay Rakitin’e karşı neden bu kadar cömert davranıyordunuz?” diye Fetyukoviç atıldı, hem de başkanın oturduğu yerde kımıldandığını fark ettiği halde.

“Nasıl cömert davranmam, kendisi benim kuzenimdir. Annemle onun annesi öz kardeştir. Yalnız bundan buradaki hiç kimseye bahsetmemem için bana hep yalvarır, benden çok utanırdı.”

Bu yeni gerçek herkes için son derece beklenmedik bir şeydi. Bu gerçeği o ana kadar bütün şehirde bir tek kişi bile bilmiyordu, hatta manastırda bile bu durum bilinmiyordu ve ayrıca Mitya da bilmiyordu. Rakitin’in oturduğu sandalyede utancından kıpkırmızı olduğunu anlattılar sonradan. Gruşenka salona girmeden önce onun Mitya aleyhinde ifade verdiğini öğrenmiş ve bu yüzden de çok kızmıştı. Bay Rakitin’in biraz önceki konuşması, bu konuşmanın bütün soyluluğu, kölelik hukuku ve Rusya’daki sosyal düzensizlikler konusundaki bütün o çıkışlar... bunların hepsi de bu defa artık kesin olarak herkesin gözünde alçalmış ve yok olmuştu. Fetyukoviç memnundu: Tanrı yine yardım etmişti. Gruşenka’yı uzun süre tutmadılar, zaten yeni bir şey de söyleyemezdi. İzleyenlerde hiç hoş olmayan bir etki bırakmıştı. İfadesini tamamlayıp salonda Yekaterina İvanovna’dan oldukça uzak bir yere oturduğunda yüzlerce küçümseyici bakış ona çevrilmişti. Gruşenka ifade verdiği sürece Mitya sanki taş kesilmiş gibi gözlerini yere dikmiş ve hiç ağzını açmamıştı.

Tanık olarak İvan Fedoroviç içeriye girdi.

V

ANİ FELAKET

Onu Alyoşa’dan daha önce çağırdıklarını belirteceğim. Ama mübaşir o sırada başkana geçirdiği ani bir rahatsızlık ya da bir nöbet yüzünden tanığın hemen gelemeyeceğini, ama düzelir düzelmez istendiğinde ifade vermeye hazır olduğunu rapor etmişti. Bununla birlikte hiç kimse bunu duymamış, durum daha sonra öğrenilmişti. Gelişi ilk anda hemen hemen hiç fark edilmedi: En önemli tanıklar, özellikle de iki rakip kadın sorguya çekilmişti; meraklar şimdilik giderilmişti. İzleyiciler arasında yorgunluk hissedenler bile vardı. Birkaç tanığın daha dinlenmesi gerekiyordu, ama artık her şeyin konuşulmuş olduğu göz önüne alınırsa bunlar da muhtemelen yeni bir şey söylemeyeceklerdi. Vakit de geç olmuştu. İvan Fedoroviç şaşırtacak kadar yavaş, hiç kimseye bakmadan ve hatta başı öne eğik, kaşları çatık adeta bir şey düşünüyormuş gibi yaklaştı. Giyimi kusursuzdu, ama yüzü en azından bende hasta bir adam izlenimi bıraktı: Bu yüzde sanki toprağa bulanmış bir şey, ölmek üzere olan bir insanın yüzüne benzeyen bir şey vardı. Bakışları donuktu; gözlerini kaldırdı ve bakışlarını yavaş yavaş salonda gezdirdi. Alyoşa birden oturduğu sandalyeden fırladı ve ah diye inledi. Ben hatırlıyorum. Ancak pek az kişi bunu fark etmişti.

Başkan, söze onun yemin etmeden tanıklık edeceğini, isterse ifade verebileceğini, isterse susabileceğini, ama elbette ki, tüm söyleyeceklerinin vicdanına kalmış bir şey olduğunu vs. vs. söyleyerek başladı. İvan Fedoroviç dinledi ve donuk donuk başkana baktı; ancak yüzü bir anda gülümseyecekmiş gibi yavaş yavaş değişmeye başladı ve tam başkan ona hayretle bakıp konuşmasını tamamlar tamamlamaz ansızın bir kahkaha attı.

“E, daha başka?” diye yüksek sesle sordu İvan.

Salonda çıt çıkmıyordu, sanki bir şeyler seziliyordu. Başkan tedirgin oldu.

“Siz... belki de henüz pek iyileşmediniz...” dedi gözleriyle mübaşiri arayarak.

“Endişelenmeyin, ekselansları, yeterince iyiyim ve size ilginç bir şey anlatabilecek durumdayım,” diye birden son derece sakin ve saygılı bir şekilde yanıt verdi İvan Fedoroviç.

“Söyleyecek özel bir şeyiniz mi var?” diye hâlâ kuşkulu devam etti başkan.

İvan Fedoroviç, gözlerini yere indirdi, birkaç saniye bekledi ve sonra kafasını tekrar kaldırıp kekeler gibi cevap verdi:

“Hayır... yok... Söyleyecek özel hiçbir şeyim yok.”

Soru sormaya başladılar. Hiç istemeden, inatla kısa kısa, hatta bir şeyden tiksiniyormuş ve bu tiksintisi giderek artıyormuş gibi yanıt veriyordu. Yine de akıllıca cevaplar verdi. Pek çok soruya cevap olarak bilmediğini söyledi. Babasının Dmitriy Fedoroviç’le arasındaki hesaplar konusunda hiçbir şey bilmiyordu. “Bu konuyla hiç ilgilenmedim,” dedi. Sanıktan babasını öldürme tehditlerini, Smerdyakov’dan da zarfın içindeki para konusunu duymuştu...

“Hep aynı şeyler işte,” diye birden yorgun bir halde konuşmasına ara verdi, “mahkemeye ayrıca söyleyebileceğim hiçbir şey yok.”

“Görüyorum, iyi değilsiniz, duygularınızı da anlıyorum...” diye söze başladı başkan.

Her iki yanındaki savcıya ve savunma avukatına dönerek gerekli gördükleri bir soruları varsa sormaya davet edecekti ki, birden İvan Fedoroviç bitkin bir sesle, “Çıkmama izin verin, eksekansları, kendimi çok kötü hissediyorum,” dedi.

Bu sözü söyler söylemez, izin falan beklemeden birden döndü ve salondan çıkmak üzere yürüdü. Ancak dört adım kadar gidip durdu, birden aklına bir şey gelmiş gibi sessizce gülümsedi ve tekrar eski yerine döndü.

“Ekselansları, ben de şu köylü kızı gibi davrandım... nasıldır bilirsiniz: ‘İstersem giderim, istersem gitmem’ der. Peşinden gelinlikle mi yoksa duvakla mı koşarlar yakalayıp da nikâha götürmek için, ama o hep ‘İstersem giderim, istersem gitmem...’ der. Bu da bizim milli bir şeyimiz...”

“Bununla ne anlatmak istiyorsunuz?” diye sert bir şekilde sordu başkan.

“İşte bunu,” dedi ve İvan Fedoroviç birden cebinden bir tomar para çıkarttı, “işte bu paraları... şu zarfın içindeki paraları,” maddi kanıtların bulunduğu masayı başıyla işaret etti, “babamın öldürülmesine neden olan paraları. Nereye koyayım? Mübaşir bey, şunları verebilir misiniz?”

Mübaşir para destesini aldı ve başkana iletti.

“Bu paralar nasıl elinize geçti... şayet bunlar o paralarsa?” diye sordu mahkeme başkanı hayretle.

“Smerdayov’dan, yani katilden aldım, dün. Kendini asmadan önce evine gitmiştim. Katil oydu, ama öldürmesini öğütleyen bendim... Babamın ölümünü kim istemezdi ki?”

“Aklınız başınızda mı, delirdiniz mi yoksa?” sözleri çıktı başkanın ağzından ister istemez.

“Önemli olan da bu ya zaten, aklım başımda... aşağılık aklım başımda, aynen sizinkiler gibi, bütün bu... suratsız herifler gibi!” diyerek birdenbire izleyenlere döndü. “Babamı öldürdüler, şimdi de korkmuş numarası yapıyorlar.” Öfkeli bir nefretle dişlerini gıcırdattı. “Birbirlerinin karşısında kırıtıp duruyorlar. Yalancılar! Hepsi de babamın ölümünü istiyordu. Bir alçak ötekini yiyecek... Ortada bir babanın öldürülmesi olmasaydı hepsi de öfkelenirlerdi... Eğlence! ‘Ekmek ve eğlence!’ Bununla birlikte ben de iyiyim doğrusu! Biraz suyunuz var mı, İsa aşkına biraz su verin de içeyim!” Birden kafasını tuttu.

Mübaşir hemen ona yaklaştı. Alyoşa birden ayağa fırladı ve “Hastadır o, inanmayın ona, nöbet geçiriyor!” diye bağırdı. Yekaterina İvanovna sandalyesinden hızla kalktı ve korkudan donakalmış bir halde İvan Fedoroviç’e gözlerini dikti. Mitya yerinden doğruldu ve yüzünde vahşi ve çarpık bir gülümseme hırsla kardeşine bakıyor ve onu dinliyordu.

“Sakin olun, deli değilim, yalnızca katilim!” diye tekrar konuşmaya başladı İvan. “Bir katilden güzel sözler söylemesi beklenmez...” diye birden ekledi ve nedense suratını çarpıtarak gülmeye başladı.

Savcı gözle görülür bir endişe içinde başkana doğru eğildi. Mahkeme üyeleri telaşla aralarında fısıldaştılar. Fetyukoviç kulaklarını dikmiş dinliyordu. Salon bekleyiş içinde donup kalmıştı. Başkan birden toparlandı.

“Tanık, sözlerinizden bir şey anlaşılamadı, hem burada bu şekilde konuşamazsınız. Sakinleşmeye çalışın ve öyle anlatın... tabii eğer gerçekten söyleyecek bir şeyiniz varsa. Bu itirafla neyi kanıtlayabilirsiniz...şayet sayıklamıyorsanız?”

“Tanığım yok, önemli olan da bu. Smerdyakov iti ifadesini zarfa koyup öbür dünyadan size gönderecek değil ya... Size hep zarf olmalı, bir tane bile olsa yeter. Tanığım yok benim... Bir tane dışında,” diyerek hayallere dalmış gibi gülümsedi.

“Tanığınız kim?”

“Kuyruklu biri, ekselansları, usule uygun olmaz! Le diable n’existe point!71 Önemsemeyin, pis, küçük bir şeytan,” diye ekledi birden gülmeyi keserek ve sanki gizli bir şey söylüyormuş gibi. “Mutlaka buralarda bir yerdedir, örneğin şu maddi kanıtların durduğu masanın altında olabilir, orada olmayıp da nerede olacak? Bakın, dinleyin beni; ona susmak istemediğimi söyledim, oysa o bana jeolojik devrimden bahsetti... saçma! Serbest bırakın canavarı hadi... marşını söyledi, bu yüzden de yüreği hafifledi! Sarhoş köpoğlunun ‘Vanka Piter’e gitti’ diye zırladığı gibi, bense iki saniyelik sevinç için katrilyon kere katrilyon verebilirdim. Beni tanımıyorsunuz! Ah, her şeyiniz öyle saçma ki! Hadi, onun yerine beni alın! Boşuna gelmedim ya... Neden, neden bunların hepsi böyle aptalca...”

Ve tekrar ağır ağır ve sanki hayallere dalmış gibi salona göz gezdirmeye başladı. Ancak artık herkes heyecanlanmaya başlamıştı. Alyoşa yerinden fırlayıp ona doğru atıldı, ama mübaşir İvan Fedoroviç’i kolundan yakalamıştı.

“Bu da nesi böyle?” diye haykırdı İvan mübaşirin suratına dik dik bakarak ve birden adamı omzundan yakalayıp deli gibi yere itti. Ancak muhafızlar yetiştiler ve İvan’ı yakaladılar, tam bu sırada kudurmuş gibi bir çığlık attı. Dışarıya çıkarmaya çalıştıkları sırada çığlık atıyor ve anlaşılmaz şeyler haykırıyordu.

Koşuşmalar iyice artmıştı. Her şeyi sırasıyla hatırlayamıyorum, ben de heyecanlanmış ve olanları takip edememiştim. Yalnızca daha sonra, ortalık sakinleşip de herkes meselenin aslını anladığında mübaşirin azarı işittiğini biliyorum. Gerçi adamcağız, tanığın sağlığının yerinde olduğunu, bir saat önce hafif bir fenalık geçirdiğinde doktorun kendisini gördüğünü, salona girene kadar da aklı başında konuştuğunu, böyle olacağını önceden bilmenin mümkün olmadığını, tam tersine tanığın ısrar ettiğini ve mutlaka ifade vermek istediğini amirlerine adamakıllı anlatmıştı ama. Ancak daha ortalık birazcık olsun sakinleşmeden ve insanlar daha kendine gelemeden bu defa da başka bir olay patlak verdi: Yekaterina İvanovna isteri krizi geçiriyordu. Keskin çığlıklar atarak hıçkıra hıçkıra ağlıyordu, ama dışarı çıkmak istemiyordu, çırpınıyor, dışarı çıkarmamaları için yalvarıyordu ve birden mahkeme başkanına şöyle bağırdı:

“Bir ifade daha vermek zorundayım, hemen... hemen!.. İşte kâğıt, mektup... alın, çabuk okuyun, çabuk! Bu canavarın mektubudur bu, bunun, bunun!” diyerek Mitya’yı gösteriyordu. “Babasını o öldürdü, göreceksiniz şimdi, bana babasını öldüreceğini yazıyor! Öteki ise hasta, hasta o, humma geçiriyor! Üç gündür humma geçirdiğini biliyorum!”

Kendini kaybetmiş böyle haykırıyordu. Mübaşir, Yekaterina İvanovna’nın başkana uzattığı kâğıdı aldı, genç kız ise sandalyesine çöküp yüzünü kapattıktan sonra çırpınarak ve ses çıkarmamaya çalışarak ağlamaya başladı. Zangır zangır titriyor, salondan atarlar korkusuyla en ufak bir iniltiyi bile bastırmaya çalışıyordu. Verdiği kâğıt, Mitya’nın “Başkent” Meyhanesi’nden yazdığı, İvan Fedoroviç’in “matematiksel” öneme sahip bir belge dediği mektubun ta kendisiydi. Heyhat! Bu mektup yüzünden olayın matematikselliği kabul edildi ve eğer bu mektup olmasaydı Mitya mahvolmayabilir, ya da hiç değilse böylesine korkunç bir şekilde mahvolmayabilirdi! Tekrarlıyorum, ayrıntıları izlemek zordu. Şimdi bile olanları karmakarışık hatırlıyorum. Başkan yeni belgeyi mahkemeye, savcıya, savunma avukatına, jüri üyelerine bu arada bildirmiş olmalıydı. Sadece tanığa soru sormaya başladıklarını hatırlıyorum. Başkanın kendisine hitaben yumuşak bir sesle sorduğu “Sakinleştiniz mi?” sorusuna karşılık Yekaterina İvanovna atılarak haykırdı:

“Ben hazırım, hazırım! Tamamen size cevap verebilecek durumdayım,” diye ekledi. Anlaşılan kendisini dinlemeyeceklerinden hâlâ korkuyordu. Ondan bunun ne mektubu olduğunu, mektubu hangi koşullarda aldığını daha ayrıntılı olarak anlatmasını istediler.

“Mektubu cinayetten bir gün önce aldım, mektubu bir gün önce, demek ki, cinayetten iki gün önce meyhaneden yazmış. Mektup ne biçim bir hesap pusulasına yazılmış, görün!” diye haykırdı nefesi tıkanarak. “O sırada benden nefret ediyordu, çünkü bir alçaklık yapmış ve şu aşüftenin peşine takılmıştı... ayrıca da bana üç bin ruble borçlanmıştı... Oh, yaptığı alçaklık yüzünden bu üç bin ruble ağırına gitmişti! Üç bin ruble meselesi şöyle olmuştu- sizden rica ediyorum, beni dinlemeniz için yalvarıyorum: daha babası öldürülmeden üç hafta önce bir sabah bana gelmişti. Paraya ihtiyacı olduğunu biliyordum, ne için olduğunu da biliyordum, bu aşüfteyi ayartmak ve beraber kaçmak için. O sırada bana ihanet ettiğinin ve beni bırakmak istediğinin farkındaydım. O gün bu parayı ona uzattım ve Moskova’daki kız kardeşime göndermesini istedim. Parayı verirken suratına baktım ve ne zaman isterse o zaman gönderebileceğini, hatta ‘bir ay sonra bile’ gönderebileceğini söyledim. Gözünün içine bakarken ‘Yanındaki aşüfteyle bana ihanet etmen için paraya ihtiyacın var, al işte sana para, sana kendi ellerimle veriyorum, al, eğer o kadar şerefsizsen alırsın!..’ demek istediğimi anlamamasına imkân var mıydı, söyleyin var mıydı? Foyasını ortaya çıkarmak istiyordum. Sonra ne oldu? Parayı aldı, aldı ve gitti, bu kadınla beraber bir gecede yiyip bitirdi... Ama anlamıştı, evet her şeyi bildiğimi anlamıştı. İnanın bana, parayı verirken benden bu parayı alacak kadar şerefsiz mi, değil mi diye onu denediğimi de anlamıştı. Gözlerinin içine baktım, o da benim gözlerime baktı ve her şeyi anladı, her şeyi anladı ve paramı alıp gitti!”

“Doğru söylüyorsun, Katya!” diye Mitya birden haykırdı. “Evet, gözlerinin içine baktım ve şerefimi iki paralık etmek istediğini anladım, ama yine de paranı aldım! Bu alçağı aşağılayın, hepiniz yerin dibine batırın, hak ettim çünkü!”

“Sanık!” diye bağırdı mahkeme başkanı. “Bir kelime daha ederseniz sizi dışarı attırırım.”

“Bu para ona azap veriyordu,” diye devam etti Katya sinirli bir telaşla, “parayı bana geri vermek istiyordu, evet istiyordu, bu doğru, ama ona bu aşüfte için de para lazımdı. Sonunda babasını öldürdü, ama yine de bana parayı geri vermedi, o kadınla birlikte yakalandığı şu köye gitti. Orada da yine öldürdüğü babasından çaldığı parayı yedi. Babasını öldürmeden bir gün önce de bana bu mektubu yazmıştı. Sarhoşken yazmıştı. Mektubu duyduğu öfke yüzünden ve kendisi cinayet işlemiş olsa bile bu mektubu hiç kimseye göstermeyeceğimi bilerek, evet bunu kesinlikle bilerek yazdığını hemen o anda anlamıştım. Yoksa yazmazdı. Ondan intikam almak ve onu mahvetmek istemeyeceğimi biliyordu! Okuyun, dikkatle okuyun, lütfen çok dikkatli okuyun ve mektupta yapacağı her şeyi, ama her şeyi, babasını nasıl öldüreceğini, paraların nerede olduğunu önceden anlatmış olduğunu gözlerinizle göreceksiniz. Lütfen iyi bakın ve hiçbir şeyi atlamayın, orada şöyle bir cümle var: ‘İvan gider gitmez öldüreceğim’ diyor. Demek ki, cinayeti nasıl işleyeceğini önceden planlamış,” diye haince bir zevk duyarak mahkemeye telkinde bulundu Yekaterina İvanovna. Anlaşılan, bu kahrolası mektubu en ince noktasına kadar okumuş ve her satırını ezberlemişti. “Sarhoş olmasaydı bana bu mektubu yazmazdı, ama bakınca göreceksiniz, her şeyi önceden noktası noktasına yazmış, nasıl öldürdüyse aynısını yazmış, tam bir program!”

Kendini kaybederek ve kuşkusuz kendisi için de doğabilecek sonuçları önemsemeden böyle haykırmıştı. Oysaki, bu sonuçları belki de bundan bir ay önce tahmin edebilirdi, çünkü daha o zaman öfkeden titreyerek “Bunu mahkemenin huzurunda okumasam mı acaba?” diye uzun uzun düşünmüştü. Şu anda ise tepetaklak yuvarlanıyor gibiydi. Hatırlıyorum, tam bu sırada mektubu galiba zabıt kâtibi yüksek sesle okudu ve mektup sarsıcı bir etki yaptı. Mitya’ya “mektubu tanıyıp tanımadığını” sordular.

“Benim mektubum, benim!” diye haykırdı Mitya. “Sarhoş olmasaydım yazmazdım!.. Pek çok şey için birbirimizden nefret ettik Katya, ama yemin ederim, yemin ederim, ben seni nefret etmeden sevdim, oysa sen beni sevmedin!”

Umutsuzluk içinde ellerini kenetleyerek yerine çöktü. Savcı ve savunma avukatı karşılıklı olarak sorular sormaya başladılar. Hepsi de şu anlamda sorulardı: “Demin bu belgeyi gizlemeye ve daha önce tamamen farklı bir ifade vermeye sizi iten neydi?”

“Evet evet, demin yalan söylemiştim, hepsi yalandı, şerefimi ve vicdanımı karşıma alarak yalan söylemiştim, ama biraz önce benden o kadar nefret ettiği ve beni hor gördüğü için onu kurtarmak istiyordum,” diye deli gibi haykırdı Katya. “Ah, beni korkunç şekilde küçümsüyordu, her zaman hor görüyordu ve hem de biliyor musunuz, ta para için ayaklarına kapandığım o dakikadan beri beni küçümsüyordu. Bunun farkındaydım... Bunu daha o zaman hissetmiştim, ama uzun süre kendimi inandıramadım. Kaç kere ‘O gün bana kendi ayaklarınla gelmiştin’ dediğini gözlerinden okumuştum. Ah, o gün ona neden koşup gittiğimi anlamadı, hiç anlamadı, o sadece her şeyde bir adilik olduğundan kuşkulanır! Beni kendisi gibi zannetti, herkesin kendisi gibi olduğunu düşünür,” diye çıldırmış gibi öfkeyle dişlerini gıcırdattı Katya. “Benimle evlenmeyi ise sadece mirasa konduğum için istemişti, sadece bundan, bundan! Bundan olduğundan hep kuşkulanıyordum! Ah, o bir canavardır! O gün ayağına gittiğim için hayatım boyunca karşısında utancımdan titreyeceğimden ve bu yüzden kendisinin de beni sonsuza dek küçümseyebileceğinden, bu nedenle de hep üste çıkabileceğinden her zaman emindi. Benimle evlenmek istemesi de işte bu yüzdendi! Öyleydi, evet öyleydi! Sevgimle, sınırsız sevgimle onu yenmeye, hatta ihanetine katlanmaya çalıştım, ama o hiçbir şey, hiçbir şey anlamadı. Zaten ne anlayabilirdi ki! Canavarın tekidir! Bu mektubu ancak ertesi gün akşam vakti aldım, meyhaneden getirmişlerdi, oysa daha o sabah, o günün sabahı yaptığı her şeyi, hatta ihanetini bile bağışlamak niyetindeydim!”

Başkan ve savcı kızı yatıştırmaya çalıştılar. Eminim ki, Yekaterina İvanovna’nın böyle çılgınca davranmasından bu şekilde faydalanmaktan ve itiraflarını dinlemekten onlar da utanmışlardı. Hatırlıyorum, Katya’ya “Sizin için ne kadar zor olduğunu anlıyoruz, inanın bizler de bunu hissedebiliyoruz” vs. vs. dediklerini duymuştum. Ama yine de isteri krizi geçiren aklı başından gitmiş bir kadının ağzından çeke çeke ifade almaya devam ettiler. Sonunda Yekaterina İvanovna, böylesi sinirli anlarında genellikle bir an bile olsa gösterdiği aşırı bir açıklıkla İvan Fedoroviç’in bütün bu iki ay boyunca “canavar ve katili”, yani ağabeyini kurtarmak için neredeyse aklını kaçırmak üzere olduğunu anlattı.

“Kendini yiyip bitirdi,” diye haykırıyordu Katya, “hep babasını kendisinin de sevmediğini ve onun ölümünü kendisinin de istediğini bana itiraf ederek ağabeyinin suçunu hafifletmek istiyordu. Ah, ne vicdan, ne derin vicdan! Vicdanı yüzünden kendini yiyip bitirdi! Bana her şeyi açıkladı, her şeyi, bana her gün gelir ve tek dostu olarak benimle konuşurdu. Onun biricik dostu olmaktan onur duyarım!” diye haykırdı birden, gözleri parlıyor, adeta meydan okuyordu. “İki kere Smerdyakov’a gitmişti. Bir keresinde bana geldi ve şöyle dedi: Şayet öldüren ağabeyim değil de Smerdyakov ise (çünkü Smerdyakov’un öldürdüğüne ilişkin bu hikâyeyi buradakiler uydurdular), o takdirde ben de suçluyum, çünkü Smerdyakov, babamı sevmediğimi biliyordu ve belki de babamın ölümünü istediğimi düşünmüştü. O zaman bu mektubu çıkarttım ve ona gösterdim. Babasını ağabeyinin öldürdüğüne artık tamamen inanmıştı ve bu onu çok etkilemişti. Öz ağabeyinin baba katili olmasına katlanamazdı! Bir hafta önce bu yüzden hastalandığını fark ettim. Son günlerde benim evimde otururken kendi kendine konuşuyordu. Aklını kaçırmak üzere olduğunu görüyordum. Yürüyor ve kendi kendine konuşuyordu, onu sokaklarda böyle görmüşlerdi. Benim ricam üzerine buraya gelmiş olan doktor, iki gün önce onu muayene etti ve humma geçirmek üzere olduğunu söyledi. Hepsi onun, o canavarın yüzünden! Dün ise Smerdyakov’un öldüğünü öğrendi. Bu onu aklını başından alacak kadar etkiledi... ve bütün bunlar hep bu canavarın yüzünden, hep bu canavarı kurtarmak yüzünden!”

Ah, pek tabii ki, insan hayatta ancak bir defa böyle konuşabilir ve böylesi itiraflarda bulunabilir; örneğin, idam sehpasına çıktığı ölmeden önceki son dakikada. Ama Katya gerçek kişiliğine bürünmüş ve kendini açıklayacak anı yakalamıştı. O gün babasını kurtarmak için genç sefihin ayaklarına kapanmaya koşan Katya’ydı bu; biraz önce bütün bu izleyicilerin önünde sırf Mitya’yı bekleyen acı kaderi birazcık hafifletmek için “onun soylu davranışından” bahsedip kendini ve genç kızlık onurunu ayaklar altına almış onurlu ve iffetli Katya’nın ta kendisiydi bu. Ve işte şimdi de yine kendini feda etmişti ama bu defa artık bir başkası için. Belki de yalnızca şu anda, şu dakikada bu öteki adamın kendisi için ne kadar değerli olduğunu hissetmiş ve anlamıştı! Birden ağabeyinin değil, kendisinin öldürdüğünü ifade ederek onun kendini mahvettiğini düşünüp korku içinde kendini feda etmişti, onu, onun ününü ve unvanını kurtarmak için kendini feda etmişti! Ancak korkunç bir şey akla geliyordu: Mitya’yla arasındaki eski ilişkileri anlatırken Mitya hakkında yalan mı söylemişti; mesele buradaydı. Hayır, hayır, Mitya’nın ayaklarına kapandığı için kendisini küçümsediğini haykırırken isteyerek iftira atmamıştı! Buna kendisi de inanıyordu, belki de ayaklarına kapandığı andan beri saf ve daha o anda kendisine hayran kalmış olan Mitya’nın onunla alay ettiğinden ve onu küçümsediğinden kendisi de iyice emindi. Ve sadece gururu yüzünden, sırf yaralı gururu yüzünden isterik ve yıpratıcı bir aşkla o zaman Mitya’ya kendisi bağlanmıştı. Hem de bu aşk, aşktan çok intikama benziyordu. Ah, belki de bu yorucu aşk gerçek bir aşka dönüşebilirdi, belki de Katya bunu istiyordu, ama Mitya ihanetiyle onu ruhunun ta derinlerine kadar küçük düşürmüş ve ruhu affetmemişti. İntikam dakikası ansızın gelivermişti ve genç kadının yaralı gönlünde uzun bir süredir hastalıklı bir şekilde birikmiş olanların hepsi hiç beklenmedik bir anda patlayıp dışarı fırlamıştı. Mitya’yı ele vermişti, ama kendini de ele vermişti! Kuşkusuz, içini döker dökmez sinirleri boşaldı ve utancından yerin dibine geçti. Tekrar isteri nöbeti başladı, hıçkırarak ve çığlıklar atarak yerine çöktü. Katya’yı dışarı çıkarttılar. Tam Katya’yı dışarı çıkardıkları anda Gruşenka yerinden fırlayıp bir çığlık atarak Mitya’ya doğru atıldı. Hem öyle bir atıldı ki, tutamadılar bile.

“Mitya!” diye haykırıyordu. “Mahvetti seni yılanın! İşte size kendini gösterdi!” diye öfkeden titreyerek mahkeme heyetine bağırdı. Başkanın bir el hareketiyle Gruşenka’yı yakaladılar ve salondan çıkarmaya çalıştılar. Karşı koyuyordu, çırpınıyor ve geri Mitya’ya gitmeye çabalıyordu. Mitya da bir çığlık atıp Gruşenka’ya doğru atıldı. İkisini de yakaladılar.”

Öyle sanıyorum ki, hanım seyircilerimiz pek memnun kalmışlardı: Oldukça zengin bir seyirlikti. Daha sonra Moskovalı doktorun geldiğini hatırlıyorum. Galiba mahkeme başkanı İvan Fedoroviç’le ilgilenmesi için daha önce mübaşiri göndermişti. Doktor mahkeme heyetine hastanın çok tehlikeli bir humma nöbeti geçirdiğini ve hemen götürülmesi gerektiğini bildirdi. Savcının ve avukatın sorularına cevap olarak hastanın iki gün önce kendisine geldiğini ve o gün humma teşhisi koyduğunu, ama hastanın tedavi olmak istemediğini doğruladı. “Akıl sağlığı kesinlikle yerinde değil, uyanıkken hayaller gördüğünü, sokakta yürürken ölmüş insanlarla karşılaştığını ve her gece şeytanın kendisine misafirliğe geldiğini söyledi” diye sözlerini tamamladı doktor. Ünlü hekim ifadesini verdikten sonra dışarı çıktı. Yekaterina İvanovna tarafından sunulan mektup maddi kanıtlar arasına alındı. Mahkeme duruşmanın devam etmesine ve bu iki beklenmedik ifadenin de zapta geçirilmesine oybirliğiyle karar verdi.

Ancak ben duruşmanın bundan sonraki bölümünü anlatmayacağım. Geri kalan tanıkların ifadeleri de belirli özellikleri olsa bile öncekilerin tekrarından ve doğrulanmasından ibaretti zaten. Bir kere daha tekrarlıyorum, her şey gidip savcının konuşmasında birazdan sözünü edeceğim bir tek noktaya varıyordu. Herkes heyecan içindeydi, son felaketle herkes elektriklenmiş, büyük bir sabırsızlıkla bir an evvel sonuca varılmasını, tarafların konuşmalarını ve kararı bekliyordu. Fetyukoviç, besbelli Yekaterina İvanovna’nın ifadesinden etkilenmişti. Savcı ise zafer kazanmış gibiydi. İfadelerin alınması sona erdiği zaman hemen hemen bir saatlik bir ara verildi. Sonunda mahkeme başkanı hukuksal tartışmaları başlattı. Savcımız İppolit Kirilloviç iddianamesini okumaya başladığında herhalde hemen hemen akşamın altısı olmuştu.

71 (Fr.) Şeytan mevcut değildir! (Ç.N.)

VI

SAVCININ KONUŞMASI. KARAKTER TAHLİLLERİ

İppolit Kirilloviç, iddianamesini okumaya tepeden tırnağa sinirli bir ürpertiyle, alnında ve şakaklarında soğuk ve hastalıklı bir terlemeyle, bütün vücudunda bir üşüme, bir ateş nöbeti hissederek başlamış. Bunu sonradan kendisi anlattı. Bu konuşmayı chef d’oeuvre, tüm hayatının chef d’oeuvre’ü, kuğunun son şarkısı sayıyordu. Doğrusu, dokuz ay sonra veremden öldüğünü göz önüne alırsak eğer sonunu önceden kestirebilmiş olsaydı kendisini son şarkısını söyleyen kuğuyla karşılaştırmakta gerçekten haklı olduğu anlaşılabilirdi. Zavallı İppolit Kirilloviç, konuşmasına tüm yüreğini ve kafasının içinde ne varsa her şeyi koymuş ve gerek yurttaşlık duygusu olsun, gerekse “melun” sorunlar olsun içinde gizlediği her şeyi, en azından kafasına sığdırabildiği her şeyi beklenmedik bir anda göstermişti. Sözlerinin etkinliği içtenliğinden geliyordu: Sanığın suçluluğuna içtenlikle inanmıştı; sanığı, sadece görevini yerine getirmiş olmak için suçlamıyordu, “öç almaya” çağırarak “toplumu kurtarma” arzusuyla gerçekten sarsılıyordu. Hatta İppolit Kirilloviç’e düşman kesilen hanım izleyicilerimiz bile onun konuşmasının bıraktığı olağanüstü etkiyi kavramışlardı. Konuşmasına çatlak ve kısık bir sesle başlamıştı, ama çok kısa bir süre sonra sesi kuvvetlendi ve konuşmasının sonuna kadar bütün salonu çınlattı. Ancak konuşmasını bitirdiğinde neredeyse bayılıyordu.

“Sayın jüri üyeleri,” diye söze başladı iddia makamı, “bu dava bütün Rusya’da gürültü koparmıştır. Peki, neden bu kadar ilgi uyandırmış, neden bu derece dehşet yaratmıştır? Özellikle de bizler için? Hem de bizim gibi bütün bu adamlara alışkın kişiler için! Korkumuzun nedeni, böyle karanlık davaların bizim için artık hemen hemen korkutucu olmaktan çıkmış olmasıdır! Şu veya bu bireyin işlediği bir cinayetten değil, bizim alışkanlık edinmemizden dehşete düşmek gerekir. Bu tür davalara, bize önümüzde kötü bir gelecek olduğunu gösteren işaretlere olan kayıtsızlığımızın, sıcacık ilgimizin nedenlerini nerede aramak gerekir? Küstahlığımızda mı, henüz bu kadar genç, ama vaktinden önce içi geçmiş toplumumuzda zekâ ve hayal etme gücünün erkenden tükenmesinde mi? Temellerine kadar sallanan ahlak kurallarımızda mı, yoksa bu ahlak kurallarına hatta belki de hiç sahip olmadığımız konusunda mı? İnsana azap veren ve her yurttaşın acı çekmesi gereken değil, acı çekmek zorunda olduğu bu sorunlara burada çözüm arayacak değilim. Henüz ilk adımlarını atmakta olan çekingen basınımız topluma bazı hizmetler yapmıştır, çünkü eğer basın olmasaydı başını alıp gitmiş bir keyfiliğin ve ahlak düşüklüğünün insanı korkutacak boyutlara ulaştığını hiçbir zaman tam olarak öğrenemezdik. Basınımız, bu korkuları sadece şu anki hükümetin sağlamış olduğu açık mahkeme salonlarını ziyaret eden kişilere değil, herkese sayfalarında sürekli olarak aktarıyor. Hemen hemen her gün ne okuyoruz? Her dakika elimizdeki bu davanın bile karşısında sönük kaldığı ve sıradan bir dava olarak göründüğü şeyleri okuyoruz. Ama her şeyden önemlisi, Rusya’daki ulusal ceza davalarımızdaki artışın, yaşadığımız ve her yanı sarmış bir kötülükle mücadele edercesine mücadele etmenin artık güçleştiği genel ve ortak bir felaketi kanıtlıyor olmasıdır. Bir bakarsınız, hayata ve mesleğe yeni atılmış yüksek sosyeteden parlak genç bir subay, bir dereceye kadar kendi velinimeti olan küçük bir memuru ve bu memurun hizmetçisi olan kadını, imzaladığı borç senedini ve memurun kalan parasını çalmak için, ‘yüksek sosyetedeki ihtiyaçlarım için ve gelecekteki kariyerim için’ falan diyerek hiçbir vicdan azabı duymadan alçakça boğazlayıverir. İkisini de öldürdükten sonra kafalarının altına birer yastık koyar ve gider. Öbür tarafta göğsü cesaret madalyalarıyla dolu genç kahraman, komutanı ve velinimeti olan kişinin annesini ıssız bir yolda bir eşkiya gibi katleder ve suç ortaklarını kışkırtırken ‘kadının onu öz oğlu gibi sevdiğine, bu yüzden de onun sözünü dinleyeceğine ve yolda herhangi bir önlem almayacağına’ inandırır. Bu adam kesinlikle bir canavardır, ama ben şu anda bunun tek canavar olduğunu söyleyemeyeceğim. Bir başkası hiç kimseyi kesmemiştir, ama o da tıpkı öteki gibi düşünmekte ve hissetmektedir, onun da içinde aynen öbürü gibi alçakça bir şeyler vardır. Tek başına, vicdanıyla baş başa kalınca belki de şöyle soracaktır kendi kendine: “Namus da nedir ki, cinayet işlemek kör bir inançtan başka ne olabilir?” Belki de bana karşı çıkacak ve benim hasta, isterik bir adam olduğumu, korkunç iftiralar attığımı, saçmaladığımı, abarttığımı söyleyeceklerdir. Yapsınlar, varsın öyle yapsınlar, vallahi ilk başta ben sevinirdim buna! Ah, bana inanmayın, beni hasta yerine koyun, ama yine de sözlerimi sakın unutmayın: Söylediklerimin yalnızca onda biri, ya da yirmide biri bile doğru olsa yine de korkunçtur! Bakın beyler, bakın, ülkemizde genç insanlar nasıl da kendilerini vuruyorlar: ‘Orada ne olacak?’ gibi en ufak bir Hamlet’vari soru sormadan, sanki ruhumuzla ve bizi tabuta girdikten sonra bekleyen şeylerle ilgili bu madde, bu insanların yapılarından çoktan silinmiş, gömülmüş ve üzeri toprakla örtülmüştür. Bir de bizdeki işret âlemlerine, şehvet düşkünlerine bakın. Bu davadaki talihsiz kurban Fedor Pavloviç, bu şehvet düşkünlerinden bazılarına göre neredeyse bir bebek kadar masumdur. Onu hepimiz tanırdık, ‘aramızda yaşayan biriydi’... Evet, belki de bir gün gelir, gerek bizimkiler, gerekse Avrupalılar olsun en akıllı insanlar Rusya’da işlenen cinayetlerin psikolojisiyle ilgilenirler, çünkü incelenmeye değer bir konudur bu. Ancak bu inceleme daha sonra, daha boş bir vakitte, şu anda içinde bulunduğumuz acıklı kargaşa ortamı geri planda kaldığında olacaktır, bu konuyu örneğin benim gibi insanların yapabileceğinden hem daha akıllıca, hem de daha tarafsız olarak incelemek mümkün olacaktır. Şu anda ise biz, ya dehşete kapılıyoruz, ya da kendimizi dehşete kapılmış gibi gösteriyoruz, oysaki, tam tersine olanları arsız ve tembel aylaklığımızı harekete geçiren güçlü, garip duygulara bayılan insanlar olarak tadını çıkara çıkara seyrediyoruz, ya da küçük çocuklar gibi, korkunç hayaletleri elimizle kendimizden uzaklaştırıyoruz ve bu dehşet verici görüntü yok olana dek kafamızı yastığın altına saklıyoruz ve daha sonra da bu korkunç görüntüyü hemen unutup neşe içinde oyunlara dalıyoruz. Ama bir gün gelecek bizim de kendimize tıpkı topluma bakar gibi bir göz atmamız ve toplumsal meselemizi bir nebze olsun kavramamız ya da en azından kavramaya başlamamız gerekecektir. Geçen yüzyılın büyük yazarı, en büyük eserinin finalinde Rusya’yı meçhul bir hedefe doğru doludizgin giden yaman bir Rus troykasına benzeterek ‘Ah, troyka, kuş troyka, seni kim icat etti!’ diye haykırıyor ve gururlu bir heyecan içinde tüm halkların bu doludizgin troykanın önünde başlarını saygıyla eğerek kenara çekildiklerini ekliyor. Öyle olsun, beyler, saygı göstererek veya göstermeksizin kenara çekilsinler, ancak benim naçizane görüşüme göre dahi sanatçı, ya çocukça bir saflıkla güzel düşüncelere kapılmış, ya da sadece o günkü sansürden çekinerek böyle demiştir. Çünkü, eğer onun troykasına sadece kendi kahramanları, Sobakeviç’ler, Nozdrev’ler ve Çiçikov’lar koşulacak olsaydı o zaman arabacı yerinde kim oturacaktı, bu atlarla nereye varılabilecekti! Hem bunlar şimdikilerle hiç boy ölçüşemeyecek eski zaman atlarıdır, bir de bizimkilere bakın...”

İppolit Kirilloviç’in konuşması bu sırada alkışlarla kesildi. Rus troykasının tasvirindeki serbest fikirlilik pek beğenilmişti. Aslında topu topu iki ya da üç alkış duyulmuştu. Mahkeme başkanı, izleyicilere dönüp “salonu boşaltma” tehdidinde bulunmayı bile gerekli görmedi ve alkışlayanlardan yana ters ters bakmakla yetindi. Ama İppolit Kirilloviç coşmuştu: Daha önce hiçbir zaman alkışlanmamıştı! Yıllarca kimsenin dinlemek istemediği bir insan birdenbire tüm Rusya’ya görüşlerini açıklama fırsatı yakalamıştı!

“Aslında,” diye devam etti, “bir anda bütün Rusya’da bu derece acı verici bir ün kazanmış olan Karamazov ailesi kimdir? Belki de abartıyorum, ama bana öyle geliyor ki, bu ailenin çizdiği tabloda günümüz aydın topluluğunun bazı ortak unsurları görülmektedir. Ah, tabii bütün unsurları değil, sadece ‘küçük bir su damlasındaki güneş gibi’ mikroskobik bir görüntü söz konusudur, ama yine de bir şeyler yansımış, yine de bir şeyler ortaya çıkmıştır. Bu ailenin bu derece acıklı bir sonla hayatını kaybetmiş ‘babası’ olan bu talihsiz, azgın ve ahlaksız ihtiyara bir göz atalım. Hayata zavallı bir sığıntı olarak atılmış, tesadüfen ve hiç beklenmedik bir evlilikle drahoma olarak küçük bir sermaye kapmış doğuştan soylu biri, başlangıçta küçük bir düzenbaz ve herkesi pohpohlayan oldukça zeki bir soytarı, ama her şeyden önce bir tefeci. Yıllar geçtikçe, yani küçük sermayesi büyüdükçe cesareti de artıyor. Boynu büküklük ve dalkavukluk gidiyor, geriye sadece alaycı ve öfkeli bir ahlaksız ve şehvet düşkünü kalıyor. Manevi yönü tamamen silinmiş, yaşama hırsı ise aşırı boyutlara ulaşmıştır. O hale geliyor ki, hayatta şehvetten başka hiçbir şeyi gözü görmüyor ve çocuklarını da öyle yetiştiriyor. Bir babada olması gereken manevi sorumlulukların hiçbiri onda yoktur. Bu sorumluluklarla alay ediyor, küçük çocuklarını arka bahçede büyütüyor ve çocukları yanından alıp uzağa götürdükleri zaman çok memnun oluyor. Hatta onları tamamen unutup gidiyor. İhtiyarın tüm ahlak kuralları apres moi le déluge.72 Yurttaşlık anlayışına ters düşecek ne varsa hepsi, toplumdan tam olarak, hatta düşmanca duygularla uzaklaşma: ‘Varsın dünya alev alev yansın, yeter ki, ben iyi olayım.’ Durumu iyidir, halinden pek memnundur, yirmi-otuz yıl daha yaşama hırsıyla doludur. Öz oğlunu kandırıp onun parasıyla, anasından miras kalıp da oğluna geri vermek istemediği parayla öz oğlunun elinden sevgilisini almaya çalışıyor. Hayır, sanığın savunmasını Petersburg’dan gelmiş olan üstün yetenekli savunma avukatına bırakmak istemiyorum. Gerçeği söyleyeceğim, bu adamın oğlunun yüreğinde yarattığı öfkenin ne kadar büyük olduğunu anlıyorum. Ama bu zavallı ihtiyar için bu kadar söz yeter, layığını buldu zaten. Yalnız, bu babanın çağdaş babalardan biri olduğunu hatırlatalım. Bu adamın pek çok çağdaş babadan biri olduğunu söylersem toplumu gücendirmiş olur muyum acaba? Ne yazık ki, bu çağdaş babaların birçokları daha iyi yetiştirilmiş, daha iyi okumuş oldukları için kafalarının içindekini onun kadar arsızca ortaya dökmüyorlar, ama aslında onunla hemen hemen aynı düşünce yapısına sahipler. Ama ben belki de karamsarım. Olsun varsın. Zaten beni affedeceğiniz konusunda anlaşmıştık. Şu konuda da önceden anlaşalım: Bana inanmayın, ben konuşacağım, ama siz bana inanmayın. Ama yine de bana içimi dökme fırsatı verin, yine de sözlerimden bazılarını unutmayın. Bakın işte bu ihtiyarın, bu aile babasının çocuklarından biri karşınızda sanık sandalyesinde oturuyor, biraz sonra ona geleceğiz; birazcık ötekilerden söz edeceğim. Öbür ikisinden büyük olanı, parlak bir tahsil yapmış, son derece zeki, ancak hiçbir inancı olmayan, aynen babası gibi hayatta pek çok şeyi tamamen reddetmiş ve silip atmış günümüz gençlerinden biridir. Konuşmalarını hepimiz dinlerdik, toplumumuzda dostça kabul görürdü. Düşüncelerini gizlemezdi. Hatta tam tersine, evet tam tersine, bu durum şu anda bana onun hakkında, kuşkusuz kişisel olarak değil, Karamazov ailesinin bir üyesi olarak açık kalplilikle konuşma cesareti veriyor. Dün burada bir budala, davamızla yakından ilgisi bulunan, Fedor Pavloviç’in eski uşağı ve belki de yasadışı oğlu olan Smerdyakov, şehrin kenar mahallelerinden birinde canına kıydı. Smerdyakov, hazırlık soruşturması sırasında bana bu genç Karamazov’un, yani İvan Fedoroviç’in manevi bakımdan pervasızlığıyla kendisini nasıl korkuttuğunu isterik gözyaşları arasında anlatmıştı. ‘Kendilerine göre, dünyada ne varsa her şey mubahmış ve ilerde de hiçbir şeyin yasaklanmaması gerekiyormuş, bana hep bunu öğretiyorlardı’ demişti. Anlaşılan bu budala kendisine öğretilmiş olan bu tezle kesin olarak aklını bozmuştu. Gerçi sara hastalığı ve evlerinde patlak veren bu korkunç felaket de onun akli dengesinin bozulmasında etkili olmuştu ama. Yalnız bu budaladan ona çok daha akıllı bir gözlemci onuru veren son derece ilginç bir düşünce duymuştum, zaten bu yüzden bu konuyu açtım: ‘Eğer,’ demişti bana, ‘oğullarının arasında karakter bakımından Fedor Pavloviç’e en çok benzeyen biri varsa bu İvan Fedoroviç’tir!’ Lafı daha fazla uzatmayı nezaketsizlik sayarak başladığım kişilik tahlilini bu düşünceyle kapatıyorum. Yeni sonuçlar çıkarmak ve bir baykuş gibi, genç bir adamın kaderinin yalnızca mahvolmak olduğu kehanetinde bulunmak istemiyorum. Daha bugün, burada, bu salonda onun genç yüreğinde gerçeğin doğal gücünün hâlâ yaşamakta olduğunu, ailesine olan bağlılık hislerinin inançsızlıkla ve düşüncelerinden duyduğu gerçek ıstıraptan ziyade kalıtım yoluyla geçmiş olan ahlak düşüklüğüyle henüz boğulmamış olduğunu gördük. Öteki oğula gelince, o, ağabeyinin karamsar dünya görüşüne karşılık dindar ve alçakgönüllü, ‘halkçılık ilkelerine’ ya da bazı düşünür aydınlarımızın teorilerinde bu hikmetli sözle ifade ettikleri şeye bağlanmak isteyen çok genç biridir. Bildiğiniz üzere, manastıra sığınmıştı; nerdeyse rahip olacaktı. Günümüzün biçare toplumunda pek çok insanın kapıldığı, ahlaksızlıktan ve ahlaksızlığın getireceği kötülüklerden korkarak ve bir hata yapıp bütün kötülükleri Avrupa aydınlanmasına bağlayarak kendilerini, tıpkı hayaletlerden korkup zayıf düşmüş analarının kurumuş göğsüne başlarını gizleyerek sırf kendilerini korkutan şeyleri görmemek için huzur içinde uykuya dalıp bir ömür boyu uyumak isteyen çocuklar gibi ‘ana toprağa’, yani anayurdun bir ananınkine benzeyen bağrına atmalarına neden olan ürkek umutsuzluk, bence bu genç adamda çok erken bir yaşta bilinçsiz olarak ortaya çıkmıştı. Ben kendi adıma bu iyi ve yetenekli delikanlıya her şeyin en iyisini diliyorum, onun körpe ve temiz ruhunun ve halkçılık ilkelerine olan hevesinin ilerde genellikle olduğu gibi, ahlaki yönden karamsar bir mistisizme, medeni yönden ise kör bir şovenizme, yani belki de ağabeyinin bu derece ıstırabını çektiği yalan yanlış anlaşılmış ve boşu boşuna sahip olunmuş Avrupa aydınlanmasından kaynaklanan erken bir bozulmadan çok daha büyük bir kötülükle ulusları tehdit eden bu iki niteliğe bürünmemesini diliyorum.”

Şovenizm ve mistisizm için yine iki üç alkış duyuldu. İppolit Kirilloviç kendini iyice kaptırmıştı, ama bütün bunlar bu davaya pek de uygun düşmüyordu. Üstelik yeterince açık bir konuşma da değildi, ama bu veremli ve öfkeli adam hayatında bir defa olsun içini dökmek istemişti. Daha sonra anlattıklarına göre, İvan Fedoroviç’in karakter tahlilini yaparken pek de nazik olmayan bir duyguyla hareket etmişti, çünkü İvan Fedoroviç tartışma sırasında bir veya iki kez herkesin içinde ona haddini bildirmiş ve İppolit Kirilloviç de bunu unutmayarak şimdi öcünü almak istemişti. Ancak böyle bir yargıya varılıp varılamayacağını bilmiyorum. Her ne ise bunların hepsi de yalnızca işin giriş faslıydı, daha sonra iddianame davayla daha doğrudan ve yakın ilgili hale geldi.

“Bu çağdaş babanın üçüncü oğlu da,” diye devam etti İppolit Kirilloviç, “karşınızda, sanık sandalyesinde oturuyor. Onun davranışları da, yaşamı da, yaptığı işler de karşınızda: Vakit geldi ve her şey anlaşıldı, her şey ortaya çıktı. Kardeşlerinin ‘Avrupa düşkünlüğünün’ ve ‘halkçı ilkelerinin’ aksine Rusya’yı tabii haliyle temsil ediyor, ah, hayır Rusya’nın tümünü değil, aman tümünden Tanrı saklasın! Ancak, burada o, yani Rusyacığımız, anacığımız hissediliyor, kokusu geliyor, sesi işitiliyor. Bizler olduğumuz gibiyiz, iyilik ve kötülüğün şaşırtıcı bir karışımıyız, aydınlanmanın ve Schiller’in hayranlarıyız ve aynı zamanda da meyhanelerde azıp sarhoşların, kadeh arkadaşlarımızın sakallarını yolarız. İyi ve güzel oluruz, ama sadece bize karşı iyi ve güzel olunduğunda. Aksine en soylu ideallere bile kapılırız, evet kapılırız, ama bir tek koşulla, bu idealler kendiliğinden ortaya çıkarsa, gökten masamıza pat diye düşerse ve en önemlisi karşılığında hiçbir bedel ödemeden elimize geçerse. Bedel ödemeyi hiç sevmeyiz, ama almayı çok severiz ve bu her alanda geçerlidir. Bize hayatın her çeşit nimetini verin (hem her çeşit olacak, daha aşağısı kurtarmaz), hiçbir şekilde keyfimize karışmayın, işte o zaman biz de ne kadar iyi ve güzel olabileceğimizi size gösteririz. Açgözlü değiliz, hayır, ama bize daha fazla, mümkün olduğu kadar daha fazla para verin ve aşağılık metali nasıl bir nefretle ve eli açıklıkla bir gecede hızlı bir içki âleminde nasıl yiyip bitirdiğimizi görün. Yok eğer para vermezseniz, o zaman da çok istediğimizde bu parayı nasıl bulabileceğimizi gösteririz. Yalnız bundan daha sonra bahsedeceğiz, sırasıyla gidelim. Biraz önce ne yazık ki, aslı yabancı olan saygıdeğer bir yurttaşımızın ifade ettiği gibi karşımızdaki her şeyden önce ‘çıplak ayak arka bahçeye’ terk edilmiş zavallı bir çocuktur! Bir kere daha tekrarlıyorum: Sanığın savunmasını kimseye bırakmayacağım! Suçlayan da benim, savunan da. Evet, efendim, hepimiz insanız ve çocukluktaki ve baba ocağındaki ilk izlenimlerin insan karakterini nasıl etkileyebileceğini bilebiliriz. Ama bu çocuk artık bir delikanlı, genç bir adam, bir subaydır; taşkın hareketleri ve düellolar yüzünden bereketli Rusyamızın uzak sınır kasabalarından birine sürgüne gönderilir. Burada hem çalışır hem de içki âlemlerinde vakit geçirir, eh büyük gemi büyük deniz ister tabii. Para gerekmektedir, efendim, öncelikle para. Uzun tartışmalardan sonra babasıyla arasında son altı bin rubleyle ilgili mesele hallolur ve bu parayı gönderirler. Dikkat buyurun, bir belge vermiş. Ayrıca kalan paradan feragat ettiğini ve babasıyla arasındaki miras tartışmasının bu altı binle sona erdiğini gösteren bir mektubu da var. Tam bu sırada genç, yüksek karakterli ve eğitimli bir kızla karşılaşır. Ah hayır, ayrıntıları tekrarlamaya kalkışmayacağım, bunları daha demin dinlediniz, hem onura, hem özveriye tanık oldunuz, artık ben bir şey demiyorum. Düşüncesiz ve ahlaksız, ama gerçek soyluluğun, yüksek bir düşüncenin önünde eğilen genç bir adam tipi karşımızda son derece sempatik bir şekilde beliriverdi. Ama bunun hemen arkasından, yine bu mahkeme salonunda madalyonun öbür yüzü hiç beklenmedik bir şekilde ortaya çıktı. Bu konuda da tahminlere girişmeyeceğim ve neden böyle olduğunu çözümlemeye kalkışmayacağım. Ancak böyle olmasının nedenleri vardı. Aynı şahıs, uzun süre sakladığı öfkesinin neden olduğu gözyaşları arasında bize kendisinin bu ihtiyatsız, belki de önüne geçilmez, ama yine de yüce duygulara sahip taşkınlığını en başta nişanlısı olan bu adamın kınadığını açıkladı. Bu adamın, genç kızın nişanlısı olan bu adamın dudaklarında herkesten önce alaycı bir gülümseme, genç kızın bir tek ondan gelmesine katlanamadığı alaycı bir gülümseme belirmiş. Genç kız, nişanlısının kendisine ihanet ettiğini bilerek (adam ihanet etmişti, çünkü kızın ihanet de dahil olmak üzere artık her şeyine katlanacağına inanmıştı), evet bunu bilerek, adama mahsus üç bin ruble teklif ediyor ve bu parayı ona kendisine ihanet etmesi için verdiğini son derece açık bir biçimde belli ediyor: ‘Bakalım alacak mısın, almayacak mısın, o kadar ahlaksız olabilecek misin,’ diyor kız hiçbir şey söylemeden yargılayan ve deneyen bakışıyla. Adam kıza bakıyor ve düşüncesini tümüyle anlıyor (zaten biraz önce hepimizin önünde her şeyi anlamış olduğunu itiraf etmişti) ve bu üç bin rubleyi kesin olarak cebine indiriyor ve paraları iki gün içinde yeni sevgilisiyle birlikte yiyip bitiriyor! Hangisine inanmalı? Birinci hikâyeye, yani varını yoğunu feda eden ve erdemin önünde eğilen yüksek soyluluk hikâyesine mi, yoksa madalyonun o derece iğrenç olan öteki yüzüne mi? Hayatta iki zıtlık arasında gerçeği genellikle ortada aramak gerekir; ama burada durum hiç de öyle değil. Büyük olasılıkla adam birinci durumda içtenlikle bir soylu gibi davranmış, ikincisinde ise aynı içtenlikle bir alçak gibi davranmıştı. Niçin? Tabiatımızın geniş, Karamazov tabiatı olmasından (ben de zaten sözü buna getiriyorum), her çeşit zıtlığı bir araya getirebilecek ve iki uçurumu, tepemizdeki yüce idealler uçurumunu ve altımızdaki en aşağılık, en pis kokulu uçurumu aynı anda görebilme yeteneği kazandıran Karamazov tabiatından. Biraz önce genç bir gözlemci tarafından, bütün Karamazov ailesini yakından ve derinlemesine gözlemiş olan Bay Rakitin tarafından ifade edilmiş olan parlak düşünceyi anımsayınız: ‘Bu tür azgın, zaptedilmez tabiatlar için düşmenin alçaklığını hissetmek en yüksek soyluluk duygularını hissetmek kadar gereklidir,’ doğrudur: Doğal olmayan bu karışım bu tip insanlar için sürekli olarak gereklidir. İki uçurum, iki uçurum beyler, aynı anda iki uçurum, aksi takdirde mutsuz oluruz ve tatmin olamayız, yaşamımızın tadı tuzu olmaz. Genişiz, anamız Rusyamız kadar genişiz, her şeyi içimize sığdırırız, her şeyle bağdaşabiliriz! Sayın jüri üyeleri, şu üç bin rubleye biraz önce değinmiştik, ben birazcık daha ileriye gideceğim izninizle. Düşünün, bu adam, o gün bu paraları aldıktan sonra, hem de o derece utanılacak, rezil bir şekilde, iyice küçülerek aldıktan sonra, aynı gün bu paranın yarısını ayırıyor, bir bezin içine dikiyor ve daha sonra koca bir ay boyunca paranın tüm cazibesine ve aşırı ihtiyaçlarına rağmen onları boynunda taşıma kararlılığını gösteriyor! Ne meyhanelerde içki âlemlerindeyken ne de sevgilisini rakibi olan babasının baştan çıkarıcı vaatlerinden uzaklaştırmak için gereken parayı Tanrı bilir kimden bulmak üzere şehirden rüzgâr gibi ayrıldığı sırada bu muskaya dokunmaya kalkışmıyor. Sırf sevgilisini o kadar kıskandığı ihtiyarın eline bırakmamak için boynundaki muskayı açmalı ve sevgilisini şu anda içine düştüğü durumdan uzaklara götürmek için ‘Seninim’ diyeceği anı bekleyerek ısrarla onun yanında evde kalmalıydı. Ama hayır, muskasına dokunmuyor, hem de hangi bahaneyle? Birinci bahane, söylemiştik, ‘Seninim, nereye istersen götür beni’ dendiği zaman götürebilecek parasının olmasıydı. Ancak bu birinci bahane, sanığın kendi ifadesiyle ikinci bahanenin karşısında sönük kaldı. Paraları üzerimde taşıyorum, ‘Alçağım, ama hırsız değilim,’ çünkü aşağıladığım nişanlıma her an gidebilirim ve hileyle cebime indirdiğim paranın yarısını önüne koyup her zaman için ona şöyle diyebilirim: ‘Görüyorsun, senin paranın yarısını harcadım ve böylece zayıf ve ahlaksız bir adam olduğumu (sanığın diliyle ifade ediyorum), hatta alçağın biri olduğumu kanıtlamış oldum, ama alçak bile olsam hırsız değilim, çünkü eğer hırsız olsaydım paranın kalan yarısını sana getirmezdim, aynen öteki yarısı gibi onu da cebime indirirdim.’ Şaşırtıcı bir açıklama! Son derece çılgın, ama aynı zamanda da yüz kızartıcı bir şekilde üç bin rubleyi cebine indirmenin çekiciliğinden kendini alamayan bu zayıf adam, evet bu adam, birdenbire kendisinde büyük bir kararlılık hissediyor ve binlerce rubleyi elini bile sürmeden boynunda taşıyabiliyor! Bu durum çözmeye çalıştığımız karakterle birazcık olsun uyuşuyor mu? Hayır, izninizle asıl Dmitriy Fedoroviç’in paralarını bu muskanın içine dikmeye gerçekten de karar vermiş olsa bile böyle bir durumda nasıl davranması gerektiğini sizlere anlatacağım. Aklı ilk çelindiğinde, paraların ilk yarısını birlikte yediği yeni sevgilisinin bir kere daha gönlünü almak için muskasını sökecek ve içinden diyelim, ilk başta bir yüz ruble çekip alacaktı, çünkü paranın yarısını, yani bin beş yüz rubleyi sürekli olarak taşımasına ne gerek vardı, bin dört yüz ruble de yeterli olurdu, zaten gidip ‘Ben alçağın biriyim, ama hırsız değilim, çünkü her şeye rağmen bin dört yüz rubleyi geri getirdim, hırsız olsaydım hiçbir şey getirmezdim’ diyecekti. Bir süre sonra muskayı tekrar sökecek ve ikinci yüzlüğü, sonra üçüncüyü, dördüncüyü, ayın sonuna kadar diğer kalanları ve nihayet son yüzlüğü çıkaracaktı: Bir tane yüzlük götürürüm, nasıl olsa aynı kapıya çıkar: ‘Alçağım, ama hırsız değilim. Yirmi dokuz tane yüzlük yedim, ama yine de bir tanesini geri getirdim, hırsız olsaydım onu da getirmezdim.’ Nihayet sondan bir önceki yüzlüğü de yedikten sonra sonuncuya bakıp kendi kendine ‘Bu bir tanecik yüz rubleyi de geri vermeye değmez zaten, onu da harcayayım!’ diyecekti. İşte bizim bildiğimiz gerçek Dmitriy Fedoroviç böyle davranırdı! Bu muska hikâyesi gerçekle öyle çelişiyor ki, bundan büyük yalan olmaz. Her şey aklımıza gelir, ama bu değil. Ama bu konuya tekrar döneceğiz.”

Baba ile oğul arasındaki mal mülk tartışmaları ve aile ilişkileri konusunda soruşturmada ortaya çıkmış olan her şeyi bir bir sıraladıktan sonra eldeki bilgilere göre mirasın nasıl paylaşılacağını, kimin kime hakkının geçmiş olduğunu belirleyecek en ufak bir olanak bile olmadığı sonucuna bir kere daha varan İppolit Kirilloviç, Mitya’nın kafasında sabit fikir haline gelmiş olan bu üç bin ruble hususunda sözü tıbbi muayeneye getirdi.

72 (Fr.) Benden sonra tufan (Ç.N.)

VII

OLAYIN TARİHÇESİ

“Bilirkişi heyetindeki doktorlar, bize sanığın akli dengesinin yerinde olmadığını ve bir manyak olduğunu göstermeye çalıştılar. Ben akli dengesinin yerinde olduğunu, ama aslında bunun daha da kötü bir şey olduğunu iddia ediyorum: Akli dengesi yerinde olmasaydı belki de çok daha akıllı olurdu. Manyak olduğuna gelince bunu kabul edebilirim, ama sadece bir konuda, bilirkişi heyetinin de işaret ettiği konuda, sanığın babası tarafından kendisine eksik ödendiğini söyleyerek aklını taktığı bu üç bin ruble konusunda. Üstelik belki de bu paralardan söz edildiğinde sanığın her zaman gösterdiği çılgınlığı açıklamak için delilik eğiliminden daha akla yakın bir görüş açısı bulmak da mümkündür. Ben kendi adıma sanığın tam ve normal zihinsel yeteneklerini kullanmakta olduğunu ve önceden de kullanmış, ancak sadece öfkeli ve hırçın olduğu teşhisini koymuş olan genç hekimle tamamen aynı kanıdayım. Mesele, üç bin rublede, yani sanığın sürekli olarak deliler gibi öfkelendiği parada değil, onu kızdıran asıl nedendedir. Bu da kıskançlıktır!”

İppolit Kirilloviç burada sanığın Gruşenka’ya olan tutkusunu ayrıntılı bir tablo halinde ortaya koydu. İppolit Kirilloviç, sanığın sözleriyle ifade ederek “dayak atmak üzere” bu “genç hanıma” gittiği andan başladı ve “ama dayak atmak yerine onun dizlerinin dibinden ayrılamadığını” ve bu aşkın böylece başladığını anlattı. Bu arada sanığın babası olan ihtiyar da aynı kadının peşindedir. Şaşırtıcı ve uğursuz bir tesadüf bu, çünkü daha önceden her ikisi de bu kadını tanıdıkları ve onunla karşılaştıkları halde ikisinin birden yüreği aynı anda tutuşuyor ve bu iki yürek, önüne geçilmez Karamazov ihtirasıyla alev alıyor. Burada genç kadının itirafına tanık oluyoruz: ‘Ben,’ diyor, ‘ikisiyle de alay ediyordum.’ Evet, birdenbire ikisiyle de alay etmek istemişti: Önceden böyle bir isteği yoktu, ama birden aklına alay etmek geliverdi ve iş, her ikisinin de karşısında yenik düşmesiyle sonuçlandı. Paraya Tanrı gibi tapan ihtiyar sırf kadın evine ziyarete gelsin diye hemen üç bin ruble hazırladı, ama kısa zaman sonra işi sırf yasal karısı olmayı kabul etmesi için kadının ayaklarına adını ve bütün malını mülkünü sermeyi mutluluk sayacak kadar ileri götürdü. Bu konuda kesin kanıtlarımız var. Sanığa gelince, onun yaşadığı trajedi ortada, gözlerimizin önünde. Ama genç kadının ‘oyunu’ bu şekildeymiş işte. Fettan kadın, zavallı genç adama umut bile vermemiş, çünkü gerçek anlamda umudu ona ancak en son anda, genç adam kendisine acı çektiren bu kadının önünde diz çökmüş dururken babası ve rakibinin kanına bulanmış elini ona uzattığında vermiş: Zaten tam bu anda da tutuklandı. Tutuklandığı sırada kadın içten bir pişmanlıkla ‘Beni de, beni de onunla birlikte sürgüne gönderin, onu bu hale ben getirdim, herkesten çok ben suçluyum!’ diye haykırıyordu. Bu davayı tasvir etme işini üzerine almış olan yetenekli genç adam, (daha önce sözünü ettiğim Bay Rakitin yani), bu kadın kahramanın karakterini birkaç kısa ve kendine özgü cümleyle şöyle tanımlıyor: ‘Küçük yaşta uğradığı hayal kırıklığı, aldatılma ve düşüş, kendisini baştan çıkartıp sonra da terk eden nişanlısının ihaneti, arkasından gelen yoksulluk, namusuna düşkün ailesinin laneti ve nihayet kendisinin şu anda da velinimeti saydığı zengin bir ihtiyarın himayesi. Belki de içinde pek çok iyi şey saklayan bu genç yürekte henüz çok küçük yaşlardan itibaren bir öfke saklıydı. Hesabını bilen, sermaye biriktiren bir karakter oluşmuştu. Toplumla alay eden ve ondan intikam alan bir kişilik doğmuştu.’ Bu karakter tahlilinden sonra onun sırf oyun oynamak için, sırf kötü bir oyun oynamak için her ikisiyle de alay etmiş olabileceğini anlamak mümkündür. Ve işte umutsuz bir aşk, ahlaki düşüşler yaşadığı, nişanlısına ihanet ettiği, namusuna emanet edilmiş başkasına ait paraları cebine indirdiği bir ay içinde sanık öz babasına karşı duyduğu kıskançlık yüzünden bir de üstelik neredeyse delirme noktasına varıyor! Asıl önemlisi de çılgın ihtiyar, oğlunun kendine ait saydığı, annesinden miras kaldığını söyleyerek babasını suçladığı bu üç bin rubleyle oğlunun âşık olduğu kadını baştan çıkartmaya çalışıyor. Evet, kabul ediyorum, buna katlanmak mutlaka çok zordu! Burada bir hastalık da ortaya çıkabilirdi. Mesele parada değildi, bu derece tiksindirici bir ahlak düşüklüğü göstererek bu paralarla onun saadetinin bozulmasındaydı!”

İppolit Kirilloviç, daha sonra sanıkta babasını öldürme fikrinin nasıl yavaş yavaş ortaya çıktığını anlatmaya geçti ve bu düşünceyi olaylara dayanarak açıkladı.

“İlk başta sadece meyhanelerde bağırıyorduk, bütün bir ay boyunca bağırdık. Oh, insanların arasına karışmayı ve bu insanlara hemen her şeyi, hatta en kötü ve tehlikeli düşüncelerimizi bile anlatmayı, bu düşünceleri onlarla paylaşmayı pek severiz ve her nedense bu insanların bize hemen sevgi göstermelerini, dertlerimizi ve kaygılarımızı paylaşmalarını, her dediğimize evet demelerini ve huyumuza göre davranmalarını isteriz. Yoksa kızarız ve meyhanenin altını üstüne getiririz. (Emekli yüzbaşı Snegiryov hikâyesine geliyordu.) Bir ay boyunca sanığı gören ve söylediklerini işitenler sonunda sadece babasına bağırıp çağırıp tehdit etmekle kalmayacağını, bir çılgınlık anında tehditlerin belki de artık eyleme dönüşeceğini hissediyorlardı. (Savcı burada manastırdaki aile buluşmasını, Alyoşa’yla konuşmalarını ve sanığın bir öğleden sonra zorla girdiği evinde babasına yaptığı çirkin saldırı sahnesini anlattı.) Bu sahneye kadar,” diye devam etti İppolit Kirilloviç, “sanığın önceden tasarlayarak ve kasıtlı olarak babasını öldürmeyi düşündüğünü ısrarla iddia edebileceğimi sanmıyorum. Bununla birlikte, bu düşüncenin birkaç kez aklından geçtiğini ve bu düşünceyi ince ince gözden geçirdiğini gösteren kanıtlarımız, tanıklarımız ve kendi itirafı var elimizde. Sayın jüri üyeleri, itiraf edeyim ki,” diye toparladı İppolit Kirilloviç, “sanığın suçlandığı cinayette tam ve bilinçli bir kasıt olduğu konusunda bugüne kadar tereddüt ediyordum. İlerdeki bu korkunç anı pek çok defa gözünün önünden geçirdiğinden, ama sadece gözden geçirdiğinden, bu anı sadece bir olasılık olarak tasavvur ettiğinden ve gerçekleştirme zamanını da, koşullarını da henüz belirlemediğinden kesinlikle emindim. Ama tereddütlerim ancak bugüne kadar, Bayan Verhovtseva’nın bugün mahkemeye şu belgeyi sunmasına kadar sürdü. Onun ‘Bu bir plan, bir cinayet programı!’ diye haykırışını sizler de duydunuz. Talihsiz sanığın talihsiz ‘sarhoş’ mektubunu bu şekilde tanımlamıştı. Gerçekten de bu mektubun ardından cinayetin programlı ve kasıtlı olduğu hususu tümüyle anlam kazandı. Mektup cinayetten kırk sekiz saat önce yazılmış ve şimdi artık kesinlikle bildiğimize göre, sanık korkunç niyetini yerine getirmeden iki gün önce eğer ertesi gün para bulamayacak olursa ‘İvan gider gitmez yastığının altındaki kırmızı kurdeleli zarfın içinde duran’ parayı almak amacıyla babasını öldüreceğini yemin ederek açıklamıştı. İşittiniz değil mi: ‘İvan gider gitmez,’ demek ki, her şey önceden düşünülmüş, koşullar ince ince hesaplanmış ve sonra da her şey mektupta yazıldığı gibi gerçekleştirilmiş! Kasıttan ve plandan kuşku yoktur, cinayet soygun amacıyla işlenmiş olmalıdır. Bu durum mektupta açıkça belirtilmiş, yazılıp imzalanmıştır. Sanık imzasını inkâr etmemektedir. Mektubu sarhoşken yazdığı söylenebilir. Ancak bu hiçbir şeyi değiştirmez, hatta daha da önemli hale getirir, çünkü ayıkken düşündüğünü sarhoşken kaleme almıştır. Ayıkken düşünülmemiş bir şey sarhoşken yazılamazdı. O zaman da meyhanelerde niyetinden ne diye bağıra bağıra söz etsin ki derler adama. Böyle bir şeyi kasıtlı olarak yapacak adam susar ve her şeyi kendine saklar. Doğru, ama o henüz planları ve bir kastı yokken, sadece içinde bir istek olduğu, bu isteğin olgunlaşmakta olduğu sıralar bağırıp çağırıyordu. Daha sonra bu konuda artık daha az ses çıkarmaktadır. Bu mektubun yazıldığı o gece ‘Başkent’ Meyhanesi’nde içtikten sonra her zamankinin aksine suskunmuş, bilardo oynamamış, bir kenarda oturmuş, hiç kimseyle konuşmamış ve sadece buralı bir tezgâhtarı yerinden kovalamış, ama hemen hemen bilinçsiz olarak, çünkü artık meyhaneye girerken kavga etmeyi bir alışkanlık haline getirmiş ve kavgasız yapamıyormuş. Doğrusu, sanık kesin kararını verir vermez önceden orda burda pek fazla bağırıp çağırdığını ve aklından geçeni gerçekleştirdiği zaman bunun kendisini ele verebileceğini ve suçlanmasına sebep olabileceğini düşünmüş olmalıdır. Ama artık olan olmuş, hem daha önce talih yüzüne gülmüştü, şimdi de gülebilirdi. Yıldızımıza güvendik beyler! Bu arada onun bu uğursuz anı engellemek için pek çok şey yaptığını, kanlı bir sonuçtan kaçınmak için son derece fazla çaba harcadığını itiraf etmek zorundayım. ‘Yarın herkesten üç bin ruble isteyeceğim,’ diye yazıyor kendine özgü diliyle, ‘eğer insanlar vermezlerse o zaman kan dökülecek.’ Sarhoşken yazılmış ve yazılanlar ayıkken gerçekleştirilmiştir!”

İppolit Kirilloviç, burada Mitya’nın cinayet işlemekten kaçınmak için para bulmak amacıyla çektiği bütün sıkıntıları ayrıntısıyla anlatmaya girişti. Mitya’nın Samsonov’un evindeki macerasını, Lyagavıy’a gidişini, her şeyi belgelere dayanarak anlattı. Yorgun, alay edilerek aşağılanmış, aç ve bu seyahat için saatini rehin vermiş olan Mitya (hem de sözde üzerinde bin beş yüz ruble taşırken!), şehirde bıraktığı ve kendisi yokken Fedor Pavloviç’e gideceğinden kuşkulandığı sevgilisi için duyduğu kıskançlık yüzünden azap çekerek sonunda şehre geri dönüyor. Çok şükür! Sevgilisi Fedor Pavloviç’e gitmemiştir. Kadını kendi eliyle koruyucusu Samsonov’a götürüyor. (Tuhaf bir iş ama Samsonov’a karşı kıskanç değiliz ve bu durum bu davadaki son derece niteleyici bir psikolojik özelliktir!) Daha sonra acele “arka bahçedeki” gözetleme yerine gidiyor ve orada, evet orada Smerdyakov’un sara nöbeti geçirdiğini, öteki uşağın da hasta olduğunu öğreniyor. Saha temizdir, ‘kapı vurma işaretleri’ ise elindedir, aman ne güzel! Bununla birlikte yine de direniyor; şehrimizde bir süredir kalan, hepimizin çok saydığı bir hanımefendiye, Bayan Hohlakova’ya gidiyor. Genç adamın geleceği için epeydir kaygı duyan bu hanımefendi ona en akıllıca öğütlerinden birini veriyor: Bütün bu içki âlemlerinden, bu çirkin aşktan, meyhanelerdeki serseriliklerden, gençliğin kendisine verdiği gücü yararsız işlere harcamaktan vazgeçip Sibirya’daki altın madenlerine gitmesini öneriyor: ‘Müthiş gücünüzü harcayacağınız, serüvene susamış romantik karakterinize uygun yer orasıdır’ diyor.” İppolit Kirilloviç, bu sohbetin sonucunu ve sanığın bir anda Gruşenka’nın Samsonov’un evinde olmadığı haberini aldığı anı, sinirleri mahvolmuş zavallı kıskanç adamın Gruşenka’nın kendisini aldattığı ve o anda Fedor Pavloviç’in evinde olduğu düşüncesiyle bir anda deliye döndüğünü anlattıktan sonra kötü bir rastlantıya dikkati çekerek sözünü tamamladı: “Hizmetçi kız, eğer sevgilisinin ‘ilk gözağrısıyla’ birlikte Mokroye’de olduğunu ona söyleyebilseydi hiçbir şey olmayabilirdi. Ama kız, korkudan telaşa kapıldı, yemin billah etti. Şayet sanık onu oracıkta öldürmediyse bunun nedeni boynunu büküp kendisine ihanet eden sevgilisinin peşine düşmüş olmasıdır. Ancak şuna dikkat buyurun: Öfkeden kendini kaybetmiş olduğu halde yine de havanelini kapmıştı. Neden başka bir silah değil de özellikle havaneli? Ama bir aydır bu manzarayı gözümüzün önünden geçirdiğimize ve kendimizi buna hazırladığımıza göre, silah olabilecek bir şey karşımıza çıkınca hemen kapıverdik. Bu cins herhangi bir aletin silah olarak kullanılabileceğini ise bir aydır tasarlayıp duruyorduk. İşte bu yüzden hemen o anda ve hiç tereddüt etmeden havanelini bir silah olarak düşündüler! İşte bu nedenle bu uğursuz havanelini bilinçli olarak ve isteyerek kapmıştır. Ve işte babasının bahçesindedir, ortalık sakindir, tanık yoktur, sessiz bir gece, karanlık ve kıskançlık duygusu. Sevgilisinin burada, onunla, yani rakibiyle birlikte, onun kollarının arasında olduğu ve belki de şu anda kendisiyle alay ettikleri kuşkusu ruhunu sarıyor. Üstelik sadece kuşku da değil, artık kuşkudan söz edilir mi, yalan, aldatma ortada, her şey apaçık: Sevgilisi burada, işte şu ışık gelen odada, orada babasının yanında paravananın arkasında.Ve işte talihsiz adam gizlene gizlene pencereye yaklaşıyor, saygıyla içeriye bakıyor, uslu uslu boyun eğiyor ve sağduyusunu dinleyip tehlikeli ve ahlaksızca bir şey olmaması için felaketten hızla uzaklaşıyor. Bizi de buna inandırmak istiyorlar, bizi, yani sanığın karakterini, olaylara bakarak onun nasıl bir ruh hali içinde, nasıl bir durumda olduğunu bilen bizleri. Üstelik de kapıyı açtırıp içeri girebileceği işaretleri bildiği halde!” İppolit Kirilloviç, burada “işaretler” konusunda suçlamasına bir süre ara verdi ve sözü Smerdyakov’a getirmeyi gerekli gördü. Amacı, katilin Smerdyakov olduğu konusundaki kuşkulara yer veren bu giriş bölümünü tamamen kapatmak ve bu düşünceyi tümüyle ortadan kaldırmaktı. Bunu son derece ayrıntılı bir şekilde yaptı ve herkes, bu varsayımı umursamadığını ifade etmesine rağmen yine de bunu çok önemsediğini anlamıştı.

VIII

SMERDYAKOV ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

“Birincisi, böyle bir kuşku olasılığı nereden ortaya çıktı?” İppolit Kirilloviç bu soruyla söze başladı. “Smerdyakov’un katil olduğunu ilk haykıran tutuklandığı anda sanığın bizzat kendisiydi. Ancak bunu ilk haykırdığı dakikadan şu dakikaya kadar bu suçlamayı haklı gösterecek bir tek kanıt bile gösteremedi. Bırakın kanıtı, insan düşüncesiyle bağdaşacak kanıtı andırır bir tek şey bile gösteremedi. Zaten bu suçlamayı ileri süren sadece üç kişi var: Sanığın iki kardeşi ve Bayan Svetlova. Ama sanığın büyük kardeşi kuşkusunu ancak bugün, hasta bir halde, kesin bir akli dengesizlik içindeyken ve humma geçirirken dile getirdi. Daha önce ise, yani geçen iki ay boyunca hepimizin de pek iyi bildiğimiz gibi, ağabeyinin suçlu olduğu görüşünü tümüyle paylaşıyor, bu düşünceye itiraz bile etmiyordu. Neyse bu konuyla daha sonra özel olarak ilgileneceğiz. Sanığın küçük kardeşi de Smerdyakov’un suçlu olduğu düşüncesini doğrulayacak en ufak bir kanıtın bile elinde bulunmadığını daha demin bize açıkladı ve sadece sanığın sözlerinden hareket ederek ve “onun yüz ifadesine bakarak” bu sonuca vardığını söyledi. Evet, sanığın kardeşi biraz önce bu çok önemli kanıtı bize iki defa ifade etti. Bayan Svetlova ise belki de daha önemli bir kanıt ileri sürdü: “Sanığın size söylediklerine inanın, yalan söyleyecek biri değildir.” Sanığın akıbetiyle çok yakından ilgili olan bu üç kişinin Smerdyakov aleyhindeki kanıtlarının hepsi bu işte. Bu arada Smerdyakov’la ilgili suçlama dillerde dolaştı ve tutundu ve hâlâ da tutunuyor. Buna inanmak mümkün müdür, böyle bir şey düşünülebilir mi?”

İppolit Kirilloviç, konuşmasının burasında “bir akli dengesizlik ve cinnet krizi anında hayatına son veren” merhum Smerdyakov’un karakterini hafif tertip çizmeyi gerekli görmüştü. Smerdyakov’u, aklı kıt, aldığı eğitim biraz bulanık olan, akıl erdiremediği felsefi düşüncelerle kafası karışmış, pratikte rahmetli efendisi ve belki de babası olan Fedor Pavloviç’in yaşadığı sorumsuz hayattan, teoride ise kendisiyle belki sıkıntıdan, belki de daha iyi bir eğlence bulamadığı için alay etmek amacıyla seve seve sohbet eden efendisinin büyük oğlu İvan Fedoroviç’le yaptığı birtakım garip felsefi konuşmalardan geniş şekilde öğrendiği bazı çağdaş görev ve sorumluluk öğretilerinden ürkmüş bir adam olarak tasvir etti. “Efendisinin evinde geçirdiği son günlerde içinde bulunduğu ruhsal durumu bana kendisi anlatmıştı,” diye açıkladı İppolit Kirilloviç, “ancak başkaları da, sanığın kendisi, kardeşi ve hatta uşak Grigoriy de, yani onu çok yakından tanıması gereken kişilerin hepsi de aynı şeyi ifade ediyorlar. Sara hastalığından mustarip Smerdyakov, aynı zamanda ‘bir tavuk kadar korkaktır.’ Sanık söylediği sözün kendisi için zararlı olabileceğini henüz idrak etmediği bir anda bize ‘O, ayaklarıma kapanır ve ayaklarımı öperdi, sara hastası bir tavuktu’ demiş ve Smerdyakov’dan kendine has diliyle söz etmişti. Ama yine de sanık onu kendisine sırdaş olarak seçiyor (bunu bizzat kendisi de ifade ediyor) ve onu o derece korkutuyor ki, beriki sonunda ona ispiyon ve haberci olarak hizmet etmeyi kabul ediyor. Evin içinde gözcülük eden birisi olarak efendisine ihanet ediyor, içi para dolu zarfı da, beyin yanına girmeyi sağlayacak işaretleri de sanığa haber veriyor. Nasıl vermesin ki! Kendisini korkutan adam artık tutuklu olduğu ve onu cezalandıramayacağı halde soruşturma sırasında bizim yanımızda bile tir tir titreyerek ‘Beni öldürürlerdi, efendim, çok iyi biliyorum ki, beni öldürürlerdi’ demişti. ‘Benden her an kuşku duyarlardı, efendim, sırf öfkelerini gidermek için korku içinde tir tir titrerken kendilerine her türlü sırrı acele bildirirdim ki, böylece benim masumiyetimi görebilsinler ve rahat bıraksınlar.’ İşte onun kendi sözleri, not almıştım, anımsıyorum: ‘Bazen bana öyle bir bağırırlardı ki, karşılarında diz çökerdim.’ Yaradılıştan çok dürüst bir delikanlı olan ve kaybettiği parayı bulup geri verdiğinde ondaki bu dürüst tarafı fark eden beyinin böylece güvenini kazanmış olan zavallı Smerdyakov, velinimeti gibi sevdiği efendisine ihanet ettiği için duyduğu pişmanlık yüzünden korkunç ıstırap çekmiş olmalıdır. Kuvvetli sara nöbetleri geçiren kişiler, en büyük psikiyatrların ifadesine göre, her zaman sürekli olarak ve kuşkusuz marazi bir şekilde kendilerini suçlama eğilimindedirler. Bu kişiler, bir şeyden ve birine karşı ‘suçlu oldukları için’ acı çekerler, sık sık hiçbir aslı esası olmadan vicdan azabı duyarlar, birtakım kabahatleri ve suçları abartırlar ve hatta bunları kendileri uydururlar. İşte böyle bir kişi, duyduğu korku ve başkalarının kendisini korkutması yüzünden gerçekten suçlu olabilir. Ayrıca, gözünün önünde olup bitenlerden iyi bir sonuç çıkmayacağını şiddetle hissetmiştir. Fedor Pavloviç’in büyük oğlu İvan Fedoroviç felaketin tam öncesinde Moskova’ya gitmek üzereyken Smerdyakov, ona kalması için yalvarmış, ama korkak tabiatı yüzünden duyduğu endişelerin hepsini açık ve kesin olarak ifade etmekten çekinmiştir. Sadece imalı sözlerle yetinmiş, ancak bu sözleri de anlaşılmamıştır. Onun İvan Fedoroviç’i adeta bir koruyucu, evde olduğu sürece herhangi bir felaket olmayacağının güvencesi olarak görmüş olduğunu da belirtmek gerekir. Dmitriy Karamazov’un ‘sarhoş’ mektubundaki ‘İvan gider gitmez ihtiyarı öldüreceğim’ ifadesini hatırlayınız; demek ki, İvan Fedoroviç’in varlığı, evde herkes için bir sükûnet ve düzen garantisi olarak görünüyormuş. Buna rağmen İvan Fedoroviç gidiyor, Smerdyakov ise, genç efendisinin yola çıkmasından hemen hemen bir saat sonra sara nöbeti geçirmeye başlıyor. Ancak bu son derece anlaşılır bir durumdur. Birtakım korkuları ve umutsuzlukları olan Smerdyakov’un daha önce de hep ruhsal gerginlik ve sarsıntı anlarında başına gelmiş olan sara nöbetlerinin yaklaşmakta olduğunu özellikle son günlerde hissettiğini burada belirtmek gerekir. Bu nöbetlerin gününü ve saatini tahmin etmek kuşkusuz olanaksızdır, ancak her saralı hasta krizin yaklaştığını önceden hissedebilir. Tıp böyle söylüyor. İvan Fedoroviç kapıdan çıkar çıkmaz Smerdyakov, deyim yerindeyse, öksüz ve korumasız kaldığını düşünerek evdeki işleri için kilere gidiyor, merdivenden iniyor ve bir yandan da ‘Nöbet gelecek mi, gelmeyecek mi, ya şimdi geliverirse?’ diye düşünüyor. İşte bu ruh hali, bu evham, bu sorular yüzünden de her zaman bir sara krizine öncülük eden boğaz spazmına yakalanıyor ve bilincini kaybederek hızla kilerin dibine kadar yuvarlanıyor. Ve işte bu çok doğal rastlantıdan kuşku duyuyorlar, burada bir ima, onun mahsus kendini hasta gibi gösterdiği sonucunu görüyorlar! Ama eğer mahsus yaptıysa o zaman şu soru akla geliyor: Ne için? Neyi hesap ederek, ne amaçla yapmış olabilir? Artık tıbbı bir kenara bırakıyorum; bilim, diyelim ki, yalan söylüyor, hata yapıyor, doktorlar gerçeği yalandan ayıramadılar, ama şu soruma yanıt verin lütfen: Ne diye rol yapma gereği duymuş olsun? Cinayeti tasarladıktan sonra geçirdiği nöbetle evde dikkati daha önceden kendi üzerine çekmek için olmasın sakın? Sayın jüri üyeleri, bakınız, cinayet gecesi Fedor Pavloviç’in evinde beş kişi vardı: Birincisi, Fedor Pavloviç’in kendisi, kendi kendini öldürmediği ortada; ikincisi, uşağı Grigoriy, ama o da neredeyse ölüyordu, üçüncü Grigoriy’in karısı hizmetçi Marfa İgnatyevna, ama beyinin katilinin o olduğunu düşünmek doğrusu utanç verici bir şey olur. Şu halde geriye iki kişi kalıyor: sanık ve Smerdyakov. Ancak sanık kendisinin katil olmadığını kesin olarak iddia ettiğine göre, şu halde katil Smerdyakov olmalı. Bunun başka bir çıkışı yok, çünkü başka bir katil bulmaya, katilin bir başkası olduğunu söylemeye imkân yok. Şu halde dün canına kıymış olan bu zavallı aptalın bu şekilde ‘kurnazca’ ve ciddi biçimde suçlanmasının nedeni anlaşılıyor! Sırf suçlanacak başka biri bulunmadığı için! Bir başkası, altıncı bir kişi daha olduğuna ilişkin en ufak bir gölge, bir kuşku olsaydı, eminim ki, o zaman sanık bile Smerdyakov’u suçlamış olmaktan mahcup olur, bu altıncı kişiyi suçlardı, çünkü bu cinayette Smerdyakov’un suçlanması son derece saçmadır.

Beyler, psikolojiyi de, tıbbı da, mantığı da bir kenara bırakalım, sadece gerçekleri, yalnızca ve yalnızca gerçekleri dikkate alalım ve gerçeklerin bize ne söylediğine bir bakalım. Smerdyakov öldürdü diyelim, peki nasıl? Tek başına mı, yoksa sanıkla birlikte mi? Önce birinci olasılığı inceleyelim, yani Smerdyakov tek başına öldürmüş olsun. Öldürdüğüne göre kuşkusuz, bunu bir şey için yapmış olması, bir çıkar için yapmış olması gerekir. Ancak sanığın sahip olduğu nefret, kıskançlık vs. vs. gibi cinayet gerekçeleri olmayan Smerdyakov, kesinlikle sadece ve sadece para yüzünden, beyi tarafından zarfa konurken kendi gözleriyle görmüş olduğu şu üç bin rubleyi çalmak için cinayet işlemiş olabilirdi. Ve cinayeti tasarladıktan sonra başka birine, hem de çok çok yakından ilgili birine, sanığın kendisine parayla ve kapı vuruşlarıyla ilgili her şeyi önceden bir bir anlatıyor: Zarf nerede duruyor, zarfın üzerine ne yazılmış, neyle sarılmış, en önemlisi de beyin yanına girme olanağı verecek ‘işaretleri’ anlatıyor. Bunu niye yapıyor, kendini ele vermek için mi yoksa? Ya da belki içeri girip zarfı almak isteyen bir rakip bulmak için mi? Evet, bunları korkudan söylemişti diyecekler. Ee, o zaman nasıl olacak? Gözünü bile kırpmadan böylesine vahşice bir iş planlayan ve sonra da bunu gerçekleştiren biri, bütün dünyada bir tek kendisinin bildiği ve eğer sözünü etmezse hiç kimsenin ne olduğunu tahmin bile edemeyeceği bu işaretleri açıklayacak. Yo hayır, bir insan ne kadar korkak olursa olsun, şayet böyle bir iş planlamışsa hiç değilse bu zarftan ve işaretlerden hiç kimseye söz etmezdi, çünkü bu öncelikle kendini ele vermek anlamına gelirdi. Kendisinden mutlaka bir bilgi istenirse de bir şeyler uydurur, yalan söylerdi, ama bundan söz etmezdi! Tam tersine, bir kez daha tekrarlıyorum, yalnızca para konusunda olsun susmuş ve sonra da cinayeti işlemiş ve paraları cebine indirmiş olsaydı, dünyada hiç kimse onu en azından hırsızlık için cinayet işlemekle suçlayamazdı, çünkü bu parayı ondan başka hiç kimse görmemişti ve paranın evde olduğunu da hiç kimse bilmiyordu. Onu yine de suçlamış olsalar bile mutlaka başka bir gerekçeyle öldürdüğünü düşünerek suçlamış olurlardı. Ancak hiç kimse onun böyle gerekçeleri olduğunu daha önceden fark etmediğine, aksine, herkes onun beyi tarafından sevildiğini, beyinin güvenini kazanmış biri olduğunu bildiğine göre, herkes onu kesinlikle kuşkulanılacak son kişi olarak görmüştür. Oysaki, bu gerekçelere herkesten çok sahip olan, bunları hiç gizlemeyip avaz avaz bağırarak herkesin önünde ilan eden birinden, kısacası öldürülen adamın oğlu Dmitriy Fedoroviç’ten herkes kuşku duyacaktır. Smerdyakov cinayeti işleyecek ve parayı çalacak, ama Dmitriy Fedoroviç suçlanacaktı; katil Smerdyakov’un işine gelmez miydi bu? Cinayet işlemeyi tasarlayan Smerdyakov, bu büyük oğula ta en baştan paradan, zarftan ve işaretlerden söz ediyor, bu nasıl mantıktır böyle?

Smerdyakov’un tasarladığı cinayet günü geliyor ve Smerdyakov, sara nöbeti geçiriyormuş gibi rol yaparak merdivenlerden uçuyor. Ne için? Elbette ilk başta, kendisini tedavi etmeyi planlayan uşak Grigoriy’in evi koruyacak hiç kimse kalmadığını görerek tedavisini ertelemesi ve oturup bekçilik etmesi için. İkincisi, beyin de hiç kimsenin kendisine gözcülük etmediğini görerek ve oğlunun açık açık söylediği gibi eve geleceğinden endişe duyarak daha dikkatli olması için. Nihayet en önemlisi, onu, yani nöbet geçirmekte olan Smerdyakov’u geceleri her zaman herkesten ayrı kaldığı ve ayrı girişi ve çıkışı olan mutfaktan alıp pavyonun öteki tarafına, ezelden beri nöbet geçirdiği zamanlarda hep olduğu gibi, beyin ve yufka yürekli Marfa İgnatyevna’nın talimatlarıyla Grigoriy’in odasına, ikisinin yatağından üç adım ötedeki bölmenin arkasına götürmeleri için. Burada, tahta bölmenin arkasında yatarken daha inandırıcı hasta taklidi yapmak için büyük olasılıkla inlemeye başlayacak, yani onları gece boyunca uyandırabilecekti (Grigoriy ve karısının ifadelerine göre de böyle olmuştu zaten) ve bütün bunlar, evet bütün bunlar uygun bir fırsat yakalayıp kalkmak ve sonra da beyi öldürmek içindi!

Ama bana hasta taklidini belki de dikkati kendi üzerinden uzaklaştırmak için yaptığını, sanığa paradan ve işaretlerden söz etme nedeninin de sırf onu bu işe teşvik etmek olduğunu, sanığın gelip cinayeti işlediğini, öldürdükten sonra da paraları alıp kaçarken gürültü edip tanıkları uyandırdığını söyleyecekler. Peki o zaman Smerdyakov kalkıp da nereye gidecek, ne yapacaktı? Beyini bir kere daha öldürmeye ve paraları ikinci kez çalmaya mı gidecekti? Gülüyorsunuz, değil mi baylar? Böyle varsayımlar ileri sürmekten utanıyorum, bununla birlikte, aslında sanık da aynı şeyi iddia ediyor ve ben evden çıktıktan, Grigoriy’i yere yıktıktan ve gürültü yaptıktan sonra Smerdyakov kalkmış, gitmiş, öldürmüş ve parayı çalmıştır diyor. Smerdyakov’un bütün bunları daha önceden nasıl hesap edebildiğinden ve bilebildiğinden artık söz etmiyorum. Yani, kudurmuş ve gözü dönmüş oğul, sırf saygılı bir şekilde pencereden içeriye bir göz atmaya gelmiş olacak ve işaretleri falan bildiği halde bütün ganimeti Smerdyakov’a bırakarak geri çekilecek! Beyler, bütün ciddiyetimle soruyorum: Smerdyakov bu cinayeti ne zaman işlemiş olabilir? Bunu söyleyin, çünkü bu söylenmeden suçlamak olanaksızdır.

‘Ama belki de gerçek bir nöbet geçiriyordu. Hasta birden kendine geldi, bir çığlık duydu ve dışarı çıktı.’ Ee, sonra? Etrafa baktı ve kendi kendine gidip beyi öldüreyim mi dedi? Peki, o ana kadar kendini bilmeden yattığı halde ne olup bittiğini nasıl bildi? Beyler, hayallerin de bir sınırı vardır.

‘Öyledir, efendim,’ diyecekler daha da ince düşünenler, ‘ya ikisi anlaştılarsa, birlikte öldürüp paraları paylaştılarsa, o zaman ne olacak?’

Evet, gerçekten de önemli bir kuşku. İlkin hemen bunu doğrulayabilecek ciddi kanıtlara geçelim: Birisi cinayeti işliyor ve bütün işi yükleniyor, öteki ise sara nöbeti geçiriyormuş gibi yapıp yan gelmiş yatıyor, hem de önceden herkeste kuşku yaratmak, efendisinde ve Grigoriy’de endişe uyandırmak için. Bu iki ortağın hangi nedenlerle böyle delice bir plan yapabildiklerini düşünmek ilginç değil mi? Ama bu, belki de Smerdyakov açısından hiç de aktif bir ortaklık olmayıp, deyim yerindeyse, pasif ve cefalı bir ortaklıktı: Korkmuş olan Smerdyakov belki de sırf cinayete karşı koymamayı kabul etmişti ve beyinin öldürülmesine izin verdiği, bağırmadığı, karşı koymadığı için kendisini de suçlayacaklarını hissederek daha önceden Dmitriy Karamazov’dan kendisi bu arada sara nöbeti geçiriyormuş gibi yapmak için izin istemiş, ‘sen istediğin gibi öldür, beni karıştırma’ demeye getirmişti. Ancak eğer böyle ise, yine de bu sara nöbeti evde bir telaşa neden olacağından bunu tahmin eden Dmitriy Karamazov, böyle bir anlaşmayı asla kabul etmezdi. Hadi, kabul etti diyelim; o zaman da Dmitriy Karamazov’un asıl katil ve tertipçi, Smerdyakov’un ise gerçek bir katılımcı bile olmayıp pasif anlamda bir katılımcı, duyduğu korku yüzünden ve iradesi dışında sadece bir göz yumucu olduğu anlaşılacaktı. Mahkeme bu ayrımı mutlaka yapabilirdi. Oysa biz ne görüyoruz? Sanık daha tutuklanır tutuklanmaz bütün suçu hemen Smerdyakov’un üzerine atıyor ve bir tek onu suçluyor. Kendisinin suç ortağı olarak değil, tek başına Smerdyakov’u suçluyor: Bu işi o tek başına yapmış, o öldürmüş ve paraları çalmış, bu onun işiymiş! Bunlar nasıl suç ortakları ki, hemen birbirleri hakkında konuşmaya başlıyorlar. Böyle bir şey asla olmaz. Ve Karamazov açısından nasıl bir tehlikenin söz konusu olduğuna da dikkat buyurun: Asıl katil kendisidir, öteki ise bu işte başrolü oynamamış, sadece olanlara göz yummuş ve tahta bölmenin ardında yatmıştır. Ve Dmitriy Karamazov orada yatan bu adamın üzerine suçu atıyor. Öteki, yani bölmenin arkasında yatan adam da sinirlenebilir ve sırf kendini savunmak için asıl gerçeği açıklayabilir, ikimiz de bu işe karıştık, yalnız öldüren ben değilim, ben sadece korkudan olanlara göz yumdum diyebilirdi. Zaten Smerdyakov, mahkemenin kendisinin suç derecesini hemen ayırt edeceğini anlayabilir ve kendisini cezalandırsalar bile bunun bütün suçu üzerine yıkmak isteyen asıl katilin cezasının yanında çok önemsiz bir ceza olacağını hesaplayabilirdi. O zaman da ister istemez itiraf ederdi. Ancak biz, bunu da görmedik. Katilin kesin olarak onu suçlamasına ve sürekli olarak onun katil olduğunu söylemesine karşın Smerdyakov ortaklık konusunda en ufak bir üstü kapalı söz bile etmedi. Üstelik, para zarfından ve işaretlerden sanığa kendisinin bahsettiğini de, kendisi olmasa onun hiçbir şey öğrenemeyeceğini de sorgu yargıcına Smerdyakov açıkladı. Gerçekten aralarında bir ortaklık bulunsaydı ve suçlu olsaydı, sorgu yargıcına bu kadar rahatlıkla bundan, yani sanığa her şeyi kendisinin söylemiş olduğundan bahseder miydi? Tam tersine suçunu inkâr eder, kanıtları mutlaka tahrif eder ve azaltmaya çalışırdı. Ancak o ne tahrif etti, ne de azalttı. Kendisini suç ortağı olmakla suçlayacaklarından korkmayan masum biri ancak böyle yapabilirdi. Geçirdiği sara nöbetinden ve bütün bu olup bitenlerden kaynaklanan melankoli içinde dün kendisini astı. İntihar etmeden önce kendine özgü üslubuyla yazdığı şu notu bırakmıştı: “Hayatıma kendi irademle ve isteyerek son veriyorum, hiç kimsenin suçu yoktur.” Bu nota katil, Karamazov değil, benim, diye ekleyebilirdi. Ama bunu yapmadı: Birine vicdanı elverdi de, ötekine mi elvermedi?

Demin buraya, mahkemeye üç bin ruble para getirdiler: ‘Sözüm ona bunlar, maddi kanıtların bulunduğu masadaki şu zarfın içindeki paralarmış ve sözde dün Smerdyakov’dan almışlar.’ Sayın jüri üyeleri, biraz önceki hüzünlü manzarayı hatırlayınız. Ayrıntıları tekrarlamayacağım, ancak en önemsizlerinden seçtiğim iki üç noktayı belirteceğim. Özellikle önemsizleri seçtim, çünkü bunlar herkesin aklına gelmeyecek ve unutulacak hususlardır. Birincisi, Smerdyakov, çektiği vicdan azabı yüzünden dün parayı verdi ve kendini astı. (Çünkü vicdan azabı çekmeseydi parayı geri vermezdi.) İvan Fedoroviç’in de açıkladığı gibi, dün akşam ilk defa İvan Karamazov’a suçunu itiraf etti. Aksi halde İvan Fedoroviç bu ana kadar susar mıydı? Smerdyakov itiraf etmiş olduğuna göre, bunu bir kere daha tekrarlıyorum, peki, neden ölmeden önce bıraktığı notta aslında masum olan bir sanık için ertesi gün korkunç bir mahkeme olacağını bile bile bize de tüm gerçeği açıklamadı? Para tek başına kanıt olamaz zaten. Ben ve bu salondaki iki kişi daha İvan Fedoroviç Karamazov’un bundan bir hafta önce beşer bin rublelik iki adet, yani yoplam on bin rublelik yüzde beş faizli senedi bozdurmak üzere eyalet merkezine gönderdiğini tamamen bir rastlantı sonucu öğrenmiştik. Yani demek istiyorum ki, şu tarihe kadar deyince herkesten para bulunabilir ve üç bin ruble getirilince de bunlar şu çekmeceden veya zarftan alınan paralardır diye hemen kesin olarak kanıtlanmış olmaz. İvan Karamazov, dün gerçek katilden böylesine önemli bir bilgi aldıktan sonra hiç telaşlanmıyor, sakin sakin duruyor. Acaba neden hemen o anda bu durumu açıklama gereği duymuyor? Neden her şeyi sabaha bırakıyor? Sanırım, nedenini tahmin ediyorum: Bir haftadır sağlığı bozuk olan, doktoruna ve yakınlarına hayaller gördüğünü, çok eskiden ölmüş insanlarla karşılaştığını itiraf eden; bugün de kendisini etkileyen bir humma başlangıcı geçiren İvan Karamazov, Smerdyakov’un ölümünü öğrenir öğrenmez hemen şöyle düşünüyor: ‘Adam öldü, onun için her şeyi söyleyebilirim ve ağabeyimi kurtarırım. Para dersen bende zaten var: Desteyle parayı alırım ve ölmeden önce bana Smerdyakov verdi derim.’ Bunun dürüstlükle bağdaşmayacağını söyleyeceksiniz; ağabeyini kurtarmak için dahi olsa ölmüş birine iftira atmak şerefsizlik değil midir diyeceksiniz. Peki, ya uşağın ani ölüm haberiyle aklını kaybedip bilinçsiz olarak yalan söylemişse, ya bu şekilde olduğunu kendi kafasından uydurmuşsa? Deminki sahneyi izlediniz, ne halde olduğunu da gördünüz. Ayakları üzerinde duruyor ve konuşuyordu, ama aklı neredeydi? Humma geçiren adamın biraz önceki ifadesini bir belge, sanığın cinayeti işlemeden iki gün önce Bayan Verhovtseva’ya yazdığı ve ilerde işleyeceği suçun ayrıntılı programını açıkladığı bir mektup izledi. Peki, programı ve bu programı hazırlayanları neden arıyoruz? Cinayet, noktası noktasına bu programa uygun olarak işlendi, cinayeti işleyenler de bu programı hazırlayanlardan başkası değil. Evet, sayın jüri üyeleri, ‘cinayet aynen yazıldığı gibi işlendi!’ Hem sevgilimizin o anda orada, içerde olduğundan kesinlikle emin olduktan sonra babamızın penceresinden saygılı bir şekilde ve korkarak kaçmadık, asla böyle yapmadık. Hayır, bu saçma ve inanılmaz bir şeydir. Sanık içeri girdi ve işini bitirdi. Herhalde nefret ettiği rakibini bir anda karşısında görünce hiddete kapılarak öldürdü, ama elindeki havanelinin belki de bir darbesiyle öldürdükten ve daha sonra etrafı araştırdığında sevgilisinin orada olmadığına inandıktan sonra elini yastığın altına sokmayı ve yırtılmış kapağı şu anda burada, maddi kanıtlar masasında duran para zarfını almayı da unutmadı. Bunu, bence karakteristik bir duruma dikkatinizi çekmek için söylüyorum. Deneyimli bir katil ve özellikle hırsızlık yapmak amacıyla eve girmiş bir katil olsaydı, zarfın ön yüzünü yere, cesedin yanında bulduğumuz şekilde fırlatıp atar mıydı? Bunu hırsızlık amacıyla Smerdyakov yaptı diyelim, zarfın içinde para olduğunu kesinlikle bildiğine göre (parayı zarfa onun yanında koymuşlar ve mühürlemişlerdi) kurbanının başında zarfın mührünü sökmek zahmetine hiç girmeden olduğu gibi alıp giderdi, zarfı öylece alıp gidince hırsızlık olup olmadığı anlaşılabilir miydi? Sayın jüri üyeleri, size soruyorum, Smerdyakov böyle davranır, zarfı yerde bırakır mıydı? Hayır, ancak yeterince düşünemeyen gözü dönmüş bir katil, dikkat buyurun, bir hırsız değil, o ana kadar hiçbir şey çalmamış, ama yastığın altındakini bir hırsız gibi değil, başka bir hırsızın kendisinden çaldığı kendisine ait bir şeyi alıp götüren bir katil böyle davranabilirdi. Dmitriy Karamazov’un bu üç bin ruble hakkında kendisinde bir manyaklık haline dönüşmüş düşünceleri de aynen böyleydi zaten. Daha önce hiç görmediği zarfı bulunca içinde para olup olmadığını anlamak için zarfı yırtıyor, daha sonra kendisini suçlamaya yol açacak en önemli kanıtı yerde bıraktığını bile unutarak paraları cebine koyup kaçıyor. Bütün bunların nedeni, bu işi yapanın Smerdyakov değil, Karamazov olmasıdır. Nerede olduğunu bile düşünmemiş, aklına getirmemiştir! Kaçıyor, kendisine yetişen uşağın çığlığını duyuyor, uşak onu yakalıyor, durduruyor ama havaneliyle yaralanarak yere yığılıyor. Sanık, acıdığı için aşağıya uşağın yanına atlıyor. Düşünün, o anda uşağa acıdığı için, yardım edip edemeyeceğine bakmak için merhametinden aşağı atladığına bizi bir anda inandırıveriyor. Böyle bir merhamet göstermek için uygun bir an mıdır? Hayır, sırf işlediği cinayetin tek tanığının yaşayıp yaşamadığından tamamen emin olmak için aşağı inmiştir. Başka bir duygu, başka bir neden doğal olmazdı! Grigoriy’le uğraşmasına dikkat buyurun, mendiliyle onun başını siliyor ve uşağın öldüğüne inanarak şaşkın bir halde ve kanlar içinde tekrar oraya, sevgilisinin evine koşuyor. Her tarafının kana bulandığını ve hemencecik kendini ele vereceğini nasıl olup da düşünmemiştir? Ancak sanık bizi kana bulanmış olduğuna dikkat bile etmediğine inandırıyor; bu olabilir, mümkündür, böyle anlarda suçluların başına hep gelir. Bir yandan cehenneme gideceğini düşünür, öte yandan da düşünme gücü azalır. Ama sanık o anda sadece kadının nerede olduğunu düşünüyordu. Bir an evvel onun nerede olduğunu öğrenmesi gerekiyordu ve işte bu yüzden kadının evine koşuyor kendisi için hiç beklenmedik ve çok önemli bir haber alıyor: Sevgilisi ‘ilk göz ağrısına gitmiştir!’”

IX

TAM BİR PSİKOLOJİ İNCELEMESİ.
DOLUDİZGİN TROYKA.
SAVCININ KONUŞMASININ SONU

Heyecanına engel olabilmek için mahsus sert bir biçimde çizilmiş çerçeveler arayan bütün sinirli konuşmacıların başvurmaya bayıldıkları kesin tarih sırası izleyen bir anlatım yöntemini seçtiği anlaşılan İppolit Kirilloviç, konuşmasının bu noktasına geldiğinde “ilk göz ağrısı” ve “kesin hak sahibi” üzerinde uzun uzun durdu ve bu konuda kendine özgü ilginç düşünceler ileri sürdü: “Sevgilisini herkesten delicesine kıskanan Karamazov, ‘ilk göz ağrısı’ ve ‘kesin hak sahibi’ önünde bir anda adeta yerlere kapanıyor ve bir hiç oluyor. Ayrıca, ilerde beklenmedik bir rakip olarak karşısına çıkacak olan bu yeni tehlikeye ilk başta hemen hemen hiç önem vermemiş olması da tuhaftır. Hep bu tehlikenin henüz çok uzakta olduğunu düşünmüştür, Karamazov hep içinde bulunduğu anı yaşayan bir insandır. Herhalde bunu olmayacak bir şey sayıyordu. Ancak bu yeni rakibini genç kadının nedense kendisinden gizlediğini ve kendisini aldattığını, geri dönmüş olan bu yeni rakibin genç kadın için tümüyle bir fantezi ve yapmacık bir şey olmayıp aksine her şey demek olduğunu, yaşama umudu olduğunu yaralı yüreğiyle bir anda kavradıktan sonra, evet bunu kavradıktan sonra boyun eğmiş olmalıdır. Sayın jüri üyeleri, sanığın ruhundaki bu birdenbire ortaya çıkıveren özellikten söz etmeden geçemeyeceğim. Görünüşte böyle bir özellik gösterecek biri olmayan sanıkta birden gerçekleri görme, bir kadına saygı gösterme, bu kadının yüreğinin haklarını kabul etme gereksinimi ortaya çıkmıştır, hem de ne zaman, bu kadın için elini öz babasının kanına buladığı bir anda! Akan kanın bu dakikada artık intikamı avaz avaz haykırdığı da bir gerçektir, çünkü ruhunu ve yeryüzündeki geleceğini mahveden sanık, ister istemez bunu hissetmiş ve kendi kendisine şu soruyu sormuş olmalıdır: “Yaptıklarına pişman olup bir zamanlar mahvettiği kadına yeni bir aşkla, dürüst bir teklifle ve yeniden mutlu bir yaşama başlama vaadiyle geri dönen bu ‘ilk göz ağrısı’ ve ‘kesin hak sahibi’ adamla karşılaştırıldığında bu kadın için, canından çok sevdiği bu varlık için, kendisi artık ne anlam taşımaktadır? Ya kendisi, zavallı biri olan kendisi bu kadına bundan sonra ne verebilir, ne teklif edebilirdi?” Karamazov bunların hepsini anlamıştı, işlediği cinayetin bütün yolları kendisine kapadığını ve artık yaşaması gereken bir adam değil, sadece ve sadece ölüme mahkûm bir suçlu olduğunu anlamıştı! Bu düşünce onu eziyor ve yok ediyordu. İşte bu anda birden çılgınca bir plan aklına geliyor. Karamazov’un kişiliğindeki biri, bu planı içinde bulunduğu bu korkunç durumdan tek ve kaçınılmaz çıkış yolu olarak düşünmeden yapamazdı. Bu çıkış yolu, intihar etmekti. Memur Perhotin’e rehin bıraktığı tabancalarının peşinde koşuyor ve bu arada yolda koşarken biraz önce ellerini babasının kanına bulamasına neden olan paranın tamamını cebinden çıkarıp elinde tutuyor. Ah, para şimdi ona her şeyden daha çok gerekli: Karamazov ölecek, kendini vuracak ve bunu herkes hatırlayacak! Şairliğimiz boşuna mı, boşuna mı hayatımızı bir mum gibi iki ucundan yaktık. ‘Ona gideceğim, onun yanına ve orada bütün dünyaya eşi benzeri görülmemiş, akıllardan silinmeyecek, uzun zaman anlatılacak bir ziyafet vereceğim. Vahşi çığlıklar, delidolu Çingene şarkıları ve dansları arasında o tapılacak kadının sağlığına kadehlerimizi kaldıracağız ve yeni saadeti için onu kutlayacağız, sonra yine orada, onun ayaklarının dibinde kafamıza bir kurşun sıkıp canımıza kıyacağız! Bir gün Mitya Karamazov’u hatırladığında Mitya’nın onu ne kadar sevdiğini anlayacak ve Mitya’ya acıyacak!’ Pek çok sahne, romantik çılgınlıklar, Karamazovlara özgü vahşi bir taşkınlık ve içlilik. Ancak, sayın jüri üyeleri, ruhunda bağırıp çağıran, beynini durup dinlenmeden zonk zonk zonklatan ve yüreğini öldürecek derecede zehirleyen başka bir şey daha vardır; bu şey, onun vicdanıdır, onun mahkemesidir, çektiği korkunç vicdan azabıdır! Ama tabanca her şeyi düzeltecektir, tabanca tek çıkış yoludur ve başka bir çıkış yolu yoktur. Ancak o anda Karamazov, ‘orada ne olacağını’ düşündü mü ve orada ne olacağı hususunda Hamletvari düşünebilir mi, bilmiyorum. Hayır, sayın jüri üyeleri, onların Hamlet’leri var, bizim ise henüz daha Karamazov’larımız var!”

İppolit Kirilloviç, burada Mitya’nın yolculuk hazırlıklarından ayrıntılı bir tabloyu, Perhotin’in evinde ve dükkânda olanları, arabacılarla Mitya’nın arasında geçenleri ayrıntılı bir şekilde anlattı. Bir yığın söz, deyim ve el kol işareti kullanarak tanıklarca da doğrulanmış olan her şeyi ortaya koydu. Bu manzara dinleyiciler üzerinde müthiş inandırıcı bir etki yaptı. En büyük etkiyi de olayların birbiriyle uyumlu olarak bir araya toplanmış olması yaptı. Bu çılgına dönmüş ve artık kendini hiçbir şeyden sakınmayan adamın suçluluğu, karşı gelinmez biçimde ortaya çıkmıştı. “Artık kendini sakınmasını gerektirecek hiçbir şey yoktu,” dedi İppolit Kirilloviç. “İki üç kere az daha suçunu tamamen itiraf edecekti, neredeyse ağzından kaçıracaktı (burada tanıkların ifadeleri yer alıyordu). Hatta yolda arabacıya ‘Bir katili taşıdığını biliyor musun?’ diye bağırmıştı. Ama yine de tamamen itiraf edemezdi: İlk önce Mokroye köyüne ulaşması ve bu manzumeyi orada bitirmesi gerekiyordu. Ancak bu talihsiz adamı orada ne bekliyordu? Hemen hemen Mokroye’deki ilk anlarından itibaren ‘kesin hak sahibi’ rakibinin belki de artık pek öyle kesin hak sahibi olmadığını ve kendisinden bu yeni saadet için bir kutlama yapmasını ve sağlığa kadeh kaldırmasını istemeyeceklerini ve böyle bir şeyi kabul etmeyeceklerini kesinlikle görüyor ve anlıyordu. Ancak, sayın jüri üyeleri, ilk soruşturmada ortaya çıkmış olan gerçekleri sizler de biliyorsunuz. Karamazov’un rakibine karşı zaferi kesindi ve ruhunda yepyeni bir dönem ve bu ruhun yaşamış ve hâlâ yaşamakta olduğu bütün dönemlerin hatta belki de en korkuncu başlamıştı! Sayın jüri üyeleri,” diye haykırdı İppolit Kirilloviç, “ağır hakarete uğramış bir tabiat ve suçlu bir yürek, dünyadaki her türlü adaletten daha kesin bir şekilde kendinden öç alır! Üstelik de adalet ve idam cezası, doğanın verdiği idam cezasını hafifletir, hatta bir suçlunun ruhu için bu dakikalar, ruhun umutsuzluktan kurtuluş çaresi olarak gereklidir, çünkü Karamazov’un genç kadının kendisini sevdiğini, kendisi için ‘ilk göz ağrısını’ ve ‘kesin hak sahibini’ geri çevirdiğini, onu, yani ‘Mitya’yı kendisiyle birlikte yeni bir hayata davet ettiğini, ona mutluluk vaat ettiğini öğrendiğinde ne müthiş bir korku ve manevi acılar çektiğini tahmin bile edemiyorum. Bunları hem de ne zaman yapmıştı? Karamazov için artık her şeyin bittiği ve hiçbir şeyin mümkün olamayacağı bir anda! Bu arada yeri gelmişken, sanığın o anda içinde bulunduğu durumun içyüzünün anlaşılabilmesi için bizim açımızdan son derece önemli bir saptama yapacağım: Bu kadın, onun büyük aşkı, en son dakikaya kadar, hatta tutuklandığı ana kadar onun için erişilmez, tutkuyla arzulanan, ama elde edilemeyecek biriydi. Ancak neden o zaman kendini vurmadı, neden aldığı karardan vazgeçti ve hatta tabancayı koyduğu yeri bile unuttu? İşte bu tutkulu aşk susuzluğu ve bu susuzluğu o sırada orada giderme umudu onu kendini öldürmekten alıkoydu. İçki âleminin en dumanlı anında kendisiyle birlikte eğlenen her zamankinden güzel ve baştan çıkarıcı sevgilisine adeta mıhlanmıştı, ondan kopamıyor, onu hayranlıkla seyrediyor, karşısında eriyip bitiyordu. Hatta bu büyük aşk susuzluğu bir an için sadece tutuklunun korkusunu bastırmakla kalmayıp aynı zamanda çektiği vicdan azabını da bastırdı! Bir an için, yalnızca bir an için! Suçlunun ruhunun kendisini baskı altında tutan şu üç unsura o anda tıpkı bir köle gibi bağlanmış olduğunu tasavvur edebiliyorum: Bunlardan birincisi, sarhoşluk, ziyafetin baş döndüren gürültü patırtısı, dansçıların ayak sesleri, şarkıcı kızların ciyak ciyak bağırtıları ve o, içtiği şaraptan yüzü al al olmuş, şarkı söyleyen ve dans eden, sarhoş ve ona gülen sevgilisi! İkincisi, o uğursuz sonun henüz uzak olduğu hayali, hiç değilse yakın olmadığı konusundaki cesaret verici hayal, ancak ertesi gün sabah gelip onu alıp götürecekleri hayali. Demek ki, daha birkaç saat var, uzun bir zaman, çok uzun bir zaman! Birkaç saat içinde bir sürü şey düşünülüp uydurulabilir. Bir suçluyu idam sehpasına götürdükleri sırada olanlara benzer şöyle bir durumun olduğunu sanıyorum: Daha upuzun bir sokakta gidilecek, adım adım ilerlenecek, binlerce insanın yanından geçilecek, sonra başka bir sokağa dönülecek ve ancak bu başka sokağın sonunda o korkunç meydana çıkılacaktır! Bana öyle geliyor ki, bu resmi geçitin başında hükümlü, o utanç verici arabasında otururken hâlâ önünde sonsuz bir yaşam olduğunu hissetmektedir. Ancak evler geride kalır, araba hâlâ ilerlemektedir, ama bunun önemi yoktur, ikinci sokağa dönmeye daha çok vardır ve o hâlâ sağa sola, gözlerini kendisine dikmiş binlerce kayıtsız ama meraklı insana cesaretle bakmakta ve hâlâ kendisini onlar gibi bir insan olarak görmektedir. Ama işte artık ikinci sokağa dönmektedirler, ah, bu da önemli değil, daha önlerinde koca bir sokak vardır. Ve evler bir bir geride kaldıkça o, hâlâ ‘Daha bir sürü ev var’ diye düşünmektedir. En sonuna dek, ta meydana kadar da böyle devam edecektir. O gün Karamazov’un da aynen böyle yaptığını sanıyorum. ‘Daha bir şey bulacak zamanları olmamıştır,’ diye düşünmüştür, ‘henüz daha kendimi savunmak için plan yapacak, karşı koyacak zamanım var, oysa şu anda, şu anda o, ne kadar da güzel!’ Kafası karışık, ruhu dehşet içindedir, ancak bu arada parasının yarısını ayırıp bir yerlere saklayacak zamanı bulur. Babasının yastığının altından almış olduğu üç bin rublenin yarısının nereye kaybolduğunu başka türlü açıklamam mümkün değil. Mokroye’ye ilk gelişi değildi, daha önce de tam iki gün burada içki âlemi yapmıştı. Ahırları, galerileriyle birlikte bu eski, büyük ahşap bina hiç de yabancısı olduğu bir yer değildi. Paranın bir kısmının o gün tutuklanmadan az önce bu evde bir yere, bir yarığa veya bir deliğe, bir döşeme altına, bir köşeye, bu çatının altında bir yere saklandığını sanıyorum. Ne için? Ne için ne demek? Felaket her an gelip çatabilir, henüz bu felaketi nasıl karşılayacağımızı düşünmedik, zamanımız da yok, beynimiz zonkluyor, o da kendisine çekiyor, oysaki para, para her türlü durumda lazım! Paralı biri, her yerde adam yerine konur. Öyle bir anda bu şekilde bir hesaplılık size doğal gelmemiş olabilir, öyle değil mi? Ama bundan bir ay önce yine böyle kendisi için çok telaşlı ve çok kötü bir anda üç bin rublenin yarısını bir kenara ayırdığını ve kendisine bir muska diktiğini ileri sürüyor ve kuşkusuz söylediği şey yalan bile olsa bu düşüncenin Karamazov için bildik bir düşünce olduğunu, bunu daha önce de düşünmüş olduğunu size kanıtlayacağız. Ayrıca daha sonra sorgu yargıcına bin beş yüz rubleyi bu muskanın (hiçbir zaman olmayan bir muska) içine sakladığını söylediği zaman belki bu muska hikâyesini de hemen oracıkta uyduruvermişti, çünkü iki saat önce paranın yarısını ayırmış ve sabaha kadar sırf üzerinde taşımamak için aniden gelen bir ilhamla her ihtimale karşı Mokroye’de bir yere saklamıştı. Sayın jüri üyeleri, iki uçurumu hatırlayın, Karamazov iki uçuruma da bakabilir, hem ikisine bir kerede! Binada arama yaptık, ama parayı bulamadık. Belki para şu anda da oradadır, belki de ertesi gün ortadan yok olmuştur ve şu anda sanığın elinde bulunmaktadır. Her neyse kadının yanındayken, dizlerinin dibindeyken tutuklandı. Kadın yatakta yatıyordu ve sanık ona kollarını uzatmış, o anda kendisini tutuklamaya gelenleri duymayacak kadar kendinden geçmişti. Kafasında henüz cevap olarak hiçbir şey hazırlayacak zamanı olmamıştı. Ve böylece gafil avlanmış oldu.

Ve işte şimdi de yargıçlarının, kaderine karar verecek insanların karşısında bulunuyor. Sayın jüri üyeleri, görevimizi yaparken insanlarla karşı karşıya kaldığımız ve insanlar için dehşete kapıldığımız anlar olur! Bu anlar, suçlunun artık her şeyin mahvolduğunu gördüğü, ama hâlâ sizinle mücadele ettiği ve etmek niyetinde olduğu bir sırada hissettiği hayvanca korkunun görüldüğü anlardır. Suçluda bütün kendini koruma içgüdülerinin bir anda ortaya çıktığı anlardır bunlar ve bu anlarda suçlu kendini kurtarmaya çalışarak size iliklerinize kadar işleyen, soru soran ve ıstıraplı bir bakışla bakar, bir şeyler yakalamaya çalışır, sizi, yüzünüzü, düşüncelerinizi inceler, ne tarafa darbe indireceğinizi kollar, allak bullak olmuş zihninde bir anda binlerce plan yapar, ama yine de konuşmaktan çekinir, ağzından bir şey kaçırmaktan korkar! İnsan ruhunu küçük düşüren bu anlar, ruhun çilelerden geçişi, hayvanca bir kendini koruma arzusu... bütün bunlar korkunç şeylerdir ve bir sorgu yargıcında bile zaman zaman suçluya karşı bir iç ürpertisi ve merhamet uyandırırlar! O sırada buna hepimiz tanık olmuştuk. İlk başta sanık şaşırmıştı ve korku içindeydi. Onu büyük zan altında bırakan şu birkaç sözcük ağzından dökülmüştü: ‘Kan! Bunu hak ettim!’ Ama kısa sürede kendini topladı. Ne söyleyecek, ne yanıt verecekti? Bunlar henüz kafasında hazır değildi, ama inkâr, kanıtlayamasa da hazırdı: ‘Babamın ölümünde benim bir suçum yok!’ İşte çektiğimiz duvar hâlâ duruyor ve orada, bu duvarın arkasında belki de bir barikat daha kuruyoruz. Ne soracağımızı beklemeden ağzından kaçırdığı ve kendisini lekeleyen sözleri, kendisini yalnızca uşak Grigoriy’in ölümünden suçlu saydığını açıklamakta aceleci davranıyor. ‘Onun kanının akmasında suçluyum, peki ama babamı kim öldürdü, beyler, onu kim öldürdü? Ben değilsem onun katili kim?’ Duyuyor musunuz: Bunu bize, aynı soruyu kendisine sormaya gelmiş olan insanlara soruyor! Zamanından önce söylediği şu lafa bakın: ‘Eğer ben değilsem’, bu hayvanca bir kurnazlık, saflık ve Karamazovca bir sabırsızlık değil de nedir? Ben öldürmedim, benim öldürdüğümü sakın aklınıza getirmeyin: ‘Öldürmek istedim, beyler, öldürmek istedim,’ diye aceleyle itiraf ediyor (acele ediyor, ah, korkunç şekilde acele ediyor!), ‘ama yine de suçlu değilim, ben öldürmedim!’ Öldürmek istediğini itiraf ediyor: Görüyorsunuz, ne kadar içten konuşuyorum, benim öldürmediğime hemen inanmalısınız demek istiyor. Ah, bu durumlarda suçlu zaman zaman son derece düşüncesiz ve kolayca inanan biri olup çıkar. İşte tam burada, tamamen bir rastlantı olarak sorgu yargıcı ona şu çok basit soruyu sordu: ‘Smerdyakov öldürmüş olmasın?’ Beklediğimiz şey aynen gerçekleşmişti: Ondan bir adım öne geçtiğimiz ve henüz hazırlık yapamadığı ve Smerdyakov’u katil olarak öne sürebileceği anı yakalayamadığı bir anda gafil avlandığı için müthiş sinirlendi. Yapısı gereği hemen aşırılığa kaçtı ve bütün gücüyle bizi Smerdyakov’un öldürmediğine, onun adam öldüremeyeceğine inandırmaya çalıştı. Ama ona inanmayın, başvurduğu bir kurnazlıktı bu sadece: Smerdyakov’dan hâlâ vazgeçmiş değildir, tam tersine, hâlâ onun suçlu olduğunu iddia ediyor, çünkü onu suçlamasa suçu başka kime atabilecektir. Ama o bunu ilerde yapacaktır, çünkü şimdilik bu iş bozulmuştur. Smerdyakov’u ancak belki ertesi gün veya birkaç gün sonra, ‘Görüyorsunuz, Smerdyakov’un katil olduğunu sizden çok ben reddetmiştim, hatırlarsınız, ama şimdi ben de onun katil olduğuna inandım, başka kim olacaktı ki zaten!’ diye yüzümüze karşı haykıracağı anı yakaladığında katil olarak ileri sürecektir. Oysa şimdilik bizimle birlikte karanlık ve sinirli bir inkâr yoluna sapıyor, ancak sabırsızlık ve öfke ona babasını pencerede görüp hiçbir şey yapmadan saygıyla pencereden uzaklaştığı şeklinde son derece acemice ve inanılmaz bir açıklama yapmasını fısıldıyor. Asıl önemlisi kanıtları ve ayılıp kendine gelmiş olan Grigoriy’in ne ifade verdiğini bilmiyor. Üzerini arıyoruz. Aramaya sinirleniyor, ancak razı oluyor: Üç bin ruble değil, sadece bin beş yüz ruble bulunuyor. Ve işte bu öfkeli suskunluk ve inkâr anında hayatında ilk kez bu muska fikri aklına geliyor. Kuşkusuz uydurduğu şeyin inandırıcı olmadığını kendisi de hissediyor ve bu yüzden acı çekiyor, hem de korkunç şekilde acı çekiyor, bu yalanı daha inanılır bir hikâye haline getirmek için ıstırap içinde kıvranıyor. Bu durumlarda soruşturmanın en birinci işi, en önemli görevi, suçluya gizli fikirlerini en saf şekilde, birbiriyle çelişki içinde söyletmek için hazırlanma fırsatı vermemek, beklenmedik bir anda hazırlıksız yakalamaktır. Suçluyu konuşturmak ancak ani ve adeta rastlantıyla gelmiş bir habermiş gibi ona yeni bir kanıtı, çok önemli, ama suçlunun o ana kadar hiçbir şekilde tahmin edemediği ve göremediği herhangi bir durumu söylemekle mümkündür. Bizim elimizde böyle bir kanıt hazırdı, hem de çoktan hazırdı: Kendine gelmiş olan uşak Grigoriy’in sanığın koşarak kaçtığı kapının açık olduğuna dair ifadesiydi bu kanıt. Bu kapıyı tamamen unutmuştu, Grigoriy’in kapının açık olduğunu görebileceğini de tahmin etmemişti. Bu kanıtın etkisi çok büyük oldu. Yerinden fırladı ve birden bize, ‘Katil Smerdyakov’dur, Smerdyakov!’ diye bağırmaya başladı ve böylece kafasındaki gizli, ama esas düşünceyi en inanılmaz bir şekilde ortaya koymuş oldu, çünkü Smerdyakov ancak onun Grigoriy’i yere devirip kaçmasından sonra öldürmüş olabilirdi. Grigoriy’in kapının açık olduğunu yere düşmeden önce kendi yatak odasından çıkarken gördüğünü ve tahta bölmenin arkasında Smerdyakov’un iniltilerini işittiğini söylediğimizde ise Karamazov tek kelimeyle allak bullak olmuştu. Meslektaşım, saygıdeğer ve zeki insan Nikolay Parfenoviç, daha sonra bana o anda sanığa gözyaşlarını tutamayacak kadar acıdığını anlatmıştı. İşte tam bu anda durumu düzeltmek için bize bu meşhur muskadan bahsediyor: Eh, bu hikâyeye inanın artık, der gibidir adeta. Sayın jüri üyeleri, düşüncelerimi size daha önce açıklamıştım, çünkü bundan bir ay önce bir muskanın içine dikilmiş para konusunu sadece bir uydurma değil, ancak böyle bir durumda başvurulabilecek kuyruklu bir yalan sayıyorum. Daha inanılmaz bir yalan söylenebilir mi diye bahse girseniz bile bundan daha kötüsü bulunamazdı. Burada en önemli şey, başı dik bir hikâyeciyi birtakım ayrıntılarla, gerçek hayatta pek bol bulunan ve her zaman adeta son derece önemsiz ve gereksiz küçük şeyler olarak bu talihsiz ve zoraki yaratıcılar tarafından hesaba alınmayan ve hatta bazen akıllarına bile gelmeyen ayrıntılarla yere serebilmek ve hakkından gelebilmektir. Ah, o anda akılları yalnızca dev bir bütünü yaratmakla meşguldür, kendilerine karşı ileri sürülen böyle bir ayrıntıya olsa olsa gülerler! Ama böylece de yakayı ele verirler! Sanığa şu soru soruluyor: ‘Peki, muskanızın kumaşını nereden aldınız, muskayı kim dikti?’ ‘Kendim diktim.’ ‘Bezi nereden buldunuz?’ Sanık bu kadarına artık gücenmektedir, bunu kendisi için kırıcı bir ayrıntı olarak görmektedir ve inanır mısınız, böyle davranırken de içtendir, evet içtendir! Ama hepsi öyledir. ‘Gömleğimden koparttım.’ ‘Pek güzel, efendim. Şu halde bir parçasını yırttığınız bu gömleği yarın eşyalarınızın arasında bulabiliriz demektir.’ Sayın jüri üyeleri, düşünün, gerçekten bu gömleği bulmuş olsaydık (şayet gerçekten böyle bir gömlek varsa bavulunda ya da komodininde bulunmamasına olanak yoktu) sanığın verdiği ifadenin doğruluğunu hissettiren bir kanıt bulmuş olacaktık! Ama sanık bunu kavrayamıyor. ‘Hatırlamıyorum, belki de gömlekten yırtmadım, ev sahibi kadının başlığından diktim.’ ‘Nasıl bir başlık bu?’ ‘Ondan almıştım, daha doğrusu aşırmıştım, eski bezden berbat bir şey.’ ‘Kesin olarak hatırlıyor musunuz?’ ‘Hayır, kesin olarak hatırlamıyorum...’ Ve öfkeleniyor, öfkeleniyor, oysa tasavvur edin: Böyle bir şeyi nasıl hatırlamaz? İnsanların en korkunç anlarında, hatta idama götürülürken bile akıllarında bu ayrıntılar kalır. İnsan her şeyi unutur da yolda bir görünüp bir kaybolan yeşil bir çatıyı ya da haçın üzerine konmuş olan bir kargayı hatırlar. Aslında muskasını dikerken evdekilerden saklanmış. Elinde iğneyle muskayı dikerken odasına girecekler ve onu yakalayacaklar diye ne kadar korktuğunu, daha ilk ses duyuşunda ayağa fırladığını ve bölmenin arkasına (odasında bir bölme var) koştuğunu hatırlamalıydı... Sayın jüri üyeleri, bütün bunları size neden anlatıyorum, hepsi de küçük ayrıntılar aslında!” diye birden haykırdı İppolit Kirilloviç. “Çünkü sanık bu saçmalık üzerinde hâlâ inat ediyor! Kendisi için en uğursuz o geceden başlayarak bütün bu iki ay boyunca hiçbir şey açıklamadı, önceki hayali ifadelerine hiçbir açıklayıcı gerçek kanıt eklemedi; bunların hepsi de sözüm ona ayrıntıymış, ama siz onun şeref sözüne inanacakmışsınız! Ah, inanmaktan mutluluk duyarız, inanmaya hasretiz, hatta şeref sözüne bile olsa! Neyiz biz, insan kanına susamış çakallar mıyız? Hadi, bize sanığın lehine bir tek kanıt gösterin de sevinelim, ama elle tutulur, gerçek olan tek bir kanıt, ama sanığın öz kardeşi tarafından yüz ifadesinden çıkarılan sonuç ya da karanlıkta göğsünü yumruklarken mutlaka bu muskayı işaret etmiş olması değil. Yeni bir kanıta memnun olacağız, suçlamamızdan ilk biz vazgeçeceğiz, hemen vazgeçeceğiz. Adalet şu anda avaz avaz bağırıyor ve biz ısrar ediyoruz, hiçbir şeyden vazgeçemeyiz.” İppolit Kirilloviç konuşmasının son bölümüne geçmişti. Humma geçiriyor gibiydi, dökülen kan için, oğlu tarafından “adice bir hırsızlık amacıyla” öldürülen bir babanın akan kanı için isyan ediyordu. Olayların bu kadar trajik ve insana böylesi de olur mu dedirtecek bir uyum içinde bir araya toplanmış olmasına dikkati çekti. “Sanığın yeteneğiyle ün kazanmış avukatından neler işitirseniz işitin...” İppolit Kirilloviç bu sözleri söylemekten kendini alamamıştı, “burada duygularınıza hitap eden ne kadar güzel ve dokunaklı sözler söylenirse söylensin, şunu yine de unutmayın ki, şu anda adaletimizin mabedinde bulunuyorsunuz. Gerçeğin, kutsal Rusyamızın, onun temellerinin, ailesinin, kutsal olan her şeyinin savunucuları olduğunuzu aklınızdan çıkarmayın! Evet, sizler şu anda burada Rusya’yı temsil ediyorsunuz ve vereceğiniz hüküm sadece bu salonda değil, tüm Rusya’da duyulacaktır, bütün Rusya kendisinin savunucuları ve yargıçları olarak sesinize kulak verecektir ve sizin kararınızla ya cesaret bulacak ya da içi kararacaktır. Rusya’yı ve onun beklentilerini hayal kırıklığına uğratmayın, uğursuz troykamız belki de ölüme doğru doludizgin yol alıyor. Tüm Rusya’da çoktandır eller uzanıyor ve bu kudurmuş, pervasız koşuyu durdurmaya çağırıyor. Ve eğer başka halklar hâlâ bu doludizgin koşan troykanın önünde başlarını eğip iki yana açılıyorlarsa bunun nedeni, şairin gönlünde yattığı gibi saygı değil, sadece dehşettir. Bunu sakın unutmayın. Dehşetten, belki de bu troykaya duydukları tiksintidendir. Kenara çekilip yol verseler yine iyi, ya bir de yol vermekten cayıp önlerinden hızla geçen hayale karşı sağlam bir duvar oluşturur ve bizim azgınlığımızın bu gemi azıya almış koşusunu kendilerini, aydınlanmayı ve uygarlığı kurtarmak için durdururlarsa! Avrupa’dan gelen bu kaygılı sesleri daha önce de duymuştuk. Artık bu sesler yayılmaya başlıyor. Onlara kapılmayınız, babanın öz oğlu tarafından öldürülmesini haklı çıkaracak bir kararla onların giderek artan nefretine çanak tutmayınız!..”

Kısacası, İppolit Kirilloviç, ölçüyü biraz kaçırdı, ama yine de konuşmasını ateşli bir şekilde bitirdi. Bıraktığı etki gerçekten de olağanüstüydü. Konuşmasını tamamladıktan sonra apar topar dışarı çıktı ve öteki odada nerdeyse baygın düştü. Salondakiler alkışlamadılar, ama ciddi insanlar memnun kalmışlardı. Sadece hanımlar pek öyle memnun değillerdi, ama bu güzel konuşma yine de hoşlarına gitmişti, üstelik bu konuşmanın sonuçlarından hiç korkmuyorlardı ve Fetyukoviç’ten çok şey bekliyorlardı; “Nihayet konuşmasına başlayacak ve elbette herkesi yenecek!” diyorlardı. Herkes Mitya’ya bakıyordu; savcının konuşması boyunca ellerini kavuşturmuş, dişlerini sıkmış, gözlerini yere dikmiş hiçbir şey söylemeden oturmuştu. Ara sıra yalnızca başını kaldırmış ve kulak kabartmıştı. Özellikle de Gruşenka’dan bahsedildiğinde. Savcı, Rakitin’in Gruşenka hakkındaki düşüncesini aktardığında yüzünde küçümseyici ve kindar bir gülümseme belirmiş ve oldukça duyulur bir şekilde “Bernard’lar!” demişti. İppolit Kirilloviç, kendisini Mokroye’de nasıl sorguladığını ve canını sıktığını anlattığında ise Mitya başını kaldırmış ve müthiş bir merakla dinlemişti. Konuşmanın bir yerinde yerinden fırlayıp bağırmak istemiş, ancak kendisini tutmuş ve sadece omuzlarını silkmekle yetinmişti. Konuşmanın son bölümünden ve özellikle de savcının, Mokroye’de suçlunun sorgusu sırasındaki kahramanca davranışlarından daha sonra toplumumuzda uzun süre söz ettiler ve İppolit Kirilloviç’le “Adam, kendini methetmeden duramadı” diye alay ettiler. Duruşmaya ara verildi, ama çok kısa bir süre için, on beş dakika ya da en fazla yirmi dakika kadar. İzleyenlerin arasında konuşmalar ve haykırmalar duyuluyordu. Bazılarını hatırlıyorum:

“Ciddi bir konuşma!” diye belirtti bir grup içinde konuşan bir beyefendi kaşlarını çatarak.

“Psikolojiyle pek kafa şişirdi doğrusu,” dedi başka biri.

“Ama hepsi de doğru, karşı konulmaz gerçek!”

“Evet, bu işin ustası bu adam.”

“Sonucu güzel çıkardı.”

“Bizim için de sonuç çıkardı,” diyerek konuşmaya üçüncü bir ses daha katıldı, “hatırlıyor musunuz, konuşmasının başında hepimizin birer Fedor Pavloviç olduğumuzu söylemişti.”

“Sonunda da söyledi. Ama saçmaydı bu laf.”

“Evet, hem pek açık da değildi.”

“Biraz ölçüyü kaçırdı.”

“Haksızlık, haksızlık, efendim.”

“Yo hayır, yine de çok ustacaydı. Adam çok uzun zaman bekledi ve işte sonunda içini döktü, hah-hah!”

“Savunma avukatı ne diyecek bakalım.”

Başka bir grupta:

“‘Dokunaklı konuşmalar’ falan diyerek Petersburgluyu demin boşuna iğneledi, hatırlıyor musunuz?”

“Evet, beceriksizce davrandı.”

“Acele etti.”

“Sinirli bir adam, efendim.”

“Biz gülüyoruz, ama sanığın hali nasıl acaba?”

“Evet, efendim, Mitenka’nın hali nasıl?”

“Bakalım savunma ne diyecek?”

Üçüncü grupta:

“Şu kenarda oturan, saplı gözlük kullanan şişman kadın kim acaba?”

“Kocasından ayrılmış bir general karısı, tanırım onu.”

“Ha, ondan gözlüğü var desene.”

“Beş para etmez biri.”

“Yo hayır, alımlı bir kadın.”

“Ondan iki koltuk ötede oturan sarışın daha güzel.”

“O gün onu Mokroye’de pek ustaca yakalamışlar, değil mi?”

“Evet, öyle, pek ustaca. Bir kere daha anlattı. Zaten ötekinin berikinin evinde kaç defa anlattı bunu.”

“Şimdi de anlatmadan duramadı. Kendini beğenmiş.”

“Kalbi kırılmış bir adam, hah-hah!”

“Hem de alıngan biri. Ağdalı lafları pek çok, cümleleri uzun uzun.”

“Ama, dikkat edin, herkesin gözünü korkutuyor. Troykayı hatırlıyor musunuz? ‘Orada Hamlet’ler, bizde ise hâlâ Karamazov’lar var!’ Çok ustacaydı bu laf.”

“Liberalizme yaltaklanıyor. Korkuyor!”

“Evet avukattan da korkuyor.”

“Acaba Bay Fetyukoviç ne diyecek?”

“Ne derse desin bizim köylü milletini etkileyemez.”

“Öyle mi düşünüyorsunuz?”

Dördüncü grupta:

“Şu troyka meselesi, halklardan bahsettiği yer iyiydi.”

“Halkların beklemeyeceğini söylediği kısmı hatırlıyor musun, doğru söylüyor.”

“Bir şey mi var?”

“Tabii, geçen hafta İngiliz Parlamentosu’nda bir üye ayağa kalkmış ve bakanlığa nihilistleri sormuş, bizi adam etmeyi kastederek ‘Bu barbar milletin işine karışma zamanı gelmedi mi daha’ demiş. İppolit’in bahsettiği oydu, biliyorum oydu. Geçen hafta bu konuda konuşmuştu.”

“O su çulluklarına burası uzak gelir.”

“Hangi su çullukları? Neden uzak geliyor?”

“Kronştadt’ı kapatır ve onlara ekmek vermeyiz. Ekmeği nereden alacaklar?”

“Ya Amerika? Şimdi Amerika var.”

“Atıyorsun.”

Ancak zil çalınca herkes yerine koştu. Fetyukoviç kürsüye çıktı.

X

AVUKATIN KONUŞMASI.
İKİ UCU PİS DEĞNEK

Ünlü konuşmacının ilk sözleri duyulduğunda herkes susmuştu. Bütün salon gözünü ona dikmişti. Söze son derece açık, basit ve inandırıcı şekilde, ama en ufak bir mağrurluk belirtisi göstermeden başladı. Güzel konuşmak, sesine karşısındakileri duygulandırıcı bir ton vermek, duygulu sözler söylemek için en küçük bir denemede bulunmadı. Kendisine sevgi duyan insanların oluşturduğu bir çevrede konuşan biri gibiydi. Sesi, güzel, güçlü ve sempatikti ve hatta bu seste adeta içten ve saf bir şey duyuluyordu. Ancak konuşmacının bir anda gerçekten duygusal bir noktaya yükselebileceğini ve “esrarengiz bir güçle yürekleri küt küt attırabileceğini” herkes hemen anlamıştı. Belki İppolit Kirilloviç’ten daha kuralsız konuşuyordu, ama cümleleri onunkiler kadar uzun değildi ve hatta ifadesi de ondan daha doğruydu. Yalnız bir şey hanımların hoşuna gitmemişti: Durmadan eğilip bükülüyordu, özellikle konuşmasının başlarında öyle selam verir gibi değil de, sanki seyircilere doğru uçacakmış gibi, sanki uzun ve ince sırtının ortasında bir menteşe varmış da bu menteşenin yardımıyla sırtı neredeyse dik açı yaparak eğiliyormuş gibiydi. Konuşmasının başında adeta sistemsiz bir şekilde, dağınık, olayları ordan burdan yakalayarak konuşuyordu, ama sonunda ortaya bir bütün çıktı. Konuşmasını iki yarıya ayırmak mümkündü: Birinci yarı, eleştiriye ve suçlamanın zaman zaman öfkeli ve alaylı bir biçimde çürütülmesine yer verdiği bölümdü. Ama konuşmanın ikinci yarısında ses tonunu ve hatta konuşma yöntemini aniden değiştirdi ve bir anda duygulara hitap eden bir düzeye yükseldi. Salondakiler de zaten bunu bekler gibiydiler ve heyecandan titremeye başladılar. Davaya yaklaşımı dolaysızdı ve söze asıl çalışma alanının Petersburg olmasına karşın suçluları savunmak amacıyla Rusya’nın başka şehirlerine birçok kez gittiğini, ancak bu suçluların, ya masumiyetlerinden emin olduğu ya da bunu önceden sezdiği suçlular olduğunu söyleyerek başladı. “Bu olayda da aynen öyle oldu,” diye açıkladı. “Hatta daha ilk günlerde gazete haberlerinden beni sanığın lehine olağanüstü etkileyen bir şeyler görüyordum. Kısacası, beni öncelikle ilgilendiren şey, mahkeme pratiklerinde sık sık tekrarlansa bile bana öyle geliyor ki, bu davada olduğu gibi böylesi karakteristik özellikleri böyle bir bütünlük içinde bir araya toplayan bir hukuksal olayın daha görülmemiş olmasıdır. Bu olaydan konuşmamın sonunda, sözümü tamamladığım zaman bahsetmem gerekirdi, ama ben düşüncemi en başta söyleyeceğim, çünkü birtakım etkileri gizlemeksizin ve izlenimlerde hesaplı davranmaksızın konuya doğrudan girmek gibi bir zaafım vardır. Bu, belki benim adıma hesapsız bir şey olur, ama hiç olmazsa içten bir davranıştır. Benim bu konudaki düşüncem, formülüm şu şekilde: Bir tarafta sanığın aleyhindeki kanıtlar ezici bir şekilde bir araya toplanmış bulunuyor, öte tarafta ise bu kanıtları tek tek ele almamız durumunda tek başına önemsenecek bir tek kanıt bile bulunmuyor! Daha sonra da söylentileri ve gazeteleri izlerken bu düşüncemden giderek daha çok emin oldum ve birden sanığın akrabalarından onu savunma daveti aldım. Hemen buraya gelmeye karar verdim ve burada da düşüncemden kesinlikle emin oldum. Kanıtların bu derece korkunç bir şekilde bir araya gelişini bozmak ve suçlayıcı her bir kanıtın ayrı ayrı ele alındığında ne derece ispattan uzak ve hayali olduğunu göstermek için bu davada savunma görevini üzerime aldım.”

Avukat konuşmasına böyle başladı ve birden haykırdı:

“Sayın jüri üyeleri, ben burada yeni biriyim. Beni etkileyen şeylerde hiçbir önyargı söz konu değildir. Taşkın ve zapt edilmez bir kişiliğe sahip olan sanık beni, bu şehirdeki belki de yüzlercenizi olduğu gibi, aleyhinde peşin fikirlere sahip olacak şekilde daha önceden kızdırmış ve gücendirmiş değildir. Buradaki insanların hissettiklerinin haklı olduğunu elbette ben de biliyorum: Sanık, ele avuca sığmaz çılgının biridir. Yalnız kendisi bura toplumu içinde kabul görmüş, hatta çok yetenekli savcı beyin ailesi içinde bile kendisine ilgi ve yakınlık gösterilmiştir! (Bu sözler üzerine seyirciler arasında iki üç gülüşme duyuldu. Bunlar çabucak kesilmiş olsa bile yine de herkes tarafından fark edilmişti. Şehrimizde savcının kendisi istemediği halde Mitya’nın evine gelmesine izin verdiğini, bunun tek nedeninin de savcının karısının her nedense Mitya’yı ilginç bulması olduğunu herkes bilirdi. Savcının son derece erdemli ve saygıdeğer bir kadın olan karısı, aynı zamanda da hayalci ve dikbaşlı, bazı durumlarda, en çok da en önemsiz konularda kocasına karşı gelmeyi seven bir kadındı. Ancak Mitya evlerini pek az ziyaret etmişti.) Bununla birlikte,” diye devam etti avukat, “muarızım gibi böylesine bağımsız bir zekâya ve haksever bir karaktere sahip birinde bile talihsiz müşterime karşı yanlış bir peşin fikir oluşabilmiş olduğunu söyleme cüretini göstereceğim. Ah, bu öyle tabii bir şeydir ki, zavallıcık kendisine peşin yargılı davranılmasını tamamen hak etmiştir. Hakarete uğramış manevi ve estetik duygular bazen aman zaman bilmez. Kuşkusuz üstün yetenekli savcının konuşmasında bizler sanığın karakterinin ve davranışlarının sıkı bir analizini, davaya sert eleştirel yaklaşımı dinledik, asıl önemlisi, bize davanın özünün açıklanması için öyle psikolojik derinlikler ortaya çıkarıldı ki, bu derece derinlere ancak sanığın şahsına karşı kasıtlı ve kindar önyargılara sahip olunarak girilebilirdi. Ancak bu gibi durumlarda davaya karşı en kötü niyetli ve kasıtlı yaklaşımdan daha kötü ve daha mahvedici şeyler de vardır. Örneğin, Tanrı’nın bize armağan ettiği zengin psikolojik yeteneklerle bir sanat oyununa, deyim yerindeyse bir roman yazmaya kapılırsak. Daha Petersburg’da, buraya gelmeye hazırlanırken de biliyordum, evet, burada karşılaşacağım muarızımın henüz daha pek genç olan hukuk dünyamızda bu özelliğiyle çoktandır özel bir ün kazanmış olan derin ve ince bilgilere sahip bir psikolog olduğunu biliyordum. Ancak, baylar, psikoloji derin bir konu olduğu halde yine de iki ucu pis bir değneğe benzer (seyirciler arasında gülüşmeler). Bu kaba karşılaştırmam için beni bağışlarsınız kuşkusuz; güzel konuşmayı hiç beceremem. Ancak, savcının konuşmasından rasgele ilk örneği alalım. Sanık, gece, bahçede kaçarken duvardan atlamaya çalışıyor ve ayağına yapışan uşağı havaneliyle yere seriyor. Sonra hemen gerisingeri bahçeye atlıyor ve uşağı öldürüp öldürmediğini anlamak için beş dakika yerdeki adamın başında uğraşıyor. Savcı, sanığın ihtiyar Grigoriy’e acıdığı için bahçeye geri atladığı şeklinde verdiği ifadenin doğruluğuna hiçbir şekilde inanmak istemiyor. ‘Hayır,’ diyor, ‘öyle bir anda bu şekilde bir duyarlılık göstermesine imkân olabilir mi’; bu, sözde doğal bir şey olmazmış, işlediği cinayetin tek tanığının yaşayıp yaşamadığından emin olmak için duvardan atlamış, başka herhangi bir nedenle, içinden gelen bir istekle veya başka bir duyguyla atlamış olamayacağına göre böylece bu cinayeti kendisinin işlediğini doğrulamış oluyormuş. İşte psikoloji budur; şimdi aynı psikolojiyi alalım ve davaya uygulayalım, ancak bu uygulamayı öteki ucundan yapalım, en azından bunun kadar gerçeğe benzeyen bir sonuç ortaya çıkacaktır. Katil, tanığın sağ olup olmadığından emin olmak için ihtiyatlılık gösterip aşağı atlıyor, oysaki, bizzat savcının ifadesine göre, biraz önce öldürdüğü babasının çalışma odasında üzerinde içinde üç bin ruble bulunduğu yazılı olan yırtık bir zarfı aleyhinde en önemli kanıt olarak bırakmıştır. ‘Zarfı yanına almış olsaydı koca dünyada hiç kimse böyle bir zarfın var olduğunu ve içinde de para bulunduğunu bilemezdi, şu halde para sanık tarafından çalınmıştır.’ Bu da bizzat savcının ifadesidir. Ama gördüğünüz gibi, tek başına ihtiyatlılık yetmedi, adam şaşırdı, korktu ve yerde kanıt bırakıp kaçmaya başladı, iki dakika kadar sonra ise başka bir adama vurdu ve öldürdü. Burada da en kalpsiz ve hesaplı bir ihtiyatlılık duygusu emrimize amadedir. Varsın öyle olsun, ziyanı yok, öyle olmuş olsun: Psikolojinin inceliği de buradadır zaten. Bu durumda, şimdi Kafkas kartalı gibi kana susamış ve keskin gözlü biri, bir dakika sonra ise küçük bir köstebek gibi kör ve korkak biri oluveriyorum. Ama eğer ben aleyhimdeki bu tanığı öldürdükten sonra sırf sağ mı, ölü mü diye bakmak için yere atlayacak kadar kana susamış ve acımasız hesapları olan biriysem bu yeni kurbanımla neden beş dakika uğraşayım ki, başka yeni tanıklara yem olmak için mi? Yere serdiğim adamın kafasını silerek mendilimi neden kana bulayayım, daha sonra bu mendil aleyhimde bir delil olsun diye mi? Hayır, eğer o kadar hesaplı ve o kadar katı yürekli biriysek yere atladıktan sonra yaralı uşağı kesin olarak öldürmek için havaneliyle kafasına defalarca vurmak ve tanığı ortadan kaldırıp her türlü tasayı yüreğimizden söküp atmak daha iyi olmaz mıydı? Ve nihayet, aleyhimdeki tanığın sağ mı, ölü mü olduğunu anlamak için yere atlıyorum ve hemen oracıkta, patikada başka bir kanıtı, iki kadının evinden kaptığım ve her ikisinin de daha sonra kendilerine ait olduğunu itiraf edebilecekleri ve bunu onların evinden aldığımı doğrulayabilecekleri havanelini bırakıyorum. Zaten havanelini patikada unutmuş, dalgınlık ve şaşkınlıkla düşürmüş değilim. Yo, Grigoriy’in yere yığıldığı yerden on beş adım kadar uzakta bulunduğuna göre silahımızı özellikle fırlatıp atmıştık. Neden böyle yaptığımız sorulacaktır. Birini, yani yaşlı uşağı öldürdüğümüz için çok üzüldüğümüzden böyle yapmıştık, bu üzüntüyle ve lanetler okuyarak cinayet silahı olarak havanelini fırlatıp atmıştık. Başka türlü olamazdı, başka ne için havaneli bu kadar uzağa atılabilir ki? Bir adamı öldürdüğümüz için bu kadar acı ve merhamet hissedebiliyorsak demek ki babamızı öldürmedik: Babamızı öldürdükten sonra sırf merhametimizden diğer yaralı için yere atlamazdık, o zaman içimizde başka bir duygu olurdu, merhamete sıra gelmezdi, kendimizi kurtarmaya bakardık, kesinlikle böyle olurdu. Tekrarlıyorum, tam aksine, kafasını kesin olarak kırardık, beş dakika boyunca onunla uğraşmazdık. Eğer merhamet ve iyilik etme duygusu uyandıysa bunun tek nedeni daha önceden vicdanımızın temiz olmasıdır. Demek ki, başka bir psikoloji daha var. Sayın jüri üyeleri, demin psikolojiye kasıtlı olarak, psikolojiden işine gelen sonucu çıkarabileceğini açıkça göstermek için başvurmuştum zaten. Bütün mesele, psikolojinin kimin elinde bulunduğuna bağlıdır. Psikoloji, en ciddi insanları bile roman yazmaya çağırır ve bu tamamen sizin iradeniz dışında olur. Sayın jüri üyeleri, benim kastettiğim aşırı derecede psikolojiye başvurulması ve psikolojinin kötüye kullanılmasıdır.”

Burada tekrar halkın arasında bu sözleri onaylayan ve savcıyla alay eden gülüşmeler duyuldu. Savunma avukatının konuşmasının tamamını ayrıntılarıyla vermeyeceğim, sadece bazı yerlerini, en önemli bazı maddelerini aktaracağım.

XI

ORTADA PARA YOKTU.
HIRSIZLIK DA YOKTU

Savunma avukatının konuşmasında herkesi etkileyen bir nokta vardı: Şu uğursuz üç bin rublenin varlığını, dolayısıyla da hırsızlık olasılığını tümüyle reddediyordu.

“Sayın jüri üyeleri,” diye söze başladı savunma avukatı, “bu davada, buraya her bakımdan yabancı olan ve hiçbir önyargısı bulunmayan bir insanı hayretler içinde bırakan çok tipik bir özellik var. O da şudur: Hırsızlık suçlaması ve aynı zamanda ne çalınmıştı sorusuna tam bir yanıt vermenin tamamen olanaksız oluşu. Üç bin ruble para çalındığı söyleniyor. Peki böyle bir para gerçekten var mıydı? İşte bunu hiç kimse bilmiyor. Birincisi, üç bin rublenin çalındığını nasıl öğrendik ve bu parayı kim görmüştü bir düşünün. Parayı bir tek Smerdyakov görmüş ve üzeri yazılı bir zarfın içinde olduğunu söylemişti. Bu bilgiyi daha felaket olmadan önce sanığa ve kardeşi İvan Fedoroviç’e vermişti. Bayan Svetlova’ya bildirilmişti. Ancak bu üç kişi de parayı gözleriyle görmemişlerdi, bir tek Smerdyakov görmüştü. Burada şu soru kendiliğinden ortaya çıkıyor: Eğer paranın var olduğu ve Smerdyakov’un parayı gördüğü doğruysa o zaman Smerdyakov bu paraları en son ne zaman görmüştü? Ya evin beyi, bu paraları yatağın altından çıkartmış ve Smerdyakov’a söylemeden tekrar çekmeceye koymuşsa? Dikkatinizi çekerim, Smerdyakov’un söylediğine göre, para şiltenin altında duruyormuş: Sanık parayı şiltenin altından çekip almak zorundaydı, ancak yatak hiç bozulmamıştı ve bu husus tutanakta da özenle belirtilmiştir. Sanık bu işi yatağı hiç bozmadan, üstelik de hâlâ kanlı olan ellerinden o gün için özel serilmiş yepyeni, incecik yatak takımına kan bulaştırmadan nasıl başarabilmiştir? Ama bize, peki, o zaman yerdeki zarf ne oluyor diyecekler. Bu zarftan da söz etmeye değer. Demin biraz şaşırdım: Üstün yetenekli savcı bey bu zarftan bahsettikten sonra, bunu dinleyin beyler, hem de iyi dinleyin, birden zarfın, katilin Smerdyakov olduğu varsayımının saçmalığını gösterecek bir yerde bulunduğunu açıkladı: ‘Bu zarf olmasaydı, kanıt olarak yerde bulunmuş olmasaydı ve hırsız yanında alıp götürmüş olsaydı o zaman dünyada böyle bir zarf ve zarfın içinde de para olduğunu ve dolayısıyla da paraların sanık tarafından çalınmış olduğunu hiç kimse öğrenemezdi.’ Demek ki, bizzat savcının da itiraf ettiği gibi, sanığın hırsızlıkla suçlanmasının tek nedeni üzerinde yazı olan bu kâğıt parçasıdır. ‘Yoksa bir hırsızlık olduğunu, hatta belki de böyle bir paranın bulunduğunu hiç kimse öğrenemeyecekti.’ Zarfın içinde para olduğunun ve bu paranın çalındığının kanıtı acaba sadece bu kâğıt parçasının yere düşmüş olması mıdır? ‘Ama,’ diyorlar, ‘zarfın içindeki parayı Smerdyakov görmüştü’, ama ne zaman, Smerdyakov paraları en son ne zaman görmüştü, ben bunu soruyorum. Smerdyakov’la konuştum. Bana, parayı felaketten iki gün önce gördüğünü söyledi. Peki, ben, neden örneğin, şöyle bir şey düşünmeyeyim: İhtiyar Fedor Pavloviç eve kapanıp isterik bir sabırsızlık içinde sevgilisini beklerken yapacak bir şey bulamayıp neden durup dururken zarfı yerinden çıkarıp açmak istemiş ve ‘Belki zarfa inanmamıştır, zarfın içindeki otuz tane yüzlüğü ona gösterirsem daha etkili olur, ağzının suyu akar’ demiş olmasın? Böylece zarfı açmış, parayı içinden almış, evin efendisi olarak ve pek tabii ki, delil bırakmak gibi bir korkusu olmadan zarfı yere atmıştır. Sayın jüri üyeleri, bakınız, böyle bir varsayımdan ve olgudan daha olası bir şey var mıdır? Böyle bir şey neden olanaksız olsun ki? Ancak eğer buna benzer bir şey olmuşsa o zaman hırsızlık suçlaması da kendiliğinden ortadan kalkar: Para yoksa, demek ki, hırsızlık da yoktur. Şayet bu zarf, içinde para bulunduğunun delili olarak yerde duruyorsa ben de o zaman neden bunun tam tersini, yani zarfın yere içindeki para bizzat sahibi tarafından daha önceden alınmış ve boşalmış olduğu için atılmış olduğunu ileri sürmeyeyim? ‘Eğer parayı zarfın içinden Fedor Pavloviç almışsa, evde yaptığımız aramada da bulunamadığına göre o zaman paralar nereye kayboldu?’ Birincisi, Fedor Pavloviç’in çekmecesinde bir miktar para bulunmuş, ikincisi ise parayı daha sabahtan, hatta bir gün önceden çıkartmış, başka bir işte kullanmış, birine vermiş, bir yere göndermiş olabilir ve nihayet, bu konuda Smerdyakov’a güvenmeyi de gereksiz bularak düşüncesini ve eylem planını kökünden değiştirmiş olabilirdi. Değil mi? Aslında eğer böylesi bir varsayımda bulunma olasılığı varsa o zaman sanığı, hırsızlık amacıyla cinayet işlemekle suçlamak ve gerçekten bir hırsızlık olayı olduğunu bu kadar kesinlikle iddia etmek nasıl mümkün olabilir? Böylece işin roman faslına giriyoruz. Zaten bir şeyin çalındığını ileri sürerken bu şeyin ne olduğunu göstermek ya da en azından böyle bir şeyin var olduğunu kesin olarak kanıtlamak gerekir. Üstelik bunu hiç kimse de görmemiş. Geçenlerde Petersburg’da çocuk denecek yaşta, daha on sekizinde bir işportacı güpegündüz elinde baltayla bir sarraf dükkânına girdi ve görülmemiş bir cüretle dükkân sahibini öldürüp bin beş yüz ruble parayı yanına alıp kaçtı. Beş saat kadar sonra tutuklandı, üzerinde bu arada harcadığı on beş ruble dışında bin beş yüz ruble bulundu. Üstelik, dükkânda çalışan ve cinayet işlendikten sonra dükkâna gelen tezgâhtar polise sadece çalınan paranın miktarını değil, bu bin beş yüz rublenin hangi banknotlardan oluştuğunu, yani kaçının çok renkli, kaçının mavi, kaçının kırmızı, kaçının altın para olduğunu da bildirdi ve yakalanan katilin üzerinde de tezgâhtarın söylediği paraların aynısı bulundu. Bütün bunlara ek olarak katil, sarrafı kendisinin öldürdüğünü ve paraları alıp kaçtığını da açıkça ve bütün içtenliğiyle itiraf etti. Ben işte buna kanıt derim, sayın jüri üyeleri! Bu olayda paraları biliyorum, görüyorum, hissediyorum ve artık böyle bir paranın olmadığını söyleyebilecek durumda değilim. Şimdiki olayda öyle mi ya? Ancak dava, yaşam ve ölümle, bir insanın geleceğiyle ilgilidir. ‘O gece ziyafet verdi, paraları savurdu, üzerinde bin beş yüz ruble olduğu saptandı, peki, o zaman bu parayı nereden aldı?’ diyeceklerdir. Ancak yalnızca bin beş yüz ruble olduğu belirlendiğine, paranın kalan yarısı ise hiçbir şekilde bulunamadığına göre, sanığın üzerinde bulunan paranın zarfın içindeki para olmadığı da böylece kanıtlanmış oluyor. Hazırlık soruşturmasıyla kesin olarak kanıtlandığı gibi, zaman hesabına dökersek (hem de çok sıkı bir zaman hesabına) sanık, hizmetçi kadınların yanından ayrılıp koşa koşa memur Perhotin’in evine giderken evine uğramamış, hatta hiçbir yere uğramamış, daha sonra da tüm vaktini insanlarla birlikte geçirmiştir, dolayısıyla üç bin rublenin yarısını ayırıp şehirde bir yere saklama fırsatı olmamıştır. Savcının paranın Mokroye köyünde bir yere gizlendiği hakkındaki varsayımının nedeni de özellikle bu düşüncedir. Udolf Şatosu’nun mahzenlerinde olmasın sakın, beyler? Bu varsayım, fantastik ve romantik bir varsayım değil midir? Ve dikkatinizi çekerim, bir tek bu varsayımı, yani paranın Mokroye’de saklandığı varsayımını ortadan kaldırdığınız zaman bin beş yüz rublenin o gün nereye kaybolduğu anlaşılamadığına göre hırsızlık suçlaması tümden havada kalır. Sanığın hiçbir yere uğramadığı kanıtlanmış olduğuna göre nasıl bir mucize olmuş da paralar kaybolmuştur? Ve bizler böylesi romanlarla bir insanın yaşamını mahvetmeye hazırız! ‘Üzerinde tespit edilen bin beş yüz rubleyi nereden aldığını açıklayamadı, ayrıca da o geceye kadar parası olmadığını herkes biliyordu’ diyeceklerdir. Bunu kim biliyordu? Ancak sanık parayı nereden aldığı konusunda açık ve kesin bir ifade verdi ve dahası, sayın jüri üyeleri, dahası, bu ifadeden daha doğru ve üstelik sanığın karakteriyle ve ruhuyla bu kadar iyi bağdaşan başka hiçbir şey olmamıştır ve olamaz da. İddia makamı kendi romanını pek beğenmiş olmalı: Zayıf iradeli bir adamın, nişanlısı tarafından utanç verici bir şekilde kendisine teklif edilen üç bin rubleyi almaya karar verdikten sonra sözde bu paranın yarısını ayırmasına ve bir muskanın içine dikmesine olanak yokmuş, tam tersine eğer dikmiş olsaymış, iki günde bir muskayı söküp içinden yüzer yüzer para çekip bir ayda bütün paranın hakkından gelirmiş. Hatırlarsanız, bütün bunlar hiçbir itiraza tahammülü olmayan bir tonla söylenmişti. Peki, ya olay böyle olmamışsa, yazdığınız romandaki kişi, ya bambaşka biriyse? Mesele de zaten bambaşka bir kişi yaratmış olmanızdadır! Belki de ‘Bayan Verhovtseva’dan aldığı bu üç bin rubleyi felaketten bir ay önce Mokroye köyünde sanki bir kapikçik harcarmış gibi bir defada savurduğunu, dolayısıyla paranın yarısını ayırmış olamayacağını söyleyecek tanıklar var’ diye itirazlar yükselecektir. Peki, bu tanıklar kimlerdir? Bu tanıkların ne derece güvenilir tanıklar oldukları mahkemede daha önce tespit edilmiş bulunuyor. Ayrıca başkasının elindeki para insana her zaman olduğundan daha fazla görünür. Nihayetinde bu tanıkların hiçbiri, parayı eline alıp saymadı ya, ancak göz kararı ne kadar olduğunu söyledi. Örneğin, tanık Maksimov ifadesinde sanığın elindeki paranın yirmi bin ruble olduğunu belirtmişti. Gördüğünüz gibi, sayın jüri üyeleri, psikoloji mademki iki uçluymuş, o zaman izninizle bir de öteki ucunu koyalım ve neler çıkacak bir bakalım.

Felaketten bir ay önce postayla göndermesi için sanığa Bayan Verhovtseva tarafından üç bin ruble verilmişti. Ancak burada şöyle bir soru ortaya çıkıyor: Biraz önce açıklandığı gibi bu paranın böyle utandırıcı, böyle küçültücü bir şekilde verildiği doğru mudur? Bayan Verhovtseva’nın bu konudaki ilk ifadesinden böyle bir sonuç çıkmıyordu, hem de hiç çıkmıyordu; ikinci ifadesinde ise sadece hırs, kin ve uzun süredir içinde gizli kalmış olan nefretin çığlıklarını duyduk. Ancak tanığın ilk ifadesinde doğruyu söylemediği hususu, bize ikinci ifadesinin de doğru olmayabileceği sonucunu çıkarma hakkı veriyor. ‘İddia makamı bu romana değinmek istemiyor, cesaret edemiyor’ (kendi sözleri). Öyle olsun bakalım, ben de bu romana değinmeyeceğim, ama izninizle tartışmasız çok saygıdeğer bir hanımefendi olan Bayan Verhovtseva gibi dürüst ve yüksek ahlaklı biri, evet böyle biri, eğer açıkça sanığı mahvetmek amacıyla mahkemede durup dururken ilk ifadesini değiştirebiliyorsa, bu ifadeyi tarafsız olarak ve serinkanlılıkla vermediği sonucunun ortaya çıkacağını belirtmek istiyorum. İntikam peşinde olan bir kadının pek çok şeyi abartmış olabileceği sonucunu çıkartma hakkımızı da acaba elimizden alırlar mı? Evet, özellikle de para teklifinin utandırıcı ve küçük düşürücü koşullarını abartmış olabilir. Tam tersine, para teklifi, sanığımız gibi uçarı birinin özellikle kabul edebileceği şekilde yapılmıştır. Sanık o sıralar babasından kendisine borçlu olduğu üç bin rubleyi alabileceğini hesaplıyordu. Bu hesap, ciddiyetle bağdaşmayacak bir şeydi, ama düşünmeden hareket eden biri olduğu için babasının bu parayı vereceğinden ve parayı alıp, Bayan Verhovtseva tarafından kendisine emanet edilmiş olan üç bin rubleyi her zaman için postaya verebileceğinden ve borcunu kapatabileceğinden kesinlikle emindi. Ancak savcı bey, sanığın o gün, yani suçlandırıldığı gün aldığı paranın yarısını ayırıp bir bezin içine dikmiş olabileceğine hiçbir şekilde ihtimal vermek istemiyor ve ‘Bu karakterde bir insan değil, bu çeşit duygulara sahip olamaz’ diyor. Ancak Karamazov’un geniş biri olduğunu kendiniz haykırmış, Karamazov’un aynı anda bakabileceği iki derin uçurumdan yine kendiniz bahsetmiştiniz. Karamazov’un iki taraflı, iki uçurumlu öyle bir yapısı vardır ki, içki âlemi yapmak için karşı konulmaz bir istek duysa bile eğer öteki uçta bir şey onu etkilemişse kendisine engel olabilir. Öteki uçta ise aşk vardır, o sıralar barut gibi alev almış yeni bir aşk ve bu aşk için de para gereklidir, hem de sevgilisiyle birlikte olacağı bir içki âleminden daha çok para gereklidir. Sevgilisi ona ‘Seninim, Fedor Pavloviç’i istemiyorum’ dediğinde onu alıp götürecektir. Peki öyle olursa neyle, hangi parayla götürecektir? Aslında bu, içki âlemi yapmaktan daha önemli bir şeydir. Karamazov bunun farkında değil miydi? Tek kaygısı, tek derdi buydu. Bu yüzden parayı ayırıp her ihtimale karşı saklamış olmasında inanılmayacak bir taraf olabilir mi? Ancak zaman geçiyor, Fedor Pavloviç ise üç bin rubleyi sanığa vermiyor, vermediği gibi bir de bu kadar parayı sanığın sevgilisini ayartmak için ayırdığı duyuluyor. ‘Eğer Fedor Pavloviç parayı vermeyecek olursa,’ diye düşünüyor sanık, ‘o zaman Yekaterina İvanovna’nın karşısına bir hırsız olarak çıkacağım.’ Böylece kafasında boynundaki muskada taşımaya devam ettiği bin beş yüz rubleyi gidip Bayan Verhovtseva’nın önüne koymak ve ona ‘Alçağın biriyim, ama hırsız değilim’ demek düşüncesi doğuyor. Dolayısıyla, bu bin beş yüz rubleyi gözünün bebeği gibi korumasının iki nedeni asla muskayı sökmek ve içinden yüzer yüzer para tırtıklamak değildir. Sanığın namus duygusuna sahip olduğunu neden kabul etmiyorsunuz? Hayır, onda namus duygusu vardır, diyelim yanlıştır, hatalıdır, ama vardır, hem de ihtiras derecesinde vardır ve bunu göstermiştir. Ancak iş gittikçe karışıyor, kıskançlık acıları en üst noktaya ulaşıyor ve önceki iki sorun sanığın allak bullak beyninde giderek daha ıstırap verici şekilde beliriyor: ‘Yekaterina İvanovna’ya parayı verirsem o zaman Gruşenka’yı hangi parayla kaçıracağım?’ Şayet bir ay boyunca böyle çılgınlıklar yapmış, zilzurna sarhoş olmuşsa ve meyhanelerde azmışsa bunun nedeni belki de tahammül edemeyeceği kadar acı veren bu düşüncedir. Bu iki sorun sonunda onu umutsuzluğa düşürecek kadar keskinleşmiştir. Küçük kardeşini babasına son kez üç bin rubleyi istemeye yollamış, ama cevabı beklemeden kendisi zorla eve girmiş ve tanıkların gözünün önünde ihtiyarı dövmüştür. Dayak attığı babası da parayı vermeyeceğine göre bundan sonra para bulabileceği hiç kimse kalmamıştır. Aynı günün akşamı göğsüne, göğsünün üst tarafına, şu muskanın durduğu yere vuruyor ve kardeşine, alçak olmamak için parası olduğunu, ama yine de alçak olarak kalacağını, çünkü bu paradan faydalanmayacağını, manevi gücünün ve karakterinin bunun için yeterli olmayacağını sezdiğini yemin ederek söylüyor. İddia makamı, Aleksey Karamazov’un o kadar dürüst, içten ve hazırlıksız olarak verdiği gerçeğe uygun düşen ifadesini neden kabul etmiyor? Tam tersine, neden beni paranın bir yarığın içinde, Udolf Şatosu’nun mahzenlerinde olduğuna inanmaya zorluyor? Sanık, aynı gece, kardeşiyle konuştuktan sonra şu uğursuz mektubu yazıyor ve bu mektup sanığın hırsızlık yaptığı konusunda en önemli, en büyük kanıt oluyor! ‘Bütün insanlardan isteyeceğim, insanlar vermezlerse babamı öldüreceğim ve babamın şiltesinin altında, pembe kurdeleli zarfta duran parayı alacağım, yeter ki İvan gitsin’ cinayet programı tamam, katil nasıl o olmaz? İddia makamı, ‘Aynen yazıldığı gibi oldu! diye haykırıyor. Ancak, birincisi, mektup sarhoşken ve korkunç bir öfke içindeyken yazılmıştı; ikincisi, yine de zarftan Smerdyakov’un sözleriyle bahsediyor, çünkü kendisi bu zarfı görmemiştir, üçüncüsü ise, yazılmasına öyle yazılmıştır, ama bakalım yazılanlar aynen olmuş mudur, bunu kanıtlayacak ne vardır? Sanık yatağın altındaki zarfı aldı mı, parayı buldu mu, para sahiden var mıydı? Zaten sanık para için mi koşup gelmişti, hatırlayın, hatırlayın! Hırsızlık etmeye değil, içini yakan bu kadın orada mı, değil mi, öğrenmek için koşup gelmişti. Dolayısıyla bir programa göre ya da mektupta yazdıklarına göre, yani planlanmış bir hırsızlık için gelmemişti, birdenbire aklına esip çılgınca bir kıskançlıkla koşup gelmişti! ‘Gelip babasını öldürdükten sonra paraları da almıştır’ diyecekler. Evet, ama bakalım ayrıca öldürdü mü, öldürmedi mi? Hırsızlık suçlamasını hiddetle reddediyorum: Çalınan şeyin ne olduğu şayet tam olarak kanıtlanamıyorsa hırsızlıkla suçlamaya da imkân yoktur, bu bir aksiyomdur! Ama hırsızlık yapmasa bile öldürdü mü, öldürmedi mi? Bunu doğrulayan kanıtlar var mı? Bu da bir roman olmasın sakın?”

XII

ZATEN CİNAYET DE YOKTU

“İzninizle sayın jüri üyeleri, burada söz konusu olan bir insanın hayatıdır ve daha dikkatli olmak gerekir. İddia makamının en son güne, yani bugüne, duruşma gününe kadar sanığı taammüden adam öldürmekle suçlamakta tereddüt ettiğini, bugün mahkemeye sunulan şu uğursuz ‘sarhoş’ mektuba kadar da tereddüt içinde olduğunu kendi sözleriyle de doğruladığını biraz önce duyduk. ‘Yazıldığı gibi olmuş!’ Bir kere daha tekrarlıyorum: Sanık, sadece kadının nerede olduğunu öğrenmek için peşinden koşmuştur. Bu tartışma götürmez bir gerçektir. Kadını evde bulmuş olsaydı hiçbir yere gitmeyecek, yanında kalacak ve mektupta yazdıklarını yerine getirmeyecekti. Hiçbir plan yapmadan aniden koşup gitti ve yazdığı ‘sarhoş’ mektubu o sırada belki de hiç aklına bile getirmedi. ‘Havanelini kapmış’ hatırlarsınız, sadece bir havanelinden bize ne büyük bir psikoloji çıkarmışlardı: Neden bu havanelini silah olarak almış olmalıymış falan falan. Burada aklıma son derece olağan bir düşünce geliyor: Peki, eğer bu havaneli göz önünde bir yerde, sanığın kaptığı rafın üzerinde değil de dolaba kaldırılmış olsaydı, o zaman sanığın gözüne çarpmaz ve o da silahsız ve eli boş olarak gider, hiç kimseyi de öldürmezdi. Havanelinin bir silah olduğu ve kasıtlı olarak alındığı sonucunu nasıl çıkarabilirim? Evet, sanık meyhanelerde babasını öldüreceğini avaz avaz bağırarak söylemiş, ama cinayetten iki gün önce, sarhoşken mektubu yazdığı o gece sakinmiş ve meyhanede sadece bir tezgâhtarla tartışmış ‘Oysa Karamazov kavga etmeden duramazmış.’ Buna da şöyle yanıt vereceğim: Eğer bu şekilde, planlı, mektupta yazdıklarına uygun bir cinayet işlemeyi tasarlamışsa bu tezgâhtarla da kesinlikle tartışmaz, hatta belki bu meseleyle meşgul olan kafası kimsenin görmemesi ve duymaması için sakin bir yer ve sessizlik arayacağından hiç meyhaneye gitmez, ‘Mümkünse beni tamamen unutun’ diye düşünebilir ve bu durum da hem kafasındaki hesaplara hem de içgüdülerine uygun düşerdi. Sayın jüri üyeleri, psikoloji iki uçludur ve psikolojiyi anlama yeteneğine az çok biz de sahibiz. Geçen bir ay boyunca meyhanelerdeki bütün bu bağrış çağrışlara gelince, delikanlıların ya da sarhoş serserilerin meyhaneden çıkarken birbirleriyle kavga ederek ‘Seni öldüreceğim’ diye bağırdıkları olmaz mı hiç? Ama kimseyi de öldürmezler. Bu uğursuz mektup da aynen bir sarhoşun öfkesinin ifadesi, meyhaneden çıkan birinin öldürürüm, hepinizi asarım, keserim bağrışı değil midir? Neden öyle olmasın? Neden bu mektup, gülünç bir mektup değil de, böylesine uğursuz bir mektuptur? Öyledir, çünkü babanın cesedi bulunmuştur, çünkü bir tanık sanığı silahlı olarak ve kaçarken bahçede görmüştür ve tanığın kendisi de sanığın saldırısına uğramıştır, demek ki, her şey mektupta yazıldığı gibi olmuştur, mektup da bu yüzden gülünç değil, uğursuz bir mektuptur. Çok şükür, ‘Bahçede olduğuna göre, demek ki o öldürdü’ noktasına da ulaştık. Şu iki sözcükle, olduğuna göre, bu mutlak surette her şey bitmiş, suçlama tamam demektir. Peki, orada olsa bile bu ille de öldürdü anlamına mı gelir? Ah, evet, olayların bir araya gelişinin ve birbiriyle uyumunun gerçekten de oldukça anlamlı olduğunu kabul ediyorum. Yalnız bu olaylara aralarındaki uyumdan huylanmadan tek tek bakınız: Örneğin, iddia makamı, sanığın, babasının penceresinin önünden kaçıp uzaklaştığı hakkındaki ifadesinin doğruluğunu neden hiçbir şekilde kabul etmek istemiyor? Hatta iddia makamının katilin birden kapıldığı saygı ve ‘dindarlık’ duyguları konusundaki alaylarını hatırlayın. Ya gerçekten de o anda buna benzer bir şey olmuşsa, yani saygı duygusu olmasa bile dindarlık söz konusu olmuşsa? ‘O anda annem benim için dua etmiş olmalıydı,’ diyor sanık soruşturmada verdiği ifadede. Svetlova’nın, babasının evinde olmadığına kanaat getirir getirmez de kaçıp gitmiştir. ‘Ama pencereden bakarak bundan emin olamazdı’ diyerek iddia makamı bize itiraz edecektir. Peki neden emin olamazdı? Pencere zaten sanığın verdiği işaretler üzerine açılmıştı. O anda Fedor Pavloviç tarafından bir söz söylenmiş, bir çığlık atılmış olabilir ve sanık da böylece Svetlova’nın orada olmadığına kanaat getirmiştir. Neden mutlaka hayal ettiğimiz gibi ya da başkalarının hayal etmemizi istedikleri şekilde varsayımlarda bulunmalı? Aslında en titiz bir romancının bile gözünden kaçan binlerce şey olabilir. ‘Ama Grigoriy kapıyı açık görmüştü, demek ki, sanık mutlaka eve girmişti ve dolayısıyla da o öldürmüştü.’ Bu kapı konusuna gelince, sayın jüri üyeleri... Gördüğünüz gibi, kapının açık olduğuna sadece bir kişi tanıklık ediyor, ancak onun da o sıradaki durumu... Her neyse, varsın kapı açık olsun, sanık açmış ve içinde bulunduğu durum için son derece anlaşılır bir şekilde kendini korumak için açık değildi diye yalan söylemiş olsun, varsın eve girmiş, evde dolaşmış olsun. Eve girdiğine göre ille de öldürmüş mü olmalı? Eve zorla girmiş, odalarda dolaşmış, babasını itip kakmış, hatta dövmüş olabilir, ama Svetlova’nın onun yanında olmadığına kanaat getirdikten sonra kadının orada bulunmadığına ve babasını öldürmeden çekip gideceğine sevinerek oradan kaçmıştır. Kendinden geçtiği bu anda yere yıktığı Grigoriy’in yanına bir dakika sonra duvardan atlayıp gelmesi de belki saf bir duygu, bir merhamet duygusu hissettiği için, babasının canına kıyıp günaha girmekten kurtulduğu, babasını öldürmediği için yüreğinde temiz duygular ve bir sevinç hissettiği içindir. Savcı bey, sanığın karşısında kendisini yeni bir hayata çağıran aşkın kapılarının tekrar açıldığı, ancak arkasında babasının kanlı cesedini bıraktığı ve bu yüzden idama mahkûm edileceği için artık sevmenin de olanaksız hale geldiği bir sırada, Mokroye köyündeki korkunç durumunu bizleri dehşete düşüren anlamlı sözlerle tasvir etti. Ancak, savcı bey kendi psikoloji anlayışına göre açıkladığı bir sevgiye yine de ihtimal tanıyor. ‘Sarhoşluk hali, suçluyu idama götürecekler, ama daha uzun süre beklemesi gerekiyor, falan, falan.’ Savcı bey, yine farklı bir tip yaratmadı mı, diye tekrar soruyorum. Sanık öyle biri midir, eğer gerçekten elini babasının kanına bulamışsa o anda hâlâ aşkını ve mahkeme karşısında ne söyleyeceğini düşünebilecek kadar kaba ve vurdumduymaz biri midir? Yo, hayır hayır! Kadının onu sevdiği, birlikte gidelim dediği, ona yeni bir saadet vaat ettiği o sırada daha yeni ortaya çıkmıştır. Size yemin ederim, o anda sanık kendini öldürme ihtiyacını iki kat, üç kat daha fazla hissetmiş olmalıdır. Arkasında babasının cesedini bırakmış olsaydı, kendini mutlaka öldürürdü! Ah hayır, tabancalarının nerede olduğunu unutmazdı! Sanığı tanıyorum: İddia makamınca kendisine atfedilen vahşi hayvanlara özgü katı kalplilik, onun karakteriyle bağdaşmıyor. Kendisini öldürürdü, kesinlikle öldürürdü: Kendisini öldürmemesinin tek nedeni, ‘annesinin onun için dua etmiş olması’ ve babasının kanının akmasında hiçbir suçunun bulunmamasıdır. O gece Mokroye’de sadece yere yıktığı ihtiyar Grigoriy için acı çekiyor, yüreği yanıyordu ve ihtiyarın kendine gelip ayağa kalkması için, vurduğu darbenin öldürücü bir darbe olmaması ve bu yüzden idam edilme olasılığının ortadan kalkması için içinden dua ediyordu. Olayların bu şekilde yorumu neden kabul edilmesin? Sanığın bize yalan söylediği hakkında elimizde hangi kesin kanıt var? Bize hemen yine babasının cesedini gösterecek ve kaçıp gittiğine göre, o öldürmediyse kim öldürdü o zaman, diyecekler. Tekrarlıyorum, iddia makamının bütün mantığı, o değilse o zaman kim öldürdü, şeklindedir. Onun yerine koyacak kimse yokmuş. Peki, öyle mi, sayın jüri üyeleri? Sahiden de yerine koyacak hiç kimse yok mu? İddia makamının o gece o evde bulunan ve oraya uğrayanların hepsini bir bir saydığını dinledik. Beş kişi bulunuyordu. Bunlardan üçünün tamamen suçsuz olduğunu kabul ediyorum: Öldürülenin kendisi, ihtiyar Grigoriy ve karısı. Demek ki, geriye sanık ve Smerdyakov kalıyor ve savcı bey, sanığın Smerdyakov’dan başka suçlayacak kimse olmadığı için onu suçladığını, şayet altıncı bir kişi, hatta altıncı bir kişi olduğuna dair bir işaret olsaydı, sanığın yaptığından utanarak Smerdyakov’u suçlamaktan hemen vazgeçip bu altıncı kişiyi suçlayacağını heyecanla haykırıyor. Ancak, sayın jüri üyeleri, ben neden bunun tam tersi bir sonuç çıkarmayayım? İki kişi var: Sanık ve Smerdyakov. Ben neden sırf suçlayacak başka birini bulamadığınız için müvekkilimi suçluyorsunuz demeyeyim? Sırf peşin fikirleriniz yüzünden Smerdyakov’u her tür kuşkudan uzak tuttuğunuz için illa ki başka biri olması gerekiyor. Evet, gerçekten de Smerdyakov’u sadece sanığın kendisi, iki kardeşi ve Svetlova suçluyorlar, hepsi bu. Ama aslında ifade verenlerin arasında da birileri daha var; toplum içinde bir sorunun, bir kuşkunun pek açık olmasa da kaynaşması söz konusu. Belli belirsiz bir fısıltı duyuluyor, sanki başka bir beklenti varmış gibi geliyor. Nihayet, bazı olguların, itiraf edeyim belirsiz de olsa son derece niteleyici bir şekilde bir araya gelmesi de bunu kanıtlıyor: Birincisi, tam felaketin olduğu gün başlayan ve savcı beyin nedense pek büyük bir gayretle savunmak zorunda kaldığı şu sara nöbeti. Daha sonra Smerdyakov’un mahkemeden bir gün önce birdenbire intihar etmesi. Sonra da sanığın bugüne dek ağabeyinin suçluluğuna inanmış olan ve birden elinde paralarla gelip Smerdyakov’un katil olduğunu ilan eden büyük kardeşinin bugün duruşmada verdiği ani ifade. Mahkeme heyeti ve savcıyla birlikte ben de İvan Karamazov’un hasta olduğuna ve ifadesinin gerçekten de son bir umutla, üstelik hezeyan halinde suçu ölmüş birine atarak ağabeyini kurtarma niyetiyle yapılmış bir deneme olduğuna tamamen inanıyorum. Yalnız, yine de Smerdyakov adı geçti, yine de sanki muammalı bir şey işitildi. Sayın jüri üyeleri sanki burada üzerinde uzlaşma sağlanmamış, henüz bitmemiş bir şey var gibi. Belki de hâlâ üzerinde uzlaşma yolu aranıyordur. Ama şimdilik bunu bir yana bırakalım ve daha sonra konuşalım. Biraz önce mahkeme heyeti duruşmaya devam etme kararı aldı, bu arada ben savcı beyin son derece ince ve ustaca çizmiş olduğu merhum Smerdyakov’un kişilik çözümlemesi konusunda bir şeyler söylemek isterim. Ancak, yeteneğine parmak ısırsam da bu kişilik tahlilinin özünü tümüyle kabul edemiyorum. Smerdyakov’un yanına gittim, onu gördüm ve kendisiyle konuştum. Bende bambaşka bir izlenim uyandırdı. Sağlığı iyi değildi, bu doğru, ama karakteri, yo, hayır, iddia makamının söylediği gibi hiç de öyle karakteri zayıf biri değildi. Özellikle hiçbir korkaklık, daha doğrusu savcı beyin bize pek tipik bir şekilde tasvir ettiği korkaklığı görmedim. Hiç de saf değildi, tam tersine saflığın altına gizlenmiş korkunç bir kuşkuculuk ve pek çok şeyi görebilen bir zekâ gördüm. İddia makamı son derece büyük bir saflık göstererek onu aklı kıt biri saydı. Benim üzerimde son derece belirgin bir izlenim bırakmıştı: Bu adamın kesinlikle kindar, aşırı derecede gözü yüksekte, korkunç derecede kıskanç biri olduğuna inanarak yanından ayrılmıştım. Hakkında bazı bilgiler topladım: Dünyaya geliş şeklinden nefret ediyor, bundan utanıyor ve ‘Smerdyaşçaya’dan dünyaya geldiğini’ dişlerini gıcırdatarak hatırlıyordu. Çocukluğunda o kadar iyiliklerini gördüğü uşak Grigoriy’e ve karısına karşı saygısızdı. Rusya’ya lanet okur ve alay ederdi. Kendini Fransızlara benzetmek için Fransa’ya gitmek hayalindeydi. Bunu yapmak için parasının yeterli olmadığını daha önce sık sık ve pek çok defa söylemişti. Bence kendisinden başka hiç kimseyi sevmiyordu, kendisine tuhaflık derecesinde büyük saygı duyuyordu. Aydın biri olmak onun için iyi bir giysi, temiz gömlek ve parlak çizmeler giymek demekti. Kendisini Fedor Pavloviç’in yasadışı oğlu (bununla ilgili kanıtlar vardır) sayarken beyinin yasal çocuklarıyla kıyaslanınca kendi durumundan nefret etmemesine imkân yoktu: Her şey onlarındı, onunsa hiçbir şeyi yoktu, bütün haklar ve miras onlarındı, oysa o sadece bir aşçı parçasıydı. Bana paraları Fedor Pavloviç’le birlikte zarfa koyduklarını anlatmıştı. Bu paranın, yani onun geleceğini kurtarabilecek bu paranın gideceği yer onun için kesinlikle tiksindirici bir yerdi. Üstelik pırıl pırıl yüzlük banknotlardan oluşan üç bin ruble görmüştü (paraları ona mahsus sormuştum). Aman, kıskanç ve gururlu birine birdenbire sakın bu kadar çok para göstermeyin. İlk defa bu kadar çok para görüyordu. İlk görüşte herhangi bir sonuç doğurmasa bile rengârenk para destesinin etkisi, hayalinde hastalıklı bir şekilde yansımış olabilirdi. Üstün yetenekli savcı bey, Smerdyakov’u cinayetle suçlama olasılığı konusundaki bütün pro ve contra varsayımları bize olağanüstü bir incelikle çizmiş ve neden sara nöbeti geçiriyormuş gibi yapsın ki, diye üzerine basa basa sormuştu. Evet, rol yapmamış, nöbet tamamen doğal olarak gelmiş olabilirdi, ama tamamen doğal olarak da geçmiş ve hasta kendine gelmiş de olabilirdi. Tamamen iyileşmese de saralılarda görüldüğü gibi, kendine gelebilir ve ayılabilirdi. İddia makamı, Smerdyakov ne zaman cinayeti işlemiştir diye soruyor. Ancak bunu ne zaman yaptığını söylemek son derece kolaydır. İhtiyar Grigoriy duvarın üzerindeyken sanığın ayağını yakalayıp ‘baba katili!’ diye avaz avaz bağırdığı anda kendine gelebilir ve derin uykusundan uyanabilirdi (çünkü yalnızca uyuyordu, sara nöbetlerinin arkasından hasta daima derin bir uykuya dalar). Sessizlik ve karanlıkta bu çığlık alışılmadık bir şeydir ve o zamana kadar uykusunu almış olan Smerdyakov’u uyandırmış olabilir: Doğal olarak bir saat önce uykusu açılmaya başlamış olabilirdi. Yataktan kalkıp hiçbir şey düşünmeden, hemen hemen tamamen bilinçsiz olarak ne olduğuna bakmak için çığlığın geldiği yere doğru yönelmiştir. Zihni hastalık yüzünden karışık, düşünceleri hâlâ bulanıktır, ama bahçeye çıkar, aydınlık pencerelere yaklaşır ve beyinden kendisi için kuşkusuz çok sevindirici olan haberi alır. Kafasında hemen bir düşünce kıvılcımlanır. Korkak beyinden bütün ayrıntıları öğrenmiştir. Dağınık ve hasta zihninde yavaş yavaş bir fikir doğar. Korkunç, ama çok çekici ve kesinlikle çok mantıklı bir düşüncedir bu: Beyi öldürüp üç bin rubleyi alacak ve sonra da bütün suçu beyin oğluna atacaktır. Beyin oğlundan başka kim akıllarına gelir artık, ondan başka kimi suçlayabilirler? Nasılsa onun buraya geldiğine dair bütün kanıtlar mevcuttur. Korkunç bir para hırsı, cezalandırılmayacağı düşüncesiyle birlikte bütün ruhunu sarmış olmalıdır. Ah, bu ani ve karşı konulmaz taşkınlıklar fırsat bulunca öyle sık gelir ki! En çok da daha bir dakika öncesinde adam öldürmek niyetinde olmayan katillere pek sık gelir! Smerdyakov, böylece beyin yanına girmiş ve herhangi bir silahla, örneğin bahçede eline geçirdiği ilk taşla planını gerçekleştirmiş olabilir. Ancak ne için, hangi amaçla? Üç bin ruble onun geleceği demektir! Ah, hayır, kendimi yalanlamıyorum, para olabilirdi de. Hatta belki paranın nerede olduğunu, beyin odasında nerede durduğunu bir tek Smerdyakov biliyordu. ‘Peki ya paraların içinde bulunduğu zarfın üzerindeki kapak yazısı, ya yere atılmış yırtık zarf parçası?’ Savcı bey demin bu zarftan söz ederken bu yırtık zarf parçasını yere ancak Karamazov gibi alışık olmayan bir hırsızın bırakabileceğini, oysa Smerdyakov’un kendi aleyhine böyle bir kanıtı asla ortada bırakmayacağını söyleyerek bu konudaki son derece ince düşüncesini açıklamıştı. Sayın jüri üyeleri, demin birden son derece tanıdık bir şey işittiğimi hissettim. Tasavvur edin ki, bu düşünceyi, Karamazov’un zarfı ne yapacağı hakkındaki bu tahmini bundan tam iki gün önce bizzat Smerdyakov’dan duymuştum ve üstelik de beni çok etkilemişti: Rol yapıp kendini saf gösteriyor, bir şeyleri atlayıp geçiyor, bu düşünceye ben kendim varmışım gibi bir sonuç çıkarmam için bana bunu dayatıyor, sanki bana telkin ediyor gibi gelmişti. Sorgu yargıcına da bu düşünceyi telkin etmemiş miydi zaten? Üstün yetenekli savcı beye de bunu empoze etmemiş miydi? Diyecekler ki, peki ya ihtiyar kadın, Grigoriy’in karısı? Yaşlı kadın hastanın bütün gece yanı başında inlediğini duymuştu. Evet duymuş olabilir, ama bu düşünce hiç sağlam olmayan bir düşüncedir. Bütün gece avludaki köpeğin kendisini uyandırdığından, hiç uyutmadığından yakınan bir kadın tanıyordum. Ama zavallı köpekçik, bildiğime göre, gece boyunca topu topu iki üç kere viyaklamıştı. Bu çok doğaldır; insan uyur ve birden bir inilti duyar, uyandırıldığı için sıkıntıyla gözünü açar, ama hemen yeniden uykuya dalar. İki saat kadar sonra tekrar bir inilti duyar, tekrar uyanır ve tekrar uyur, iki saat kadar sonra bir kere daha inilti, topu topu bir gecede üç defa olmuştur bu. Sabahleyin adam kalkar ve birinin bütün gece inlediğinden ve onu sürekli olarak uyandırdığından yakınır. Ona mutlaka öyle gelmiş olmalıdır; uykusu iki saatte bir bölünmüştür tekrar uyuduğunu hatırlamaz, sadece uyanık kaldığı anları hatırlar ve bu yüzden de ona bütün gece uyumamış gibi gelir. İddia makamı, Smerdyakov’un intihar etmeden önce bıraktığı notta neden itirafta bulunmadığını soruyor. ‘Vicdanı birine yetti de, öbürüne yetmedi.’ Yalnız izninizle, vicdan pişmanlıktır, ama intihar eden birinde pişmanlık değil sadece umutsuzluk olabilir. Umutsuzluk ve pişmanlık, birbirinden tamamen ayrı iki şeydir. Umutsuzluk kindar ve uzlaşmaz olabilir ve intihar eden biri, yaşamına son verirken o anda hayatı boyunca kıskandığı insanlardan iki kat daha fazla nefret edebilir. Sayın jüri üyeleri, hukuki bir hatadan sakının! Biraz önce size anlattığım ve tasvir ettiğim şeyler gerçeğe benzemiyor mu? Açıklamamda bir yanlışlık, olanaksız ve saçma bir şey görüyor musunuz? Ama varsayımlarımda birazcık olsun bir olasılık gölgesi, bir gerçeklik gölgesi varsa kararınızda dikkatli olun. Acaba bu sadece bir gölge midir? Bütün kutsal şeyler üzerine yemin ederim ki, cinayetle ilgili olarak biraz önce size anlattığım yorumumdan tamamen eminim. Beni asıl şaşırtan ve çıldırtan ise iddia makamı tarafından sanığa atfedilen olaylar yığını içinde birazcık olsun doğru ve karşı gelinmez bir tanesinin bile olmaması ve bu talihsiz adamın sırf bu olaylar bu şekilde bir araya geldiği için mahvolacak olmasıdır. Evet, olayların böyle birbirine uygun şekilde bir araya gelmiş olması korkunçtur; kan, sanığın elinden süzülen kan, çamaşırlarına bulaşan kan, ‘baba katili!’ çığlığıyla yırtılan karanlık gece ve çığlık atan, kafası kırılarak yere düşen adam, daha sonra ise birtakım vecizeler, ifadeler, jestler, bağrış çağrışlar. Bütün bunlar öyle etkileyici ki, insanın inancını bile satın alabilir. Ama, sayın jüri üyeleri, sizin inancınızı satın almak mümkün müdür? Hatırlarsanız, size uçsuz bucaksız bir güç, bağlama ve çözme gücü verilmiştir. Ancak güç arttıkça beraberinde getirdikleri de korkunçlaşır! Biraz önce söylediklerimden küçücük bile olsa geri adım atmış değilim, ama talihsiz müvekkilimin elini baba kanına buladığı hakkında iddia makamının söylediklerini bir an için kabul ediyorum. Tekrarlıyorum, bu sadece bir varsayımdır, müvekkilimin suçsuzluğundan bir an bile kuşku duymadım, ama varsın öyle olsun, müvekkilimin baba katili olduğunu varsayalım. Yüreğimde size söylemek istediğim bir şey daha yatıyor, çünkü sizin yüreklerinizde ve zihinlerinizde de büyük bir mücadele olduğunu hissediyorum... Sayın jüri üyeleri yürekleriniz ve zihinleriniz için söylediğim sözü bağışlayın. Ancak ben sonuna kadar dürüst ve samimi olmak istiyorum. Hepimiz samimi olalım!...”

Burada savunma avukatının sözleri oldukça kuvvetli bir alkışla kesildi. Aslında son sözlerini öyle içten bir sesle söylemişti ki, salondaki herkes, onun gerçekten de söyleyecek bir şeyi olduğunu ve şimdi söyleyeceği şeyin en önemli şey olduğunu hissetmişti. Ama mahkeme başkanı, alkışlardan sonra “benzer bir olayın” bir kez daha tekrarlanması halinde mahkeme salonunu “boşaltacağını” yüksek sesle ifade etti. Herkes sustu ve Fetyukoviç o ana kadarki sesinden tamamen farklı, yeni, etkileyici bir ses tonuyla konuşmaya başladı.

XIII

DÜŞÜNCEYE İHANET

“Sayın jüri üyeleri, müvekkilimi mahkûm eden, sadece olayların bu şekilde bir araya gelip bir uyumlu bütün oluşturması değildir,” diye haykırdı avukat, “hayır, aslında müvekkilimi, bir tek şey mahkûm ediyor. O da ihtiyar babasının cesedidir! Bu basit bir cinayet olsaydı ve sizler bu olayların her birini bir bütün içinde değil de, tek tek ele almış olsaydınız bunların ne kadar önemsiz, kanıtsız ve hayal ürünü şeyler olduğunu görerek yaptığınız suçlamayı geri alırdınız, en azından sadece bir önyargı yüzünden, bir insanın geleceğini mahvetmekten kaçınırdınız. Gerçi kendisi bu önyargıyı ne yazık ki hak etmiştir ama! Ancak burada söz konusu olan basit bir cinayet değil, bir babanın katledilmesidir! Burada sempatik gelen budur ve bu sempati o dereceye varmıştır ki, suçlamaya neden olan olayların en önemsiz ve kanıtsız olanları bile en önyargısız insanın zihninde dahi önem kazanmaktadır. Böyle bir sanık nasıl beraat ettirilir? Birini öldürmüştür ve cezasını çekmeden gidecektir; işte herkes yüreğinde hemen hemen iradesi dışında, içgüdüsel olarak bunu hissediyor. Evet, baba kanı akıtmak korkunç bir şey! Bana hayat veren, beni seven, benim için hayatını bile feda edebilecek, çocukluğumdan beri benim hastalıklarımla hastalanan, hayatı boyunca benim mutluluğum için acılara katlanan ve yalnızca benim sevinçlerimle, benim başarılarımla yaşayan bir babanın kanını akıtmak ne korkunç bir şeydir! Ah, evet, böyle bir babayı öldürmek, düşünmesi bile olanaksız bir şeydir! Sayın jüri üyeleri, bir baba, ama gerçek bir baba ne demektir, bu yüce sözcüğün arkasında ne vardır, bu isimdeki yüce düşünce nedir? Gerçek bir babanın kim olduğundan ve nasıl olması gerektiğinden demin birazcık söz ettik. Şu anda ilgilendiğimiz ve içimizi yakan bu davadaki baba, merhum Fedor Pavloviç Karamazov ise biraz önce yüreklerimizi etkilemiş olan baba tipine zerre kadar uymuyordu. Bir belaydı. Evet, gerçekten de bazı babalar belaya benzer. Bu belayı daha yakından inceleyelim, sayın jüri üyeleri, vereceğiniz kararın önemini göz önüne alırsak hiçbir şeyden korkmaya gerek olmadığı görülür. Özellikle de şimdi korkmamalıyız ve üstün yetenekli savcı beyin ifadesiyle bazı düşünceleri çocuklar ve korkak kadınlar gibi elimizi sallayarak kovmamalıyız. Ancak sayın hasmım (hasmım, çünkü ben daha ilk sözümü söylemeden bana karşı düşmanca bir tavır takınmışlardı) yaptığı hararetli konuşmada birkaç kez şöyle haykırmıştı: ‘Hayır, sanığın savunmasını hiç kimseye bırakmam, onun savunma işini Petersburg’dan gelmiş avukata bırakmam, ben savcıyım ve aynı zamanda da savunma avukatıyım!’ Birkaç defa bunları haykırdı, ancak, şunu söylemeyi unuttu: Bu korkunç sanık babasının evinde küçücük bir çocukken kendisine şefkat gösteren biricik insanın elinden aldığı topu topu bir kilocuk fındığı aradan geçen yirmi üç yıl boyunca bu kadar büyük minnettarlık duyarak anımsadığına göre, bunun tersini düşünürsek, bütün bu yirmi üç yıl boyunca iyiliksever Doktor Hertsenştube’nin ifadesiyle ‘bir zamanlar baba evinin arka bahçesinde, sırtında tek düğmeciği kalmış pantolonuyla çıplak ayak dolaştığını’ da unutamazdı. Sayın jüri üyeleri bu ‘belayı’ neden daha yakından inceleyelim, herkesin bildiği şeyleri niye tekrarlayalım ki! Müvekkilim buraya, babasının yanına geldikten sonra neyle karşılaştı? Hem müvekkilim neden duygusuz, bencil ve zalim biri olarak tasvir ediliyor? Zapt olunmaz, vahşi ve taşkın biridir, şu anda onu bunun için yargılıyoruz, ancak onun bu yazgısında suçlu kimdir, iyi eğilimlerinin, soylu duygulara sahip bir yüreğe sahip oluşunun yanında böylesine garip bir şekilde yetiştirilmesinin suçlusu kimdir? Biri çıkıp da ona aklın yolunu öğretmiş, bilgiler verip aydınlatmış, çocukluğunda onu birazcık olsun sevmiş midir? Müvekkilim Tanrı’nın himayesinde, yani vahşi bir hayvan gibi büyümüştür. Belki de uzun yıllar süren bir ayrılıktan sonra babasını görmeyi şiddetle istemiştir. Belki gelmeden önce çocukluğunu düşler arasından anımsarken çocukluğunda rüyasına giren iğrenç hayalleri kafasından kovmuş, bütün ruhuyla babasını temize çıkartmak ve onu kucaklamak istemiştir! Sonra ne olmuştur? Karşısına çıkan sadece ve sadece edepsizce alaylar, tartışmalı paralar yüzünden kuşkuculuk ve çevrilen birtakım dolaplar olmuştur; ‘konyak masası başında’ sadece içini bulandıran konuşmalar ve iğrenç günlük yaşam öğütleri dinler ve nihayet, babasının onun parasıyla, evet, öz oğlunun parasıyla öz oğlunun sevgilisini elinden almaya çalıştığını görür. Bu ne iğrenç, ne acımasızca bir şeydir, sayın jüri üyeleri! Ve bu ihtiyar, herkese oğlunun saygısızlığından ve zalimliğinden yakınır, toplum içinde onu karalar, ona zarar verir, iftira atar, oğlunu hapse attırmak için onun imzaladığı borç senetlerini toplar! Sayın jüri üyeleri, müvekkilim gibi görünüşte katı yürekli, taşkın ve zapt olunmaz insanlar genellikle son derece yufka yüreklidirler, ancak bunu belli etmezler. Bu düşüncemle alay etmeyin! Yetenekli savcımız, demin müvekkilimin Schiller’i, ‘güzel ve yüce şeyleri’ sevdiğini ileri sürerek onunla acımasızca alay etmişti. Onun yerinde, yani savcı beyin yerinde ben olsam onunla alay etmezdim! Evet bu insanlar, (ah, son derece ender olarak ve son derece yanlış anlaşılan bu insanları savunmama izin verin), bu insanlar, adeta kendileriyle, taşkınlıkları ve gaddarlıklarıyla bir çelişki oluşturarak sıklıkla hoş, iyi ve doğru şeylere istek duyarlar, bilinçsiz olarak istek duyarlar, ama yine de duyarlar. Dışardan ihtiraslı ve sert görünen bu insanlar örneğin kadınlara karşı kesinlikle manevi ve yüce bir sevgi duymaya kendilerine acı çektirecek derecede eğilimlidirler. Benimle yine alay etmeyin: Bu gibi insan tabiatlarında sık sık böyle olur! Yalnız bunlar, kimi zaman çok kabalaşan ihtiraslarını gizleyemezler. İşte dışa yansıyan budur. İnsanlar bunu fark ederler, oysa bu insanın içini görmezler. Aksine bu insanların ihtirasları çabuk tatmin olur, ama bu görünüşte kaba ve katı yürekli insan, soylu ve güzel olan bir varlığın yanında bir yenilenme aramaktadır, düzelme, daha iyi bir insan olma, yüksek ve namuslu biri olma, bu sözcüklerle ne kadar alay ederseniz edin yine de söyleyeceğim, ‘yüce ve güzel’ olma olanakları aramaktadır! Biraz önce müvekkilimin Bayan Verhovtseva’yla arasındaki romana değinmeyeceğimi söylemiştim. Ancak bir iki kelimecik edebilirim: Demin dinlediğimiz bir ifade değil, yalnızca çılgına dönmüş ve intikam almak isteyen bir kadının çığlığıydı. Bir başkasını ihanetle suçlayacak birisi varsa o değildir. Değildir, çünkü kendisi de ihanet etmiştir! Birkaç dakika düşünüp kafasını toplasaydı böyle bir ifade vermezdi! Ah, ona inanmayın, müvekkilim, onun dediği gibi ‘canavar’ değildir! Çarmıha gerilen büyük insansever, çarmıha gerilirken şöyle demişti: ‘Ben iyi bir çobanım, iyi bir çoban koyunlarının bir tekinin bile ölmemesi için kendi canını verir...’ Biz de bir insanın ruhunu mahvetmeyelim! Demin bir baba ne demektir diye sormuştum ve bunun yüce bir söz, değerli bir ad olduğunu haykırmıştım. Ancak, sayın jüri üyeleri, bu adı şerefle hak etmek gerekir ve izninizle ben herkesi kendi adıyla, layık olduğu adla adlandıracağım: Öldürülen ihtiyar Karamazov gibi bir baba, baba diye adlandırılmaya layık olamaz. Baba tarafından hak edilmeyen bir baba sevgisi saçma ve olanaksız bir şeydir. Yoktan sevgi yaratılamaz, yoktan var eden sadece Tanrı’dır. Yüreği sevgiyle yanıp tutuşan bir havari, ‘Babalar, çocuklarınızı üzmeyin’ diye yazıyor. Bu kutsal sözleri şimdi müvekkilim için söylemiyorum, bütün babalar için hatırlatıyorum. Babalara ders verme hakkını bana kim verdi? Hiç kimse. Ama bir insan ve bir yurttaş olarak çağırıyorum: vivos voco!73 Yeryüzünde uzun süre kalmayacağız, bir sürü saçma sapan şey yapıp, abuk sabuk sözler söylüyoruz. Bu nedenle birbirimize iyi bir söz söylemek için bir araya geldiğimiz elverişli fırsatları kaçırmamalıyız. Ben şu anda öyleyim: Burada bulunduğum sürece elime geçen bu fırsatı kullanacağım. Bu kürsü bize yüce irade tarafından boşuna verilmedi, bütün Rusya bu kürsüden bizi dinliyor. Sadece buradaki babalar için konuşmuyorum, bütün babalara sesleniyorum: ‘Babalar, çocuklarınızı üzmeyin!’ Evet, İsa’nın öğüdünü önce biz yerine getirelim, ancak ondan sonra çocuklarımıza soru sorabiliriz. Aksi takdirde çocuklarımıza baba değil, düşman oluruz. Onlar da bizim çocuklarımız değil, düşmanlarımız olur ve böylece kendi elimizle onları kendimize düşman yapmış oluruz! ‘Kullandığınız ölçü size de uygulanacaktır.’ Bunu ben söylemiyorum, İncil böyle emrediyor: Sizi de kullandığınız ölçüyle ölçerler. Çocuklar bizi bizim ölçümüzle ölçüyorlarsa onları nasıl suçlayabiliriz? Geçenlerde Finlandiya’da hizmetçilik yapan genç bir kızın gizlice bir bebek doğurduğundan kuşkulanmışlar. Kızı izlemeye başlamışlar ve tavan arasında, köşede, bir tuğla yığınının arkasında kızın sandığını bulmuşlar. Hiç kimsenin daha önce bilmediği bu sandığı açmışlar, içinden yeni doğmuş ve hizmetçi kız tarafından öldürülmüş bir bebek cesedi çıkartmışlar. Aynı sandıkta kızın daha önce doğurup hemen oracıkta öldürdüğü iki bebek iskeleti daha bulunmuş. Sayın jüri üyeleri, şimdi bu kız, o bebeklerin annesi midir? Evet, bebekleri o doğurmuştur, ama onlara annelik etmiş midir? İçimizden biri çıkıp da ona kutsal ‘ana’ adıyla hitap etmeye kalkışabilir mi? Cesur olalım, sayın jüri üyeleri, hatta cüretkâr olalım, şu anda öyle olmak ve ‘maden’ ve ‘kükürt’ laflarından korkan Moskovalı tüccar karıları gibi başka söz ve düşüncelerden ürkmemek zorundayız. Hayır, tam tersine, son yıllardaki ilerlemenin bizim gelişmemizle de ilgili olduğunu kanıtlayalım ve açıkça diyelim ki, bir insana hayat veren henüz daha baba değildir, baba, hayat veren ve babalığı hak edendir. Ah, tabii, baba sözcüğünün başka bir anlamı, başka bir yorumu daha vardır: Bir canavar da olsa, çocuklarına karşı zalimin biri de olsa babam yine de benim babam olarak kalmıştır, çünkü bana hayat veren odur. Ancak bu anlam, aklımın almadığı, sadece inancımla, daha doğrusu anlamadığım, ama dinin bana emrettiği şekilde inandığım pek çok şeyde olduğu gibi inancıma dayanarak kabul edebileceğim bir anlamdır. Ama bu durumda da gerçek yaşam alanının dışında kalır. Oysa sadece kendi haklarına sahip olmakla kalmayıp aynı zamanda büyük sorumlulukları da yine bizzat kendisi koyan gerçek yaşam alanında, bizler, eğer insancıl Hıristiyanlar olmak istiyorsak sadece akılla ve deneyle doğrulanmış, analiz süzgecinden geçmiş inançları izlemek, kısacası insanlara zarar vermemek, insanları üzmemek ve onların yok olmasına neden olmamak için rüyada ya da sayıklar gibi, kendini bilmez bir şekilde değil, akla uygun hareket etmek zorundayız. İşte ancak o zaman bu, gerçekten Hıristiyanlara yakışır bir iş, yalnızca mistik değil, aynı zamanda akla uygun ve gerçekten insanca bir iş olacaktır...”

Tam burada salonun her köşesinden kuvvetli alkış sesleri koptu, ama Fetyukoviç, konuşmasını kesmemeleri ve sözünü tamamlamasına izin vermeleri için adeta yalvararak ellerini salladı. Ortalık bir anda sessizliğe gömüldü. Konuşmacı devam etti:

“Sayın jüri üyeleri, çocuklarımızın diyelim gençliklerinde, artık düşünmeye başladıkları dönemde bu sorunları görmezden geleceklerini mi sanıyorsunuz? Hayır, bunu yapamazlar ve onlardan olmayacak bir ölçülülük de istemeyelim! Babalığa layık olmayan bir babanın hali ve tavrı, başka babalarla, özellikle diğer çocukların, akranlarının babalığa layık babalarıyla kıyaslanınca bir delikanlının aklına ister istemez üzücü sorular getirir. Onun bu sorularına beylik cevaplar verilir: ‘O sana hayat verdi, sen onun kanını taşıyorsun, bu yüzden onu sevmek zorundasın.’ Bu genç insan elinde olmadan şöyle düşünecektir: ‘Bana hayat verdiği sırada acaba beni seviyor muydu,’ diye soracaktır giderek daha çok hayret ederek, ‘Bana beni düşünerek mi hayat verdi? O anda, belki de şarapla kanının kaynadığı o ihtiras anında ne beni ne de cinsiyetimi biliyordu ve bana sadece içip içip sarhoş olma eğilimini aşıladı, bütün iyiliği de bu oldu... Neden onu sevmek zorunda olmalıyım, sadece bana hayat verdiği, daha sonra hayatı boyunca sevmediği için mi?’ Ah, bu sorular size belki de kaba ve acımasız sorular gibi geliyordur, ama genç bir zihinden olmayacak bir ölçülülük beklemeyin: ‘Tabiatı kapıdan kovsan pencereden girer,’ asıl önemlisi, ‘metalden’ ve ‘kükürtten’ korkmayalım ve meseleyi, mistik anlayışların değil, aklın ve insanseverliğin emrettiği şekilde çözümleyelim. Meseleyi nasıl halledebiliriz? Şöyle: Oğul babasının karşısında dursun ve ona aklı başında sorular sorsun: ‘Baba, söyle bana, seni neden sevmek zorundayım? Baba, seni neden sevmek zorunda olduğumu göster bana.’ Ve eğer bu baba, sorulara cevap verebilecek ve ona bunu gösterebilecek güçte ve durumdaysa, buyrun işte size sadece mistik bir önyargıya değil, akıl, kişisel sorumluluk ve insancıllık temellerine dayanan normal bir aile. Tersi durumda, yani eğer baba oğlunun sorusuna yanıt veremiyorsa, bu ailenin sonu gelmiş demektir: Oğlunun babası değildir ve oğul, özgürlüğünü ve ilerde babasını kendine yabancı ve hatta düşman sayma hakkını elde eder. Sayın jüri üyeleri, kürsümüz gerçeğin ve sağlıklı düşüncelerin okulu olmak zorundadır!”

Burada konuşmacının sözleri çılgınca alkışlarla kesildi. Elbette bütün salon alkışlamıyordu, ama yine de salonun yarısı kadarı alkışlıyordu. Analar ve babalar alkışlıyorlardı. Yukardan, kadınların oturduğu bölümden ciyak ciyak bağırtılar ve çığlıklar duyuluyordu. Mendil sallıyorlardı. Başkan bütün gücüyle zili çalmaya başladı. Salondakilerin bu davranışına anlaşılan öfkelenmişti, ama biraz önce yaptığı salonu “boşaltma” tehdidini kesinlikle yerine getirmedi: Hatta arka taraftaki özel koltuklarda oturan unvan sahibi kişiler, fraklarında madalyalar olan ihtiyarlar bile konuşmacıyı alkışlıyorlar ve mendil sallıyorlardı. Öyle ki, gürültü kesildiğinde mahkeme başkanı sadece önceki gibi salonu “boşaltacağına” ilişkin bir sözle yetindi, bir zafer kazanmış ve heyecanlanmış olan Fetyukoviç ise yeniden konuşmaya başlamıştı.

“Sayın jüri üyeleri, bugün pek çok sözü edilen, oğulun duvardan atlayıp babasının evine girdiği ve sonunda kendisine hayat vermiş olan düşmanıyla yüz yüze kaldığı o korkunç geceyi hatırlarsınız. Bütün gücümle tekrarlıyorum, o dakika oraya para için koşmamıştı: Hırsızlık suçlaması daha önce de açıkladığım gibi saçmadır. Ah hayır, öldürmek için de gitmemişti; şayet böyle kasıtlı bir niyeti olsaydı, en azından daha önceden bir silah edinirdi, havanelini ise içgüdüsel olarak, nedenini bilmeden kapmıştı. Babasını kapı vuruşlarıyla kandırmış, içeri girmiş olsun, daha önce de söylediğim gibi, bu masala hiç inanmıyorum, ama varsın öyle olsun, bir an için olmuş gibi farz edelim! Sayın jüri üyeleri, bütün kutsal şeyler üzerine size yemin ederim ki, bu adam babası değil de tanımadığı bir düşmanı olsaydı, odaları dolaştıktan sonra kadının bu evde olmadığından emin olarak düşmanına hiçbir zarar vermeden hızla kaçıp giderdi. Belki sadece itip kakar, bir yumruk indirirdi, ama hepsi bu, çünkü onunla uğraşacak zamanı yoktu, kadının nerede olduğunu öğrenmesi gerekiyordu. Ama babası, babası... ah, her şeyi babasını, çocukluğundan beri nefret ettiği adamı, düşmanını ve şu andaki zalim rakibini görünce yaptı! Elinde olmadan ve kendine engel olamayacak şekilde nefret duygusuna kapıldı, akıl yürütmesine olanak yoktu: Her şey bir anda oldu! Bu bir çılgınlık, bir delilik nöbetiydi, ama doğada hep olduğu gibi kendi ezeli yasaları uğruna intikamını gözü dönmüş ve bilinçsiz bir şekilde alan doğanın da geçirdiği bir çeşit nöbetti. Ama katil burada yine de bir cinayet işlememiştir (bunu iddia ediyor ve haykırıyorum) hayır, sadece tiksindirici bir öfkeyle, öldürmek istemeden, öldüreceğini bilmeden havanelini savurmuştur. Bu kahrolası havaneli elinde olmasaydı belki babasını sadece döverdi, ama öldürmezdi. Koşarak kaçtığı sırada vurduğu ihtiyarın ölüp ölmediğini bilmiyordu. Böyle bir öldürme olayı cinayet değildir. Böyle bir öldürme olayı baba katli de değildir. Hayır, böyle bir babanın öldürülmesi baba katli olarak adlandırılamaz. Bu cinayet ancak bir önyargıya dayanıldığında baba katli sayılabilir! Yalnız gerçekte böyle bir cinayet oldu mu diye sizlere tekrar tekrar ruhumun derinlerinden sesleniyorum! Sayın jüri üyeleri, biz onu mahkûm edelim, kendi kendisine şöyle diyecektir: ‘Bu insanlar benim geleceğim için, yetişmem için, tahsilim için, beni daha iyi bir adam yapmak için hiçbir şey yapmadılar. Beni yedirmediler, içirmediler, hapishanede ziyaret etmediler, işte şimdi de sürgüne yolladılar. Ödeştik, şu anda onlara hiçbir borcum yok, sonsuza dek hiç kimseye borcum yok. Onlar kötüyse ben de kötü olacağım. Onlar acımasızsa ben de acımasız olacağım.’ İşte böyle diyecek, sayın jüri üyeleri! Ve yemin ederim, yaptığınız suçlamayla sadece onun vicdanını hafifletmiş olacaksınız, akıttığı kana lanet edecek, ama akıttığı kana acımayacak. Bununla birlikte onun içinde henüz var olan adam olma olanağını da yok etmiş olacaksınız, çünkü kötü ve yaşama karşı kör bir insan olarak kalacak. Onu en korkunç, en ürkütücü, hayal edilebilecek en acımasız cezayla cezalandırmak ve böylece ruhunu kurtarmak ve ebediyen diriltmek istemiyor musunuz? Öyleyse merhametinizle ezin onu! Ruhunun nasıl titrediğini ve dehşete kapıldığını görecek ve duyacaksınız: ‘Bu kadar merhamet, bu kadar sevgi bana mı, ben bunlara layık mıyım!’ diye haykıracaktır. Ben bu yüreği, bu vahşi, ama soylu yüreği tanıyorum, sayın jüri üyeleri. Sizin bu hareketiniz karşısında saygıyla eğilecek, büyük bir sevgi isteği gösterecek, alev alev yanacak ve sonsuza dek yeniden doğmuş olacaktır. Bazı ruhlar kendi dar görüşlülükleri içinde tüm dünyayı suçlarlar. Ama böyle bir ruha merhamet ve sevgi gösterin, yaptığı işe hemen lanet okuyacaktır, çünkü içinde iyilik tohumları pek çoktur. Ruh genişleyecek ve Tanrı’nın ne kadar merhametli, insanların ise ne kadar iyi ve haksever olduklarını görecektir. Duyduğu pişmanlık ve bu yüzden insanlığa karşı sayısız borcu onu ürkütecek ve ezecektir. O zaman ‘Ödeştim’ demeyecek, ‘Ben bütün insanlara karşı suçluyum ve onlara layık değilim’ diyecektir. Pişmanlık gözyaşları ve içini yakıp kavuran duygular içinde ‘İnsanlar benden daha iyi, çünkü beni mahvetmek değil, kurtarmak istediler!’ diye haykıracaktır. Ah, bunu yapmak, bu merhameti göstermek sizin için o kadar kolay ki, çünkü gerçeğe birazcık olsun uyan kanıtlar bulunmadığı için ‘Evet, suçludur’ demeniz son derece zor olacaktır. Bir masumu cezalandırmaktansa on suçluyu serbest bırakmak daha iyidir; şanlı tarihimizin geçen yüzyılından gelen bu muhteşem sesi duydunuz mu? Benim gibi önemsiz birinin size Rus yargısının sadece ceza değil, aynı zamanda mahvolmuş bir insanı kurtarmak anlamına geldiğini hatırlatmasına hiç gerek yok! Varsın başkalarında yasa maddeleri ve ceza, bizde de ruh ve anlam, mahvolmuşların kurtuluşu ve dirilişi olsun. Şayet öyle olursa, gerçekten de Rusya ve Rus mahkemesi öyle olursa Rusya o zaman ileri gider. Bizi, tüm halkların tiksinerek açılıp yol verdikleri doludizgin giden troykalarınızla da sakın korkutmayın! Doludizgin bir troyka değil, muhteşem bir Rus arabası menzile debdebeyle ve hiç telaşlanmadan varacaktır. Müvekkilimin kaderi de, Rus gerçeğimizin kaderi de sizin ellerinizde bulunuyor. Onu siz kurtaracak, siz savunacaksınız, onu kimin koruduğunu da, iyi ellerde bulunduğunu da siz göstereceksiniz!”

73 (Lat.) İnsanlara sesleniyorum! (Ç.N.)

XIV

KÖYLÜLER BİLDİKLERİNİ OKUDULAR

Fetyukoviç konuşmasını böyle bitirdi. Bu kez dinleyiciler arasında karşı konulmaz bir heyecan fırtınası koptu. Bu heyecana engel olmak artık olanaksızdı: Kadınlar ağlıyorlardı, erkeklerden birçoğu da ağlıyordu, hatta yüksek mevki sahibi iki kişi de gözyaşı döküyordu. Başkan boyun eğmişti ve hatta zil çalmayı geciktirmişti: Sonradan hanımlarımızın dedikleri gibi, “böyle bir coşkuya engel olmak kutsal şeylere el uzatmak anlamına gelirdi.” Konuşmacı da çok heyecanlanmıştı. İşte böyle bir anda bizim İppolit Kirilloviç “itirazlarını sunmak” üzere bir kere daha ayağa kalktı. Ona nefretle baktılar: “Nasıl? Bu da ne oluyor? Hâlâ itiraz etmeye mi kalkışıyor?” diye mırıldanmaya başlamıştı hanımlar. Ancak bütün dünyadaki kadınlar mırıldanmaya başlasalar ve başlarında da İppolit Kirilloviç’in karısı olsa yine de o sırada onu durdurmak mümkün değildi. Rengi solmuştu, heyecandan titriyordu, hatta söylediği ilk sözcükler ve ilk cümleler anlaşılmamıştı: Soluğu kesiliyor, doğru dürüst konuşamıyor, şaşırıyordu. Yine de kısa sürede düzeldi. Ama ben onun bu ikinci konuşmasından sadece birkaç cümleyi aktaracağım.

“... Roman uydurmuşuz diye bize sitem ediyorlar. Ya savunma avukatının yaptığı nedir, roman üzerine roman değil midir? Bir şiir eksik kaldı. Fedor Pavloviç sevgilisini beklerken zarfı yırtıyor ve yere atıyor. Bu hayret verici durumda neler söylediğini bile belirtiyorlar. Bu bir manzume değil de nedir? Parayı çıkarttığına dair kanıt nerede peki, söylediklerini kim duymuş? Yasadışı doğumunun öcünü toplumdan alan Byron’vari bir kahramana dönüştürülen kıt akıllı Smerdyakov... bu, Byron tadında bir manzume değil de nedir? Ya babasının evine zorla giren ve onu öldüren, ama bu arada öldürmemiş sayılan oğula ne demeli? Bu artık ne bir roman ne de manzume değil, cevabını kendisinin de bilmediği sorular soran bir sfenkstir. Eğer öldürdüyse öldürmüş demektir, peki öldürmüş olsa bile öldürmemiş sayılması ne demektir, bunu kim anlar? Daha sonra da bize kürsümüzün gerçeğin ve sağduyulu düşüncelerin kürsüsü olduğunu ve bu kürsüden ‘sağduyulu düşüncelerin’ yayıldığı ilan ediliyor, bir babanın öldürülmesinin cinayet olarak adlandırılmasının sadece bir önyargı olduğu aksiyomu yeminle ileri sürülüyor! Ama eğer baba katli bir önyargı ise ve eğer her çocuk babasına ‘Baba, seni neden sevmek zorundayım?’ diye soracak olursa o zaman halimiz ne olur, toplumun temelleri ne hale gelir, aile nereye gider? Baba katli, gördüğünüz gibi, sadece Moskovalı tüccar karılarının ‘kükürtüymüş.’ Rus mahkemesinin görevleri ve geleceği konusundaki en değerli ve en kutsal öğütler, sırf temize çıkarılamayacak olan birini temize çıkartmak amacına ulaşmak için çarpıtılarak ve hiç ciddi olmayan bir şekilde tanıtılıyor. Onu merhametinizle ezin, diye haykırıyor savunma avukatı. Sanık için gereken de yalnızca budur ve yarın onun nasıl ezileceğini herkes görecek! Avukat bey sanığın temize çıkarılmasını talep ederken son derece alçakgönüllü davranmıyor mu? Baba katilinin bu hareketini gelecek kuşaklar arasında ebedileştirmek için onun adına bir burs kurulmasını neden istemiyor acaba? İncil ve din de bu arada yoluna giriyor: Bütün bunlar mistik şeylermiş, oysa bizim aklın ve sağduyulu düşüncelerin süzgecinden geçmiş gerçek bir Hıristiyanlığımız varmış. Ve karşımıza yalancı bir İsa çıkarılıyor! Kullandığınız ölçü size de uygulanacaktır, diye haykırıyor avukat bey ve aynı anda da kullandığınız ölçünün size de uygulanacağı öğüdünü İsa’nın verdiği sonucuna varıyor ve bunlar gerçeğin ve sağduyulu düşüncelerin kürsüsünden söyleniyor! İncil’e ancak konuşmalarımızı yapmadan önce, gerektiğinde, gerekli ölçüde işe yarayabilecek ve etki uyandırabilecek oldukça orijinal bu eseri bildiğimizi göstermek için şöyle bir göz atarız! Oysaki, İsa böyle yapmayı değil, böyle yapmaktan kaçınmayı öğütlüyor, çünkü kötüler dünyası böyle yapıyor, biz ise düşmanlarımızın bizi ölçtüğü ölçüyü kullanmayıp bağışlamalı ve öbür yanağımızı çevirmeliyiz. Tanrımız bize çocuklara babalarını öldürmelerini yasaklamanın bir önyargı olduğunu değil, işte bunu öğretmiş. Bütün Ortodoks Rusya ‘Sen bizim Tanrımızsın!’ diye seslendiği halde savunma avukatının sadece ‘çarmıha gerilmiş insansever’ olarak adlandırdığı Tanrımızın İncil’inde de bu gerçek ve sağduyulu düşünce kürsüsünden düzeltmeler yapmaya kalkışmayalım.”

Bu sırada mahkeme başkanı söze karıştı ve kendini kaptırmış heyecanla konuşan savcıdan her şeyi büyütmemesini, gerekli sınırlar içinde kalmasını vs. vs. rica ederek uyarıda bulundu ve böyle durumlarda mahkeme başkanlarının her zaman söyledikleri sözleri söyledi. Ancak salon da huzursuzdu. İzleyiciler kıpır kıpırdı, kadınlar öfkeyle haykırıyorlardı. Fetyukoviç itiraz bile etmedi, sadece elini kalbinin üzerine koyup gücenmiş bir sesle erdemli birkaç söz etmek için kürsüye çıktı. Hafiften alay ederek tekrar “romanlara” ve “psikolojiye” değindi ve sözü aynı yerde dolaştırıp durdu: “Jüpiter sinirleniyorsun, demek ki, haksızsın” sözleri seyirciler arasında çok sayıda destekleyici gülüşmeye neden oldu, çünkü İppolit Kirilloviç’in hiç de Jüpiter’e benzer yanı yoktu. Daha sonra genç kuşağın babalarını öldürmesine izin verdiği suçlamasına cevap olarak Fetyukoviç, büyük bir ağırbaşlılıkla buna itiraz dahi etmeyeceğini belirtti. “Yalancı İsa” ve İsa’yı Tanrı olarak değil de, sadece “çarmıha gerilmiş insansever” olarak adlandırdığı, “gerçeklerin ve sağduyulu düşüncelerin kürsüsünden Ortodoksluğa aykırı sözler söylenemeyeceği” konusunda ise Fetyukoviç, “iftiraya uğradığı” ve buraya gelirken en azından buradaki kürsünün “Bir yurttaş ve dinine bağlı bir kişi olarak benim için tehlikeli” dediği suçlamalardan uzak olacağını düşündüğünü ima etti. Ancak bu sözler üzerine başkan ona da uyarıda bulundu ve Fetyukoviç, selam vererek konuşmasını bitirdi. Salonun her tarafından Fetyukoviç’i destekleyen konuşmalar duyuluyordu. İppolit Kirilloviç ise bizim hanımların düşüncesine göre “ebediyen susturulmuştu.”

Daha sonra sanığa söz verildi. Mitya ayağa kalktı, ama pek az şey söyledi. Gerek vücut, gerekse ruh olarak son derece bitkindi. Sabah salona girerkenki bağımsız ve güçlü görünüşü hemen hemen kaybolmuştu. O gün adeta bütün hayatını etkileyecek, daha önce bilmediği, çok önemli bir konuyu ona öğreten ve aklına sokan bir şey yaşamıştı. Sesi zayıflamıştı, artık daha önceki gibi bağırmıyordu. Sözlerinde boyun eğmiş, yenilgiyi kabul etmiş yeni bir şey vardı.

“Ne söyleyeyim, sayın jüri üyeleri! Mahkeme saatim geldi, Tanrı’nın elini üzerimde hissediyorum. Ahlaksız adamın sonu! Ama Tanrı’ya günah çıkarır gibi, size şunu söylüyorum: ‘Babamın kanının akmasında benim bir suçum yok!’ Son kez tekrarlıyorum: ‘Ben öldürmedim!’ Ahlaksızdım, ama iyi şeyleri severdim. Hep düzelmeye çalıştım, ama bir vahşi hayvan gibi yaşadım. Savcı beye teşekkür ederim, benim hakkımda bana bilmediğim pek çok şey söyledi, ama babamı öldürdüğüm doğru değil, savcı bey hata yaptı! Avukat beye de teşekkür ederim, onu dinlerken ağlıyordum, ama babamı öldürdüğüm doğru değil, öldürdüğümü farz etmeye de hiç gerek yoktu! Doktorlara ise inanmayın, aklım tamamen başımda, sadece ruhum çok sıkıntıda. Eğer bağışlar salıverirseniz sizin için dua ederim. İyi olmaya çalışırım, Tanrı’nın huzurunda söz veriyorum. Eğer mahkûm ederseniz, kılıcımı başımın üzerinde kırarım, kırdıktan sonra da parçalarını öperim! Ama beni bağışlayın, beni Tanrımdan yoksun bırakmayın, kendimi tanıyorum: İsyan ederim! Ruhum sıkıntı içinde, beyler... bağışlayın!”

Yerine çöktü, sesi kesildi, son cümleyi güçlükle söyledi. Daha sonra mahkeme heyeti soruların düzenlenmesi işine girişti ve tarafların son sözünü sormaya başladı. Ama ben ayrıntılara girmeyeceğim. Sonunda jüri üyeleri ayağa kalktılar ve aralarında tartışmak üzere dışarı çıktılar. Mahkeme başkanı çok yorgundu, bu nedenle jüri üyelerine çok zayıf bir sesle “Tarafsız olun, savunmanın parlak sözlerine kapılmayın, her şeyi ölçüp biçin, büyük bir sorumluluk taşıdığınızı unutmayın vs. vs.” dedi. Jüri üyeleri çıktılar ve duruşmaya ara verildi. Ayağa kalkmak, dolaşmak, edinilen izlenimleri paylaşmak, büfeden bir şeyler atıştırmak mümkündü. Çok geç olmuştu, gece yarısı saat bir civarıydı, ama hiç kimse bırakıp gitmiyordu. Herkes gergin ve huzursuzdu. Herkes yüreği donmuş bekliyordu. Hoş herkes de aynı durumda değildi. Hanımlar yalnızca isterik bir sabırsızlık içinde bulunuyorlardı, ama yürekleri sakindi. “Beraat kararı kaçınılmaz” diye düşünüyorlardı. Hepsi de ortak heyecanın doruğa varacağı dakikaya hazırlanıyordu. İtiraf edeyim, salonda erkeklerin bulunduğu bölümde de sanığın kesinlikle beraat edeceğine inananlar son derece çoktu. Bazıları seviniyor, bazıları kaşlarını çatıyor, diğer bazıları ise sanığın aklanmasını istemiyorlardı. Fetyukoviç başarıdan kesinlikle emindi. Çevresi sarılmış, kutlamaları kabul ediyor, insanlar karşısında yaltaklanıyorlardı. Daha sonra anlattıklarına göre bu grubun arasında konuşurken şöyle demişti:

“Savunma avukatını jüri üyelerine bağlayan görünmez bağlar vardır. Bunlar daha savunma avukatı konuşurken bağlanır ve hissedilirler. Ben bu bağları hissettim, bu bağlar var. Sakin olun dava bizim.”

Çatık kaşlı, suratı çiçek bozuğu olan şişman bir toprak sahibi, sohbet etmekte olan beylerden oluşan bir gruba yaklaşarak, “Ama bakalım bizim köylücükler ne diyecekler?” dedi.

“Sadece köylüler değil ki. Dört tane de memur var.”

“Evet, bakalım memurlar ne diyecekler,” dedi bölge kurulu üyelerinden biri.

“Siz Prohor İvanoviç Nazaryev’i tanır mısınız, jüri üyesi olan şu madalyalı tüccarı?”

“Ne olmuş?”

“Çok akıllıdır.”

“Ama hep susar.”

“Susarsa sussun, daha iyi ya. Petersburglu ona değil, o bütün Petersburg’a ders verir. On iki tane çocuğu var, düşünün!”

“Bağışlayın ama, bunlar beraat ettirmeyecekler galiba, değil mi?” diye bağırdı başka bir gruptaki genç memurlardan biri.

“Mutlaka beraat ettirecekler,” diye kararlı bir ses işitildi.

“Beraat ettirmezlerse çok ayıp!” diye bağırdı memur. “Öldürmüş olabilir, ama baba da ne babaydı ya! Hem adam çılgına dönmüş... Gerçekten de havanelini sadece şöyle bir sallamış olabilir, beriki de yığılıp kalmıştır. Yalnız uşağı işin içine karıştırmaları iyi olmadı. Gülünç bir durum ortaya çıktı. Ben avukatın yerinde olsaydım yüzlerine karşı, öldürmüş, ama suçlu değil, canınız cehenneme derdim.”

“O da öyle yaptı zaten, sadece canınız cehenneme demedi.”

“Hayır, Mihail Semyoniç, hemen hemen aynı şeyi söyledi,” diye atıldı üçüncü bir ses.

“Bağışlayın ama beyler, âşığının resmi karısının boğazını kesen aktrisi Büyük Perhiz’de beraat ettirmişlerdi ya.”

“Zaten tam kesmemişti.”

“Fark etmez ki, bir kere kesmeye başlamış!”

“Çocuklar hakkındaki lafları nasıldı? Harika!”

“Harika.”

“Ya mistisizm konusu, ha?”

“Mistisizmi bırakın da,” diye haykırdı biri daha, “İppolit’in bugünden sonraki halini bir düşünün! Yarın karısı Mitenka yüzünden gözlerini oyar onun.”

“Burada mı o?”

“Niye olsun ki? Burada olsaydı hemen oyardı gözlerini. Evde, dişi ağrıyor. He-he-he!”

“He-he-he!”

Üçüncü gruptakiler:

“Mitenka’yı herhalde beraat ettirirler.”

“İyi ya, yarın ‘Başkent’ Meyhanesi’nde yer yerinden oynar, on gün boyunca içer durur.”

“Şeytanın teki!”

“Evet, şeytan mı şeytan, şeytanın parmağı olmadan olmazdı bu iş, burada olmayıp da nerede olacaktı zaten.”

“Beyler, konuşma güzeldi, ama babaların kafaları da el kantarıyla kırılmaz ki. Yoksa iş nereye varır!”

“Arabayı hatırlıyor musunuz, arabayı?”

“Evet, at arabasından savaş arabası yapıp çıkardı.”

“Yarın da savaş arabasından at arabası çıkarır, ‘gerektiği ölçüde’, ‘her şey gerektiği ölçüde’.”

“Yaman milletiz. Rusya’da gerçek var mı, yok mu, beyler?”

Ama bu sırada zil çaldı. Jüri üyeleri tam bir saat tartışmışlardı, ne az, ne çok. İzleyiciler yerlerine oturur oturmaz salonda derin bir sessizlik hâkim oldu. Jüri üyelerinin salona girişlerini hatırlıyorum. İşte nihayet! Soruları madde madde vermeyeceğim, zaten de unuttum. Sadece başkanın ilk ve en önemli sorusuna, yani “Hırsızlık amacıyla taammüden adam öldürdü mü?” (tam metni hatırlamıyorum) sorusuna verilen cevabı hatırlıyorum. Salonda çıt çıkmıyordu. Jürinin başkanı, hepsinden daha genç olan memur, salonun ölü sessizliği içinde yüksek sesle ve tane tane cevap verdi:

“Evet, suçludur!”

Daha sonra da bütün maddelerde hep aynı şey oldu: Suçlu, evet, suçlu, hem de en ufak bir hafifletici sebep olmaksızın! Bu kadarını artık hiç kimse beklemiyordu, hiç değilse hafifletici sebepten hemen hemen herkes emindi. Salondaki ölü sessizliği bozulmadı, sanki herkes taş kesilmişti, mahkûm edilmesini isteyenler de, beraat etmesini isteyenler de. Ama bu sadece ilk dakikalardaydı. Daha sonra korkunç bir kargaşa çıktı. Erkek seyirciler arasında birçokları pek memnun görünüyorlardı. Hatta bazıları sevinçlerini gizlemeksizin ellerini ovuşturuyorlardı. Memnun olmayanlar adeta şaşkına dönmüşlerdi, omuzlarını kaldırıyorlar, fısıldaşıyorlar, ancak henüz bir şey anlamamış gibi davranıyorlardı. Aman Tanrım, hanımlarımıza ne olmuştu böyle! İsyan çıkaracaklarını sandım. İlk başta kulaklarına inanamamış gibiydiler. Sonra birden bütün salona “Bu da ne böyle? Nasıl olur bu?” haykırışları dağıldı. Yerlerinden fırlamışlardı. Galiba her şey değiştirilip yeni baştan yapılabilecekmiş gibi geliyordu onlara. Bu anda Mitya birden ayağa kalktı ve ellerini öne doğru uzatarak yürek parçalayan bir sesle şöyle dedi:

“Tanrı ve mahşer günü adına yemin ederim, babamın kanında benim suçum yok! Katya, seni bağışlıyorum! Kardeşler, dostlar, ötekine merhamet edin!”

Sözünü bitiremedi ve bütün salona karşı korkunç, sanki kendisine ait olmayan, nerden çıktığını Tanrı bilir yeni ve hiç beklenmedik bir sesle hüngür hüngür ağlamaya başladı. Yukarıdan, galerinin en arka köşesinden tiz bir kadın çığlığı duyuldu: Gruşenka’ydı bu. Biraz önce birine yalvar yakar olmuş, tartışmalar başlamadan önce tekrar salona girmesine izin vermişlerdi. Mitya’yı götürdüler. Kararın okunması ertesi güne bırakıldı. Salonda telaş iyice artmıştı, ama ben daha fazla beklemedim ve söylenenleri dinlemedim. Kapıdan çıkarken duyduğum birkaç haykırışı hatırlıyorum sadece:

“Yirmi yıl maden ocaklarını soluyacak.”

“En azından.”

“Evet, efendim, köylülerimiz bildiklerini okudular.”

“Ve Mitenkamızın işini bitirdiler!”

SONSÖZ

I

MİTYA’YI KURTARMA PLANLARI

Alyoşa, Mitya’nın mahkemesinden beş gün sonra sabahın çok erken bir saatinde, saat dokuzda Yekaterina İvanovna’ya gitti. Her ikisi için de önemli olan bir iş konusunda kesin olarak görüşmek istiyordu, ayrıca Yekaterina İvanovna’dan bir şey isteyecekti. Yekaterina İvanovna, onunla o gün Gruşenka’yı kabul ettiği odada oturup konuştu; bitişik odada ise humma nöbeti geçiren İvan Fedoroviç baygın yatıyordu. Yekaterina İvanovna, o gün mahkemedeki olaydan hemen sonra toplumun ilerde yapacağı kaçınılmaz dedikoduları ve kınayacaklarını hiç umursamadan hasta ve bilincini kaybetmiş olan İvan Fedoroviç’i evine getirmelerini emretmişti. Kendisiyle birlikte oturan iki akraba kadından biri mahkemedeki o olaydan sonra hemen Moskova’ya gitmiş, öteki ise kalmıştı. Ama her ikisi de gitmiş olsalar bile Yekaterina İvanovna, kararını değiştirmez ve hastaya bakmak ve gece gündüz başucunda oturmak için kalırdı. Hastayı Varvinskiy ve Hertsenştube tedavi ediyorlardı; Moskovalı doktor ise hastalığın olası sonucunu söylemekten kaçınarak Moskova’ya geri dönmüştü. Buradaki doktorlar Yekaterina İvanovna ve Alyoşa’yı cesaretlendirmiş olsalar bile anlaşılan henüz kesin bir umut verememişlerdi. Alyoşa hasta ağabeyine günde iki defa uğruyordu. Ancak bu kez özel ve pek acele bir işi vardı ve bu konudan söz açmanın kendisine çok zor geldiğini hissediyordu, bu arada çok da telaşlıydı: O sabah, başka bir yerde daha acil başka bir işi vardı ve acele etmesi gerekiyordu. Konuşmaya başlayalı on beş dakika olmuştu. Yekaterina İvanovna’nın rengi solgundu, çok bitkindi ve aynı zamanda da son derece hastalıklı bir heyecan içindeydi: Bununla birlikte Alyoşa’nın kendisine neden geldiğini hissediyordu.

“Onun kararı konusunda endişelenmeyin,” dedi kesin bir kararlılıkla Alyoşa’ya. “Öyle ya da böyle, buna razı olacak: Kaçmak zorunda! Bu talihsiz namus ve vicdan kahramanı; Dmitriy Fedoroviç değil, öbürü, şu kapının ardında yatan ve kardeşi için kendisini feda eden adam,” diye ekledi Katya pırıl pırıl parlayan gözlerle, “bu kaçış planından bana epeyce önce söz etmişti. Biliyorsunuz, temasa da geçmişti... Size bazı şeyleri söylemiştim... Bakın, bu iş büyük olasılıkla bir kısım sürgünü Sibirya’ya naklederlerken buradan sonraki üçüncü konakta olacak. Oh, o zamana daha çok var. İvan Fedoroviç, üçüncü konağın şefine gitmiş. Yalnız kafile başkanının kim olacağı belli değil ve önceden öğrenmeye de olanak yok. İvan Fedoroviç’in her ihtimale karşı mahkemeden önce bana bıraktığı bu ayrıntılı planı belki yarın size gösteririm... Bu, hatırlar mısınız, bir akşam gelip de bizi tartışırken bulduğunuzda olmuştu: O, merdivenden yeni iniyordu, ben sizi görünce onu geri dönmeye zorlamıştım, hatırladınız mı? O gün neden tartıştığımızı biliyor musunuz?”

“Hayır, bilmiyorum,” dedi Alyoşa.

“Elbette bilmezsiniz, o zaman sizden saklıyordu: İşte bu kaçış planı yüzünden. Bana da ondan üç gün önce en önemli hususları açmıştı. İşte o zaman tartışmaya başladık ve o günden sonra da üç gün boyunca hep tartıştık. Tartıştık, çünkü bana Dmitriy Fedoroviç’in hüküm giymesi halinde yurtdışına şu aşağılık kadınla birlikte kaçacağını söylediği zaman birden sinirlendim; neden sinirlendiğimi size söylemeyeceğim, ben de neden olduğunu bilmiyorum... Ah, tabii, o zaman bu aşağılık kadın yüzünden, bu aşüftenin Dmitriy’le birlikte yurtdışına kaçacak olmasına sinirlenmiştim!” diye haykırdı birden Yekaterina İvanovna öfkeden dudakları titreyerek. “İvan Fedoroviç o sırada benim bu aşüfte yüzünden bu kadar sinirlendiğimi görünce hemen benim Dmitriy’i o kadından kıskandığımı ve dolayısıyla hâlâ Dmitriy’i sevmeye devam ettiğimi düşündü. İşte ilk tartışma o zaman çıktı. Bir açıklama yapmak istemedim, özür de dileyemedim; böyle bir adamın ötekine âşık olmamdan kuşku duyması ağırıma gitmişti... Hem de ona bundan çok daha önce Dmitriy’i değil, sadece kendisini sevdiğimi açıkça söylemiştim! Sırf şu aşağılık kadına olan öfkem yüzünden ona da sinirlenmiştim! Üç gün sonra, sizin geldiğiniz o akşam başına bir şey gelmesi halinde hemen açmamı söylediği mühürlü bir zarf getirdi. Ah, hastalanacağını hissetmişti! Zarfın içinde kaçış planıyla ilgili ayrıntılı bilgiler olduğunu açıkladı ve kendisinin ölmesi veya ciddi şekilde hastalanması halinde Mitya’yı tek başıma benim kurtarmamı söyledi. Bana hemen hemen on bin ruble kadar para da bıraktı, hani şu savcının kimden öğrendiyse konuşmasında İvan’ın bozdurmaya gönderdiğini söylediği para. İvan Fedoroviç’in beni hâlâ kıskanırken ve benim Mitya’yı sevdiğimden hâlâ bu kadar eminken ağabeyini kurtarma fikrinden caymamış olması ve bu kurtarma işini bana emanet etmesi beni birden müthiş etkilemişti! Ah, bu bir fedakârlıktı! Yo, hayır, böyle bir fedakârlığı tam olarak anlayamazsınız Aleksey Fedoroviç! Saygıyla ayaklarına kapanmak istiyordum, ama birden onun bunu sadece Mitya’nın kurtuluşuna sevindiğim için yaptığımı düşüneceği (mutlaka böyle düşünürdü!) aklıma gelince onun bana karşı böyle haksız bir düşünceye kapılması olasılığıyla o kadar öfkelendim ki, ayaklarına kapanıp öpmek yerine bir kere daha kıyameti kopardım! Ah, ne mutsuzum! Benim karakterim böyle, korkunç ve talihsiz bir karakterim var. Görürsünüz, bir şeyler yapar Dmitriy gibi onu da daha kolay yaşayacağı başka bir kadın için beni terk edecek hale getiririm. Ama o zaman... yo, o zaman dayanamam, kendimi öldürürüm! O gün siz geldiğiniz, sizi içeri davet ettiğim ve ona da geri dönmesini söylediğim sırada sizinle birlikte içeri girerken birden bana diktiği nefret ve küçümseme dolu bakışı yüzünden öyle bir öfkeye kapıldım ki, (hatırlarsınız) birdenbire size ağabeyi Dmitriy’in katil olduğuna beni inandıran tek kişinin o olduğunu haykırmıştım! Mahsus iftira attım, bir kere daha onu iğnelemek için. Oysa o hiçbir zaman ağabeyinin katil olduğuna beni inandırmaya çalışmadı, tam tersine onu buna inandıran bendim! Ah, hepsinin nedeni benim aşırı öfkem! Mahkemedeki o lanet olası sahneyi de ben hazırlamıştım! Bana ne kadar asil yürekli olduğunu ve ağabeyini sevsem bile duyduğu intikam ve kıskançlık duyguları yüzünden onu mahvetmeyeceğini göstermek istemişti. Mahkemeye de bunun için çıktı. Her şeye sebep benim, tek suçlu benim!”

Katya, daha önce Alyoşa’ya hiçbir zaman böyle itiraflarda bulunmamıştı ve Alyoşa Katya’nın o anda gururlu bir kalbin acıyla gururunu kırdığı ve kederle yenik düştüğü anki dayanılmaz acı içinde olduğunu hissediyordu. Alyoşa, Mitya’nın mahkûmiyetinden sonraki günlerde ne kadar saklamaya çalışırsa çalışsın Katya’nın çektiği bu ıstırabın başka korkunç bir nedenini daha biliyordu; ama Katya’nın bu neden konusunda onunla konuşacak kadar yerlere kapanması nedense ona son derece acı geliyordu. Mahkemedeki “ihaneti” yüzünden acı çekiyordu ve Alyoşa, vicdanının onu özellikle Alyoşa’nın önünde gözyaşlarıyla, çığlıklarla, isteri kriziyle, yerleri döverek kendini suçlamaya ittiğini hissediyordu. Ama Alyoşa bu dakikadan korkuyor ve acı çeken bu kadına acımak istemiyordu. Buraya gelmesine neden olan görev bu yüzden daha da zorlaşıyordu. Tekrar Mitya’dan bahsetmeye başladı.

“Önemli değil, önemli değil, onun için endişelenmeyin!” diye inatçı ve sert bir şekilde söze başladı Katya. “Onda her şey bir anlıktır, onu tanırım, onu çok iyi tanırım. Emin olun kaçmaya razı olacaktır. Şu anda bu o kadar önemli değil; karar vermek için daha zamanı var. İvan Fedoroviç o zamana kadar iyileşir ve her şeyi kendisi ayarlar, bana da yapacak bir şey kalmaz. Endişelenmeyin, kaçmaya razı olacaktır. Zaten çoktan razı: Aşüftesini bırakabilir mi hiç? Sürgüne kadının da gitmesine izin vermezler, kaçmayıp da ne yapacak? En çok sizden çekiniyor, sizin bu kaçışı ahlaki bakımdan onaylamamanızdan korkuyor, ama burada eğer sizin onayınız gerekiyorsa, gönül yüceliği gösterip ona izin vermeniz gerekiyor,” diye ekledi Katya kindar bir tavırla. Sustu ve gülümsedi.

“Orada birtakım marşlar, taşımak zorunda olduğu bir haç ve bir borç konusunda yorumlar yapıp duruyor,” diye tekrar konuşmaya başladı Katya, “hatırlıyorum, İvan Fedoroviç o zaman bana bu konuda pek çok şey anlatmıştı, neler söylediğini bir bilseydiniz!” diye birden haykırdı Katya önüne geçilmez bir heyecanla. “Bana ondan bahsettiği dakikada bu bedbaht adamı ne kadar sevdiğini ve aynı anda da ne kadar nefret ettiğini bir bilseydiniz! Bense o sırada onun anlattıklarını ve gözyaşlarını mağrur bir gülümsemeyle dinliyordum! Ah, aşağılık yaratık! Aşağılık yaratık benim, ben! Hummaya yakalanmasına sebep benim! Öbürüne, mahkûm olana gelince, o, acı çekmeye hazır mı acaba,” diye öfkeyle sözünü tamamladı Katya, “böyle biri acı çeker mi? Onun gibiler hiçbir zaman acı çekmezler!” Bu sözlerde artık bir nefret ve tiksinti dolu küçümseme duygusu hissediliyordu. Oysaki, onu kendisi ele vermişti. “Belki de kendisini onun karşısında suçlu hissettiği için zaman zaman ondan nefret ediyordur,” diye düşündü Alyoşa kendi kendine. Bu nefretin yalnızca “zaman zaman” olmasını istiyordu. Katya’nın son sözlerinde bir meydan okuma sezdi, ama karşı çıkmadı.

“Onu kandırmaya söz verdiğiniz için bugün sizi buraya çağırdım. Yoksa size göre kaçmak şerefsizce ve korkakça bir şey mi, yoksa... Hıristiyanca bir şey değil mi?” Daha da kuvvetli bir meydan okumayla ekledi Katya.

“Yo, hayır. Ona hepsini söyleyeceğim...” diye mırıldandı Alyoşa. “Sizi bugün yanına çağırıyor,” dedi birden dik dik kızın gözlerine bakarak. Katya irkildi ve divanda oturduğu yerden biraz geriledi.

“Beni mi... olur mu acaba?” diye fısıldadı. Rengi solmuştu.

“Olur ve olması gerekir!” diye ısrarla söze başladı birden canlanan Alyoşa. “Özellikle şu anda size çok ihtiyacı var. Gerek olmasaydı bu konudan söz açmaz ve sizi zamansız üzmezdim. Hasta, aklını kaçırmış gibi, hep sizi soruyor. Barışmak için çağırmıyor sizi, ama sadece gidip kapıdan şöyle bir görünseniz yeter. O günden sonra başından pek çok şey geçti. Size karşı sınırsız şekilde suçlu olduğunu biliyor. Bağışlamanızı istemiyor: ‘Beni bağışlamak olanaksız,’ diyor, ama yalnızca kapıdan bir görünüverseniz...”

“Pek birden oldu...” diye mırıldandı Katya, “günlerdir bunun için geleceğinizi hissediyordum... Beni çağıracağını biliyordum!.. İmkânsız bu!”

“İmkânsız da olsa siz yapın. Hatırlarsanız, hayatında ilk kez size hakaret ettiğinde yenik düşmüştü, daha önce hiçbir zaman bunu bu kadar iyi anlamamıştı! Eğer gelmeyi kabul etmezse ‘Hayatım boyunca mutsuz olacağım’ diyor. Duydunuz mu, yirmi yıl kürek cezasına çarptırılan biri hâlâ mutlu olmayı düşünüyor. Acınmaz mı böylesine? Düşünün, suçsuz yere hayatı mahvolmuş birini ziyaret edeceksiniz,” diye meydan okurcasına haykırdı Alyoşa, “elleri temiz, ellerinde kan yok! Gelecekte çekeceği sayısız ıstırabın hatırına şimdi onu ziyaret edin! Gidin, karanlığa yolcu edin onu... eşikte durun, o kadar... Zaten bunu yapmak zorundasınız!” diye sözünü tamamlayan Alyoşa, “zorundasınız” sözcüğünü üzerine kuvvetle basarak söyledi.

“Zorundayım, ama... yapamam,” diye adeta inledi Katya, “yüzüme bakacak... yapamam.”

“Gözleriniz karşılaşmak zorunda. Eğer bunu şimdi göze alamazsanız bundan sonra nasıl yaşarsınız?”

“Hayatım boyunca acı çekmek daha iyi.”

“Gitmek zorundasınız, gitmek zorundasınız,” dedi Alyoşa sert bir şekilde.

“Peki, neden bugün, neden şimdi?.. Hastayı bırakamam...”

“Bir dakikalığına bırakabilirsiniz, sadece bir dakika sürer. Şayet gitmeyecek olursanız gece olmadan hummaya tutulacak. Yalan söylemiyorum, acıyın ona!”

“Sizin de bana acımanız gerek,” diye Katya acı bir sitem etti ve ağlamaya başladı.

“Demek ki, gideceksiniz!” diye konuştu Alyoşa, kızın gözyaşlarına bakıp. “Geleceğinizi hemen gidip ona söyleyeceğim.”

“Hayır, hiçbir şey söylemeyin!” diye haykırdı Katya korkarak. “Geleceğim, ama önceden söylemeyin, çünkü geleceğim, ama belki de içeri girmeyeceğim... Henüz bilmiyorum...”

Sesi kesildi. Güçlükle nefes alıyordu. Alyoşa gitmek için ayağa kalktı.

“Ya birisiyle karşılaşırsam?” dedi sessizce, tekrar sapsarı kesilmişti.

“Hiç kimseyle karşılaşmamanız için hemen gitmeniz gerekiyor. Hiç kimse olmayacak, doğru söylüyorum. Sizi bekleyeceğiz,” dedi ısrarlı bir şekilde ve odadan çıktı.

II

BİR AN İÇİN YALAN GERÇEK OLDU

Alyoşa, acele acele Mitya’nın yatmakta olduğu hastaneye gitti. Mahkemenin kararından iki gün sonra Mitya sinir krizi geçirmiş ve şehrimizdeki hastanenin tutuklulara ayrılan bölümüne gönderilmişti. Ancak Doktor Varvinskiy, Alyoşa’nın ve diğer pek çok kişinin (Hohlakova, Liza ve diğerleri) ricası üzerine Mitya’yı tutuklularla birlikte değil de, daha önceden Smerdyakov’un yatmış olduğu odaya tek başına yatırmıştı. Aslında, koridorun sonunda bir nöbetçi duruyordu, pencerede ise parmaklık vardı ve bu sayede Varvinskiy, yasalara hiç de uygun olmayan bir şekilde gösterdiği bu hoşgörü nedeniyle huzurlu olabilirdi, ama zaten iyi yürekli ve merhametli bir gençti. Mitya gibi biri için birdenbire doğruca bir katil ve dolandırıcı güruhu içine girmenin ne kadar zor olduğunu ve buna yavaş yavaş alışmak gerektiğini anlıyordu. Akrabaların ve tanıdıkların ziyaretine gerek doktor, gerekse hapishane müdürü ve hatta emniyet amiri tarafından el altından olmak kaydıyla izin verilmişti. Ancak bugünlerde Mitya’yı sadece Alyoşa ve Gruşenka ziyaret etmişlerdi. Rakitin de iki defa Mitya’yla görüşmeye çalışmıştı; ama Mitya, Varvinskiy’den ısrarla onu içeri bırakmamasını rica etmişti.

Alyoşa, onu sırtında hastane sabahlığıyla yatağında otururken buldu. Biraz ateşi vardı, başı sirkeli suyla ıslatılmış havluyla sarılmıştı. Boş bakışlarla içeri giren Alyoşa’ya baktı, ama bakışlarında yine de bir korku görünüp kayboldu. Mahkemeden beri genellikle müthiş düşünceliydi. Bazen yarım saat kadar susuyor, yanında biri olduğunu unutarak adeta zorla ve kendine eziyet ederek düşünceye dalıyordu. Şayet bu dalgınlıktan kurtulur da tekrar konuşmaya başlarsa o zaman da durup dururken ve mutlaka aslında söylemesi gereken şeyden değil, bambaşka bir konudan söz etmeye başlıyordu. Bazen kardeşine ıstırapla bakıyordu. Gruşenka’nın yanında Alyoşa’ya göre sanki daha rahat hareket ediyor gibiydi. Gerçi Gruşenka’yla hemen hemen hiç konuşmuyordu, ama Gruşenka içeri girer girmez yüzü sevinçle aydınlanıyordu. Alyoşa hiçbir şey söylemeden yanına, yatağın üzerine oturdu. Bu defa Alyoşa’yı endişeyle bekliyordu, ama hiçbir şey sormaya cesaret edemedi. Katya’nın gelmeye razı olmasını düşünülemeyecek bir şey olarak görüyordu ve bu arada gelmemesinin de büsbütün imkânsız bir şey olacağını hissediyordu. Alyoşa onun duygularını anlıyordu.

“Diyorlar ki,” diye telaşla konuşmaya başladı Mitya, “Trifon Borisiç hanın altını üstüne getirmiş: Döşemeyi kaldırmış, tahtaları sökmüş, bütün ‘galeriyi’ paramparça etmiş, define arıyormuş, savcının orada sakladığımı söylediği şu bin beş yüz rubleyi arıyormuş. Mahkemeden döner dönmez hemen kolları sıvamış diyorlar. Müstehak düzenbaza! Buradaki bekçi dün anlattı bana; oralıymış.”

“Dinle,” dedi Alyoşa, “gelecek, ama ne zaman bilmiyorum, belki bugün, belki önümüzdeki günlerde, bilmiyorum, ama gelecek, mutlaka gelecek.”

Mitya irkildi, bir şey söyleyecek oldu, ama sustu. Haber onu müthiş etkilemişti. Konuşmanın ayrıntılarını öğrenmeyi acı verecek şekilde istediği, ama şu anda sormaya korktuğu belliydi: Katya’dan gelecek acımasız ve küçültücü bir şey bu dakikada ona bıçak darbesi gibi gelebilirdi.

“Bu arada kaçış konusunda senin vicdanını mutlaka rahatlatmamı da söyledi. Eğer o zamana kadar İvan iyileşemeyecek olursa bu işi kendisi üstlenecek.”

“Bunu daha önce de söylemiştin,” diye belirtti Mitya düşünceli bir şekilde.

“Sen de Gruşa’ya anlatmıştın,” dedi Alyoşa.

“Evet,” diye itiraf etti Mitya. “Gruşa bu sabah gelmeyecek,” diyerek kardeşine ürkek ürkek baktı. “Ancak akşama gelecek. Katya’nın işi ayarlayacağını dün söylediğimde bir şey demedi, ama dudak büktü. Sadece ‘Yapsın bakalım!’ diye mırıldandı. İşin önemini anladı. Daha fazla eziyet etmeye kıyamadım. Herhalde Katya’nın artık beni değil, İvan’ı sevdiğini anlıyordur, değil mi?”

“Öyle mi acaba?” dedi Alyoşa elinde olmayarak.

“Belki de anlamıyordur. Yalnız sabahtan gelmeyecek,” diye bir kere daha aceleyle belirtti Mitya, “ona bir iş verdim... Dinle, kardeşimiz İvan hepimizden üstündür. Onun yaşaması lazım, bizim değil. İyileşecek.”

“Düşünsene, Katya onun için endişe etse de iyileşeceğinden hemen hemen hiç kuşku duymuyor,” dedi Alyoşa.

“Demek ki, öleceğinden emin. İyileşeceğine olan inancı korkusundan kaynaklanıyor.”

“Ağabeyimin yapısı güçlüdür. Ben de iyileşeceğinden çok umutluyum,” diye endişeyle belirtti Alyoşa.

“Evet, iyileşecek. Ama Katya onun öleceğinden emin. Ne çok çilesi varmış onun da...”

Bir sessizlik oldu. Mitya’yı üzen çok önemli bir şey vardı.

“Alyoşa, Gruşa’yı müthiş seviyorum,” dedi birden titreyen ve gözyaşlarıyla dopdolu bir sesle.

“Onu senin yanına, oraya bırakmazlar,” diye hemen atıldı Alyoşa.

“Sana söylemek istediğim bir şey daha var,” diye devam etti Mitya birden çınlayan bir sesle. “Eğer yolda veya orada dayak atmaya kalkışırlarsa buna dayanamam, öldürürüm, o zaman da beni vururlar. Dile kolay yirmi yıl! Daha buradayken sen diye hitap etmeye başladılar. Gardiyanlar bana sen diyorlar. Bütün gece yattığım yerden kendimi tarttım: Hazır değilim! Kabul edecek gücüm yok! ‘Marş’ söylemek istiyordum, ama gardiyanların senli benli olmalarına katlanamam! Gruşa için her şeye göğüs gerebilirim, her şeye... tabii dayak hariç... Ama onu oraya bırakmazlar.”

Alyoşa sessizce gülümsedi.

“Dinle ağabey,” dedi Alyoşa, “sana ilk ve son defa olarak bu konudaki fikirlerimi söyleyeceğim. Sana yalan söylemeyeceğimi bilirsin. Dinle: Hazır değilsin ve bu haç sana göre değil. Üstelik de senin gibi hazır olmayan birine böyle yüce çileler çektirecek bir haçın gereği yok zaten. Şayet babamı öldürmüş olsaydın hak ettiğin haçı reddettiğin için üzülürdüm. Ama sen suçsuzsun ve böyle bir haç senin için çok fazla. Sen ıstırap çekmek için kendi içinde başka bir adam yaratmak istedin; bence, nereye kaçarsan kaç hayatın boyunca sadece içindeki bu başka insanı unutmaman bile yeterli olacaktır. Senin bu büyük çileyi kabul etmemen, yalnızca senin içinde daha da büyük bir borç hissetmene ve bunu ilerde de hayatın boyunca sürekli hissederek yeniden doğuşuna yardım edecektir, belki de bunun, oraya gitmenden daha fazla yardımı dokunacaktır. Çünkü oradaki koşullara katlanamayacak ve homurdanmaya başlayacaksın ve belki de sonunda sahiden ‘ödeştim’ diyeceksin. Avukat bu konuda doğru söyledi. Ağır yükler herkese göre değildir, bazıları için böylesi yükleri taşımak olanaksızdır... Eğer merak ediyorsan düşüncelerim bunlar. Şayet kaçışından dolayı başkalarının, subayların, askerlerin hesap vermesi gerekseydi kaçmana ‘izin vermezdim,’” diyerek gülümsedi Alyoşa. “Ama becerikli davranılırsa büyük bir soruşturma bile olmayabileceğini ve ufak tefek cezalarla atlatılabileceğini söylüyorlar ve güvence veriyorlar (Şu konak şefi İvan’a bizzat kendisi söylemiş). Kuşkusuz bu durumda bile rüşvet vermek dürüst bir yol değil, ama kınamaya da kalkışmayacağım, çünkü örneğin, İvan ve Katya, senin için bu işte bana görev verseler, gidip rüşvet vereceğimi biliyorum; sana bütün gerçeği söylemek zorundayım. Bu yüzden de senin davranışını ayıplamam. Yalnız şunu bil ki, seni hiçbir zaman suçlamayacağım. Bu işte adeta senin yargıcın olabilmem de ne tuhaf değil mi? Neyse, şu anda galiba her şeyi gözden geçirmiş olduk.”

“Ama ben kendimi suçlayacağım!” diye haykırdı Mitya. “Kaçacağım, bu sen söylemeden önce kararlaştırılmıştı: Mitka Karamazov’un kaçmamasına imkân var mı? Ama kendimi suçlayacağım ve orada günahlarımı affettirmek için ebediyen dua edeceğim! Cizvitler öyle derler, değil mi? Tıpkı şimdi seninle yaptığımız gibi, ha?”

“Öyle,” diye sessizce gülümsedi Alyoşa.

“Her zaman gerçeği olduğu gibi söylediğin ve hiçbir şey saklamadığın için seviyorum seni!” sevinçle gülerek haykırdı Mitya. “Demek ki, Alyoşkamı bir Cizvit gibi düşünürken yakalamış oldum! Bunun için seni öpmem lazım! Pekâlâ, şimdi de kalanını dinle, sana ruhumun kalan yarısını da açacağım. Düşündüm ve karar verdim: Şayet kaçarsam, hatta paraları ve pasaportumu alıp kaçarsam ve hatta Amerika’ya kaçarsam sevince, mutluluğa değil, aslında başka bir sürgüne, belki de bundan daha da kötü bir sürgün yerine kaçtığım düşüncesi beni daha da cesaretlendirecek! Doğru söylüyorum Aleksey, bundan daha kötü, daha kötü olabilir! Şu cehennemin dibine batası Amerika’dan daha şimdiden nefret ediyorum. Gruşa da yanımda olacak, ama ona bir bak: Amerikalı gibi mi? Tepeden tırnağa Rus, anayurdumuzu özleyecek ve ben her saat onun bu özleme benim için katlandığını, böyle ağır bir çileyi çekmeyi benim için kabul ettiğini göreceğim. Peki, onun suçu ne? Ya ben, benden daha iyi olsalar bile oradaki çiftçilere katlanabilecek miyim? Daha şimdiden Amerika’dan nefret ediyorum! Oradakilerin hepsi de engin bilgili birer makinist de olsa, daha bilmem ne de olsa hepsinin canı cehenneme, benim insanlarım değiller, benim canım değiller! Rusya’yı seviyorum Aleksey, Rus Tanrısını seviyorum, alçağın biri olsam da seviyorum! Evet, orada gebereceğim!” diye birden haykırdı ve gözleri parladı. Gözyaşlarından sesi titremeye başlamıştı.

“Pekâlâ, verdiğim kararı dinle Aleksey!” diye heyecanını bastırarak konuşmaya başladı. “Gruşa’yla oraya gideceğiz ve uzaklarda, kuytu bir köşede toprağı sürmeye, çalışmaya, vahşi ayılarla birlikte yaşamaya başlayacağız. Oralarda da gözden uzak bir yer bulunur elbet. Hâlâ Kızılderililerin olduğunu söylüyorlar. Güneşin battığı yerde onların yanında, son Mohikanların yanında bir yer buluruz kendimize. Hemen gramer öğrenmeye başlarız, ben ve Gruşa. İş ve gramer, üç yıl geçer böyle. Bu üç yılda İngilizler kadar İngilizce öğreniriz. Öğrenir öğrenmez de elveda Amerika! Buraya, Rusya’ya koşup geliriz, Amerikan vatandaşı olarak. Merak etme, buraya, bu küçük şehre gelmeyiz. Kuzeyde ya da güneyde uzak bir yerde saklanırız. Ben o zamana kadar değişmiş olurum, Gruşa da. Amerika’da doktorun biri suratıma bir ben yapar, boşuna teknikte ileri gitmediler ya. Olmazsa, bir gözümü kör ederim, bir arşınlık sakal bırakırım, kırlaşmış bir sakal (Rusya’nın özlemiyle saçlarım ağarmış olur); bakarsın tanımazlar. Tanırlarsa da sürgüne göndersinler, ne yapalım kısmet değilmiş! Burada da ıssız bir yerde toprağı ekeriz, ben de hayatım boyunca Amerikalıymışım gibi rol yaparım. Ama anayurdumuzda ölürüz. Planım böyle, artık değişmez. Onaylıyor musun?”

“Onaylıyorum,” dedi Alyoşa, karşı gelmek istemediği için.

Mitya bir an sustu ve birden şöyle dedi:

“Mahkemede ne dolap çevirdiler ama, değil mi?”

“Dolap çevirmeseler bile seni mahkûm edeceklerdi,” dedi Alyoşa derin bir soluk alarak.

“Bıktım buradaki insanlardan! Tanrı onları korusun, ama zor!” diye acıyla inledi Mitya.

Bir dakika daha sustular.

“Alyoşa öldür beni şuracıkta!” diye birden haykırdı Mitya. “Şimdi gelecek mi, gelmeyecek mi, onu söyle! Ne dedi? Nasıl konuştu?”

“Geleceğini söyledi, ama bugün mü bilmiyorum. Ona da zor!” diyerek korka korka ağabeyine baktı Alyoşa.

“Zor olmaz mı, tabii ki zor! Alyoşa, bu yüzden aklımı kaçıracağım. Gruşa hep bana bakıyor. Anlıyor. Tanrım, Yarabbim, beni yola getir: Ne istiyorum ben? Katya’yı istiyorum! Ne istediğimi biliyor muyum? Günahkâr Karamazov arsızlığı! Hayır, çile çekebilecek biri değilim ben! Alçağın biriyim, o kadar!”

“İşte geldi!” diye haykırdı Alyoşa.

O anda birden eşikte Katya göründü. Şaşkın bakışlarla Mitya’ya bakarak bir an durdu. Mitya hemen ayağa fırladı, yüzünde korku vardı, benzi atmıştı, ancak aynı anda dudaklarında yalvaran, ürkek bir gülümseme görünüp kayboldu ve birden kendini tutamayarak kollarını Katya’ya uzattı. Bunu görünce Katya da hızla ona atıldı. Ellerini tuttu ve nerdeyse zorla yatağa oturttu, kendisi de yanına oturdu ve ellerini hiç bırakmadan sinirli bir hareketle sıktı. Birkaç kez ikisi de bir şey söyleyecek gibi oldular, ama durdular ve tekrar susarak dudaklarında garip bir gülümsemeyle adeta mıhlanmış gibi dikkatle birbirlerine baktılar; böyle iki dakika geçti.

“Beni bağışladın mı?” diye mırıldandı sonunda Mitya ve aynı anda da Alyoşa’ya dönerek sevinçten çarpılmış bir suratla şöyle haykırdı:

“Ne sorduğumu duydun mu, duydun mu?”

“Seni bunun için seviyordum, sen gönlü yüce birisin!” sözleri döküldü birden Katya’nın ağzından. “Aslında benim seni değil, senin beni bağışlaman lazım; bağışlasan da bağışlamasan da fark etmez, hayatım boyunca yüreğimde bir yara olarak kalacaksın, ben de senin yüreğinde öyle kalacağım, böyle gerekiyormuş...” Soluk almak için durdu.

“Buraya ne için geldim, biliyor musun?” Çılgın gibi aceleyle tekrar konuşmaya başladı. “Senin dizlerine sarılmak, tıpkı Moskova’daki gibi böyle acıtana kadar ellerini sıkmak, sana bir kere daha sen benim ilahımsın, neşemsin demek, seni çılgınca seviyorum demek için.” Adeta acıyla inledi ve birden dudaklarını hırsla Mitya’nın eline bastırdı. Gözlerinden yaşlar boşandı.

Alyoşa hiçbir şey söylemeden şaşkın duruyordu; gördüğü şeyi hiç beklemezdi.

“Aşk geçti Mitya!” diye tekrar başladı Katya. “Ama aramızda geçenler benim için acı verecek kadar değerli. Bunu ebediyen böyle bil. Ama şimdi, bir dakika için de olsa bir vakitler aramızda olabilecekler olsun,” diye mırıldandı çarpık bir gülümsemeyle ve tekrar sevinç içinde Mitya’nın gözlerine baktı. “Ve artık sen de, ben de başkasını seviyoruz, ama yine de seni sonsuza dek seveceğim, sen de beni. Bunu biliyor muydun? Duydun mu, beni sev, ömrün boyunca sev!” Sesinde neredeyse tehdit eden bir titremeyle haykırdı Katya.

“Seveceğim ve... biliyor musun Katya,” diye her sözcükte iç geçirerek konuşmaya başladı Mitya, “biliyor musun, seni beş gün önce, o gece de seviyordum... Yere düştüğünde ve seni götürdüklerinde... Hayatım boyunca seveceğim! Seveceğim, sonsuza dek seveceğim...”

Her ikisi de birbirlerine hemen hemen anlamsız ve çılgınca, hatta belki de doğru olmayan sözler fısıldıyorlardı, ama o anda her şey doğruydu ve kendileri de buna kesin olarak inanıyorlardı.

“Katya,” diye aniden haykırdı Mitya, “benim öldürdüğüme inanıyor musun? Artık inanmadığını biliyorum, ama ya o zaman... ifade verdiğin sırada... Sahiden inanıyor muydun?”

“O zaman da inanmıyordum! Hiçbir zaman inanmadım! Senden nefret ediyordum ve birden kendimi inandırdım ve bir anda... İfade verdiğimde... inandırdım ve kendim de inandım... ama ifademi bitirdiğimde hemen tekrar inanmaktan vazgeçtim. Bunu böyle bil. Kendimi cezalandırmaya geldiğimi unutmuştum!” Birden yepyeni, biraz önceki aşk fısıltılarına hiç benzemeyen bir ifadeyle konuşmaya başlamıştı.

“Senin için çok zor,” dedi birden Mitya kendini tutamayarak.

“Bana şimdilik izin ver,” diye fısıldadı Katya, “tekrar gelirim, dayanamıyorum artık!..”

Yerinden kalktı, ama birden bir çığlık attı ve geri çekildi. Odaya birden son derece sessiz bir şekilde Gruşenka girmişti. Hiç kimse onu beklemiyordu. Katya kapıya doğru hızla bir adım attı, ama Gruşenka’yla aynı hizaya gelince birden durdu, kireç gibi bembeyaz olmuştu ve çok sessiz bir şekilde, nerdeyse fısıltıyla Gruşenka’ya şöyle dedi:

“Bağışlayın beni!”

Beriki ona gözünü ayırmadan baktı ve bir an bekledikten sonra zehir gibi öfkeli bir sesle cevap verdi:

“Kötüyüz anacığım, ikimiz de kötüyüz! Senin de, benim de bağışlamak neyimize? Onu kurtar, hayatımın sonuna kadar sana dua edeyim.”

“Affetmek istemiyorsun!” diye bağırdı Mitya Gruşenka’ya delice bir sitemle.

“İçin rahat olsun, onu senin için kurtaracağım!” diye acele acele fısıldadı Katya ve koşarak odadan çıktı.

“Sana ‘affet’ dedikten sonra sen de onu affedemedin, değil mi?” diye acıyla tekrar haykırdı Mitya.

“Mitya ona sitem etme, buna hakkın yok!” diye bağırdı Alyoşa ağabeyine.

“Bu kibirli sözleri ağzı söyledi, yüreği değil,” dedi Gruşenka iğrenir gibi. “Seni kurtarırsa her şeyi bağışlarım...”

Gruşenka içinde bir şeyi boğar gibi sustu. Hâlâ kendine gelememişti. Sonradan anlaşıldığına göre tamamen bir rastlantı eseri, hiçbir şeyden kuşkulanmadan ve neyle karşılaşacağını bilmeden içeri girmişti.

“Alyoşa, peşinden koş!” diye Mitya hızla kardeşine döndü. “Ona bilmiyormuş de... böyle gitmesine izin verme!”

“Akşama doğru tekrar gelirim!” diye bağırdı Alyoşa ve Katya’nın arkasından koştu. Ona hastane duvarının dışında yetişti. Katya hızlı hızlı yürüyordu, acele ediyordu, ancak Alyoşa ona yetiştiğinde çabuk çabuk şöyle dedi:

“Hayır, bu kadının önünde kendimi cezalandıramam! Ona ‘beni affetmesini’ söyledim, çünkü kendimi sonuna kadar cezalandırmak istiyordum. Affetmedi... Onu bu yüzden seviyorum!” diye ekledi bozuk bir sesle Katya ve gözleri vahşi bir öfkeyle parladı.

“Ağabeyim hiç beklemiyordu,” diye mırıldandı Alyoşa, “gelmeyeceğinden emindi...

“Elbette öyledir. Bunu bırakalım,” diye sözünü kesti Katya. “Dinleyin: Şu anda sizinle cenaze törenine gelemem. Onlara mezara konmak üzere çiçek gönderdim. Galiba henüz paraları var. Gerekirse söyleyin, ilerde de onları hiçbir zaman bırakmayacağım... Ama beni artık bırakın, lütfen bırakın. Siz de geç kalıyorsunuz zaten, ikinci ayine çağırıyorlar... Bırakın beni lütfen!”

III

İLYUŞEÇKA’NIN CENAZESİ.
TAŞIN ÖNÜNDEKİ KONUŞMA

Gerçekten de geç kalmıştı. Onu bekliyorlardı ve hatta artık çiçeklerle donatılmış güzel, küçük tabutu kiliseye onsuz götürmeye karar vermişlerdi. Bu, İlyuşeçka’nın, o zavallı çocuğun tabutuydu. Mitya’nın mahkûm oluşundan iki gün sonra ölmüştü. Alyoşa, daha evin kapısındayken İlyuşa’nın arkadaşı olan çocuklar tarafından bağrış çağrışlarla karşılandı. Hepsi de onu sabırsızlıkla bekliyorlardı ve nihayet gelebildiği için sevinmişlerdi. On iki çocuk toplanmışlardı ve hepsi de omuzlarına astıkları ve sırtlarına taktıkları çantalarıyla gelmişlerdi. “Babam ağlar, onu yalnız bırakmayın.” İlyuşa ölürken onlara böyle vasiyet etmişti ve çocuklar bunu unutmamışlardı. Başlarında Kolya Krasotkin vardı.

“Gelmenize ne kadar sevindim, Karamazov!” diye haykırdı Alyoşa’ya elini uzatarak. “Burası korkunç. Doğrusu, dayanmak çok zor. Snegiryov sarhoş değil, bugün hiç içmediğini kesinlikle biliyoruz, ama sanki sarhoş gibi... Ben hep soğukkanlıyımdır, ama bu feci bir durum. Karamazov, eğer sizi tutmazsam, içeri girmeden önce bir soru sorabilir miyim?”

“Ne soracaksın, Kolya?” Alyoşa durakladı.

“Ağabeyiniz suçlu mu, suçsuz mu? Babanızı o mu öldürdü, yoksa uşak mı? Ne derseniz ona inanacağım. Dört gecedir bunu düşünmekten uyuyamadım.”

“Uşak öldürdü, ağabeyimin suçu yok,” diye yanıt verdi Alyoşa.

“Ben de aynı şeyi söylüyorum!” diye bağırdı birden küçük Smurov.

“Demek, gerçek uğruna masum bir kurban olarak mahvolacak!” diye haykırdı Kolya. “Mahvolsa da mutlu olacak! Onu kıskanıyorum!”

“Neler söylüyorsun, ne münasebet, hem neden?” diye bağırdı şaşkına dönmüş olan Alyoşa.

“Ah, keşke ben de bir zaman gelip de kendimi gerçek uğruna feda edebilsem!” dedi Kolya coşkuyla.

“Ama böyle bir işte, böyle yüz kızartıcı bir şekilde ve böylesine dehşetle değil!” dedi Alyoşa.

“Elbette... Tüm insanlık uğruna ölmek isterdim, yüz kızartıcılık konusuna gelince fark etmez: Adlarımız mahvolacak. Kardeşinize saygı duyuyorum!”

“Ben de!” diye Troya’yı kuranları bildiğini söyleyen çocuk hiç beklenmedik bir anda kalabalığın içinden haykırdı ve böyle haykırdıktan sonra aynen o zamanki gibi kulaklarına kadar kıpkırmızı oldu.

Alyoşa odaya girdi. Beyaz tülle süslenmiş mavi tabutun içinde İlyuşa, minik elleri kavuşturulmuş, gözleri kapatılmış yatıyordu. Çok zayıflamış olan yüzünün çizgileri hemen hemen hiç değişmemişti ve tuhaftır, cesedinden de hiç koku gelmiyordu. Yüzünün ifadesi ciddi ve sanki düşünceli gibiydi. Çapraz şekilde kavuşturulmuş ve sanki mermerden yontulmuş elleri özellikle çok zarifti. Eline çiçek tutuşturmuşlardı; zaten tabutun içi de dışı da sabah erkenden Liza Hohlakova’nın gönderdiği çiçeklerle donatılmıştı. Yekaterina İvanovna’dan da çiçek gelmişti ve Alyoşa kapıyı açtığı sırada yüzbaşı, titreyen ellerinde tuttuğu çiçekleri sevgili oğlunun üzerine serpiyordu. İçeri giren Alyoşa’ya şöyle bir baktı, ama hiç kimseye, hatta hâlâ hasta ayakları üzerinde doğrulmaya ve ölen oğluna daha yakından bakmaya çalışan “anacığına”, ağlayıp duran deli karısına bile bakmak istemiyordu. Ninoçka’yı ise çocuklar oturduğu sandalyeyle birlikte kaldırmışlar ve tabutun yanına kadar getirmişlerdi. Kızcağız tabuta başını dayamış oturuyor ve galiba aynı zamanda sessizce ağlıyordu. Snegiryov’un yüzü canlı, ama adeta şaşkın, bununla birlikte de katı bir görünüşe sahipti. Hareketlerinde, içinden kopup gelen sözlerinde delice bir şey vardı. İkide bir İlyuşa’ya bakarak ‘Anam babam, sevgili yavrum!’ diye haykırıyordu. Böyle bir alışkanlığı vardı, İlyuşa daha hayattayken ona şefkatle ‘Anam babam, sevgili yavrum!’ derdi.”

“Babacık, onun elinden alıp bana da çiçek ver, işte şu beyazı ver!” diye deli “anacık” hıçkırarak rica ediyordu. Kim bilir İlyuşa’nın elindeki küçük beyaz gül hoşuna mı gitmişti, yoksa hatıra olarak onun elinden bu gülü mü almak istemişti bilinmez, ama kadıncağız ellerini çiçeğe doğru uzatarak çırpınıp duruyordu.

“Hiç kimseye hiçbir şey vermeyeceğim!” diye haykırdı Snegiryov sert bir şekilde. Bunlar onun çiçekleri, senin değil. Hepsi onun, hiçbirini vermem sana!”

“Baba, anneme çiçek ver!” Ninoçka birden gözyaşlarıyla ıslanmış yüzünü kaldırdı.

“Hiçbir şey vermem, hele ona hiç vermem! Onu sevmiyordu. O gün elinden topunu çekip almıştı, oysaki, İlyuşa topu ona hediye etmişti.” Yüzbaşı, İlyuşa’nın küçük topunu annesine nasıl verdiğini hatırlayınca avaz avaz ağlamaya başladı. Zavallı deli kadın da yüzünü elleriyle kapatarak sessiz gözyaşlarına boğuldu. Çocuklar sonunda babanın tabutu bırakmayacağını, ama bu arada gitme zamanının da geldiğini düşünerek hemen tabutun etrafını sardılar ve tabutu kaldırmaya koyuldular.

“Kilise bahçesine gömülmesini istemiyorum!” diye birden bağırdı Snegiryov. “Taşın yanına, bizim taşımızın yanına gömeceğim! İlyuşa öyle tembihlemişti. Götürmenize izin vermem!”

Daha önce de, yani üç gündür taşın yanına gömeceğini söyleyip durmuştu; ancak Alyoşa, Krasotkin, ev sahibi kadın, bu kadının kız kardeşi ve bütün çocuklar müdahale ettiler.

“Şuna da bakın taşın yanına gömmeyi düşünüyormuş, sanki intihar etmiş lanetli biri gibi,” dedi ev sahibi kocakarı sert bir şekilde. “Kilise bahçesindeki toprağın üzerinde haç vardır. Kilisede onun için dua ederler. Kiliseden ilahi sesleri gelir, diyakoz öyle güzel okuyor ki, her defasında sanki mezarının başında okunuyormuş gibi ilahiler ona kadar gelir...”

Yüzbaşı sonunda olur anlamında elini salladı: “Nereye isterseniz götürün!” Çocuklar tabutu kaldırdılar, ama annenin yanından geçerken önünde durdular ve kadıncağızın İlyuşa’yla vedalaşmasına izin verdiler. Ancak üç gündür belirli bir uzaklıktan baktığı sevgili oğlunun yüzünü yakından görünce titremeye ve kır saçlı kafasını tabutun üzerinde bir ileri bir geri sinirli bir şekilde sallamaya başladı.

“Anneciğim, kutsa onu, öp onu,” diye bağırdı Ninoçka. Ama anne bir makine gibi hâlâ hiçbir şey demeden ve yaşadığı büyük acıdan çarpılmış bir suratla kafasını sallamaya devam ediyordu, birden göğsünü yumruklamaya başladı. Tabutu uzaklaştırdılar. Ninoçka, tabutu yanından geçirirlerken ölen kardeşini son defa olarak dudaklarından öptü. Alyoşa evden çıkarken ev sahibi kadından kalanlara göz kulak olmasını rica edecekti ki, kadın sözünü tamamlamasına bile izin vermedi:

“Biliyorum, yanlarında olacağım, hepimiz de Hıristiyanız.” İhtiyar kadın bunları söylerken ağlıyordu.

Kilise uzak değildi, en fazla üç yüz adım mesafedeydi. Açık, sakin bir gündü; ayaz vardı, ama çok değildi. Çan sesleri hâlâ duyuluyordu. Snegiryov, eski, kısa, ince paltosu sırtında, eski, geniş kenarlı şapkası elinde, kafası açık tabutun arkasından şaşkın ve telaşlı bir şekilde koşuyordu. Anlaşılmaz bir telaş içindeydi, kâh tabutun baş tarafını tutmak için aniden elini uzatıyor ve böylece sadece taşıyanlara engel oluyor, kâh tabutun yanında koşuyor ve tutacak bir yer arıyordu. Yere bir çiçek düştü, sanki bu çiçek yere düşünce bir şey olacakmış gibi hemen onu yerden kaldırmaya koştu.

“Ah, ekmek kabuğunu unuttuk, ekmek kabuğunu,” diye birdenbire müthiş bir korku içinde haykırdı. Ama çocuklar ekmek kabuğunu daha demin alıp cebine koyduğunu hatırlattılar. Ekmek kabuğunu cebinden çıkarttı ve gözüyle gördükten sonra rahatladı.

“İlyuşeçka tembih etmişti,” diye Alyoşa’ya hemen açıkladı, “bir gece yatıyordu, ben de yanında oturuyordum, birden şöyle dedi: ‘Babacığım, mezarımı kapattıkları zaman üzerine ekmek kabuklarını serp, serçeler gelsinler, onların geldiklerini duyarsam yalnız olmadığıma sevinirim.’”

“Bu çok iyi olur,” dedi Alyoşa, “daha sık getirmek lazım.”

“Her gün, her gün!” diye mırıldandı yüzbaşı, adeta canlanmıştı.

Sonunda kiliseye vardılar ve tabutu kilisenin ortasına koydular. Bütün çocuklar tabutun çevresini sardılar ve tören boyunca çok ciddi durdular. Kilise eski ve oldukça yoksuldu, ikonaların çoğu tamamen muhafazasız duruyordu, ama böyle kiliselerde daha iyi dua edilir. Snegiryov, sanki biraz yatışmış gibiydi, gerçi zaman zaman o şuursuz ve adeta aklını başından alan kaygısı tekrar patlak veriyordu ama, kâh örtüyü ve çiçek tacını düzeltmek için tabuta yaklaşıyor, kâh şamdandan düşmüş bir mumu yerden almak için atılıyor ve çok uzun bir süre bununla uğraşıyordu. Daha sonra yatıştı ve kaygılı, adeta şaşkın bir suratla tabutun başında sakin sakin dikildi. Resuller kısmından sonra, birden yanında duran Alyoşa’ya Resuller kısmını gerektiği şekilde okumadıklarını fısıldadı, ama ne demek istediğini açıklamadı. “Kerrûbi” ilahisi okunurken söylemeye kalkıştı, ama sonunu getiremedi ve diz çöküp alnını kilisenin taş zeminine dayadı ve epey uzun süre öylece kaldı. Sonunda duaya geçildi, mumlar dağıtıldı. Çılgına dönmüş olan baba yine koşuşturmaya başlayacaktı ki, duygulu ve etkileyici mezar ilahisi ruhunu altüst etti. Sanki birden büzülüp tostoparlak oldu ve sık ve kısa hıçkırıklarla ağlamaya başladı, ilk başta sesini duyurmamaya çalışıyordu, ama sonuna doğru bağıra bağıra ağlamaya başladı. Veda edip tabutu kapatmaya başladıklarında ise İlyuşeçka’nın üstüne tabutun kapağını kapatmamaları için tabuta sarıldı ve ölü oğlunun dudaklarını hiç ara vermeksizin hırsla öpmeye başladı. Sonunda sakinleştirebildiler ve artık tam merdivenden indireceklerdi ki, birden hızla elini uzattı ve tabuttan birkaç çiçek kaptı. Çiçeklere baktı, sanki aklına yeni bir düşünce gelmişti de asıl konuyu bir anlığına unutuvermişti. Yavaş yavaş dalgınlaştı ve tabutu kaldırıp mezara götürdükleri sırada artık engel olmaya çalışmıyordu. Mezar uzak değildi, kilisenin yanındaki bahçedeydi, fiyatı da yüksekti; parasını Yekaterina İvanovna ödemişti. Törenden sonra mezarcılar tabutu mezara indirdiler. Snegiryov, elindeki çiçeklerle açık mezarın üzerine öyle bir eğildi ki, çocuklar korkuyla paltosuna yapıştılar ve onu geri çekmeye çalıştılar. Ama artık olan biteni pek anlamıyor gibiydi. Mezarın üzerini örtmeye başladıkları zaman birden kaygıyla toprak yığınını göstermeye ve hatta bir şeyler söylemeye başladı, ama kimse bir şey anlayamadı, sonra birden kendiliğinden sustu. O anda ona ekmek kabuğunu ufalamak gerektiğini hatırlattılar. Müthiş heyecanlandı, ekmek kabuğunu cebinden çıkarttı ve ufalayarak mezarın üzerine serpmeye başladı: “Hadi gelin kuşlar, hadi gelin serçeler!” diye endişeyle mırıldanıyordu. Çocuklardan biri elinde çiçeklerle ekmek ufalamanın zor olduğunu ve çiçekleri bir süre birine vermesini hatırlattı. Ama çiçekleri vermedi, hatta birden çiçekleri sanki elinden tümden almak istiyorlarmış gibi korktu ve mezara bakıp artık her işin bitmiş, ekmek ufaklarının serpilmiş olduğuna iyice inandıktan sonra hiç beklenmedik ve hatta son derece sakin bir şekilde döndü ve evin yolunu tuttu. Ancak adımları giderek sıklaştı ve hızlandı, acele ediyordu, neredeyse koşuyordu. Çocuklar ve Alyoşa da ondan geri kalmamaya çalışıyorlardı.

“Anacığa çiçek vereceğim, anacığa çiçek vereceğim! Anneciği gücendirdik,” diye haykırmaya başladı birden. Birisi ona bağırarak şapkasını giymesini söyledi, artık hava soğumuştu, ama bunu duyduktan sonra öfke içinde şapkayı yere fırlattı ve “Şapka giymek istemiyorum, şapka giymek istemiyorum!” diye bağırmaya başladı. Smurov şapkayı yerden aldı ve ardından yürüdü. Çocukların hepsi ağlıyordu, ama en çok Kolya ve Troya’yı keşfeden çocuk ağlıyordu. Gerçi Smurov da elinde yüzbaşının şapkası acı acı ağlıyordu ama bu arada neredeyse koşar adım giderken yolda karın üzerinde kırmızı kırmızı görünen bir kiremit parçasını kapıp hızla uçmakta olan bir serçe sürüsüne fırlatacak zamanı buldu. Elbette isabet ettiremedi ve ağlaya ağlaya koşmaya devam etti. Yolun yarısında Snegiryov aniden durdu, bir şeye şaşırmış gibi yarım dakika kadar bekledi ve birden gerisingeriye kiliseye yönelip mezara doğru koşmaya başladı. Ancak çocuklar hemen yetiştiler ve her tarafından asılarak durdurdular. O anda bitkin bir halde vurulmuş gibi karların içine düştü ve çırpınarak, hıçkırarak “Anam babam, sevgili yavrum!” diye haykırmaya başladı. Alyoşa ve Kolya onu yerden kaldırmaya, kandırmaya çalışıyorlardı.

“Yüzbaşı, yeter, cesur bir insan dayanmak zorundadır,” diye mırıldandı Kolya.

“Çiçekleri ezeceksiniz,” dedi Alyoşa da, “‘annecik’ onları bekliyor, demin ona İlyuşeçka’nın çiçeklerinden vermediniz diye oturmuş ağlıyordur. İlyuşa’nın yatağı da hâlâ duruyor...”

“Evet, evet, annecik!” diye bir anda tekrar hatırladı Snegiryov. “Yatağı kaldıracaklar, kaldıracaklar!” diye gerçekten de yatağı kaldıracaklarmış gibi adeta korku içinde ekledi, fırlayıp kalktı ve tekrar eve koşmaya başladı. Ama artık az kalmıştı ve hepsi birlikte koşuyorlardı. Snegiryov hızla kapıyı açtı ve biraz önce sert şekilde azarladığı karısına seslendi:

“Sevgili annecik, ayakların hasta diye İlyuşeçka sana çiçek yolladı!” diye bağırdı ve donmuş ve biraz önce çırpınırken karların içinde ezilmiş olan bir demet çiçeği kadına uzattı. Ama tam bu anda köşede, İlyuşa’nın yatağının önünde ev sahibi kadının biraz önce ortalığı toplarken yan yana koyduğu İlyuşa’nın eski, kızılımsı, yamalı çizmelerini gördü. Ellerini havaya kaldırdı, çizmelere doğru atıldı, dizüstü düştü, çizmenin tekini kaptı ve dudaklarına götürüp hırsla öpmeye başladı, bir yandan da “Anam babam, sevgili yavrum, ayacıkların nerde?” diye haykırıyordu.

“Onu nereye götürdün, nereye götürdün?” diye bağırdı deli kadıncağız yürek parçalayan bir sesle. Tam o anda Ninoçka da hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Kolya odadan dışarı kaçtı, çocuklar da peşinden çıktılar. Onların arkasından da Alyoşa çıktı. “Doya doya ağlasınlar,” dedi Kolya’ya, “teselli etmek imkânsız tabii. Birkaç dakika bekleyelim, sonra döneriz.”

“Evet, imkânsız, feci bir şey bu,” diye doğruladı Kolya. “Biliyor musunuz Karamazov...” Hiç kimse duymasın diye birden sesini alçaltmıştı, “çok üzülüyorum ve onu diriltmek mümkün olsa dünyadaki her şeyi verebilirim!”

“Ah, ben de öyle,” dedi Alyoşa.

“Siz ne dersiniz, Karamazov, bu akşam buraya gelelim mi? İçip içip sarhoş olur.”

“Evet, belki sarhoş olur. Yalnız sizinle ikimiz gelelim, onlarla, anneyle ve Ninoçka’yla bir saatçik otursak yeter, hep birden gelirsek her şeyi yeniden hatırlatmış oluruz,” diye fikrini söyledi Alyoşa.

“Ev sahibi şimdi onlara sofra hazırlıyor, cenaze yemeği verecekler galiba, papaz da gelecek; oraya dönmemiz gerekir mi, Karamazov?”

“Mutlaka gerekir,” dedi Alyoşa.

“Bütün bunlar ne tuhaf, Karamazov, böyle büyük bir acı ve hemen arkasından gözlemeler falan. Bütün bunlar dinimize göre doğal olmayan şeyler!”

“Sombalığı da varmış,” diye yüksek sesle belirtti Troya’yı keşfeden çocuk birden.

“Sizden çok rica ediyorum, Kartaşov, özellikle size bir şey sorulmadığı ve hatta bu dünyada olup olmadığınız bilinmek istenmediği sürece saçmalıklarınızla lafa karışmayın.” Kolya öfkeyle çocuğun sözünü kesti. Çocuk çok sinirlendi, ama cevap vermeye de cesaret edemedi. Bu arada hepsi yolda sessizce yürüyorlardı, birden Smurov haykırdı:

“İşte İlyuşa’nın taşı, altına gömmek istedikleri taş!”

Çocukların hepsi susarak büyük taşın yanında durdular. Alyoşa, bir zaman önce Snegiryov’un İlyuşa’yla ilgili olarak anlattıklarını, İlyuşa’nın ağlayarak ve babasına sarılarak “Babacığım, babacığım, seni nasıl aşağılamıştı o adam!” diye haykırdığını bir tablo gibi hafızasında canlandırdı. İçinde sanki bir sarsıntı oldu. Ciddi ve ağırbaşlı bir görünüşle gözlerini bu sevimli, pırıl pırıl çocuk yüzlerine, İlyuşa’nın arkadaşlarına çevirdi ve birden onlara şöyle dedi:

“Beyler, burada, sizlere bir tek söz söylemek isterim.”

Çocuklar etrafını sardılar ve dikkatli ve meraklı bakışlarını Alyoşa’ya diktiler.

“Beyler, yakında ayrılacağız. Şimdilik bir süre için biri sürgüne gidecek olan, öteki ise ölümün eşiğinde bulunan iki ağabeyimle birlikteyim. Ama yakın zamanda belki de çok uzun bir süre için bu şehirden ayrılacağım. İşte böyle ayrılıyoruz, beyler. Burada, İlyuşa’nın taşının yanında birincisi İlyuşa’yı, ikincisi, birbirimizi asla unutmamaya söz verelim. Ve bundan sonraki yaşamımızda başımıza ne gelirse gelsin, ancak yirmi yıl sonra karşılaşmış olsak bile daha önce o köprünün yanından taş attığınız, ama sonradan hepinizin çok sevdiği bu zavallı çocuğu nasıl toprağa verdiğimizi yine de unutmayalım. O, çok mükemmel, iyi ve cesur bir çocuktu, onuruna düşkündü ve babasının uğradığı acı hakareti içinde hissederek bu yüzden isyan etmişti. Demek ki, hayatımız boyunca öncelikle onu hiç unutmayacağız. En önemli işlerle meşgul olsak da, büyük saygı kazanmış veya herhangi bir büyük talihsizliğe düşmüş olsak da, bu zavallı çocuğa sevgi duyarak geçirdiğimiz süre içinde bizleri belki de gerçekte olduğumuzdan daha iyi birer insan yapmış olan bu güzel duyguyla burada hep birlikte iyi günler geçirdiğimizi asla unutmayın. Yavru güvercinlerim, (size böyle dememe izin verin) çünkü temiz, sevimli yüzlerinize baktığım şu anda hepiniz de o güzel beyaz kuşlara benziyorsunuz. Sevgili yavrularım, size söylediklerimi belki de anlamayacaksınız, çünkü genellikle çok anlaşılmaz bir dille konuşurum, ama yine de bunları unutmayın, sonra bir zaman gelecek sözlerimin doğruluğunu kabul edeceksiniz. Bilin ki, özellikle ta çocukluk döneminden, ana babanızın evinden aklınızda kalmış bir anıdan daha yüce, daha kuvvetli, daha sağlıklı ve daha yararlı bir şey yoktur hayatta. Eğitiminizle ilgili olarak pek çok şey söylerler size, ama böyle çocukluktan kalma güzel, kutsal bir anı belki de en iyi eğitimdir. Hayata atılırken yanında bu şekilde çok anısı olan bir insan hayatı boyunca kurtulmuş demektir. Hatta yüreklerimizde bir tek iyi anı kalmış bile olsa, bir zaman gelecek bizi kurtaracaktır. Belki daha sonradan kötü insanlar olacağız, hatta kötü bir harekete karşı koyabilme gücümüz olmayacak, insanların döktükleri gözyaşlarıyla ve demin Kolya’nın haykırdığı gibi ‘Bütün insanlar için acı çekmek istiyorum’ diyen insanlarla kötü kötü alay edeceğiz. Tanrı göstermesin ama ne kadar kötü insanlar olursak olalım, yine de İlyuşa’yı nasıl gömdüğümüzü, son günlerinde onu ne kadar sevdiğimizi ve şu anda burada, bu taşın yanında bir arada böyle dostça konuştuğumuzu hatırlayınca şayet kötü ve alaycı insanlar olmuşsak içimizden en acımasız ve alaycı olanın bile içinde bulunduğumuz şu andaki gibi iyi ve temiz olan insanlarla alay etmeye gönlü elvermeyecektir! Üstelik belki de sadece bu anı onu bir kötülük yapmaktan sakındıracak, düşünecek ve ‘Evet, o zamanlar ben de iyiydim, cesur ve şerefliydim’ diyecektir. Varsın içinden gülsün, zararı yok, insan sık sık güzel ve iyi olanla alay eder; düşüncesizlikten ileri gelir bu; ama bana inanın beyler, güldüğü anda hemen yüreğinden şöyle geçirecektir: ‘Hayır, gülmekle kötü bir şey yaptım, çünkü bununla alay edilmez!’”

“Mutlaka öyle olacaktır, sizi anlıyorum, Karamazov!” diye haykırdı Kolya gözleri pırıl pırıl parlayarak. Çocuklar heyecanladılar ve onlar da bir şeyler söylemek istediler, ama konuşmacıya dikkatle ve tatlı tatlı bakarak kendilerini tuttular.

“Bunu kötü olacağımızdan korktuğum için söylüyorum,” diye devam etti Alyoşa, “ama neden kötü insanlar olalım ki, değil mi, beyler? En önce iyi, sonra namuslu olacağız, daha sonra ise birbirimizi asla unutmayacağız. Bunu bir kere daha tekrarlıyorum. Kendi adıma size söz veriyorum, beyler, hiçbirinizi unutmayacağım; aradan otuz yıl bile geçse şu anda yüzüme bakan bütün yüzleri hatırlayacağım. Demin Kolya, Kartaşov’a sözde ‘onun dünyada olup olmadığını’ bilmek istemeyeceğimizi söylemişti. Dünyada bir Kartaşov olduğunu ve şu anda o gün Troya’yı keşfettiğinde olduğu gibi kızarmadığını, pırıl pırıl güzel gözleriyle bana baktığını unutabilir miyim sanıyorsunuz? Beyler, sevgili dostlarım, hepimiz İlyuşeçka gibi yüce gönüllü, cesur, Kolya gibi akıllı, cesur ve yüce gönüllü (büyüyünce Kolya daha da akıllı olacak) ve Kartaşov gibi utangaç, ama akıllı ve sevimli olacağız. Niye hep ikisinden söz ediyorum ki! Beyler, sevgili çocuklar, hepinize kalbimde yer var, sizden de beni kalplerinize kabul etmenizi rica ediyorum! Daima hatırlayacağımız ve hatırlamak niyetinde olduğumuz bu temiz ve güzel duyguda bizi bir araya getiren İlyuşeçka’dan, o iyi yürekli, sevimli, hepimiz için sonsuza dek değerli olan çocuktan başkası değildir! Onu hiçbir zaman unutmayacağız, güzel anısı yüreklerimizde sonsuza dek yaşayacak!”

“Evet, evet sonsuza dek,” diye bağırdılar çocuklar çınlayan sesleri ve duygulu suratlarıyla.

“Onun yüzünü de, elbisesini de, zavallı çizmeciklerini de, minicik tabutunu da, zavallı günahkâr babasını da, babası için tek başına bütün sınıfa karşı cesurca karşı çıkışını da unutmayacağız!”

“Unutmayacağız!” diye tekrar bağırdı çocuklar. “Cesurdu, iyi yürekliydi!”

“Ah, onu ne kadar severdim!” diye haykırdı Kolya.

“Ah, çocuklar, sevgili dostlarım, yaşamdan korkmayın! İyi ve doğru bir şey yaptığın zaman yaşamak ne kadar güzeldir!”

“Evet evet,” diye heyecanla tekrarladılar çocuklar.

“Karamazov, sizi seviyoruz!” diye bağırdı birisi kendini tutamayarak, galiba Kartaşov’du bu.

“Sizi seviyoruz, sizi seviyoruz,” diye hepsi katıldı. Pek çoklarının gözlerinde yaşlar parlıyordu.

“Yaşa Karamazov!” diye coşkuyla bağırdı Kolya.

“Ve ölen çocuğun ebedi anısına!” diye tekrar ekledi Alyoşa.

“Ebedi anısına!” dediler çocuklar bir kere daha.

“Karamazov!” diye bağırdı Kolya. “Dinimiz, öldükten sonra dirileceğimizi ve yaşayacağımızı, birbirimizi ve herkesi tekrar göreceğimizi söylediğine göre İlyuşa’yı göreceğimiz doğru mu?”

“Mutlaka dirileceğiz, mutlaka birbirimizi göreceğiz ve olan biten her şeyi birbirimize neşeyle, sevinçle anlatacağız,” diye yarı gülerek, yarı coşarak cevap verdi Alyoşa.

“Ah, ne iyi olacak!” sözleri döküldü Kolya’nın ağzından.

“Hadi artık konuşmayı bırakalım da İlyuşa’nın cenaze yemeğine gidelim. Gözleme yemek de tuhafınıza gitmesin. Bu eski, ezeli bir âdettir ve iyi bir şeydir,” diye gülmeye başladı Alyoşa. “Hadi gidelim! Şimdi el ele yürüyelim.”

“Sonsuza dek de öyle olsun, hayatımız boyunca el ele yürüyelim! Yaşa Karamazov!” Kolya bir kere daha coşkuyla haykırdı ve bütün çocuklar bir kere daha onun haykırışına katıldılar.